Bijlage - Klimaatagenda SWF 2021

Klimaatagenda SWF 2021 1

Think global, act local

Voorwoord Voor u ligt de Klimaatagenda SWF 2021 van de gemeente SúdwestFryslân. Bij de agenda voor het afgelopen jaar schreven we al dat we als gemeente voor een enorme opgave staan om de doelen van het landelijk Klimaatakkoord te kunnen realiseren. Een jaar later is de opgave onveranderd groot.

Transitievisie Warmte en RES De drie praktijkvoorbeelden zijn de opmaat naar de Transitievisie Warmte, waarin we willen vastleggen welke dorpen en wijken er tot 2030 aan de beurt zijn om te worden losgekoppeld van het aardgasnet.

Op dit moment, begin januari, maken we ons vooral zorgen over de gevolgen van de coronapandemie. Het virus heeft de hele wereld in zijn greep, ondanks de snelle ontwikkeling van succesvolle vaccins.

In dit jaar 2021 moet ook een besluit worden genomen over onze bijdrage aan de Regionale Energiestrategie (RES) om te komen tot keuzes voor de opwekking van duurzame elektriciteit. In het afgelopen jaar waren onze inwoners hierbij al nadrukkelijk betrokken. Door deelname aan het Burgerforum kregen zij een belangrijke stem.

Toch willen we ook nu blijven benadrukken dat we het ons niet kunnen permitteren om de ogen te sluiten voor wat ons te doen staat ten aanzien klimaat, hittestress, wateroverlast, droogte, drinkwatervoorziening, energietransitie en duurzame ontwikkeling.

Het meepraten en meedoen van onze inwoners – met oog voor een rechtvaardige verdeling van lusten en lasten – blijft voor ons de rode draad om de klimaatdoelen gerealiseerd te krijgen.

De realiteit is bovendien dat de onvermijdelijke veranderingen in het afgelopen jaar een stukje dichterbij zijn gekomen voor een groeiend aantal inwoners van onze gemeente. Zo weten de bewoners van Het Eiland in Sneek dat er, in samenspraak met hen en andere belanghebbenden, wordt gewerkt aan het plan om de wijk aardgasvrij te maken. Voor Heeg hebben we goede hoop dat we verder kunnen werken aan een warmtenet voor het hele dorp, op basis van aquathermie. Daarnaast is in Bolsward Noord het initiatief genomen voor een wijkuitvoeringsplan op basis van restwarmte van bedrijven en het gebruik van waterstof.

Kansen Dit voorwoord sluiten we af door er andermaal op te wijzen dat de hiervoor geschetste ontwikkelingen ons ook kansen bieden. Kansen voor de werkgelegenheid, kansen voor (sociaal) economische groei en kansen voor het verhogen van de sociale samenhang in onze mienskip, met tal van eigen energiecoöperaties. We streven ernaar deze kansen ten volle te benutten, zodat het in Súdwest-Fryslân goed wonen, werken en genieten blijft. Het college van burgemeester en wethouders van Súdwest-Fryslân.

2

Inhoudsopgave 1.

Een mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân .................................................................................................................................... 7

2.

Think Global, Act Local ............................................................................................................................................................. 9

3.

Gebouwde Omgeving ............................................................................................................................................................... 11

4.

Elektriciteit .......................................................................................................................................................................... 15

5.

Circulaire Economie ................................................................................................................................................................ 20

6.

Cross-overs ........................................................................................................................................................................... 24

7.

Kansen en Bedreigingen ........................................................................................................................................................... 27

8. Communicatie .......................................................................................................................................................................... 29 9.Organisatie en middelen .............................................................................................................................................................. 30

3

Inleiding De Klimaatagenda 2021 is onderdeel van een jaarlijkse cyclus van verslag en uitvoeringsprogramma. Het college legt het verslag van activiteiten van het voorgaande jaar aan de raad voor en komt met een nieuw programma voor het komende jaar. Beide onderdelen zijn bij elkaar gebracht in de verschillende paragrafen, zodat de raad in een oogopslag de stand van zaken kan zien van een bepaalde activiteit. Klimaatagenda SWF 2021 bestaat uit twee delen: 1. Klimaatmitigatie: het onderdeel om de klimaatverandering tegen te gaan. In dit deel staan alléén inspanningen die nodig zijn om te voldoen aan de verplichtingen uit het landelijke Klimaatakkoord. De inspanningen dragen bij aan het hogere doel: CO₂-reductie. 2. Klimaatadaptatie: het onderdeel dat aangeeft hoe wij met de gevolgen van klimaatverandering willen omgaan. In de Omgevingsvisie komen deze twee delen terug in een Omgevingsprogramma Klimaatmitigatie en een Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie.

Figuur 1: duiding aanpak gemeente Súdwest-Fryslân

4

Deel 1 – Klimaatmitigatie Wat is onze bijdrage aan de vermindering van broeikasgassen?

1.

Een mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân

2.

Think Global, Act Local

3.

Gebouwde Omgeving

4.

Elektriciteit

5.

Circulaire Economie

6.

Cross-overs

7.

Kansen en bedreigingen

8.

Communicatie

9.

Organisatie en Middelen

5

Leeswijzer In dit deel (Klimaatmitigatie) gaan wij in op de vraag wat wij op lokaal niveau kunnen en moeten doen om onze bijdrage te leveren aan het voorkomen van een extreme klimaatverandering. Wij maken hiermee een lokale vertaalslag van het nationale Klimaatakkoord. In Hoofdstuk 1 – een Mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân beschrijven wij de (inter)nationale politieke context rond de Klimaatopgave. Hoofdstuk 2 – Think global, act local vertaalt deze context in een lokale opgave voor Súdwest-Fryslân. In de hoofdstukken 3, 4 en 5 - Gebouwde Omgeving, Elektriciteit en Circurlaire Economie geven wij aan wat dit het komende jaar qua uitvoering betekent. De pijlers Gebouwde Omgeving en Elektriciteit komen daarbij rechtstreeks voort uit nationale Klimaatakkoord. Net als in dit akkoord loopt Circulaire Economie als een rode draad door deze pijlers. Dit geldt ook voor de Cross-overs in Hoofstuk 6. De Cross-overs zijn projecten en activiteiten die boven de twee pijlers uitstijgen. Met Hoofdstuk 7 – Kansen en bedreigingen, gaan in op wat ons mogelijk te wachten staat in de toekomst en wat dit voor ons kan betekenen. Hoofdstuk 8 – Communicatie, geeft globaal aan hoe wij bewoners mee willen nemen in de energietransitie. Wij sluiten af met hoofdstuk 9 – Organisatie en Middelen. Hier geven wij aan wat de totale aanpak voor financiele en organisatorische gevolgen heeft.

7. 8. 9. 11. 12. 13. 17.

Duurzame en betaalbare energie Fatsoenlijke banen en economische groei Innovatie en Duurzame infrastructuur Veilige en duurzame steden Duurzame consumptie en productie Klimaatverandering aanpakken Partnerschappen voor de doelen

Tip: De onderstreepte tekst in het document geeft een verwijzing (hyperlink) naar de brontekst waar de tekst vandaan komt. Voorbeeld dit is een link naar het Nationale Klimaatakkoord. Figuur 2: Sustainable Development Goals Klimaatmitigatie

De Sustainable Development Goals (SDG) De Sustainable development goals die van toepassing zijn op dit deel van de klimaatagenda zijn middels logo’s weergegeven in figuur 2. In de diverse hoofdstukken worden de SDG’s concreet gemaakt en toegesneden op onze gemeente. In het algemeen zijn de volgende SDG’s van toepassing op deel 1 - klimaatmitigatie:

6

1.

Een mondiale opgave voor Súdwest-Fryslân

De laatste jaren is internationaal en nationaal het besef gegroeid dat de uitstoot van broeikasgassen door menselijk handelen zeer waarschijnlijk ernstige gevolgen heeft voor het leven op aarde. Hieronder beschrijven wij de politieke gevolgen van dit besef en wat dit betekent voor Súdwest-Fryslân.

