Bijlage IV - Rapport Synarchis, juli 2020
Tekst van het document
Eindrapportage
Onderzoek zwembad Vitaloo Gemeente Súdwest-Fryslân 22 juli 2020
Inhoudsopgave 1.
Situatieschets, opdracht en aanpak
1
1.1
Situatieschets
1
1.2
Onderzoeksopdracht
1
1.3
Aanpak
1
2.
Beschrijving en analyse huidige situatie
2
2.1
Aanbod
2
2.1.1
Voorzieningen
2
2.1.2
Activiteiten
2
2.2
Concurrentie en verzorgingsgebied
2
2.3
Bezoekcijfers
3
2.3.1
Bezoekontwikkeling
3
2.3.2
Bezetting en animo
3
2.3.3
Openstelling
4
2.4
Personeel en organisatie
5
2.5
Financieel
6
2.5.1
Baten
6
2.5.2
Lasten
7
2.5.3
Exploitatieresultaat en subsidie
8
2.6
Onderhoud
8
3.
Integrale beoordeling huidige situatie
10
3.1
Maatschappelijke waarde
10
3.2
Functionele waarde
11
3.3
Financiële waarde
11
4.
Toekomstperspectief
13
4.1
Trends en ontwikkelingen
13
4.2
Instandhouding zwembad
14
4.2.1
Bezoekontwikkeling
14
4.2.2
Meerjarenbegroting
15
4.2.3
Kosten gemeente
16
4.3
Sluiting zwembad
16
4.3.1
Vraaguitval
16
4.3.2
Overige maatschappelijke consequenties
17
4.3.3
Financiële consequenties
17
4.4
Afwegingskader
17
5.
Beantwoording, conclusies, aanbeveling en vervolg
19
5.1
Beantwoording onderzoeksvragen
19
5.2
Conclusies
19
5.3
Aanbeveling
20
5.4
Vervolgstappen
20
Bijlage 1 Overzicht interviews
i
Bijlage 2 Overzicht zwembaden omgeving
ii
Bijlage 3 Ligging zwembaden omgeving
iii
Bijlage 4 Vergelijking tarieven
iv
1.
Situatieschets, opdracht en aanpak
1.1
Situatieschets
De gemeente Súdwest-Fryslân beschikt over meerdere zwembaden, waaronder zwembad Vitaloo in Bolsward. Het bad is in haar oorspronkelijke vorm in 1972 geopend en vervolgens in 1994 ingrijpend gerenoveerd. Daarbij is ook het huidige wedstrijdbad toegevoegd. Het zwembad is eigendom van de gemeente en wordt sinds 2008, samen met de naastgelegen camping, door Optisport Bolsward B.V. geëxploiteerd. Daarnaast draagt stichting Ons Zwembad in de exploitatie bij door middel van het beschikbaar stellen van vrijwilligers voor bepaalde taken en werkzaamheden. De overeenkomst met Optisport loopt tot en met 31 december 2020 en is door de gemeente formeel opgezegd. Tevens heeft de gemeente met diverse exploitanten een gesprek gevoerd over hun belangstelling om deel te nemen aan een aanbesteding. Indien de randvoorwaarden passen bij de opdracht, lijkt hier volgens de gemeente zeker interesse voor te bestaan. Eerst dient echter besluitvorming plaats te vinden over de vraag, of het zwembad in de toekomst wordt opengehouden. De gemeenteraad heeft namelijk op 14 november 2019 het ‘ombuigingsvoorstel zwembad Vitaloo’ aangenomen. Dat voorstel behelst een structurele bezuiniging op de kosten van het zwembad, zijnde de exploitatiesubsidie van € 150.000,- per jaar en het onderhoudsbudget van circa € 123.000,- per jaar.
Het zwembad dient derhalve zonder gemeentelijke bijdrage te worden geëxploiteerd en onderhouden. Bij de besluitvorming over de toekomst van het zwembad zijn verschillende soorten argumenten van belang. Naast de rationele argumenten, zoals kosten en bezoekersaantallen, spelen bijvoorbeeld argumenten met betrekking tot de maatschappelijke betekenis van het zwembad een rol. Om de raad een goede afweging te kunnen laten maken, heeft de gemeente dan ook behoefte aan een onderzoek naar de verhouding tussen de maatschappelijke, functionele en financiële argumenten.
1.2
Onderzoeksopdracht
Voor het uit te voeren onderzoek heeft de gemeente de volgende hoofdvraag geformuleerd: Wat is de toekomstbestendigheid van zwembad Vitaloo zonder gemeentelijke subsidie? De gemeente heeft tevens enkele deelvragen geformuleerd: 1. Welke betekenis heeft Vitaloo voor de gezondheid, veiligheid en sociale cohesie van de inwoners van Bolsward? 2. Welke betekenis heeft Vitaloo voor de economie van Súdwest-Fryslân? 3. Wat is de noodzakelijkheid van Vitaloo in relatie tot onder meer het huidige bezoek en gebruik, het activiteitenaanbod, de maatschappelijke functie en het aanbod van zwemwater in de omgeving? 4. Wat is de financiële last om Vitaloo voor Bolsward te behouden? De beantwoording van de vragen moet een onderbouwde besluitvorming over de toekomst van Vitaloo mogelijk maken. Ook dienen de bevindingen input te vormen voor de uitvraag en het beschikbaar te stellen informatiepakket voor een eventuele nieuwe aanbesteding van de exploitatie van het zwembad.
1.3
Aanpak
Het onderzoek bestaat uit een aantal componenten. Allereerst is de van de gemeente en Optisport ontvangen informatie over onder meer het aanbod en de exploitatie geanalyseerd. Daarnaast is een bezoek aan de accommodatie gebracht en zijn met diverse betrokkenen gesprekken gevoerd (zie bijlage 1). Op basis van dit alles zijn een analyse en integrale beoordeling van de huidige situatie gemaakt (zie hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3). Vervolgens is het toekomstperspectief geschetst en is een afwegingskader opgesteld (zie hoofdstuk 4). Tot slot zijn de onderzoeksvragen beantwoord en de belangrijkste conclusies en aanbevelingen benoemd (zie hoofdstuk 5). In overleg met de gemeente is ervoor gekozen om geen enquête onder de bezoekers van het zwembad uit te voeren. Ten opzichte van de gevoerde gesprekken is de inhoudelijke meerwaarde daarvan doorgaans zeer beperkt, terwijl er een aanzienlijke tijdsinzet mee gemoeid is en de doorlooptijd van het onderzoek daarmee wordt verlengd. 1
2.
Beschrijving en analyse huidige situatie
2.1
Aanbod
2.1.1
Voorzieningen
Het zwembad bestaat uit de volgende voorzieningen: •
een wedstrijdbad van 25 x 12,5 meter met een beweegbare bodem van 12,5 x 12,5 meter, een diepte van 2,00 meter (behalve in het deel met de beweegbare bodem, waar de diepte maximaal 1,80 meter is) en een watertemperatuur van 28 graden;1
•
een recreatiebad van circa 17,5 x 8 meter met een diepte van 0,20 tot 1,40 meter, een ligbank, een zitbank, een whirlpool, een tillift en een watertemperatuur van 33 graden;
•
een peuterbad van circa 10 m²;
•
een met de receptie gecombineerde horecavoorziening (in eigen beheer);
•
een speelveld.
Over het voorzieningenaanbod kunnen de volgende opmerkingen worden gemaakt: •
de gedeeltelijk beweegbare bodem vergroot de functionaliteit van het wedstrijdbad ten opzichte van een situatie waarin die bodem er niet is. Daarnaast vormen het recreatiebad en het peuterbad kleinschalige aanvullende faciliteiten. Met dit voorzieningenaanbod wordt voorzien in zwemwater, dat qua omvang, diepte en watertemperatuur geschikt is voor de verschillende activiteiten (zie 2.1.2);
•
de horecavoorziening is kleinschalig, maar passend bij de omvang van het zwembad en het bezoek (zie paragraaf 2.3);
•
de toegankelijkheid van de accommodatie is prima. Naast de tillift bij het recreatiebad en de gedeeltelijk beweegbare bodem in het wedstrijdbad is er bijvoorbeeld een omkleedruimte voor minder-validen;
•
Al met al is het zwembad qua voorzieningenaanbod en toegankelijkheid prima geschikt voor de activiteiten die worden aangeboden. Ook maakte het bad tijdens het bezoek ter plaatse een verzorgde indruk.
Direct naast het zwembad bevindt zich een stadscamping, die beschikt over 18 standplaatsen, wasgelegenheid, elektriciteit en waterpunten.
