Bijlage II - Meerjarenbeleidsplan Veiligheidsregio Fryslân 2023-2026

‘lyts’, ‘jong’, ‘grut’ en ‘wiis’. Daarnaast zijn er

zet vol in op een kansrijke start van kinderen,

natuurlijk werkzaamheden die niet aan één

neemt zelf stevige maatregelen om gezondheid

levensfase toe te schrijven zijn, maar voor

te bevorderen en wil lokaal meer energie en

‘elkenien’ van belang zijn.

daadkracht op preventie. De verwachting is

‘‘

Investeren in preventie is noodzakelijk om de maatschappelijke problemen als stijgende zorgkosten en het toenemende tekort aan personeel aan te pakken.

‘‘

Landelijk en lokaal draagvlak

dat dit leidt tot een uitdagende opdracht aan van Nederlandse gemeenten (VNG) zegt

Leeswijzer

letterlijk dat er meer moet gebeuren. De VNG

We beginnen met een hoofdstuk over

zet koers naar gezond leven, vooral door – als

onze algemene uitgangspunten en

eerste overheid, dicht bij de burgers - gezond

rollen; daarna volgen de agendapunten

leven makkelijker te maken. Daarnaast willen

voor de hele bevolking, ‘foar elkenien’!

de gemeenten een domeinoverstijgende aanpak

De volgende hoofdstukken beschrijven

realiseren, samen met partners in de regio. Om

ontwikkelingen en de agenda voor

deze ambities te realiseren zijn steeds meer

respectievelijk ‘lyts’, ‘jong’, ‘grut’ en ‘wiis’.

bewezen effectieve aanpakken voorhanden.

Bij iedere levensfase en bij ‘elkenien’

Het handelingsperspectief is daarom groter

benoemen we de punten voor de Agenda

dan ooit. Gemeenten en GGD Fryslân slaan de

Publieke Gezondheid. Om recht te doen

handen ook de komende tijd weer ineen om

aan al het werk binnen de publieke

grote stappen te zetten. In dat kader hopen

gezondheid, ook als er geen ‘agendapunt’

we dat er voldoende financiële middelen

over is geformuleerd, bevat elk hoofdstuk

beschikbaar komen voor de gemeenten.

een opsomming van de werkzaamheden die we blijven doen. Het laatste

Met deze nieuwe Agenda Publieke Gezondheid

hoofdstuk beschrijft de organisatorische

kunnen gemeenten, GGD Fryslân en partijen

aandachtspunten die nodig zijn om de

in het netwerk samen aan de slag om alle

inhoudelijke doelen te bereiken.

inwoners van Fryslân een gelijke kans op gezondheid te bieden.

40

Gezondheid

gemeenten en hun GGD’en. Ook de Vereniging

41

Elkenien: voor alle inwoners van Fryslân Positieve gezondheid

Lokaal dichtbij

Positieve gezondheid vormt de basis voor ons

Kansengelijkheid/ gezondheidspotentieel

werk: van ziekte en zorg naar gezondheid en

We werken aan kansengelijkheid in

de gemeente en ‘mienskip’ staat. Onze teams

In het koersdocument Van daadkracht naar

gedrag. We dragen het gedachtegoed uit en

gezondheid. We zijn vooral gericht op het

hebben altijd een focus op de lokale situatie.

veerkracht beschrijft de VNG het samenspel in

passen het toe in onze eigen werkwijzen.

vergroten van het gezondheidspotentieel van

In verband met het hoge specialistische

de inwoners.

karakter, voeren we een aantal onderdelen

de publieke gezondheidszorg als volgt: GGD en gemeenten hebben elkaar hard nodig om

Integraal

effectief te kunnen zijn, juist de combinatie

We hebben oog voor het hele spectrum aan

Crisis

adviseren waar samenwerking op provinciaal

van veel kennis van de publieke gezondheid,

determinanten van gezondheid: individuele

Bij een ramp of crisis staan wij paraat. De GGD

niveau efficiënter en effectiever is.