SDG’s en het akkoord van Parijs Op 25 september 2015 is door alle leden van de VN resolutie 70/1 aangenomen. Met deze resolutie hebben alle landen in de wereld ingestemd met een Duurzame Wereldagenda tot 2030. De kern van deze agenda vormen de 17 Sustainable Development Goals (SDG’s). Met deze doelen wil de VN een duurzame ontwikkeling in de wereld in gang zetten op het gebied van People, Planet en Prosperity. Onder de 17 SDG’s hangen 169 concretere subdoelen. Voor het Klimaat is doel 13 beschreven; “Neem dringend maatregelen om de klimaatverandering en de gevolgen ervan te bestrijden.”

In lijn met doel 13 van de SDG’s is op 4 november 2016 het Akkoord van Parijs officieel ondertekend. Met dit akkoord hebben 189 van de 197 landen verklaard de uitstoot van broeikasgassen terug te willen dringen. Het doel; de gemiddelde mondiale temperatuurstijging moet behoorlijk onder (‘well below’) 2°C blijven, met inspanningen om de stijging verder te beperken tot 1,5°C (Akkoord van Parijs, art. 2.1a). Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is aangewezen om verslag uit te brengen over de ontwikkelingen rondom dit doel. Het IPCC doet zelf geen onderzoek, maar verzamelt, toetst, legt relaties en publiceert dit. Zo constateerde het IPCC in 2018 dat de opwarming van de aarde op dit moment met 0,2 oC per decennium toeneemt (IPCC, 2018). Het IPCC heeft een sterk vermoeden dat bij de huidige uitstoot van broeikasgassen tussen 2030 en 2052 de gemiddelde wereldtemperatuur met 1,5oC is toegenomen ten opzichte van de pre-industriële tijd.

7

De Europese Green Deal Met de Europese Green Deal (11 december 2019) geeft de Europese Commissie aan hoe zij in Europa om wil gaan met de SDG’s en het Akkoord van Parijs. De Commissie heeft als doel, dat Europa als eerste continent voor 2050 klimaatneutraal wordt. Aanvankelijk wilde zij de CO2uitstoot reduceren met 40% ten opzichte van 1990. Onder druk van een aantal landen, waaronder Nederland is deze doelstelling verhoogd naar 55% (Europese Raad, december 2020). De Green Deal voorziet in een routekaart van maatregelen om:  hulpbronnen efficiënter te gebruiken door over te schakelen op een schone, circulaire economie;  de biodiversiteit te herstellen en de vervuiling terug te dringen. De EU zal ook financiële en technische bijstand verlenen om de mensen, bedrijven en regio’s die het zwaarst worden getroffen door de overgang naar een groene economie, te helpen. Onder het motto “Leave no one behind” wil de EU werken aan een rechtvaardige transitie waarbij ook de meest getroffen regio’s mee kunnen. Hiervoor moet 100 miljard euro beschikbaar komen in de periode 2021-2027.

leden voorgelegd. In totaal hebben 99,7 procent van de gemeenten voor het akkoord gestemd. Wel geven gemeenten hierbij het signaal: de verduurzaming van gemeenten gaat alleen lukken als het Rijk zich houdt aan de afspraken die we hierover hebben gemaakt om de energietransitie voor ons haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar te maken. Voor de Circulaire Economie geldt het Rijksbrede programma “Nederland Circulair in 2050” als basisdocument. Met de ondertekening van het Grondstoffenakkoord heeft de VNG aangegeven achter de Circulaire aanpak van het Rijk te staan.

De opgave voor Súdwest-Fryslân Onder het motto “think global, act local” hebben wij in Deel 1 van deze Klimaatagenda (Klimaatmitigatie) een lokale vertaalslag gemaakt van het internationale en nationale beleid. Zo dragen wij, binnen ons kunnen, een-op-een bij aan de Klimaatuitdaging die voor ons ligt.

Een Nationaal Klimaatakkoord In Nederland heeft het Kabinet op 28 juni 2019 het nationale Klimaatakkoord gepresenteerd. Het akkoord loopt tot 2030 en heeft als doel om voor dat jaar 49% CO2 te reduceren ten opzichte van 1990. In het Klimaatakkoord is echter al rekening gehouden met een reductie van 55%, zoals deze nu door Europa is vastgelegd. Wat voor gevolgen deze verhoging heeft voor de inspanningen in Nederland is niet duidelijk. Om de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te behalen, zet het akkoord in op vijf pijlers: Gebouwde Omgeving, Elektriciteit, Landbouw, Mobiliteit en Industrie. Circulaire Economie loopt als rode draad door het akkoord. Voor iedere pijler zijn afspraken gemaakt met koepelorganisaties. De VNG heeft het akkoord in een speciale ledenvergadering aan haar

8

2. Think Global, Act Local 

Waar wij voor gaan Súdwest-Fryslân bruist in 2050 van de energie. Wij leven in een schone en veilige leefomgeving waar het goed vertoeven is. Onze kinderen ademen schonere lucht in dan wijzelf ooit hebben gedaan. Het landschap is weids en voorziet onze 89 kernen van onze eigen duurzame energie. Iedere kern heeft hierin haar eigen unieke keuzes gemaakt. Bewoners zijn trots op hun omgeving. Afval bestaat niet meer. Oud wordt nieuw door onze vakmensen. Grondstoffen gebruiken wij opnieuw om nieuwe producten te maken. Investeren in het Klimaat is de nieuwe economie geworden. Een economie die klaar is voor de toekomst.

Welke doelen wij willen bereiken Wij brengen de CO2-uitstoot in Súdwest-Fryslân vóór 2030 tot de helft terug ten opzichte van 1990. Dat willen we doen door:  te werken aan een Circulaire Economie, waarbij wij goederen en grondstoffen voor minimaal 50 % hergebruiken;

binnen de Gebouwde Omgeving 8000 woningen aardgasvrij te maken en hiervoor schone energie als alternatief in te zetten (het aantal van 8000 woningen is direct afgeleid van de landelijke doelstelling om 1,5 miljoen woning van het aardgas te halen voor 2030 (Klimaatakkoord, blz. 16)). De activiteiten die wij uitvoeren om onze doelen te bereiken dragen structureel bij aan het versterken van de lokale economie.

Waar wij ons op richten Als wij de doelen willen bereiken is het nodig om focus aan te brengen. Wij zetten daarom in op de twee pijlers Gebouwde Omgeving en Elektriciteit met als rode draad Circulaire Economie, zoals beschreven in het Klimaatakkoord. Wij kiezen hiervoor, omdat de gemeente de regierol heeft voor de pijlers Elektriciteit en Gebouwde Omgeving. In de volgende hoofdstukken gaan wij in op deze pijlers. Daarnaast besteden wij aandacht aan onderwerpen die de pijlers overstijgen (Cross-overs).

9

Waar wij voor staan De energietransitie zal vele jaren duren. Wij zullen met verschillende partners relaties aangaan. Richting hen willen wij een consistent beleid voeren dat ook flexibel is. Hiervoor werken wij vanuit onderstaande leidende principes. Deze leidende principes gelden voor alle activiteiten binnen het programma Klimaatmitigatie.

7. Wij gaan uit van onze eigen kracht. Tenslotte willen wij zelf met de samenleving werken aan onze klimaatdoelen. Alleen waar wij en de samenleving kennis en kunde te kort schieten huren wij in.

Werken vanuit zeven leidende principes 1. Wij zetten in op energie uit de samenleving. Bewonerscollectieven zijn onmisbaar bij CO2 reductie. Dragen initiatieven bij aan onze doelen? Dan krijgen initiatieven voorrang op andere (interne en externe) initiatieven. 2. Wij gaan uit van mogelijk maken. Wij stellen ons flexibel op richting initiatiefnemers. Gezamenlijk kijken wij hoe wij het initiatief tot een succes kunnen maken. 3. Wij laten niemand achter. Wij hebben niet alleen oog voor de initiatiefnemers. Iedereen moet mee kunnen doen in de energietransitie. Alle bewoners weten waar zij aan toe zijn. Wij steken tijd en middelen in goede communicatie. Daarnaast zoeken wij naar betaalbare oplossingen voor iedereen. 4. Wij werken vanuit synergie. In het kielzog van CO2 reductie kijken wij altijd of wij bij initiatieven ook andere zaken kunnen verbeteren. Dit geldt zowel bij ontwerp als bij uitvoering. Op die manier maken wij werk met werk. Daarnaast geven wij synergie vorm in de ruimte door functie met elkaar te verbinden. Meervoudig ruimte gebruik is waar mogelijk de norm. 5. Wij richten ons op taken waar wij invloed op hebben. Ondanks onze inzet zullen wij ook tegen beperkingen aanlopen. Wij houden ons daarom niet bezig met zaken waar wij niets aan kunnen doen. 6. We doen wat we aan kunnen. Daarnaast moeten ook wij keuzes maken. Niet alles kan tegelijk.