2.1.2
Activiteiten
Vitaloo biedt de volgende activiteiten aan: •
recreatief zwemmen: vrij zwemmen en banen zwemmen;
•
doelgroepen: aquarobics, aquajoggen, aquatrimmen, aquaspinning, aquafit, aquavitaal en aqua9maanden;
•
les zwemmen: ABC-zwemmen, baby-/peuterzwemmen, zwemles voor volwassenen en privéles.
Daarnaast huurt Zwem- en Polo Club Bolsward (circa 170 leden) het zwembad structureel voor 12,5 uur per week. ‘Kleinere’ frequente huurders zijn het Marne College (twee uur per week), de BSO (1,5 uur per week) en de politie (een uur per week).
2.2
Concurrentie en verzorgingsgebied
Bijlage 2 bevat een overzicht van alle zwembaden in de omgeving van Bolsward en bijlage 3 toont de ligging van die accommodaties. Hierbij gaat het om zwemvoorzieningen die toegankelijk zijn voor inwoners van Bolsward en andere ‘reguliere’ bezoekers. Zwembaden van bijvoorbeeld campings en hotels, die uitsluitend voor eigen gasten of leden zijn bedoeld, zijn derhalve buiten beschouwing gelaten.2 Zwembaden die niet vanaf Vitaloo binnen 25 minuten met de auto kunnen worden bereikt, zijn eveneens niet in het overzicht opgenomen. De meeste bezoekers van zwembaden zijn namelijk niet bereid om langer en verder te reizen, zo blijkt uit onderzoek van Synarchis. Een uitzondering betreft zwembaden met grootschalige recreatieve voorzieningen. Om die reden wordt De Blauwe Golf in Leeuwarden wel weergegeven.
1
Op woensdag en donderdag wordt de temperatuur van het wedstrijdbad naar 30 graden verhoogd. Dit is vanwege gebruik van het bad door specifieke doelgroepen. 2 Dit geldt bijvoorbeeld voor het zwembad van Marina Stavoren.
2
Uit het overzicht blijkt dat in de omgeving van Vitaloo verschillende overdekte zwembaden zijn gelegen. De dichtstbijzijnde voorziening betreft zwemschool De Dolfijn, die zwemlessen aanbiedt in het kleine instructiebassin van een zorginstelling in Bolsward. Zwembaden met een breed activiteitenaanbod en meer voorzieningen dan alleen een instructiebassin zijn per auto binnen 20 minuten bereikbaar in Workum, Sneek, Harlingen en Joure. De baden in Workum en Harlingen zijn kleinschaliger dan Vitaloo, maar dat geldt niet voor It Rak in Sneek en Swimfun in Joure. Vooral het laatste bad heeft een grootschalig recreatief karakter. Voorts zijn er nog enkele kleinschalige private baden, waar vooral zwemlessen worden aangeboden. De gemeente Súdwest-Fryslân beschikt ook over twee openluchtzwembaden in Witmarsum en Wommels, die vooral voor vrij zwemmen worden gebruikt en qua functie niet goed met een overdekt zwembad kunnen worden vergeleken. Op basis van het voorgaande kan worden geconcludeerd, dat het verzorgingsgebied3 van Vitaloo primair uit de inwoners van Bolsward en de omliggende kernen (15.000 tot 20.000 inwoners) bestaat. In de nabije omgeving zijn namelijk diverse vergelijkbare en grotere zwembaden gevestigd. Vitaloo is een functioneel bad, zonder grootschalige recreatieve ‘toeters en bellen’.
2.3
Bezoekcijfers
2.3.1
Bezoekontwikkeling
In de volgende tabel zijn de bezoekcijfers voor de periode 2014 tot en met 2019 weergegeven. Daaruit blijkt dat het recreatieve bezoek vrij stabiel is, terwijl het bezoek van doelgroepen vooral na 2017 relatief sterk is gedaald. Ook het bezoek van de zwemlessen is sinds 2014 teruggelopen. De exploitant geeft aan dat dit onder meer door de onrust over de toekomst van het bad is veroorzaakt. Op grond van ervaringen in andere baden lijkt dit een plausibele gedeeltelijke verklaring te zijn. Daarnaast valt de daling van het bezoek van verenigingen/verhuur op. Hiervoor kan geen duidelijke oorzaak worden aangewezen. Zoals gebruikelijk wordt dit bezoek niet exact geregistreerd, omdat verenigingen en andere huurders een uurtarief betalen. Vandaar dat in de meeste zwembaden een schatting van het bezoek wordt gemaakt. Het is mogelijk dat die schatting in de loop der tijd is aangepast, want voor zover bekend is het aantal verhuurde uren in de afgelopen jaren niet noemenswaardig gewijzigd. Daarbij komt dat op grond van het aantal verhuurde uren een hoger bezoek mag worden verwacht. Wellicht is de schatting derhalve wat aan de lage kant. Voor de verdere beoordeling van het bezoek in dit onderzoek heeft dit overigens geen consequenties, aangezien het om relatief kleine verschillen gaat.
Tot slot valt de sterke afname van het bezoek van scholen op, maar dat komt doordat het schoolzwemmen medio 2015 is afgeschaft.
Bezoeken Vitaloo recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur scholen totaal
2014 16.918 5.660 10.382 9.731 10.834 53.525
2015 17.654 5.574 9.478 11.349 4.033 48.088
2016 16.909 5.756 8.451 10.828 524 42.468
2017 16.796 5.704 9.021 7.582 418 39.521
2018 16.235 5.017 9.459 7.582 597 38.890
2019 16.994 4.663 7.935 7.582 351 37.525
tabel 2.1: bezoekcijfers Vitaloo 2014 – 2019
In het verdere verleden was het aantal bezoeken overigens flink hoger. Na correctie voor de afschaffing van het schoolzwemmen telde het zwembad in de periode 2008 – 2012 ongeveer 10.000 bezoeken meer dan in de afgelopen jaren.
2.3.2
Bezetting en animo
Het gemiddelde aantal bezoeken per vierkante meter zwemwateroppervlak per jaar geeft aan, hoe goed een zwembad wordt bezet. De volgende tabel toont de bezetting in de afgelopen jaren. Daaruit blijkt dat de bezetting van Vitaloo veel lager is dan het landelijke cijfer voor soortgelijke zwembaden. Met andere woorden: het zwembad biedt veel zwemwater in relatie tot het bezoek. 3
Met het verzorgingsgebied wordt niet gedoeld op elke kern, waarin minstens één bezoeker van het zwembad woonachtig is. Het gaat om het gebied waarin het overgrote deel van de bezoekers woont.
3
Bezetting Vitaloo bezoeken zwemwateroppervlakte bezoeken per m²
2017 39.521 453 87
2018 38.890 453 86
2019 37.525 453 83
landelijk
200-225
tabel 2.2: bezetting Vitaloo 2017 – 2019
Een lage bezetting kan op hoofdlijnen twee oorzaken hebben: 1. het bezoek van het zwembad valt tegen in relatie tot het aantal inwoners van het verzorgingsgebied; 2. het zwembad biedt te veel zwemwater voor het aantal inwoners van het verzorgingsgebied. Het animocijfer geeft weer, hoe vaak een inwoner van het verzorgingsgebied gemiddeld jaarlijks het bad bezoekt. Het laat daarmee zien, in hoeverre het zwembad in staat is om het potentiële bezoek in daadwerkelijk bezoek om te zetten. In paragraaf 2.2 is het verzorgingsgebied van Vitaloo op 15.000 tot 20.000 inwoners geraamd. Uitgaande van het gemiddelde van die twee cijfers (17.500) zijn in de volgende tabel de animocijfers weergegeven en met de landelijke cijfers voor dit soort zwembaden vergeleken. Daaruit blijkt dat het totale animocijfer van Vitaloo duidelijk negatief afwijkt. Dat komt vooral door het lagere animocijfer van recreatief zwemmen. Ook het bezoek van doelgroepen, les zwemmen en verenigingen/verhuur valt wat dat betreft tegen. Dat betekent dat het bezoekpotentieel binnen het verzorgingsgebied momenteel niet volledig wordt benut.
Animocijfers Vitaloo recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur scholen totaal
2017 0,96 0,33 0,52 0,43 0,02 2,26
2018 0,93 0,29 0,54 0,43 0,03 2,22
2019 0,97 0,27 0,45 0,43 0,02 2,14
landelijk 1,5-2,0 0,3-0,5 0,5-0,7 0,6-0,8 0,0 2,9-4,0
tabel 2.3: animocijfers Vitaloo 2017 – 2019
Het lagere animocijfer vormt echter niet de enige verklaring voor de lage bezetting van het bad. Zelfs bij een animocijfer van 4,0 (70.000 bezoeken) is de bezetting van het bad namelijk laag: 155 bezoeken per vierkante meter zwemwater. Dat betekent dat Vitaloo dus ook te veel zwemwater biedt voor het aantal inwoners van het verzorgingsgebied. Puur qua zwemwateroppervlak past het huidige bezoek moeiteloos in het wedstrijdbad. Dat betekent echter niet dat het zwemwateraanbod kan worden beperkt, zonder dat dit tot een verlaging van het bezoek leidt. Vanuit de diverse activiteiten gelden immers verschillende wensen of eisen ten aanzien van onder meer de lengte, breedte, diepte en watertemperatuur van het bassin. Zo is voor de activiteiten van ZPC bijvoorbeeld een bassin met een lengte van minstens 25 meter nodig.