de lokale gezondheidssituatie en inzicht van

factoren, maar ook ruimtelijke en sociale

is verantwoordelijk voor de processen die

de GGD, en kennis en bevoegdheden in andere

omgeving, arbeids- en werkomstandigheden en

betrekking hebben op Infectieziektebestrijding,

Zelforganisatie

beleidsdomeinen van de gemeente levert

financiën. Een integrale werkwijze is ook te zien

medische milieukunde, coördinatie van de

De GGD-medewerkers zelf zijn het belangrijkste

meerwaarde op.

aan het brede sociaal medische perspectief van

psychosociale hulp, gezondheidsonderzoek

GGD kapitaal om goed werk te kunnen leveren

de GGD.

bij rampen. Daarnaast zijn wij beschikbaar bij

voor de publieke gezondheid. We werken

incidenten en maatschappelijke onrust.

volgens het concept van zelforganisatie om de

op provinciaal niveau uit. We onderzoeken en

de rollen van GGD Fryslân in dit samenspel met

Samenwerken

gemeenten.

Wij werken samen met andere domeinen,

Datagedreven werken

organisaties en instellingen voor een zo groot

We zijn continu bezig met het verzamelen

mogelijk effect. Door onze expertise op het

en analyseren van informatie. Data helpt ons

gebied van preventie en onze wettelijke rol zijn

onder meer de juiste beleidskeuzes te maken en

‘Foar elkenien’

wij vertegenwoordigd in lokale en provinciale

effectiever te werken.

De GGD is er voor de gehele bevolking.

(zorg)netwerken en het onderwijs. Als het om

Universele preventie is de basis: voorwaarden

publieke gezondheid gaat hebben we daarin

scheppen voor gezonde ontwikkeling,

een regisserende en coördinerende functie.

Uitgangspunten

gezond leven. Waar nodig zetten we andere preventievormen in. Om groepen te beschermen, extra te ondersteunen of vanuit een vangnetfunctie.

professional waar mogelijk ruimte te geven voor de professionele keuzes.

‘‘

GGD en gemeenten hebben elkaar hard nodig om effectief te kunnen zijn. Het gaat om de combinatie van inhoudelijke gezondheidskennis en inzicht en bevoegdheden in andere beleidsdomeinen.

‘‘

Dit hoofdstuk beschrijft de uitgangspunten en

42

De GGD is zo georganiseerd dat zij dichtbij

Gezondheid

Onze missie: gezond leven in een gezonde en veilige omgeving

43

Bijdrage en rollen GGD Fryslân

Ontwikkelingen en ambities in de context van publieke gezondheid

GGD Fryslân:

In de volgende hoofdstukken worden

de coronapandemie duidelijker geworden, ook in

• Adviseert over de gezondheidssituatie op basis van data, monitoring en onderzoek.

ontwikkelingen en ontwikkelingen en ambities

Fryslân. Voor de ketenzorg in het jeugddomein

geschetst die betrekking hebben op jeugd of

wordt nadrukkelijk een beroep gedaan op deze

• Adviseert over de gezondheidsaspecten van (bestuurlijke) beslissingen.

volwassenen. Daarnaast zien we enkele grote

onafhankelijke adviesrol van de GGD voor de

• Is kennispartner op het gebied van gezondheidsbevordering en gezondheidsbescherming.

ontwikkelingen die de hele samenleving raken,

gemeenten.

• Voert wettelijke taken uit: op het gebied van jeugdgezondheidszorg, gezondheidsbevordering en

met bijbehorende opgaven.