Wij doen dingen liever goed dan half. Soms betekent dit dat wij ook ‘nee’ moeten verkopen.

10

3. Gebouwde Omgeving Om de nationale klimaatdoelen te halen is het nodig dat de Gebouwde Omgeving voor 2050 van het aardgas afgaat. Met de Gebouwde Omgeving bedoelen wij alle woningen en de gebouwen van de publieke en commerciële dienstverlening. Het kabinet wil binnen de Gebouwde Omgeving voor 2030, anderhalf miljoen woningen van het aardgas afhalen. Gemeenten spelen volgens het Klimaatakkoord een cruciale rol om deze woningen van het aardgas te halen. Om deze reden hebben gemeenten de regierol in de warmtetransitie. In Súdwest-Fryslân vallen 49.700 (peildatum 1 februari 2020) gebouwen binnen de opgave Gebouwde Omgeving. Als wij deze doelstelling doorrekenen naar Súdwest-Fryslân dan zouden wij vóór 2030, 8000 woningen aardgasvrij moeten maken. Naast verblijfsgebouwen kent Súdwest-Fryslân ook een relatief lichte industrie. Voor ons is de aard van de industrie een reden om deze mogelijk ook mee te nemen in de ontkoppeling van het aardgas. De verantwoordelijkheid voor deze ontkoppeling blijft bij de bedrijven zelf liggen.

Resultaten  

 

Vóór 2022 stellen wij een Transitievisie Warmte op (Klimaatakkoord, blz. 27). Vóór 2022 hebben wij minimaal drie Wijkuitvoeringsplannen opgesteld, waaronder Heeg, het Eiland Sneek en Bolsward Noord (Klimaatakkoord, blz. 27). Wij stellen elke 5 jaar een geactualiseerde Transitievisie Warmte vast (Klimaatakkoord, blz. 27). Wij voeren ieder jaar een bewustwordingsactie uit voor onze inwoners met een handelingsperspectief.

Randvoorwaarden Bij het uitwerken van de Transitievisie Warmte en de Wijkuitvoeringsplannen gaan wij uit van de laagst maatschappelijke kosten (Klimaatakkoord, om de energietransitie voor onze inwoners blz. 27). Dit is noodzakelijk betaalbaar te houden.

11

Verslag 2020 & Programma 2021 Opstellen Transitievisie Warmte In 2021 stellen wij de Transitievisie Warmte (TVW) op. Uiterlijk eind 2021 wordt deze visie ter vaststelling aan de raad aangeboden. De opzet zal pragmatisch zijn. De TVW stellen wij samen op met de woningcorporaties, Liander en energiecoöperaties. In deze visie komen drie verplichte onderdelen te staan (Klimaatakkoord, blz. 27): 1. Een tijdspad wanneer welke wijk/kern aardgasvrij wordt tot 2050. Waarbij wij bewoners zoveel mogelijk duidelijkheid willen geven over de planning wanneer hun woning van het aardgas afgaat. Hiervoor geven wij voor tenminste 8.000 woningen aan welke voor 2030 van het aardgas afgaan. Daarmee voldoen we aan de landelijke doelstelling van 20% woningen in Nederland aardgasvrij voor 2030. 2. Inzicht in de alternatieven voor aardgas tot minimaal 2030. Het Planbureau voor de leefomgeving heeft hier een landelijke analyse voor gemaakt. Deze analyse gebruiken wij als basis en werken deze samen met andere analyses verder uit. 3. Inzicht in hoe wij tot de wijkuitvoeringsplannen komen. Duidelijk is dat we met elkaar van het aardgas af moeten, maar niet hoe. Onderdeel 2 geeft een aantal alternatieven. Per uitvoeringsplan gaan wij daarom een interactief proces aan met de bewoners en stakeholders.

Samen met hen bepalen wij het alternatief energiesysteem voor aardgas en welke koppelkansen (all-inclusive aanpak, w.o. energiearmoede en gezondheid) we kunnen benutten. Op deze manier werken wij aan een optimaal draagvlak. Uitgangspunt is wel dat de wijk van het aardgas afgaat en dat de gemeenteraad het wijkuitvoeringsplan uiteindelijk vaststelt. Wijkuitvoeringsplannen Wij gaan in 2021 verder met de drie wijkuitvoeringsplannen; Heeg, Bolsward Noord en het Eiland in Sneek. Het gaat hier in totaal om circa 2.500 woningen. Het is belangrijk om zorgvuldig om te gaan met het creëren van draagvlak. Draagvlak creëren kunnen wij namelijk maar een keer goed doen. Dit draagvlak is nodig om bewoners mee te krijgen. Particu-

liere woningeigenaren kunnen namelijk niet gedwongen worden om van het aardgas af te gaan, zij hebben altijd een keuze. Voor huurders geldt dat de woningcorporatie ten minste 70% van de huurders moet meekrijgen om een grootschalige renovatie door te voeren (bron: Burgerlijk Wetboek boek 7, art 220 lid 3). Naast interactieve beleidsvorming zullen wij bewoners via een online platform en fysieke infopunt meenemen. Heeg – Samen met de energiecoöperatie Duurzaam Heeg wordt hier gewerkt aan een warmtenet op basis van Aquathermie. Voor Heeg is in 2020 een subsidieaanvraag ingediend bij het Programma Aardgasvrije wijken. Deze subsidie is afgewezen. Het college heeft bezwaar ingediend tegen de afwijzing. Dit bezwaar zal begin 2021 door het rijk worden behandeld. Komend jaar wordt samen met het de provincie en het Wetterskip Fryslân verder gezocht naar organisatorische, technische en financiële middelen om dit project mogelijk te maken. Mogelijk wordt voor Heeg (of een andere wijk) opnieuw een subsidieaanvraag gedaan bij Programma Aardgasvrije Wijken (3de trace, juni 2021) of wordt een Europese subsidie aangevraagd, of worden andere incidentele middelen aangehaald. Bolsward Noord – In een oriënterend onderzoek is in 2020 onderzocht in hoeverre bedrijven restwarmte kunnen leveren aan een warmtenet voor de wijk. In theorie lijkt de businesscase positief.

In 2021 worden bewoners betrokken bij dit project, onderzoeken we de haalbaarheid en starten we met het opstellen van een uitvoeringsplan waarbij we ruimte laten voor nieuwe initiatieven. Daarnaast bekijken wij of elektriciteit van Windpark Fryslân gebruikt kan worden om Waterstof te maken. Het Waterstof kan mogelijk als alternatief voor aardgas gebruikt worden door eerder genoemde bedrijven. Energetisch lijkt deze case tot nu toe positief. Komend jaar moet blijken of deze case ook qua kosten uit kan en waar eventueel subsidies te verkrijgen zijn. Het Eiland Sneek – Op het Eiland sluiten we aan bij de plannen van Elkien. Samen met onze inwoners op het Eiland en de stakeholders op het Eiland werken we samen aan het uitvoeringsplan. In de eerste fase is

12

onderzoek gedaan naar Aquathermie. Dit lijkt haalbaar en werken we in 2021 nader uit. In 2021 bouwen we de participatieaanpak op aan de hand van de vragenlijst die in 2020 is verstuurd naar alle inwoners van het Eiland. De uitkomsten van de enquête zullen met de raad worden gedeeld. Daarnaast onderzoeken we de haalbaarheid en starten we met het opstellen van een uitvoeringsplan waarbij we ruimte laten voor nieuwe initiatieven. Inzetten op aquathermie Aquathermie is het winnen van warmte uit oppervlaktewater. Daarvoor heb je niet alleen water nodig maar ook warmtepompen. Warmtepompen kunnen elektriciteit erg efficiënt omzetten in warmte. 1 kWatt elektriciteit levert ongeveer 3,6 kWatt warmte. Hierdoor zijn voor de warmtetransitie bijvoorbeeld 3,6 keer minder zonnepanelen en windmolens nodig dan bij een 100% all-electric1 oplossing. Een warmtepomp kan ook warmte uit oppervlakte water halen. Aangezien Súdwest-Fryslân heel veel oppervlakte water heeft is dit voor Súdwest-Fryslân erg interessant. Wij willen daarom meer kennis en ervaring op doen rondom aquathermie. Dat kunnen en willen we niet alleen, maar doen we samen met onze regionale partners. Samen met de provincie starten we een traject om voor aquathermie financiële middelen bijeen te krijgen en projecten mogelijk te maken.