2.3.3
Openstelling
Het zwembad wordt wekelijks als volgt gebruikt: •
recreatief zwemmen: 21,00 uur
•
doelgroepen:
9,75 uur
•
les zwemmen:
9,00 uur
•
verenigingen/verhuur: 15,00 uur
•
scholen:
2,00 uur
•
totaal:
56,75 uur
Op basis hiervan is het gemiddelde aantal bezoeken per uur per bezoekcategorie berekend en in de volgende tabel weergegeven. Daaruit blijkt dat het aantal uren van recreatief zwemmen en doelgroepen aan de ruime kant is in relatie tot het aantal bezoeken. Met andere woorden: binnen die uren is nog ruimte voor extra bezoek. Uitbreiding van het aantal uren ligt derhalve niet direct voor de hand. Gezien het feit dat de openstelling in de afgelopen jaren al is beperkt, wordt echter ook niet aanbevolen om het aantal uren verder terug te brengen. Een zwembad heeft immers een maatschappelijke functie en met nog minder uren per week wordt die functie steeds meer beperkt.
4
Ook bij verenigingen/verhuur is het bezoek lager dan gebruikelijk. Hierbij is in 2.3.1 al stilgestaan. Het kan betekenen dat de schatting van het aantal bezoeken te voorzichtig is, maar het is ook mogelijk dat er tijdens die uren daadwerkelijk relatief weinig zwemmers in het water liggen. Omdat verenigingen en andere huurders niet per bezoek maar per uur betalen, is dat voor de financiële exploitatie verder niet relevant. Volgens de exploitant zijn er 12 zwemlesgroepen per week. Dat betekent dat er per zwemlesuur gemiddeld 1,33 lesgroepjes zijn. Uitgaande van een landelijk cijfer van 11 kinderen per lesgroepje betekent dat circa 15 kinderen per lesuur en daar zit Vitaloo boven. Hierbij moet wel worden vermeld, dat het er op grond van de personele op lijkt, dat er zeker 16 lesgroepjes per week zijn. Dat leidt tot een landelijk cijfer van 20 kinderen per lesuur en dat is veel beter in lijn met het cijfer van Vitaloo. Bezoeken Vitaloo recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur scholen
bezoek/uur 16 10 19 13 4
landelijk 20-25 15-20 15 20-25 -
tabel 2.4: bezoek per uur Vitaloo 2019
2.4
Personeel en organisatie
Op basis van de beschikbare informatie is de personele inzet vanuit de exploitant circa 5,5 fte. Dat leidt tot een gemiddelde van circa 6.800 bezoeken per fte en dat is veel lager dan het landelijke cijfer voor soortgelijke baden van circa 11.000. Dit heeft mede te maken met het feit, dat de bezetting van het bad laag is en ook het bezoek van vooral de uren recreatief zwemmen en doelgroepen aan de lage kant is. Ook op rustige uren moet er echter een bepaalde minimale personele inzet zijn voor het receptie/horeca, schoonmaak en toezicht. Het lijkt er niet op, dat de inzet op basis van de huidige openstelling noemenswaardig kan worden teruggebracht, te meer daar tijdens een deel van de verenigingsuren al sprake is van sleutelverhuur. Daarnaast moet worden opgemerkt, dat voor de exploitatie van de camping ook enige personele inzet nodig is. Uiteraard kan de inzet door een verdere beperking van de openstelling worden gereduceerd, maar zoals zojuist is aangegeven gaat dat dan op een gegeven moment ook ten koste van de maatschappelijke functie van het zwembad. Naast de betaalde personele inzet, is sprake van vrijwilligersinzet door stichting Ons Zwembad. Deze stichting is enkele jaren geleden opgericht. In eerste instantie richtte zij zich vooral op het behoud van het zwembad, maar sinds een aantal jaar levert zij ook structureel vrijwilligersinzet ten behoeve van het zwembad.
De exploitant en de stichting hebben hiertoe een samenwerkingsovereenkomst gesloten. In totaal gaat het om circa 10 ‘vaste krachten’, die allen in Bolsward woonachtig zijn. De betreffende vrijwilligers worden ingezet in de receptie/horeca en voor werkzaamheden op het gebied van schoonmaak en onderhoud van het zwembad en de camping. Met het oog op de bijbehorende verantwoordelijkheden en benodigde professionaliteit worden zij uitdrukkelijk niet in de zwemzaal ingezet. Door de vrijwilligersinzet kon Optisport de personeelskosten drukken, doordat de uren van twee vertrokken medewerkers niet door betaalde krachten hoefden te worden ingevuld. Oorspronkelijk was het idee dat de stichting structureel 60 uur per week vrijwilligersinzet zou leveren. In het begin werd dat aantal bij lange na niet gehaald, maar inmiddels komt de stichting er naar eigen zeggen dicht in de buurt. Dat betekent echter niet dat daarmee ook 60 uur betaalde inzet wordt bespaard. Vrijwilligers hebben immers begeleiding nodig en zijn niet op alle punten even geroutineerd als de vaste medewerkers. Stel dat de vrijwillige inzet verdwijnt, dat raamt de exploitant de benodigde extra betaalde inzet op circa 1,0 fte. Dat laat onverlet dat op deze wijze kosten worden bespaard en dat de betrokkenen laten zien dat zij zich voor het behoud van het zwembad willen inzetten.
Overigens valt op, dat het door de stichting en Optisport in de gesprekken geschetste beeld afwijkt van datgene wat uit de compensatieaanvraag door Optisport voor 2019 blijkt. Die laat namelijk zien, dat de stichting in 2019 535 uur vrijwillige inzet heeft geleverd. Dat is gemiddeld circa 12 uur per week.4
4
De vrijwilligersinzet door ZPC Bolsward was 681 uur in 2019. Dat is circa 15 uur per week.
5
2.5
Financieel
In de volgende tabel zijn de baten en lasten van 2017, 2018 en 2019 gecomprimeerd weergegeven. Alle bedragen zijn (waar van toepassing) exclusief btw.
Winst- en verliesrekening Vitaloo Baten Zwembad Horeca Overig Totaal
2017
2018
2019
278.554 10.132 7.258 295.944
261.741 7.961 13.020 282.722
241.467 6.325 19.871 267.663
Lasten Personeel Elektra, water, gas Onderhoud Administratie en beheer Algemeen Overig Totaal
233.290 49.931 56.524 112.619 23.366 12.097 487.827
229.247 36.524 62.853 118.051 29.137 13.723 489.535
252.376 55.655 69.441 119.138 25.600 17.141 539.351
Exploitatieresultaat (excl. huur) Huur Exploitatieresultaat (incl. huur)
-191.883 25.000 -216.883
-206.813 25.000 -231.813
-271.688 25.000 -296.688
tabel 2.5: baten en lasten Vitaloo 2017 – 2019
2.5.1
Baten
Zwemactiviteiten De volgende tabel toont de gemiddelde omzet per bezoek. Enkele opmerkingen over die cijfers: •
de omzet per recreatief bezoek is wat lager dan op basis van de tarieven van Vitaloo mag worden verwacht, ook wanneer wordt aangenomen dat het overgrote deel van het bezoek van meerbadenkaarten gebruikmaakt. Een mogelijke verklaring is het feit, dat bezoekers op woensdag- en vrijdagmiddag tegen een flink lager tarief kunnen zwemmen;
•
de omzet per bezoek van doelgroepen en les zwemmen past bij de door Vitaloo gehanteerde tarieven;
•
de omzet per bezoek van verenigingen/verhuur past bij de tarieven en het gemiddelde aantal bezoeken per uur.
Gemiddelde baten per bezoek recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur
2017 3,91 5,23 12,22 4,47
2018 3,72 5,74 12,45 4,90
2019 4,34 6,64 12,36 5,11
tabel 2.6: gemiddelde baten per bezoek Vitaloo 2017 – 2019
Ten behoeve van een oordeel over de tarieven bevat bijlage 4 een vergelijking van de tarieven van Vitaloo met die van de overdekte zwemvoorzieningen in de omgeving.56 Daaruit blijkt dat Vitaloo voor het vrij zwemmen en het banen zwemmen wat hogere prijzen hanteert dan de meeste omliggende baden. Dat geldt niet voor de zwemlessen, want van alle aanbieders zijn alleen De Rolpeal, De Blauwe Golf en Shape Sportcentrum goedkoper dan Vitaloo. Bij de doelgroepactiviteiten is het beeld wisselend: er zijn verschillende duurdere en verschillende goedkopere aanbieders in de omgeving aanwezig. Al met al zijn de tarieven marktconform, al zijn de prijzen van het vrij zwemmen en banen zwemmen met het oog op de omvang van het voorzieningenaanbod wat aan de hoge kant. Een verlaging daarvan zorgt wellicht voor iets meer bezoek, maar ook tot een lagere omzet.