Preventie minder vrijblijvend

gezondheidsbescherming. • Is het vangnet voor groepen die tussen wal en schip dreigen te raken. • Vervult de rol van verbinder tussen medisch, fysiek en sociaal domein en overige samenwerkingspartners. • Vervult een coördinerende rol bij het maken van afspraken over preventie. • Neemt als netwerkorganisatie deel aan uiteenlopende netwerken over gezondheid en welzijn en

Versterking infectieziektebestrijding

Het draagvlak voor preventie is enorm gegroeid,

Naar aanleiding van de coronapandemie is de

mede door de verwachte bijdrage van preventie

versterking van de infectieziektebestrijding in een

aan het oplossen van grote maatschappelijke

stroomversnelling gekomen. Een beleidsagenda

vraagstukken. Na enkele decennia van pionieren

Versterking infectieziektebestrijding en

en ontwikkelen, is er nu de wens om de inzet

pandemische paraatheid is in de maak. Doel is

op preventie minder vrijblijvend te laten

om goed voorbereid te zijn op een toekomstige

zijn. Het Nationaal Preventieakkoord met

vormt in dat kader een belangrijke spin in het web.

pandemie. Daarnaast heeft het Ministerie van

gekwantificeerde doelen is een aanzet hiertoe.

• Regisseert verschillende lokale en regionale projecten.

VWS de intentie uitgesproken, een publieke

VWS bereidt een wetswijziging van de WPG voor

• Adviseert over crisissituaties en vervult een uitvoerende rol.

vaccinatievoorziening voor de hele bevolking

waarbij meer sturing op ambities en thema’s

bij de GGD te beleggen en op die manier een

wordt overwogen. In Fryslân is met de Friese

toekomstbestendig vaccinatiestelsel te creëren.

Preventieaanpak (FPA) al een start gemaakt

• Is toezichthouder in het kader van de Wet Kinderopvang en WMO.

hiermee. De algemene ambitie van de FPA luidt: De directeur Publieke Gezondheid is de onafhankelijke adviseur en verbinder in reguliere en

Houdbare zorg

Een goede gezondheid en welzijn met gelijke

opgeschaalde zorg.

Een groot vraagstuk is het betaalbaar

kansen voor iedereen.

en beschikbaar houden van de zorg. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid De rol van GGD Fryslân en de geleverde bijdrage

Bij ‘grut’ ligt nu het accent op de uitvoering

volgende aan: zet op een meer verplichtende

verschilt per taak, levensfase en netwerkpositie.

van gezondheidsbeschermingstaken.

manier en vanuit verschillende beleidsterreinen in

De advies- en kennisrol geldt voor het hele

Door advies en coördinatie (de Friese

op brede gezondheid en preventie. Een Integraal

spectrum van de publieke gezondheid en is

Preventieaanpak in het bijzonder), komt er

Zorgakkoord (IZA) waar preventie een plek in

gericht op alle levensfasen. Advisering is in

meer aandacht voor universele preventie

krijgt, is in ontwikkeling. Ook in Fryslân klinkt de

eerste instantie gericht op de Friese gemeenten

en gezondheidsbevordering voor de hele

behoefte om de druk op de zorg te verminderen

en krijgt zoveel mogelijk lokaal vorm.

bevolking.

door meer ‘naar de voorkant’ te gaan en meer

Gezondheid

beveelt in het rapport Houdbare zorg het

te werken vanuit positieve gezondheid, in plaats

44

Voor ‘lyts’ en ‘jong’ springt de uitvoering van

Voor ‘wiis’ is de GGD nu vooral adviseur en

van vooral het voorkomen en genezen van ziekte.

de wettelijke taak Jeugdgezondheidszorg het

partner voor individuele gemeenten, maar ook

De Directeur Publieke Gezondheid (DPG) heeft

meest in het oog. Daarnaast is de GGD/JGZ meer

steeds meer in het Friese netwerk.

voor de continuïteit van zorg een onafhankelijke

en meer de verbinder en kennispartner in het

adviesrol en is de verbinder in reguliere en

netwerk.