Mogelijk leidt dit zelfs tot een kennis- en praktijkcentrum en/of een nieuwe industrie voor Súdwest-Fryslân. Informatie aan de raad Vanuit de raad is tijdens raadssessies in 2020 een duidelijk signaal gekomen dat er meer behoefte is aan inhoudelijke informatie over de warmtetransitie. Door kennis van zaken kan de raad betere keuzes maken. Het college zal daarom in 2021 kennissessies met de raad organiseren. Deze sessies zullen zich eerst richten op welke warmte opties er zijn en wat de voor- en nadelen zijn. Afhankelijk van de vragen vanuit de raad wor1

Bij 100% all elektric wordt 1 kWatt elektriciteit omgezet in 1 kWatt warmte)

den dan specifiekere sessies georganiseerd. De invulling van de sessies stemt het college af met de raadsklankbordgroep TVW. Communicatie en bewustwording De warmtetransitie staat en valt met de betrokkenheid van onze inwoners. Wij zullen hen dan ook meer informeren en betrekken bij deze transitie. Het gaat tenslotte om het verwarmen van hun woningen. Naast dat bewoners intensief betrokken zullen worden bij de wijkuitvoeringsplannen hebben wij ook acties waar bewoners nu al aan kunnen meedoen. Regeling reductie energiegebruik (RREW) - Voor 2020 is de RRE-subsidie bij het rijk aangevraagd. Bewoners kunnen met deze regeling voor € 90 kleine maatregelen treffen. Het kan hier gaan om het plaatsen van tochtstrippen en radiatorfolie. Daarnaast mag de subsidie overigens ook ingezet worden voor grotere maatregelen als de aankoop van een inductiekookplaat of HR++. Voor de uitvoering van de regeling hebben we gekozen voor een laagdrempelige procedure. Inwoners kunnen op twee manieren aanspraak maken op de regeling. Met een bon kan €90,- teruggekregen worden van de aanschaf van energiebesparende maatregelen. De andere manier is dat een bewoner met een code een energiebespaarbox kan aanschaffen. Deze wordt dan thuisbezorgd. Het doel was dat 6000 woningeigenaren gebruik zouden maken van de subsidie.

De opzet was om de subsidieregeling via fysieke bijeenkomsten bij de eigenaren onder de aandacht te brengen. Door Corona zijn er geen bijeenkomsten georganiseerd. In plaats hiervan zijn brieven verstuurd en is sociale media ingezet. In totaal hebben 1189 woningeigenaren een subsidie aangevraagd. 845 hiervan zijn inmiddels goedgekeurd en 110 afgekeurd. De rest is nog in behandeling. In vergelijking met andere gemeenten doen we het gemiddeld. Ook voor 2021 hebben wij de subsidie (RREW) weer bij het rijk aangevraagd. Bij deze regeling van 2021 kunnen huurders ook subsidie aanvragen, dit in tegenstelling tot de regeling uit 2020 waarvoor alleen woningeigenaren subsidie kunnen aanvragen.

13

Isolatie- en zonnepanelenactie – Samen met het Duurzaam Bouwloket organiseert de gemeente jaarlijks een isolatie of zonnepanelen inkoopactie. Naast de succesvolle isolatieactie in 2018-2019 hebben we in 20192020 een inkoopactie rondom de aanschaf van zonnepanelen georganiseerd. Bij de acties worden zoveel mogelijk lokale ondernemers betrokken. Over de actie in 2020 kunnen we de volgende resultaten melden:  372 bewoners hebben de informatieavonden bezocht.  1147 bewoners hebben een vrijblijvend persoonlijk advies gevraagd.  366 bewoners hebben inmiddels al zonnepanelen aangeschaft (31,91%).  Deze 366 inwoners lieten in totaal 4230 zonnepanelen installeren.  Zij besparen gezamenlijk het eerste jaar al meer dan ca. € 203.000 op hun stroomrekening, dus een besparing van gemiddeld al meer dan € 550 per huishouden.  Hiermee wordt de CO2-uitstoot in Súdwest-Fryslân jaarlijks met ca. 414.540 kg teruggebracht.  De deelnemende bewoners gaven deze actie een gemiddelde beoordeling van een 8,14, en zijn dus zeer tevreden met hun zonnepanelen.  De geschatte spin-off is € 1.142.100.

wordt onder andere aandacht besteed aan energiearmoede. Via ‘SWF werkt!’ is gepoogd om Energiecoaches aan te trekken. Op de vacature is geen respons gekomen, waardoor er geen mensen konden worden opgeleid tot Energiecoach. Op de oproep om je aan te melden voor een “gratis energieadvies van een coach” via diverse kanalen kwam er tevens geen respons. Actief flyeren bij onder andere de voedselbank en middels het sociaal collectief heeft uiteindelijk vijf deelnemers opgeleverd. Het traject loopt op dit moment nog. Het college onderzoekt in 2021 hoe een vervolg van de pilot energiecoach eruit kan gaan zien. Een constructie om de werkzaamheden van de energiecoach te integreren in de wijkuitvoeringsplannen. Het idee hierbij is dat iedere wijk of dorp tenminste een energiecoach/aanspreekpunt voor de inwoners klaar staat om eenvoudig advies te geven. In zekere zin gebeurt dit al in Heeg. Daarnaast komt er een provinciaal breed netwerk van energiecoaches. Hoe onze gemeente hier aan kan bijdragen of gebruik van kan maken wordt ook nader onderzocht.

Voor bewoners die hun woning beter willen isoleren hebben wij in 2021 weer de isolatieactie. Bewoners kunnen tegen een aantrekkelijk prijs isolatie inkopen. Nieuw dit jaar is dat wij ook inzetten op circulaire isolatie materialen. Dit zijn materialen die in toekomst eenvoudig hergebruikt kunnen worden, dit in tegenstelling tot de huidige isolatiematerialen die nu gestort moeten worden (bijv. PUR en PIR). Hier wordt dan ook nadrukkelijk de relatie met circulaire economie gelegd. Energiecoaches – In Leeuwarden zijn de Energiecoaches naar eigen zeggen een groot succes. De Energiecoaches helpen hier bewoners met eenvoudige vragen en geven advies, zodat bewoners zonder veel moeite energie kunnen besparen. Voor het college was dit een reden om ook in Súdwest-Fryslân in 2020 een pilot rondom de coaches te starten. Hierbij

14

4. Elektriciteit Resultaten In 2030 moet landelijk 70% van onze elektriciteit uit hernieuwbare bronnen komen. Dat gebeurt met windturbines op zee, op land en met zonnepanelen op daken en in zonneparken. In totaal streeft het kabinet naar 84 TWh uit hernieuwbare bronnen (met name wind en zon). Daarvan wordt landelijk 35 TWh aan de gebouwde omgeving toegerekend. Vanuit het Klimaatakkoord is de verantwoordelijkheid voor deze 35 TWh regionaal neergelegd in de vorm van de Regionale Energiestrategie (RES). Hiervoor is Nederland opgedeeld in 30 regio’s en is Fryslân als geheel een regio. De optelsom van alle 30 RES-en moet 35 TWh zijn. Na het vaststellen van de RES-en volgt de uitvoering hiervan. Voor de gemeente betekent dit dat wij gaan voldoen aan de afspraken uit de RES. Wij moeten voldoende elektriciteit gaan opwekken en het participatieproces borgen.

In 2050 voorziet Súdwest-Fryslân volledig in haar eigen energiebehoefte (motie raad 6 juni 2019)

Regionale Energiestrategie (kamerbrief RES, 9 april 2020)  Voor 1 juli 2021 moet RES 1.0 door de regio worden ingediend bij het Rijk, met daarin concrete locaties van duurzame energiesystemen.  Voor 1 juli 2023 moet RES 2.0 door de regio worden ingediend bij het Rijk, met daarin projectlocaties van duurzame energiesystemen. Vervolgproces Elektriciteit (Klimaatakkoord blz. 163)  Voor medio 2021 heeft de gemeente de planning voor de ruimtelijke maatregelen voor hernieuwbare energie op land afgerond.  Voor 2023 is 50% van de te realiseren RES-projecten planologisch vergund.