5
De tarieven van de openluchtzwembaden zijn niet in de vergelijking meegenomen. Deze baden kunnen qua karakter niet goed met overdekte baden worden vergeleken. 6 Een vergelijking van de tarieven van verenigingen/verhuur is niet zinvol, omdat in verschillende gemeenten verschillende subsidiestromen worden gehanteerd.
6
Horeca In 2019 was de gemiddelde horecaomzet per bezoek van recreatief zwemmen, doelgroepen en les zwemmen € 0,21. Dat is minder dan de helft van het gebruikelijke bedrag voor overdekte zwembaden zonder recreatieve ‘toeters en bellen’. De horeca van Vitaloo heeft echter een bij de voorziening passende, bescheiden omvang en dat vormt ook de verklaring voor het verschil. De horecavoorziening heeft vooral een maatschappelijke functie, waarbij met name de wat oudere bezoekers en de ouders van de leskinderen een kopje koffie of thee nuttigen. Bovendien is tijdens het onderzoek gebleken, dat een deel van de bezoekers achteraf niet van de horeca van Vitaloo gebruikmaakt, maar van de horecamogelijkheden in de nabijgelegen supermarkt. Overig Dit betreft onder andere de omzet uit het bezoek van de camping, de verkoop van merchandise en overige inkomsten. Er bestaat weinig inzicht in de exploitatie van de camping. Dit valt ook buiten het bereik van dit onderzoek. Wel kan worden vastgesteld, dat de exploitatiemogelijkheden van de camping door het beperkte voorzieningenniveau niet moeten worden overschat. Om hier echt een impuls aan te geven zou een aanzienlijke investering in het terrein en de faciliteiten noodzakelijk zijn.
2.5.2
Lasten
Personeel Zoals in paragraaf 2.4 is aangegeven, is de betaalde personele inzet circa 5,5 fte. Daarmee bedroegen de gemiddelde personeelskosten per fte in 2019 circa € 46.000,-. Dat is wat aan de hoge kant, want een gemiddelde van € 42.000,- is gebruikelijk. Hierbij kunnen diverse factoren een rol spelen, zoals het feit dat sommige medewerkers al decennia in dienst zijn. Ook gaat het om een relatief kleine personele organisatie. Doordat het gemiddelde aantal bezoeken per fte laag is (zie paragraaf 2.4), zijn de gemiddelde personeelskosten per bezoek logischerwijs hoog. In 2019 bedroegen die namelijk € 6,73, terwijl het landelijk gemiddelde € 3,82 is. Om dezelfde reden is de verhouding tussen de personeelskosten en de omzet met 94% hoger dan het landelijk gemiddelde van 60%. Elektra, water, gas Er bestaat een groot verschil tussen de kosten van 2018 en die van 2017 en 2019. Dit komt doordat er in alle jaren volgens de exploitant sprake was van verrekeningen, waardoor deze kostenpost geen representatief beeld geeft. De werkelijke kosten zijn dus volgens de exploitant hoger dan in al deze drie jaren. In 2019 ging het volgens de exploitant om een verschil van ongeveer € 17.000,-. Wanneer dat bedrag bij de ‘officiële’ kosten wordt opgeteld, bedragen de gemiddelde kosten per vierkante meter zwemoppervlak circa € 161,-.
Landelijk geldt voor zwembaden van soortgelijke omvang en een vergelijkbare leeftijd een bandbreedte van € 150,- tot € 175,-. De kosten zijn dus niet opvallend hoog of laag. Onderhoud Dit betreft het huurdersonderhoud, ook wel dagelijks onderhoud genoemd. Voor een accommodatie met de leeftijd van Vitaloo en met het oog op de onderhoudssituatie (zie paragraaf 2.6) zijn de kosten niet bijzonder hoog of laag te noemen. Administratie en beheer Dit betreft de kosten voor de dienstverlening vanuit het hoofdkantoor van Optisport, zoals op het gebied van administratie, marketing, techniek en onderhoud. Daarnaast zal er een management- en risicofee in zijn opgenomen. Dat is gebruikelijk in een risicodragende exploitatie. Desondanks zijn de kosten hoog, zeker gezien het feit dat Optisport ook het zwembad in Sneek en sportaccommodaties in de gemeenten Harlingen en Waadhoeke exploiteert. Algemeen Dit is een verzamelpost van kosten op het gebied van belastingen, verzekeringen, kantoor, schoonmaakmaterialen, automatisering en verdere algemene kosten. De kosten zijn niet opvallend hoog of laag. Overig De overige lasten hebben betrekking op marketing en communicatie, afschrijvingen, inkoop horeca en inkoop overig. Het totaal is niet opvallend hoog of laag. Wel valt de verhouding tussen de inkoopkosten en de verkoop van de horeca op. In 2017 vormde de inkoop 36% van de verkoop.
In 2018 was dat 28%, maar in 2019 55%. Een normale verhouding is 33%, maar in een kleinschalige horeca als die in Vitaloo is 45% reëler. 7
2.5.3
Exploitatieresultaat en subsidie
In de volgende tabel is het exploitatieresultaat van Optisport (inclusief huur) nogmaals weergegeven. De verhouding tussen de baten en de lasten (exclusief huur) geeft een beeld van de efficiëntie van de exploitatie. Bij overdekte zwembaden dient deze dekkingsgraad minstens 80% te zijn om van een efficiënte exploitatie te kunnen spreken. In 2017 was dit bij Vitaloo 61%, in 2018 58% en in 2019 50%. Op basis van de analyse komt dat vooral door de lage bezetting van het bad, de bijbehorende relatief hoge personele inzet en de hoge kosten van administratie en beheer. De exploitant ontvangt jaarlijks een subsidie van € 150.000,- van de gemeente. Die is bij lange na niet voldoende om het exploitatietekort te dekken. Dit wordt voor een deel – maar zeker niet volledig – veroorzaakt door het feit, dat de vrijwilligersinzet minder hoog is dan waarvan bij het begin van de exploitatieperiode (2016) en het bepalen van de subsidie werd uitgegaan (zie paragraaf 2.4). Vanwege de beperktere vrijwilligersinzet heeft Optisport in de loop der jaren de volgende aanvullende compensatiebijdragen van de gemeente ontvangen: •
2016:
€ 83.333,-
•
2017:
€ 30.000,-
•
2018:
€ 24.000,-
•
2019:
p.m.
Voor 2019 heeft Optisport ook een verzoek om compensatie ingediend. Daarover is nog geen besluit genomen. Het moge duidelijk zijn, dat daarmee niet het exploitatieresultaat inclusief subsidie van circa € 147.000,- volledig kan worden gedekt. Ook in 2017 en 2018 maakte Optisport inclusief de compensatievergoeding verlies op de exploitatie, zo blijkt uit de volgende tabel. financieel resultaat exploitatieresultaat subsidie exploitatieresultaat incl. subsidie compensatievergoeding resultaat
2017 -216.883 150.000 -66.883 30.000 -36.883
2018 -231.813 150.000 -81.813 24.000 -57.813
2019 -296.688 150.000 -146.688 n.n.b. n.n.b.
tabel 2.7: financieel resultaat Vitaloo 2017 – 2019
2.6
Onderhoud
Tijdens het bezoek aan het zwembad maakte de accommodatie een verzorgde indruk. In de afgelopen vijf jaar zijn er op onderhoudsgebied diverse ‘grotere’ werkzaamheden uitgevoerd, namelijk: •
•
•
2016: •
vervangen twee pompen van wedstrijdbad;
•
onderhoud filter;
2017: •
vervangen kleedcabines in kleedruimte;
•
vervangen gietijzeren leidingen;
•
deels vervangen van armaturen voor led-verlichting;
2018: •
vervangen elektrische installatie beweegbare bodem;
•
vervangen chloorpomp;
•
2019: groot onderhoud beweegbare bodem;
•
2020: vervangen ventilator luchtbehandelingskast.
Het uitvoeren van een bouwkundige of technische inspectie vormt geen onderdeel van dit onderzoek. In 2019 heeft Bremen Bouwadviseurs namelijk een actualisatie van de meerjarenonderhoudsplanning (MJOP) uitgevoerd. Voor de periode 2020 – 2029 worden daarin de volgende bedragen vermeld: •
huurdersonderhoud:
€
•
verhuurdersonderhoud:
€ 1.151.965,-.