opgeschaalde zorg. De rol van de DPG is tijdens

FPA: levensloopbenadering

45

Over de domeinen van het stelsel heen

Gezonde leefomgeving

Een breed gedeeld inzicht is dat de versterking

Betreffende de fysieke leefomgeving staan

van preventie een domeinoverstijgende

de gemeenten voor grote opgaven. Met

aanpak vraagt. VWS overweegt dan ook in

name op het gebied van klimaatadaptatie,

de nieuwe wetgeving voor zowel gemeenten

energietransitie, behoud van biodiversiteit,

als verzekeraars de verplichting op te

bouwopgave en wonen en zorg. Gezondheid

nemen, met elkaar samen te werken. VNG

raakt aan al deze thema’s. De Omgevingswet

en Zorgverzekeraars Nederland stelden

biedt de kans, om in de integrale afweging bij

een gezamenlijk Preventiestatement op

ruimtelijke beslissingen, gezondheid mee te

waarin wordt gepleit voor gezondheid als

nemen. Er is zowel aandacht voor risico’s van de

maatschappelijke mindset. In Fryslân bestaat

leefomgeving voor gezondheid (het schone lucht

dit besef ook al jaren, hetgeen heeft geleid tot

akkoord, vergroening) als voor het benutten

de ontwikkeling van het Friese Preventiemodel,

van de fysieke leefomgeving om gezond

de Friese Samenwerkingsagenda, De Friese

gedrag te bevorderen. De VNG betoogt in de

Preventieaanpak en de Bestuurstafel Seker

position paper Samenwerken aan de gezonde

& Sûn. De kunst is om met de veelheid aan

leefomgeving dat gezondheid als zachte

samenwerkingsverbanden de focus op preventie

waarde beter in positie moet worden gebracht

scherp te houden en geen dingen dubbel te

tegenover de harde waarden. Gezonde

doen. Friese gemeenten, zorgverzekeraar De

leefomgeving is een van de vier speerpunten in

Friesland en GGD Fryslân hebben met de Friese

de Landelijke nota gezondheidsbeleid.

Preventieaanpak een sterke structuur gecreëerd om het hele scala van preventie te organiseren:

Mentale gezondheid

van universele tot selectieve, geïndiceerde

Een relatief nieuw thema binnen preventie is

en zorggerelateerde preventie. Dankzij

mentale gezondheid. De aandacht hiervoor

gedeelde inzichten zijn zij samen in staat, deze

is versterkt door de toename van mentale

domeinoverstijgende benadering te vertalen

gezondheidsproblemen tijdens en na de

naar lokaal niveau.

coronapandemie. Er waren al wel programma’s is nu meer om in de volle breedte van preventie, domeinoverstijgend aan mentale gezondheid te werken. Met de ‘Aanpak Mentale Gezondheid’: van ons allemaal wil het Ministerie van VWS een beweging op gang brengen, gericht op een mentaal gezond Nederland, met

Gezondheid

gericht op depressie of suïcide, maar de intentie

aanvullend specifieke aandacht voor jongeren en jongvolwassenen, werkenden en inwoners in een kwetsbare positie. De landelijke aandacht en programma’s die op de planning staan geven

46

sturing en zijn behulpzaam voor Fryslân, onder meer binnen de Friese Preventieaanpak.

47

Agenda publieke gezondheid voor Elkenien Meer met data

Impact met gezondheidsvordering

• Ontsluiting van eigen cijfers op een publiek

• Onze preventieprogramma’s uitvoeren en

toegankelijke plek om dit breed beschikbaar

verrijken onder de vlag en met het netwerk

te maken via de Gezondheidsatlas

van de Friese Preventieaanpak. Dit betekent o.a. meer aandacht voor achterliggende

cijfers en informatie uit verschillende bronnen

factoren van gezondheid.

bij elkaar te brengen om een breder zicht te

• Advies aan gemeenten over

krijgen op de maatschappelijke opgaven. • Ontsluiting eigen GGD-data en de ontwikkeling van evaluatie- en monitoringinstrumenten. • Nauwe samenwerking met universiteiten en hogescholen.

Slagvaardige infectieziektebestrijding

gezondheidsbevordering betreffende volwassen doelgroepen. • Meer aandacht voor selectieve preventie, ook bij gezondheidsbevordering. • Actieve bijdrage aan de Friese Preventieaanpak door coalities te coördineren.