15

Randvoorwaarden 





 



Bij de productie van duurzame elektriciteit streven wij er actief naar dat 50 % van de productie in eigendom komt van de lokale omgeving (burgers en bedrijven) (Klimaatakkoord blz. 19). Op deze manier kunnen burgers delen in de lusten van de opwek van duurzame elektriciteit. Iedere gemeente moet zoveel mogelijk eerst op eigen grond voorzien in haar eigen energiebehoefte. Daarnaast moet de restopgave die Regio Fryslân moet opwekken evenredig worden verdeeld over alle Friese gemeenten (motie van de raad van 6 juni 2019). Súdwest-Fryslân zal geen medewerking (meer) verlenen aan de plaatsing van zonnepanelen/zonne-eilanden en nieuwe windturbines in dat deel van de het IJsselmeer dat toebehoort aan de gemeente Súdwest-Fryslân (motie van de raad van 6 juni 2019). Het gebruik van groene energie in relatie tot afname door datacentra wordt opgenomen in de RES (toezegging wethouder, 22 oktober 2020). De uitgangpunten – zoals genoemd in het Nationaal Klimaatakkoord – voor financiële participatie van omwonenden bij duurzame energieprojecten worden gehanteerd (raadsbesluit, 1 juli 2020).

We houden rekening met het Burgerforum advies (raadsbesluit, 24 september 2020): o Het Burgerforum advies en de moties van de raad inzetten in de RES Fryslân o Het Burgerforum advies vertalen naar het omgevingsbeleid van Súdwest-Fryslân; o Het Burgerforum advies nader uitwerken voor een vervolg met onze inwoners.

Verslag 2020 & Programma 2021 Regioproces Regionale Energiestrategie Volgens het Klimaatakkoord (2019) moeten de regio’s voor 1 juli 2021 een definitief bod indienen. Dit bod geeft aan hoeveel elektriciteit elke regio duurzaam gaat opwekken voor 2030. Voor de regio Fryslân is dan duidelijk hoeveel de gemeente Súdwest-Fryslân zal moeten gaan opwek-

ken aan duurzame elektriciteit. Voordat het bod zal worden ingediend bij het rijk zal dit eerst aan de gemeenteraad worden voorgelegd. Voor 1 juli 2023 moet duidelijk worden op welke locatie duurzame opwek zal plaats vinden. Samen met alle andere overheden in Fryslân heeft het college in 2020 een concept bod opgesteld voor de regionale Energiestrategie. De netwerkbeheerder heeft berekend wat de impact is van dit bod op het energienet. Dit bod en de impactanalyse zijn in mei 2020 voorgelegd aan de raad. Na de zomer is het bestuurlijk proces in de regio Fryslân gestart. Dit bestaat uit 4 stappen: 1. Individuele gesprekken met de betrokken bestuurders door de projectorganisatie; 2. Komen tot een gezamenlijke ambitie voor regio Fryslân; 3. Komen tot een gezamenlijke uitvoeringsagenda; 4. Het opstellen en vaststellen van de RES 1.0. Bij tijde van schrijven zitten we midden in stap 2. Gelijktijdig met dit proces verzamelt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) alle biedingen van alle 30 regio’s (de concept RES-en). De voorlopige optelsom van alle concept-biedingen lijkt (ver) boven de opgave van 35 TWh uit te komen. Echter het PBL rekent voor ieder bod door of dit realistisch is (het Appreciatieproces).

Als daarna blijkt dat alle biedingen gezamenlijk niet boven de 35 TWh uitkomen dan zullen het IPO, VNG en UVW gezamenlijk volgens een verdeelsleutel het restant over de regio’s verdelen. Dit wordt Route 35 genoemd. Het is nog onduidelijk of dit nodig zal zijn. In juli 2021 komen de regio’s met een definitief bod. Dit bod moet voor vaststelling aan de gemeenteraad worden voorgelegd (Handreiking RES, blz. 91).

Ut de Mienskip Burgerforum Advies (NPBO-methode) - De RES 1.0 is een belangrijk document voor de komende jaren. Het college vindt het daarom erg be-

16

langrijk om bewoners bij het opstellen van deze RES 1.0 te betrekken. Centrale vraag richting bewoners is: hoe willen bewoners de duurzame energie opwek in Súdwest-Fryslân invullen? Om een antwoord te kunnen geven op deze vraag heeft het college in 2020 gekozen voor de methode van het Nederlands Platform Burgerparticipatie en Overheid (NPBO). Deze methode bestaat uit vijf stappen: Stap 1: Opstellen randvoorwaarden door de gemeente. Stap 2: Opstellen van de vragen voor de raadpleging door een groep van 45 bewoners. Stap 3: Invullen vragenlijst door bevolking (14 jaar en ouder). Stap 4: Opstellen advies Burgerforum, bestaande uit bewoners, aan gemeenteraad. Stap 5: Besluit gemeenteraad over uitkomsten burgerraadpleging. In september 2020 is het advies aan de gemeenteraad voorgelegd. Voor een goede betrokkenheid van de raad met dit proces is in de raad van november 2019 een raadsklankbordgroep bestaande uit 5 raadsleden in het leven geroepen. Deze klankbordgroep is gedurende het proces regelmatig geïnformeerd en geconsulteerd. In januari/februari 2020 is ervoor gekozen om geen randvoorwaarden mee te geven aan het proces (stap 1). Op 5 maart 2020 heeft er een werksessie met 45 inwoners plaatsgevonden (stap 2) waaruit de zes keuzerichtingen van vragen zijn voortgekomen die verwerkt zijn door NPBO/TU-Delft en zijn opgenomen in de online raadplegingstool.

De raadplegingstool heeft tussen 10 april en 17 mei 2020 opengestaan (stap 3). Hieraan hebben 1.376 inwoners vanaf 14 jaar aan meegedaan. De raadpleging heeft – naast de voorkeuren voor de zes keuzes – ook een groot palet aan kwalitatieve gegevens van de inwoners opgeleverd. TU/Delft heeft al deze gegevens uiteengezet in een rapport over de raadpleging. Met behulp van de uitkomsten heeft een daarvoor ingericht Burgerforum, een advies opgesteld (stap 4). Dit Burgerforum advies is op een gespreksavond met de gemeenteraad op 24 juni nader toegelicht. De gemeenteraad heeft het Burgerforum advies behandeld en volledig overgenomen (raad van 29 september 2020) (stap 5). In het

verlengde daarvan wordt het Burgerforum advies bestuurlijk ingebracht in de RES Fryslân en worden de uitgangspunten van het advies geïntegreerd in het gemeentelijk beleid. Zes leidende principe Burgerforum advies:  “Wij willen ons geluk behouden”.  Versterk de zelfbeschikking van Mienskips.  Help ons om het samen te doen.  Van zelfbeschikking naar ‘samenbeschikking’.  Heb oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling.  Wees toekomstgericht. De principes worden gehanteerd bij de uitwerking van de gemeentelijke RES, de Transitievisie Warmte en de Wijkuitvoeringsplannen (zie hoofdstuk Gebouwde Omgeving). Om nog meer recht te doen aan dit Burgerforumadvies zal het college in 2021 uitwerken hoe zij omgaat met dit advies. De raad wordt hierover via een ‘actieve info’ geïnformeerd. Het college zal onder andere kijken naar:  praktische, voor gebruikers betaalbare procedures bij de vergunningverlening (zon- en windenergie);  beschermen van kwetsbare gebieden, door in beeld te brengen waar energie opgewekt kan worden en waar zonne-energie op daken kan worden toegepast, zodat de natuur wordt gespaard;  gevolgen netwerkbelasting / kosten lokale energiesystemen in vergelijking tot energiesysteemclusters;  De rol die vrijwilligers hebben of kunnen pakken in de energietransitie. En wat de vrijwilligers nodig hebben om hun rol in te kunnen vullen.