839.002,-
8
Dat betekent dat de onderhoudskosten voor de exploitant gemiddeld circa € 84.000,- per jaar bedragen. Dit is een verhoging van ruim € 14.000,- ten opzichte van 2019. Voor de gemeente bedragen de onderhoudskosten gemiddeld circa € 115.000,per jaar. Dat is iets lager dan de huidige jaarlijkse dotatie ten behoeve van het verhuurdersonderhoud van circa € 123.000,-. De onderhoudsuitgaven zijn echter niet gelijkmatig over de periode 2020 – 2029 verdeeld. Het huurdersonderhoud kent een flinke piek in 2024 (circa € 166.000,-). Voor het verhuurdersonderhoud is in 2020 al een investering van circa € 382.000,nodig.7 Daarnaast is er in 2024 een piek van circa € 332.000,-. De huidige reserve ten behoeve van het verhuurdersonderhoud bedraagt per 31 december 2019 € 373.100,-. Samen met de dotatie aan de reserve in 2020 kan hiermee de piek in het verhuurdersonderhoud worden ‘opgevangen’.
7
Deze investering wordt uiteraard pas gedaan, indien de gemeente besluit dat het zwembad openblijft.
9
3.
Integrale beoordeling huidige situatie
Aan de hand van de analyse in hoofdstuk 2 en de in het kader van dit onderzoek gevoerde gesprekken wordt in dit hoofdstuk een integrale beoordeling van de waarde van Vitaloo uitgevoerd. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de maatschappelijke, functionele en financiële waarde.
3.1
Maatschappelijke waarde
De maatschappelijke waarde van een zwembad manifesteert zich in eerste instantie in het aantal bezoeken. In paragraaf 2.3 is onder andere geconstateerd, dat het aantal bezoeken lager is dan op basis van het aantal inwoners van het verzorgingsgebied mag worden verwacht. In het afgelopen decennium is het aantal bezoeken (exclusief het medio 2015 beëindigde schoolzwemmen) afgenomen van ongeveer 50.000 naar minder dan 40.000. Het gaat hier niet om het aantal unieke bezoekers, maar om het aantal bezoeken. De meeste bezoekers van een zwembad brengen immers meerdere malen per jaar een bezoek aan een zwembad. In het geval van Vitaloo bestaat het overgrote deel van het bezoek volgens de exploitant uit frequente bezoekers, die minstens één keer per week komen zwemmen. Dat geldt niet alleen voor de kinderen die zwemlessen volgen, maar ook voor veel bezoekers van de aquasporten en het banen zwemmen, alsmede de leden van ZPC. Op basis van het aanbod, de gevoerde gesprekken en referentiegegevens ligt het aantal unieke bezoekers naar alle waarschijnlijkheid tussen 600 en 800. Met andere woorden: 600 tot 800 verschillende inwoners van Bolsward en omstreken brengen jaarlijks één of meerdere malen een bezoek aan het zwembad. Indien die aantallen tegen het aantal inwoners van Bolsward wordt afgezet, gaat het om 6% tot 8% van de bevolking.
Ten opzichte van het aantal inwoners van het verzorgingsgebied gaat het om 3% tot 5%. Naast het aantal bezoeken en het aantal unieke bezoekers is het voor het bepalen van de maatschappelijke waarde van een zwembad van belang om vast te stellen wat de aard van de bezoekers is. Op basis van de ontvangen informatie, de gevoerde gesprekken, de analyse van het verzorgingsgebied en het activiteitenaanbod kan worden gesteld, dat Vitaloo vooral door drie hoofddoelgroepen wordt bezocht: •
senioren, die vooral komen banen zwemmen en/of aan de op hen gerichte doelgroepactiviteiten deelnemen;
•
kinderen, die vooral zwemlessen volgen en in mindere mate komen vrij zwemmen;
•
leden van ZPC Bolsward, die aan de verenigingsactiviteiten deelnemen.
Dit wil uiteraard niet zeggen dat er geen sprake is van andersoortig bezoek, maar dit is beperkter van omvang. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om volwassenen die niet tot de groep senioren behoren en vooral voor het banen zwemmen en de doelgroepactiviteiten het bad bezoeken. Voor veel bezoekers is de primaire reden voor een bezoek aan het zwembad het deelnemen aan een zwemactiviteit. Toch spelen zwembaden ook – en in toenemende mate – een rol in het leven van mensen als ontmoetingsplek en als mogelijkheid voor het leggen en onderhouden van sociale contacten. Dat geldt zeker ook voor het zwembad in Bolsward. Vooral voor de wat oudere bezoekers geldt, dat het samenzijn tijdens en na afloop van de activiteit een belangrijke maatschappelijke en sociale functie heeft. Uit de gesprekken blijkt dat men regelmatig van de horecavoorziening in het zwembad, of die in de nabijgelegen supermarkt, gebruikmaakt. Hierbij mag ook de signalerende functie niet over het hoofd worden gezien: indien iemand (langere tijd) afwezig is, nemen andere bezoekers vaak contact met diegene op om te informeren of er sprake is van problemen. Het zwembad levert derhalve ook een bijdrage aan de sociale cohesie en veiligheid voor bezoekers in vooral de hogere leeftijdscategorie.
Het mag als algemeen bekend worden verondersteld, dat sporten en bewegen een bijdrage levert aan de fysieke en mentale gezondheid van mensen. Zwemmen is hierop geen uitzondering en onderscheidt zich van veel andere sporten door het feit, dat tot op hoge leeftijd en ook met bepaalde fysieke beperkingen kan worden gezwommen. Het aanbod van Vitaloo maakt het mogelijk om ter ontspanning (banen) te zwemmen, maar ook om deel te nemen aan sportieve (begeleide) activiteiten. Dit heeft een positief gezondheidseffect, met als neveneffect een verminderd beroep op ondersteunende en zorg gerelateerde functies. Het kwantificeren van dit effect is overigens niet goed mogelijk. Daarnaast behoeft het geen betoog, dat het feit dat kinderen in het zwembad leren zwemmen een positief effect op hun veiligheid heeft. Zeker in een waterrijk gebied als de provincie Friesland is dit een factor van belang.
10
Het voorgaande is op de meeste overdekte zwembaden van toepassing en kan dan ook als een universeel maatschappelijk effect van zwembaden worden beschouwd. Zwembad Vitaloo onderscheidt zich echter van de meeste andere overdekte zwembaden door het feit dat er sprake is van inzet van vrijwilligers vanuit stichting Ons Zwembad. In De Rolpeal is ook sprake van vrijwilligersinzet, maar landelijk gezien is dit in overdekte zwembaden zeer ongebruikelijk. Juist dit onderdeel heeft in de gemeente Súdwest-Fryslân voor de situatie in Bolsward echter vooral een negatieve bijklank gekregen, door het feit dat de (kwantitatieve) verwachtingen niet zijn waargemaakt (zie ook paragraaf 2.4). Dat laat onverlet dat een groep mensen zich in de afgelopen jaren vrijwillig voor het zwembad heeft ingezet, terwijl dat door een commerciële partij werd geëxploiteerd en niet door een stichting, zoals in Workum. Zij zijn hierdoor in staat geweest om zich verdienstelijk te maken voor de samenleving en maatschappelijk te participeren. Waar de vrijwillige inzet oorspronkelijk vooral was bedoeld om het financiële tekort van het zwembad te reduceren, mag deze maatschappelijke ‘bijvangst’ niet over het hoofd worden gezien.
3.2
Functionele waarde
Vitaloo is een zwembad op leeftijd. De vraag is dan ook gerechtvaardigd, of het bad (nog) past bij het verzorgingsgebied en bij de hedendaagse eisen en wensen die aan zwemvoorzieningen worden gesteld. In paragraaf 2.3 is geconstateerd, dat het zwembad een lage bezetting kent. Met andere woorden: het zwembad is duidelijk te groot voor het aantal bezoeken. Dat komt enerzijds doordat het aantal bezoeken tegenvalt in relatie tot het bezoekpotentieel en anderzijds doordat het zwembad te veel zwemwater biedt voor het aantal inwoners van het verzorgingsgebied. Het huidige bezoek past moeiteloos in het wedstrijdbad en ook dan bestaat nog ruimte voor enige groei. Zo simpel ligt het echter niet, want vanuit de diverse activiteiten gelden verschillende wensen of eisen ten aanzien van onder meer de lengte, breedte, diepte en watertemperatuur van het bassin. Het voordeel van het huidige zwembad is dan ook, dat er twee bassins zijn. Dat biedt de mogelijkheid om gelijktijdig twee ‘soorten’ zwemwater aan te bieden. Het vrij ondiepe recreatiebassin heeft een hogere watertemperatuur en is hiermee vooral geschikt voor activiteiten voor kleinere kinderen en senioren.