17

Interactieve Beleidsvorming Zonnepanelenvelden en windmolens zijn niet altijd eenvoudig ruimtelijk in te passen. Vaak spelen meerdere ruimtevragen op eenzelfde vierkante meter (bijv. landbouw tegenover energie opwek) en zijn er zorgen ten aanzien van een gezonde, vitale en veilige woon- en leefomgeving. Om een goede inpassing toch mogelijk te maken willen wij daarom via experimenteren en maatwerk, ruimte bieden voor innovaties. Dit is een leerproces met onder meer de ontwikkeling van nieuwe procesinstrumenten. Denk aan processen als de Tafel van Makkum, Nije Pleats, Sinnetafels en de Energiemix Methode, en daarnaast nieuwe communicatie technieken, zoals digitale raadplegingsonderzoeken. In 2021 beginnen we met ‘Interactieve Beleidsvorming’ rond zon- en/of windenergie. In dit vraagstuk past Súdwest-Fryslân de Ontwikkelformule toe: Een vorm van samenwerking waarbij alle deelnemers invloed hebben op het proces en het resultaat van dit proces. Súdwest-Fryslân wil experimenteren qua participatie om zo maatwerk en ruimte te bieden voor innovaties. Het betreft een leerproces met de ontwikkeling van nieuwe participatie instrumenten, waarbij we beginnen met Sinnetafels en/of Windtafels. De handreiking participatie en omgevingswet die op dit moment wordt opgesteld zal hierbij worden toegepast.

Ontwikkelingen rondom de kop van de Afsluitdijk Rondom de kop van de Afsluitdijk spelen meerdere zaken tegelijk op het gebied van duurzame opwek:  Bouw Windpark Nij Hiddum Houw.  Een gezondheidsonderzoek naar effecten grote windmolens (180 m tiphoogte) door GGD in opdracht van provincie Fryslân.  Rijkswaterstaat heeft in 2020 voorlopig 13 ha zonnepanelen in het gebied on-hold gezet, maar kan dit in de toekomst alsnog aanvragen;  De aangepaste provinciale verordening (2020) maakt 15 m windmolens bij agrariërs mogelijk.

In het parapluplan voor 15 m windmolens is voorgesteld om de kop van de afsluitdijk aan te merken als uitsluitingsgebied voor kleine windmolens. Technische ontwikkelingen en elektriciteitsnetwerk Elektriciteitsnetwerk - De toekomstige netwerk situatie is belangrijk voor duurzame opwek in Súdwest-Fryslân. Onder de koepel van de RES Fryslân is een Taskforce Netwerk Fryslân ingericht. Ook Liander neemt daaraan deel. Deze taskforce voert het komende jaar een systeemstudie uit op het Friese netwerk. In deze studie worden ook nieuwe ontwikkelingen als waterstof (en daarmee belangrijk voor SWF) meegenomen. SWF is betrokken bij de systeemstudie. Duurzame energie en Datacentra - Datacentra vragen veel energie. In den lande kopen eigenaren van datacentra duurzame energie in om hun datacentra te ‘vergroenen’ (artikel RTLnieuws). Het college komt voor 1 juli 2021 met een discussienotitie over dit onderwerp (raadsvergadering 22 oktober 2020, punt 11). Mobiliteit Een van de vijf pijlers in het Klimaatakkoord is Mobiliteit. Wij hebben Mobiliteit niet als aparte pijler opgenomen in deel 1 - Klimaatmitigatie, omdat onze invloed op duurzame mobiliteit (nog) beperkt is. Duurzame mobiliteit heeft wel gevolgen voor de pijler Elektriciteit. Zo zal de groei naar elektrische auto’s naar verwachting steeds verder toenemen. In de toekomst zullen er meer laadpalen nodig zijn (wellicht duizenden).

Dit betekent mogelijk dat we door deze nieuwe energieverbruikers (waaronder ook warmtepompen) het elektriciteitsnetwerk moeten verzwaren. Daarnaast zullen we nog meer hernieuwbare energie moeten opwekken dan de huidige elektriciteitsvraag. Smart charging (slim opladen) kan mogelijk deels netverzwaring voorkomen. Energie wordt dan lokaal opgeslagen en verbruit. Op basis van deze ontwikkelingen is innovatie in de aanbesteding en het bijbehorende contract opgenomen.

18

In 2020 is een marktverkenning uitgevoerd. Hierbij is via de Nationale Agenda Laadinfrastructuur andere overheden naar hun ervaringen gevraagd. Deze lessen vormen de basis voor de huidige aanbesteding. Vanaf januari 2021 is de plaatsing van laadpalen voor een periode van tenminste vijf jaar aan een marktpartij gegund. Dit is gedaan op basis van de volgende uitgangspunten: ervaring, groene stroom, lokaal karakter, gebruiksgemak en omgang met innovatie. Binnenkort gaat de eerste laadpaal de grond in. Voor het plaatsen van een laadpaal geldt het principe ‘paal volgt auto’. Bewoners kunnen via een portaal een aanvraag doen. Daarnaast worden op een aantal toeristische hotspots in onze gemeente laadpalen geplaatst worden. Deze locaties worden bepaald op basis van de plankaart en aanvullend verkregen informatie uit bijvoorbeeld vragen of data van de marktpartij. Tenslotte worden concepten met deelauto’s (18 in Súdwest-Fryslân, bron: https://ritjeweg.nl/) in combinatie met laadpalen onderzocht. In september 2020 waren er in Súdwest-Fryslân 266 geregistreerde elektrische auto’s. Er waren 105 laadpalen (www.oplaadpalen.nl) (Nb. Dit zijn alle laadpalen, niet alleen de openbare waar de voorgaande tekst zich op richt)

19

5. Circulaire Economie “De circulaire economie biedt een antwoord op de grote uitdaging in de 21ste eeuw om veel efficiënter om te gaan met grondstoffen. Om de mensheid blijvend te kunnen voeden en voorzien van noodzakelijke goederen en om een menswaardig bestaan te garanderen, is een fundamenteel anders omgaan met grondstoffen nodig. Het gaat om een economie die voorziet in behoeften zonder onaanvaardbare milieudruk en zonder uitputting van natuurlijke hulpbronnen. Deze opgave vraagt om veranderingen in brede zin. Zowel technische, sociale en systeeminnovaties zullen moeten worden doorgevoerd.”, volgens het Rijksbrede programma Nederland Circulair (RPNC, blz. 8). Verstandiger omgaan met grondstoffen past ook bij het klimaatbeleid. De jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in Nederland is ongeveer 200 megaton CO 2(eq). Efficiencyverbetering in grondstof- en materiaalketens kan circa 17 megaton CO2 per jaar besparen (dat is 9% van de totale Nederlandse uitstoot) en daarmee een bijdrage leveren aan de klimaatdoelstellingen (p.14 RPNC).

Resultaten Súdwest-Fryslân gebruikt in 2030 50% minder primaire grondstoffen, zoals mineraal, fossiel en metalen (lokale vertaling van RPNC, blz. 15).

Randvoorwaarden Om te komen tot een circulaire economie zijn onderstaande randvoorwaarden van belang:  Technisch-inhoudelijk worden andere materialen gebruikt en worden producten ontworpen voor hoogwaardig hergebruik.  Procesmatig is er een lange-termijn samenwerking tussen opdrachtgever en opdrachtnemer(s). Dit kan al starten met een marktverkenning om te zien of de uitvraag naar het desbetreffende circulaire product mogelijk is.  Financieel worden circulaire prestaties op lange termijn geborgd binnen een haalbare businesscase voor beide partijen. Verder wordt naast de aanschafkosten van een product, de kosten van de hele le-

20

vensloopcyclus in de berekening betrokken. Het gaat om de investering, de waarde gedurende de gehele levensduur en de waarde aan het eind van de levensduur.

Verslag 2020 & Programma 2021 Circulair Inkopen Circulair aanbod ontstaat door te vragen naar circulaire producten. In 2019 hebben de Friese overheden met de ondertekening van het Ambitiedocument Circulair Inkopen afgesproken om een stimulans te geven aan circulair inkopen. Onze gemeente heeft hoge inkoopambities. De gemeente produceert of bouwt zelf niet, maar koopt wel in. We kunnen bij de inkoop van producten en aanbesteding van werken expliciet vragen naar circulaire oplossingen en hiermee stimuleren dat er een circulair aanbod ontstaat. Voor circulaire inkoop zijn in 2020 de volgende resultaten bereikt: - Een werkgroep ingesteld om uitvoering te geven aan het Ambitiedocument Circulair Inkopen. - Súdwest-Fryslân heeft input geleverd voor de provinciale werkgroep en daarmee bijgedragen aan o.a. de monitor. - We hebben voor Súdwest-Fryslân in beeld gebracht wat er gebeurt t.a.v. circulaire inkoop. Met name in de Keten Openbare Ruimte spelen vele initiatieven, waarbij materialen worden hergebruikt of wordt gerecycled. - Circulaire Inkoop Academie (CIA): In 2020 hebben 12 medewerkers de CIA gevolgd. We stellen in 2021 een Plan van Aanpak op en geven daar uitvoering aan. Het plan van aanpak bestaat uit: een 0-meting en monitoring, (adviseren over) circulair inkopen en het gebruik van de Inkoopmonitor.

We initiëren nieuwe inkooptrajecten en zorgen ervoor dat in 2025 minimaal 10% van de ambtenaren de Friese Circulaire Inkoop Academie (CIA) heeft gevolgd.

Meten Milieu-impact We willen binnen de gemeente een methodiek om de milieu-impact te kunnen meten van onze inkooptrajecten of aanbestedingen. Zodat we eenduidig meten en daardoor weten wat de milieueffecten zijn van onze inkopen en werken. Zo kunnen we meten hoe circulair en duurzaam we kunnen werken. Er zijn verschillende methodieken. We onderzoeken wat voor- en nadelen zijn van verschillende methodieken: wat wordt er gemeten, is de methodiek eenvoudig om mee te werken, sluit het aan bij de gemeentelijke organisatie en werkzaamheden, is het breed inzetbaar, is het erkend/ standaard, wat bedragen de kosten van aanschaf en /of abonnement? Eind 2021 wordt een keuze gemaakt. In de periode 2022 -2025 wordt de methodiek uitgerold binnen de organisatie. Eind 2025 is iedereen in de organisatie op de hoogte met welke methodiek we de milieu-impact berekenen. Total Costs of Ownership Het college introduceert in de ambtelijke organisatie een kostenmethode waarbij wordt gekeken naar de kosten over de hele levensduur of gebruiksduur (Total Costs of Ownership). Dit zijn de kosten van de aanschaf inclusief onderhoud en minus mogelijke retourwaarde over een vaste gebruiksperiode. Door met deze methode te werken wordt duidelijk welke inkoop op de lange termijn het meest rendabel is. Dit in tegenstelling tot regulier inkopen waarbij meestal wordt gekeken naar de (laagste) aanschafwaarde.

TCO leidt mogelijk tot een aangepaste begrotingssystematiek. Het college nodigt partijen uit met meer ervaring, zoals het Wetterskip uit om hun kennis en ervaring te delen. Verder wordt gezocht naar samenwerking met kennisinstellingen. Afval = reststromen = grondstof De gemeente heeft de opgave (volgens VANG-HHA) om te zorgen dat de omvang van de reststromen daalt. Dit kan door ervoor te zorgen dat er

21

minder wordt weggegooid en de reststromen (organisch en nietorganisch) beter worden gescheiden. In 2021 komt er een notitie in de raad om de ambities vast te stellen voor het reduceren en beter scheiden van de reststromen. Hier komt onder andere in te staan:  Voor 2050 zijn de organische reststromen grondstof en kunnen we spreken van waarde-behoud.  We gaan voor 50% minder voedselverspilling en sluiten aan bij de Voedselagenda Súdwest-Fryslân. We dragen bij aan minder voedselverspilling en hierdoor minder GFT afval. Een fysieke en/of digitale materialenbank Hergebruik van bouwmaterialen levert een grote bijdrage aan de circulaire economie. Vandaar dat we vrijkomende bouwmaterialen bij sloop van werken of gebouwen zelf opnieuw gebruiken of op zoek gaan naar een andere gebruiker. We zetten in op een (digitale) grondstoffenbank/marktplaats. In 2021 zetten wij hiervoor de contouren neer. Circulaire Gebouwde Omgeving Icoonproject Buitendienst Bolsward - De ambitie is om een zo circulair mogelijk gebouw neer te zetten. Dit vraagt om lef, innovatie, anders denken. Dit is een groot leerproject als het gaat om circulair aanbesteden, bouwen, ontwerpen, bekostigen en contractmanagement. Het ontwerpteam is samen met de gemeente bezig om circulariteit te vertalen naar concrete acties en toepassingen. Buitendienst Bolsward is een langdurig leerproject circulair inkopen.

Er zijn in 2020 door de project- en stuurgroep Buitendienst Bolsward ambities geformuleerd. Bij de aanbesteding hebben deze circulaire ambities een doorslaggevende rol gespeeld bij de gunning. In 2022 start de bouw. Na de realisatie gaat het leerproces verder, omdat er ook circulaire verdienmodellen toegepast zal worden. Hierbij gaat het om contractmanagement gedurende de levensduur van het pand en hoe blijven de circulaire afspraken geborgd. (Onderwijs)huisvesting Circulair - Naast de noodzaak om minder grondstoffen te gebruiken is circulair bouwen ook vanwege de afnemende leer-

lingaantallen bij onderwijshuisvesting erg belangrijk. De investeringen voor nieuwbouw vallen onder de verantwoordelijkheid van de gemeente en het beheer en onderhoud is de verantwoordelijkheid van de schoolbesturen. De financiering van onderwijshuisvesting is aan strikte regels gebonden. Hierdoor is bouwen van nieuwe circulaire scholen een extra uitdaging. In 2021 leveren we een notitie op waarin staat wat circulaire onderwijshuisvesting inhoudt en welke kansen en knelpunten dit met zich meebrengt. Actieplan Circulaire koplopers – Met concrete acties, ondersteuning en resultaten willen we circulaire ondernemers en burgers faciliteren. Ook hier geldt, al doende leren we. In het actieplan staan de volgende acties benoemd die in 2021 worden uitgevoerd: a. Toolkit accountmanagers - We zijn bezig met de ontwikkeling van een gereedschapskist waarmee accountmanagers circulaire economie structureler onder de aandacht van bedrijven brengen. De instrumenten die hierin zitten zijn gericht op het mogelijk maken van circulaire initiatieven. Waarbij gezocht wordt naar verschillende manieren om bedrijven te ondersteunen en te faciliteren. b. Duurzaambouwloket - Met het duurzaambouwloket.nl zijn we in gesprek om circulaire acties op te zetten. Bij het afsluiten van een nieuwe opdracht aan het Duurzaambouwloket willen we opnemen dat acties circulair zijn, tenzij… c.

Wet- en regelgeving - Beleid, wet- en regelgeving zijn geschreven in en voor een lineaire economie. We leveren input aan het traject van Vereniging Circulair Friesland (VCF) waarbij belemmerende wet- en regelgeving wordt geïnventariseerd en oplossingen worden gezocht. Te denken valt aan regelluwe zones. d. Acties gebouwde omgeving - In de huidige bouw gaan veel zaken lineair. Er wordt nog weinig gekeken naar de totale levenscyclus. Hier liggen mogelijkheden voor nieuwe icoonprojecten met circulaire partijen. Samen met VCF zoeken we naar kansrijke circulaire projecten. Met circulaire economie worden we vaak verrast door de markt/ondernemers.

22

e. Tweesporenbeleid bedrijven - Er komt een circulaire aanpak van De Hemmen III als onderdeel van een breder circulair bedrijvenlandschap. De gemeente wil hierbij een faciliterende rol spelen en ruimte bieden voor een circulaire en duurzame ontwikkeling van bedrijven. Ut de Mienskip De SDG groep heeft begin 2020 een bezoek gebracht aan het bedrijfsrestaurant Súdwest-Fryslân om mee te denken en te werken hoe er minder verpakkingen gebruikt kunnen worden, minder voedsel verspild kan worden en meer lokale producten gebruikt kunnen worden. Zij zijn recent weer gestart om het traject verder vorm te geven. Grutsk en Grien heeft begin dit jaar een aanvraag ingediend voor een festival in 2020. Door corona is de aanvraag uitgesteld en herschreven naar een voorstel om een projectplan op te stellen voor een gemeentebreed coronaproof Grutsk en Grienfestival.