Het wedstrijdbassin met gedeeltelijk beweegbare bodem heeft een lagere watertemperatuur en is hiermee met name goed bruikbaar voor banenzwemmers, activiteiten met een hoog inspanningsniveau, een deel van de zwemlessen en verenigingen. Op deze wijze kan derhalve een activiteitenaanbod worden verzorgd, dat het mogelijk maakt om optimaal aan te sluiten bij de wensen van de bezoekers en een maximale bijdrage te leveren aan de beleidsdoelstellingen van de gemeente. Functioneel is het zwembad nog steeds zeer geschikt en voldoet eigenlijk nog aan vrijwel alle hedendaagse eisen, bijvoorbeeld op het gebied van: •
de aard en de omvang van de bassins;
•
de aanwezige voorzieningen;
•
de toegankelijkheid van de accommodatie en de bassins.
Hierbij dient wel te worden opgemerkt, dat het zwembad geen onderscheidende specifiek recreatieve waarde heeft. Dit is overigens passend bij de situatie in Bolsward en het verzorgingsgebied van het bad. Voor uitgebreid recreatief zwemmen zijn andere zwembaden in de omgeving aanwezig, zoals Swimfun in Joure en in mindere mate It Rak Sneek. Het toevoegen van recreatieve voorzieningen aan Vitaloo (zoals een glijbaan) resulteert mogelijk in een beperkte toename van het aantal recreatieve bezoeken, maar heeft per saldo naar verwachting zeker geen positief effect op het exploitatieresultaat.
3.3
Financiële waarde
Alle reguliere, overdekte zwembaden in Nederland met een breed activiteitenaanbod, een maatschappelijke tariefstelling en een maatschappelijke openstelling kunnen niet kostendekkend worden geëxploiteerd.8 In tegenstelling tot in bijvoorbeeld openluchtzwembaden leert de ervaring, dat de inzet van vrijwilligers in overdekte baden haar beperkingen kent. Dat komt enerzijds doordat de noodzakelijke competenties en kwalificaties bij vrijwilligers vaak ontbreken en anderzijds omdat het in de praktijk vaak niet goed mogelijk blijkt om voldoende vrijwilligers te verkrijgen en hen structureel aan de exploitatie van het zwembad te committeren. Ook op het moment dat het wel lukt om een substantiële inzet van vrijwilligers te realiseren, levert dit uiteindelijk vaak slechts een beperkte financiële besparing op. Het is van belang om er bewust van te zijn, dat een uur vrijwilligerswerk niet gelijk kan worden gesteld aan een uur inzet van een betaalde medewerker. 8
Dit is dus iets anders dan een zwembadje van 10 x 5 meter van een commerciële zwemschool, waarin alleen zwemlessen worden aangeboden en die slechts zeer beperkt geopend is.
11
Zoals uit de analyse in hoofdstuk 2 is gebleken, zorgen de lage bezetting van het bad, de bijbehorende relatief hoge personele inzet en de hoge kosten van administratie en beheer voor een lage financiële dekkingsgraad. Ook werd duidelijk dat er nog potentieel voor enig extra bezoek is. Verbeteringen op deze punten zullen echter bij lange na niet tot een kostendekkende exploitatie leiden. Dat betekent dat er altijd een substantieel exploitatietekort zal blijven bestaan. Ook bij een aanbesteding zal de uitkomst niet anders zijn. Een zwembad is een aantrekkelijke voorziening voor een stad als Bolsward. Dit kan een beperkt positief effect op het vestigingsklimaat hebben, hoewel dit niet in cijfers kan worden uitgedrukt. Ook levert een zwembad werkgelegenheid op. In dit geval gaat het om circa 5,5 fte. Tenslotte zorgt de stadscamping voor omzet bij de lokale middenstand en horeca. Gezien het huidige beperkte aantal standplaatsen en de volgens de exploitant relatief lage bezetting moet dit effect echter niet worden overschat.
12
4.
Toekomstperspectief
4.1
Trends en ontwikkelingen
In de komende jaren verandert de omgeving waarin Vitaloo opereert. Voor zover bekend zijn er geen plannen om bestaande zwembaden in de omgeving te sluiten dan wel nieuw te bouwen, maar er zijn wel andere relevante trends en ontwikkelingen. Ten eerste verandert de demografische samenstelling van de gemeente. Zoals de volgende tabel laat zien, neemt het totale aantal inwoners in de komende 20 jaar naar verwachting licht toe. Minstens zo belangrijk is de verschuiving in de leeftijdssamenstelling van de inwoners: vooral de groei van de groep senioren valt op. Doordat het aantal inwoners van 20 tot 65 jaar daalt en de groep tot 20 jaar (na een daling) licht toeneemt, is sprake van vergrijzing van de gemeente. Deze cijfers zijn niet specifiek voor Bolsward en de omliggende kernen beschikbaar, maar de verwachting is wel dat de algehele trend ook daar van toepassing zal zijn. De verwachte bouw van een nieuwe wijk in Bolsward brengt daar geen substantiële verandering in.
totaal 0 tot 20 jaar 20 tot 65 jaar 65 jaar of ouder
2020 90.000 20.500 49.300 20.300
2025 90.000 19.300 49.500 21.200
2030 90.500 19.500 48.400 22.600
2035 91.200 20.300 46.700 24.100
2040 91.700 21.200 45.800 24.600
toename 2% 3% -7% 21%
tabel 4.1: demografische prognose gemeente Súdwest-Fryslân (bron: CBS)9
Ten tweede kunnen enkele trends en ontwikkelingen worden benoemd, die invloed op de toekomstige zwembehoefte kunnen hebben: •
de aandacht voor gezond leven en bewegen blijft toenemen. Dat betekent een positieve stimulans voor sportbeoefening in het algemeen. Vooral 55-plussers blijken aanzienlijk vaker deel te nemen aan sportieve activiteiten dan in het verleden. Gezien de demografische ontwikkeling in de gemeente biedt dit kansen voor de zwembaden;
•
individualisering, diversiteit en nieuwe vormen van communicatie zorgen ervoor dat maatschappelijke verbanden losser worden. Dat betekent dat sportactiviteiten steeds meer in ongeorganiseerd verband plaatsvinden. Uit cijfers van NOC*NSF blijkt, dat het aantal leden van alle sportbonden samen in de periode 2013 – 2018 met circa 2% is gedaald. Daar staat tegenover, dat de totale sportdeelname al enige tijd vrij stabiel is. Dat betekent dat het aandeel van de ongeorganiseerde sport toeneemt. Als sportaccommodaties hierop weten in te spelen, biedt dat een kans voor ze. Een activiteit als banen zwemmen is een voorbeeld van zwemmen in ongeorganiseerd verband;
•
ondanks – of wellicht dankzij – de individualisering en soortgelijke ontwikkelingen is er nog steeds ook behoefte aan ontmoeting en sociale verbondenheid. Zwembaden spelen hier soms op in door een plek te zijn waar men niet alleen kan sporten, maar ook ontmoeten;
•
in het verleden heeft menig gemeente fors in recreatieve zwembaden geïnvesteerd. Sinds de eeuwwisseling heeft echter een verschuiving van recreatief zwemmen naar begeleide activiteiten plaatsgevonden. Dat geldt zowel voor het bezoek aan zwembaden, als voor het karakter van nieuwgebouwde baden. Hierbij hebben demografische ontwikkelingen, gewenning aan recreatieve zwemvoorzieningen en uitbreiding van andersoortige recreatieve voorzieningen een rol gespeeld;
•
aquasporten, seniorenactiviteiten en therapeutische doelgroepactiviteiten zijn in de afgelopen jaren in Nederland populair geweest en zullen dat in de komende jaren ook blijven. Kritische succesfactoren voor een aantrekkelijk aanbod zijn in algemene zin: een hoge kwaliteit van de instructeurs, een goede hygiëne en dat de activiteiten niet alleen een sportieve, maar ook een sociale functie hebben;
•
les zwemmen blijft een kerntaak van zwembaden, maar ook hieraan stellen bezoekers steeds hogere eisen. Dat betreft vooral de kwaliteit van de instructeurs en de communicatie;
•
het totale aantal leden van de KNZB is tussen 2013 en 2018 met 13% gegroeid, zo blijkt uit cijfers van NOC*NSF. De verschillen in de ledenontwikkeling van individuele verenigingen zijn echter groot.