23

6. Cross-overs In dit hoofdstuk gaan wij in op onderwerpen die niet direct te plaatsen zijn onder de Gebouwde Omgeving, Elektriciteit of Circulaire Economie, maar die wel relevant zijn voor het terugdringen van broeikasgassen en het laten landen van de ambities in de ruimte en de mienskip.

Verslag 2020 & Programma 2021 Website Energietransitie Een van de manieren om de bewoners mee te nemen in de energietransitie is een specifieke website voor de energietransitie. Op deze website moeten bewoners alles kunnen vinden op gebied van energie. Het kan gaan om lokale actie, maar ook verwijzingen naar landelijke informatiesite (bijv. www.milieucentraal en www.duurzaambouwloket.nl) en landelijke regeling (www.energiebespaarlening.nl). Een speciaal onderdeel van deze website is een Wijkpaspoort. Per wijk geven wij detail informatie over deze wijk, zoals elektriciteit en gasverbruik en aantal zonnepalen. Maar ook waar is het mogelijk om zonnepanelen te plaatsen. Het streven is: ‘staat het niet op de website, dan is het er niet’.

Energiecoöperaties en -werkgroepen Energiecoördinator Een van de adviezen uit het Burgerforum advies (zie pijler Elektriciteit) was om een Energiecoördinator aan te stellen. Via de Ontwikkelagenda zijn hiervoor in februari 2020 door de raad middelen beschikbaar gesteld. In mei 2020 is een energiecoördinator aangesteld. De functie van Energiecoördinator is vergelijkbaar met die van dorp- en wijkcoördinator, alleen dan specifiek voor energieactiviteiten. Doel van de energiecoördinator is:  Zorgen voor meer energiecoöperaties en werkgroepen 2.  Verbeteren samenwerking tussen energiecoöperaties en werkgroepen.  De interne organisatie informeren en voorbereiden op de energietransitie. De energiecoördinator is het eerste aanspreekpunt voor energiecoöperaties en -werkgroepen. Om ervaring op te doen met het zelfstandig ver2

Een energiewerkgroep collectief van bewoners zonder officieel status, zoals een energiecoöperatie dat wel heeft.

24

duurzamen (bijv. isoleren) van wijken zal onder leiding van de coördinator een aantal pilots worden opgestart. Het kan hier gaan om bijvoorbeeld het grootschaliger isoleren van woningen of gezamenlijk zonnepanelen plaatsen. Deze pilots lopen vooruit op de wijkuitvoeringsplannen. Met de energiecoöperaties en -werkgroepen wordt overlegd wie en hoe aan deze pilots kunnen en/of willen meedoen. Op dit moment lopen er twee ‘op-pop’ projecten die worden begeleid door de energiecoördinator. 1. De Jachthaven Sneek, waarbij Energiewerkgroep Sneek onderzoekt of het hier mogelijk is om zonnepanelen te plaatsen. 2. Poppenwier, waarbij Energiecoöperatie Poppenwier onderzoekt hoe oudere en monumentale woningen verduurzaamd kunnen worden. Punt van aandacht is dat ook hier door de coronacrisis plaatselijke belangeng en energiegroepen niet of nauwelijks bij elkaar komen. Subsidie energiecoöperaties Om te laten zien dat de gemeente de inspanningen van energiecoöperaties en -werkgroepen erg waardeert en waardevol vindt, heeft de raad in 2020 de subsidieregeling voor energiecoöperaties vastgesteld. Met deze regeling kunnen energiecoöperaties en -werkgroepen subsidie aanvragen voor activiteiten die bijdragen aan minder CO 2-uitstoot. Energiewerkgroepen kunnen bovendien ook de oprichtingskosten hiervan betalen, zodat zij zich kunnen organiseren als energiecoöperatie.

Op dit moment hebben vier energiecoöperaties een subsidieaanvraag gedaan, voor elektrische deelauto’s, promotiemateriaal, opzetten van een website en een warmtebeeldcamera. Er is een energiewerkgroep die de subsidie heeft aangevraagd, zodat ze een coöperatie kunnen oprichten. In de toekomst is te verwachten dat meer coöperaties hier gebruik van gaan maken. De regeling wordt in 2021 voortgezet. Gemeentelijk Energiebedrijf De komende decennia zal er in alle dorpen en wijken een alternatief voor aardgas komen. De kosten voor een alternatief energiesysteem voor

aardgas zullen niet in iedere wijk hetzelfde zijn. Dit kan betekenen dat bewoners in de ene wijk meer voor vastrecht en/of verbruik gaan betalen dan bewoners in een andere wijk. Met een gemeentelijke energiebedrijf zijn deze verschillen mogelijk te voorkomen. Het college gaat daarom onderzoek doen naar een gemeentelijk energiebedrijf. Aandachtspunt is de verhouding tussen een gemeentelijk energiebedrijf en lokale initiatieven. Atlas leefomgeving SWF In het hoofdstuk Elektriciteit staat als randvoorwaarde: Het Klimaatakkoord geeft aan dat ernaar gestreefd moet worden dat 50% van de productie van duurzame elektriciteit in eigendom komt van de lokale omgeving (burgers en bedrijven) (Klimaatakkoord blz. 19). Naast dit participatie proces is het belangrijk te weten welke beperkingen er zijn als het gaat om beleid, wet- en regelgeving (hierna: regels). Hiervoor is in 2020 begonnen met het opstellen van een Atlas van de leefomgeving. In deze Atlas geven wij “beleidsregels” grafisch weer in een kaartlaag. Zo is uit een kaartlaag op te maken of volgens de regels zonnepanelen of windmolens op een specifieke plaats mogelijk zijn. De Atlas is een soort gestapelde kaartlagen informatiesysteem. Door deze kaartlagen op elkaar te leggen, kunnen wij nagaan waar en of er voldoende ruimte is om duurzame opwek kwijt te kunnen.

Als blijkt dat bepaalde regels er voor zorgen dat wij geen zonnepanelen of windmolens kunnen plaatsen, dan kunnen wij ook kijken of wij deze regels mogelijk moeten aanpassen. Zo is de Atlas bruikbaar voor onder andere de Omgevingsvisie, Regionale Energiestrategie en Transitievisie warmte. In 2021 is deze Atlas klaar. Deze zal dan ook aan de raad worden gepresenteerd. Duurzaamheidsprijs De Duurzaamheidsprijs werd in 2020 voor de eerste keer uitgereikt in de gemeente. Inwoners kunnen hun duurzame ideeën indienen, waarna deze beoordeeld worden door een jury (onder voorzitterschap van hoogleraar Klimaatverandering Pier Vellinga). De ideeën moeten een bijdrage leve-

25

ren aan het verminderen van CO₂. Er zijn drie categorieën: Kinderen, Jeugd en Volwassen. De winnaars in waren:  Kinderen - OBS De Wyken, groep 2a – Bomen en bloemen schoolplein.  Jeugd – Timo van der Knaap, Yorick Hofman, Ridzert Veldman, Tjitske Joustra en Froukje Binnema – Zonnepanelenboom in de haven.  Volwassenen - Menno de Roos – Circulaire, drijvende, duurzame huurwoning. De beste ideeën werden beloond met een geldprijs die bedoeld is om uitvoering te geven aan het idee. De Duurzaamheidsprijs wordt in 2022 opnieuw uitgereikt. In 2021 zullen daarvoor de eerste voorbereidingen worden getroffen. Europe / Den Haag ready De Energietransitie gaat geld kosten. Het rijk heeft hiervoor subsidies. De vraag is of dit genoeg is. Wij denken dat wij meer gebruik kunnen maken van subsidie uit Europa. In 2020 hebben wij hiervoor een aantal webinars bezocht. Hieruit volgen een aantal gouden regels: 1. Innoveer: zet vernieuwende elementen in (technisch, sociaal, …). 2. Focus: weet wat je wil (bijv. aquathermie of waterstof). 3. Werk samen: ga allianties met andere partijen en doen gezamenlijk een aanvraag. 4. Laat Europa/Den Haag zien wat je voor hen kunt betekenen. 5. Weet hoe Europa werkt (regels, procudure, …). 6. Leg contacten in Europa/Den Haag, ambtelijk en bestuurlijk. 7. Heb een verhaal (visie, planning, businesscase).

‘Europe / Den Haag ready’ zal in 2021 verder binnen de pijler Gebouwde Omgeving worden geconcretiseerd met aquathermie of waterstof.