De diverse trends en ontwikkelingen hebben vooral een positieve invloed op de behoefte aan activiteiten voor senioren. Daarbij gaat het met name om doelgroepactiviteiten en banen zwemmen. De invloed op de behoefte aan de andere activiteiten is redelijk neutraal. 9
De cijfers zijn afrondingen. Daardoor kan het totale aantal licht afwijken van de som van de drie onderscheiden leeftijdsgroepen.
13
4.2
Instandhouding zwembad
Zoals in hoofdstuk 3 is beschreven, vervult het zwembad een duidelijke maatschappelijke functie voor naar schatting 600 tot 800 inwoners van Bolsward en de omliggende kernen. Het biedt een breed palet van activiteiten aan en bevordert de gezondheid, sociale cohesie, (zwem)veiligheid en maatschappelijke participatie van de betrokken inwoners. Deze functie kan eventueel nog worden versterkt door bijvoorbeeld een ruimere openstelling en lagere tarieven, maar dit zal in alle gevallen tot een negatiever exploitatieresultaat en dus een hogere benodigde gemeentelijke bijdrage leiden. Gezien de huidige situatie in de gemeente en de context van de vraagstelling in dit onderzoek is dat niet aan de orde. Aangegeven is dat het zwembad functioneel prima geschikt is om een breed aanbod van activiteiten en een divers gebruik mogelijk te maken. Het advies luidt dan ook om geen recreatieve of andersoortige toevoegingen te doen, aangezien dat een beperkte meerwaarde heeft en de eventuele extra inkomsten de bijbehorende kosten niet zullen dekken. Ook wordt niet geadviseerd om het zwemwateraanbod aan te passen. Weliswaar is de bezetting van het bad laag en is het bad te groot voor het aantal inwoners van het verzorgingsgebied. Dat zou tot de gedachte kunnen leiden om alleen het wedstrijdbad in stand te houden en het recreatiebad (en het peuterbad) te sluiten.
Dat leidt echter tot een minder aantrekkelijk voorzieningenaanbod. In de huidige situatie kunnen er immers in het wedstrijdbad en het recreatiebad verschillende watertemperaturen en waterdiepten worden aangeboden. Sluiting van het recreatiebad maakt dat niet onmogelijk, want het wedstrijdbad beschikt over een beweegbare bodem beschikt en de watertemperatuur van dat bassin kan worden aangepast. Dit zorgt echter wel voor praktische beperkingen en dat heeft mede gevolgen voor de inroostering. Een dergelijke ingreep kan tot een verlaging van de kosten leiden, die groter is dan de afname van de omzet. Dit leidt dus tot een afname van het exploitatietekort. Het betreft echter ook een ingrijpende aanpassing, waarbij een investering nodig is die dat positieve financiële effect waarschijnlijk teniet zal doen. Datzelfde geldt overigens voor aanpassingen aan de stadscamping. Het uitgangspunt is dus het behoud van de huidige configuratie. Tenslotte is de vraag of het mogelijk is om de exploitatie te continueren met een lagere (of zelfs zonder) gemeentelijke bijdrage. Het betreft dan derhalve het financieel perspectief. Bij zwembaden geldt het adagium dat het goedkoopste zwembad geen zwembad en het op één na goedkoopste zwembad een gesloten zwembad is.
Meer genuanceerd betekent dit dat de jaarlijkse kosten kunnen worden beperkt door het zwembad beperkter open te stellen en uitsluitend activiteiten aan te bieden waarvan de opbrengsten de kosten overstijgen. Bij dit laatste aspect kan dan met name worden gedacht aan zwemlessen, een enkele doelgroepactiviteit en verhuur tegen commerciële tarieven. Het ligt echter niet voor de hand om de maatschappelijke waarde van het zwembad te verlagen om een financieel voordeel te behalen. Zoals in paragraaf 2.3 is aangegeven, is de openstelling van het bad in de afgelopen jaren al beperkt en ligt een verdere beperking niet voor de hand. Ook het verhogen van de tarieven met meer dan de jaarlijkse indexering is geen goed plan, omdat dit onherroepelijk tot vraaguitval leidt. De huidige tarieven zijn immers marktconform en hier en daar aan de hoge kant (zie paragraaf 2.5).
4.2.1
Bezoekontwikkeling
Op het moment dat de gemeente besluit om het zwembad langjarig in stand te houden en de benodigde investeringen in het onderhoud te doen, heeft dat een positief effect op met name het bezoek in het algemeen en dat van de zwemlessen in het bijzonder. Daarnaast bieden de demografische trends en andere ontwikkeling kansen voor een toename van het bezoek van doelgroepactiviteiten en in mindere mate het banen zwemmen. Op basis hiervan en aan de hand van de analyse in hoofdstuk 2 en de gedurende dit onderzoek gevoerde gesprekken wordt het aantal zwembadbezoeken in de komende jaren als volgt geraamd: Bezoekprognose recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur scholen totaal
2019 16.994 4.663 7.935 7.582 351 37.525
2021 17.500 5.500 8.500 8.000 500 40.000
2022 18.000 6.000 9.000 8.000 500 41.500
2023 18.500 6.500 9.500 8.000 500 43.000
2024 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2025 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2026 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2027 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2028 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2029 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
2030 19.000 7.000 10.000 8.000 500 44.500
tabel 4.2: prognose bezoek zwembad10
10
Hierbij geldt wel als voorwaarde, dat de coronamaatregelen van tijdelijke aard zijn.
14
4.2.2
Meerjarenbegroting
Op basis van de resultaten van de analyse, de trends en ontwikkelingen en de bezoekprognose is een meerjarenbegroting opgesteld, die in de volgende tabel is weergegeven. Voor een toelichting op de inhoud van de diverse posten wordt verwezen naar paragraaf 2.5. De bedragen zijn exclusief btw (waar van toepassing). Daarnaast zijn de baten en lasten jaarlijks geïndexeerd. Bij de baten is uitgegaan van een indexering van 2,5% en bij de lasten van 3,0% per jaar. Meerjarenbegroting Vitaloo Baten Recreatief zwemmen Doelgroepen Les zwemmen Verenigingen/verhuur Scholen Horeca Overig Totaal
2019
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
73.677 30.972 98.080 38.738 0 6.325 19.871 267.663
80.000 38.000 110.000 42.000 2.000 7.000 21.000 300.000
84.000 43.000 120.000 43.000 2.000 8.000 21.000 321.000
89.000 48.000 130.000 44.000 2.000 8.000 22.000 343.000
93.000 53.000 140.000 45.000 2.000 9.000 22.000 364.000
96.000 54.000 143.000 46.000 3.000 9.000 23.000 374.000
98.000 55.000 147.000 47.000 3.000 9.000 23.000 382.000
100.000 57.000 151.000 49.000 3.000 9.000 24.000 393.000
103.000 58.000 154.000 50.000 3.000 10.000 24.000 402.000
105.000 60.000 158.000 51.000 3.000 10.000 25.000 412.000
108.000 61.000 162.000 52.000 3.000 10.000 26.000 422.000
Lasten Personeel Elektra, water, gas Onderhoud Administratie en beheer Algemeen Overig Totaal
252.376 55.655 69.441 119.138 25.600 17.141 539.351
273.000 72.000 87.000 82.000 26.000 18.000 558.000
280.000 74.000 89.000 85.000 27.000 19.000 574.000
288.000 76.000 92.000 87.000 27.000 19.000 589.000
297.000 79.000 95.000 90.000 28.000 20.000 609.000
301.000 81.000 97.000 93.000 29.000 20.000 621.000
310.000 84.000 100.000 96.000 30.000 21.000 641.000
320.000 86.000 103.000 98.000 31.000 21.000 659.000
329.000 89.000 106.000 101.000 32.000 22.000 679.000
339.000 91.000 110.000 104.000 33.000 23.000 700.000
349.000 94.000 113.000 108.000 34.000 23.000 721.000
Exploitatieresultaat (excl. huur) Huur Exploitatieresultaat (incl. huur)
-271.688 25.000 -296.688
-258.000 25.000 -283.000
-253.000 25.000 -278.000
-246.000 25.000 -271.000
-245.000 25.000 -270.000
-247.000 25.000 -272.000
-259.000 25.000 -284.000
-266.000 25.000 -291.000
-277.000 25.000 -302.000
-288.000 25.000 -313.000
-299.000 25.000 -324.000
tabel 4.3: meerjarenbegroting exploitatie Vitaloo
Baten •
de baten van de zwemactiviteiten zijn gebaseerd op de bezoekprognose uit 4.2.1 en de bestaande gemiddelde omzet per bezoek;
•
de horecaomzet is gebaseerd op de bestaande gemiddelde horecaomzet per bezoek van recreatief zwemmen, doelgroepen en les zwemmen, alsmede de ontwikkeling van het bezoek;
•
de overige baten zijn op de huidige overige baten gebaseerd.
Lasten •
voor de personeelskosten is van de huidige betaalde en vrijwillige inzet uitgegaan. Bij uitbreiding van het aantal bezoeken is niet direct een uitbreiding van de betaalde inzet nodig, maar na verloop van tijd is dat wel het geval. Veiligheidshalve is aangenomen, dat die inzet niet door vrijwilligers kan worden ingevuld. Bovendien worden vrijwilligers niet in de zwemzaal ingezet en het extra bezoek zal vooral daar voor extra personeelsuren zorgen;
•
de kosten van elektra, water en gas zijn flink hoger geraamd dan de ‘officiële’ kosten in 2019. Dat komt doordat die kosten niet representatief zijn, zo bleek in paragraaf 2.5. De geraamde kosten zijn gebaseerd op benchmarkcijfers en op informatie over de waarschijnlijke werkelijke kosten van Vitaloo;
•
de kosten van (dagelijks) onderhoud zijn op de MJOP gebaseerd (zie paragraaf 2.6);
•
de kosten van administratie en beheer zijn substantieel lager geraamd dan in 2019, omdat die lasten toen erg hoog waren. Bij een langjarige exploitatieovereenkomst met een minder risicovol karakter zal een exploitant ook geneigd zijn om de kosten voor de inbegrepen management- en risicofee te verlagen. Dit wordt niet alleen door Optisport bevestigd, maar ook door de twee andere ‘grote’ zwembadexploitanten waarmee in dit onderzoek is gesproken;
•
de algemene kosten zijn op de huidige algemene kosten gebaseerd;
•
de overige kosten zijn op de huidige overige kosten gebaseerd.
Exploitatieresultaat •
door de aanvankelijke toename van het bezoek daalt het exploitatietekort in de eerste jaren, maar na enkele jaren neemt het weer toe;
•
ten aanzien van de huursom is van het huidige bedrag uitgegaan. Aangezien dit voor de gemeente inkomsten zijn en het zodoende een kwestie van vestzak/broekzak is, is dit verder niet van belang.
15
4.2.3
Kosten gemeente
Om het exploitatietekort van de exploitant te dekken is een gemeentelijke financiële bijdrage nodig. Daarnaast dient de gemeente rekening te houden met de kosten voor groot onderhoud, die op basis van de MJOP (zie paragraaf 2.6) zijn geraamd. Er is geen sprake meer van kapitaallasten, want het bad is volledig afgeschreven. Tot slot ontvangt de gemeente de huursom van de exploitant. Dat leidt tot de volgende totale kosten voor de gemeente: Kosten gemeente Exploitatietekort Dotatie groot onderhoud Kapitaallasten Huuropbrengst Totaal kosten gemeente
2019 296.688 123.000 0 -25.000 394.688
2021 283.000 118.000 0 -25.000 376.000
2022 278.000 122.000 0 -25.000 375.000
2023 271.000 126.000 0 -25.000 372.000
2024 270.000 129.000 0 -25.000 374.000
2025 272.000 133.000 0 -25.000 380.000
2026 284.000 137.000 0 -25.000 396.000
2027 291.000 141.000 0 -25.000 407.000
2028 302.000 146.000 0 -25.000 423.000
2029 313.000 150.000 0 -25.000 438.000
2030 324.000 155.000 0 -25.000 454.000
tabel 4.4: kosten gemeente1112
4.3
Sluiting zwembad
4.3.1
Vraaguitval
Indien Vitaloo wordt gesloten kunnen bezoekers daar niet langer terecht. Een deel van hen zal niet bereid en/of in staat zijn om naar andere zwemvoorzieningen in de omgeving uit te wijken. Aan de hand van de ligging van de diverse baden (zie paragraaf 2.2), de tijdens het onderzoek gevoerde gesprekken, informatie over de huidige bezoekers, alsmede kennis en ervaring met sluiting van zwembaden in andere gemeenten, kan een raming worden gemaakt van het deel van het huidige bezoek dat niet naar een ander bad zal overstappen. Daarbij bestaan grote verschillen tussen de diverse bezoekersgroepen: •
recreatief zwemmen: het gaat hier vooral om banen zwemmers, deels van wat hogere leeftijd. Over het algemeen zijn zij minder bereid en/of in staat om naar andere zwembaden over te stappen. Niet iedereen is meer even mobiel en bovendien speelt voor een deel van hen het sociale aspect minstens zo’n grote rol als het sportieve aspect. Voor de bezoekers die wel overstappen, zijn voldoende alternatieven beschikbaar. Bij het vrij zwemmen vormen kinderen een groter deel van het bezoek. Zij zullen wat eerder dan oudere banen zwemmers bereid zijn om een ander zwembad op te zoeken;
•
doelgroepen: hierbij gaat het vooral om senioren en voor hen geldt hetzelfde als voor veel banen zwemmers, zij het in nog wat sterkere mate. Ook hierbij zal de vraaguitval dus relatief hoog zijn en zijn voor ‘overstappers’ voldoende alternatieven beschikbaar. Jongere deelnemers zijn over het algemeen meer bereid om naar andere baden te reizen;
•
les zwemmen: de meeste ouders in steden als Bolsward en de omliggende kernen vinden het zeer belangrijk dat hun kinderen leren zwemmen, waardoor zij in vrijwel alle gevallen alternatieven gaan zoeken. Die zijn in ruime mate voor handen. De afstand speelt hierbij veel minder een rol dan bij de overige activiteiten;
•
verenigingen/verhuur: ZPC geeft aan zichzelf ingeval van sluiting van het zwembad op te heffen, mede omdat er volgens hen in de omliggende baden geen courante uren meer beschikbar zijn. Leden zullen dus naar andere verenigingen moeten overstappen. Voor een deel van hen zal dat geen groot probleem zijn, omdat zij lang niet allemaal in Bolsward woonachtig zijn. Een deel van hen woont namelijk in Workum en omgeving en ZPC werkt momenteel reeds met de vereniging aldaar samen. Ook voor andere leden zijn alternatieve baden/verenigingen lang niet altijd ver weg. De beschikbaarheid van zwemwater op reguliere verenigingsuren in de baden in Workum en Sneek is echter beperkt, zo blijkt uit de activiteitenroosters van beide baden. Vandaar dat toch met een substantiële vraaguitval rekening wordt gehouden;
•
scholen: er wordt aangenomen dat het Marne College niet naar een ander zwembad zal overstappen;
•
totaal: de verwachting is dat bijna de helft van het totale bezoek van 2019 stopt met zwemmen.
Bezoeken Vitaloo recreatief zwemmen doelgroepen les zwemmen verenigingen/verhuur scholen totaal
2019 16.994 4.663 7.935 7.582 351 37.525
vraaguitval 60% 10.196 75% 3.497 1% 79 50% 3.791 100% 351 48% 17.915
tabel 4.5: vraaguitval bij sluiting Vitaloo
11
Zoals is aangegeven is hierbij sprake van indexering van de baten en lasten. Zonder die indexering bedragen de totale kosten voor de gemeente in 2021 circa € 365.000,- en in 2030 circa € 322.000,-. 12 Uit het oogpunt van vergelijkbaarheid is voor 2019 niet de gemeentelijke subsidie, maar het daadwerkelijke exploitatietekort weergegeven.
16
4.3.2
Overige maatschappelijke consequenties
Sluiting van Vitaloo zorgt er niet alleen voor dat een deel van de huidige bezoekers stopt met zwemmen, maar heeft ook andere maatschappelijke gevolgen, die in lijn liggen met datgene wat in paragraaf 3.1 is beschreven. Daarbij gaat het allereerst om de fysieke en mentale gezondheid. Wanneer zwemmers niet langer gaan zwemmen, betekent dit niet dat zij helemaal stoppen met sporten en bewegen. Velen van hen vinden normaal gesproken een alternatief. Vooral jongere deelnemers aan doelgroepactiviteiten en banen zwemmen zullen mogelijk lid worden van een van de sportscholen in Bolsward en omgeving. Voor oudere zwemmers is die drempel over het algemeen duidelijk hoger. Daarnaast leert de ervaring, dat kinderen die nu lid zijn van een zwemvereniging veelal een andere sport gaan zoeken. Van het Marne College mag ook worden verwacht, dat zij haar leerlingen op een andere wijze ‘in beweging’ houdt. Kortom: lang niet iedereen die stopt met zwemmen, stopt ook met sporten en bewegen. Dat geldt vooral voor jongere inwoners en veel minder voor senioren. Als het gaat om de sociale functie van Vitaloo – het zwembad als ontmoetingsplek – gaat die functie bij sluiting verloren. Het is de vraag in hoeverre vooral de wat oudere zwemmers elkaar zonder zwembad nog zullen ontmoeten. Voor zover bekend is er bijvoorbeeld geen dorpshuis in Bolsward aanwezig.