• Om tot een meer slagvaardige, flexibele en

Brede toepassing van positieve gezondheid

opschaalbare bestrijding van grootschalige

• Actief sturen op en adviseren over de

infectieziektecrises en andere mogelijke

cultuuromslag van zorg naar gezondheid en

gezondheidscrises te komen, is het

de beweging van positieve gezondheid in

noodzakelijk dat de basis op orde is. Daarvoor

Fryslân.

moet de regionale infectieziektebestrijding in worden versterkt. Dit is zowel een regionale

Deskundig advies over gezonde leefomgeving

als een landelijke opgave.

• De GGD is als deskundig adviseur Gezonde

al haar onderdelen in kwantiteit en kwaliteit

Leefomgeving meer en meer een logische

Realiseren van maatschappelijke zorg

partner voor Friese overheden en

• De Wet aanpak meervoudige problematiek

ketenpartners bij het inrichten van de fysieke

sociaal domein (WAMS) gaat veel impact hebben op ons werk. Diensten zullen verder worden ontwikkeld

leefomgeving. • De GGD adviseert over de gemeentelijke

Naar een integraal calamiteitenplan Wij versterken onze paraatheid bij een ramp of crisis met een integraal calamiteitenplan.

- Meldpunten vervuiling en verwaarlozing en zorgwekkend gedrag

De GGD is verantwoordelijk voor de volgende

- Onverzekerdenzorg

processen:

- Verkennend onderzoek en horen in het

• Infectieziektebestrijding • Medische Milieukunde

kader van de WVGGZ - Suïcidepreventie

• Coördinatie van de Psychosociale Hulp • Gezondheidsonderzoek bij Rampen

Wat blijven we doen? • (Epidemiologisch) onderzoek en de Academische werkplaats • Gezondheidsadvies bij gemeentelijke beslissingen • Gezondheidsbevordering

instrumenten Omgevingsvisie, Omgevingsplan

• Programmaleiding Friese Preventieaanpak

en eventueel Omgevingsprogramma.

• Forensische geneeskunde / lijkschouw

• In de komende jaren wordt duidelijk wanneer

• Maatschappelijke zorgtaken:

• Infectieziektebestrijding en infectiepreventie

er een advies van de GGD gewenst is ten

• Reizigersadvisering

aanzien van omgevingsvergunningen en

• TBC-bestrijding

gebiedsspecifieke ontwikkelingen. Dit wordt

• Seksuele gezondheid

in afspraken of planregels vastgelegd.

• Medische milieukunde

Opvallend in gezondheid • Toegenomen infectiedruk • Chronische ziekten blijven • Toenemende ongelijkheid • Laagopgeleiden ervaren een minder goede gezondheid • Toename mentale klachten • Een ouder wordende samenleving • Klimaatgerelateerde gezondheidsproblemen gaan toenemen • Jongvolwassenen zijn het minst tevreden over

Gezondheid

• Samenwerking met andere partijen om data,

hun leefomgeving

• Publieke gezondheidszorg Asielzoekers (PGA) • Technische hygiënezorg

48

49

Lyts tot 4 jaar

Onze missie: een gezonde kansrijke start voor ieder kind Als uitvoerder van de Jeugdgezondheidszorg zetten we voor de allerjongsten alles op alles om elk kind een kansrijke start te geven. Vanuit ons basisaanbod zijn diensten beschikbaar voor elk kind, waar de wieg ook staat. Dit begint met prenatale zorg. We werken aan kansengelijkheid. Daarbij maken we de omslag naar nieuwe, behoeftegestuurde en gedifferentieerde manieren van werken: meer collectief en digitaal waar dit kan, maar intensiever, persoonsgerichter waar dit moet. We versterken onze rol als regisseur en adviseur in de hele keten van zorg en preventie.

Agenda publieke gezondheid voor Lyts MEER NADRUK OP RELATIE EN ONDERSTEUNING VAN HET OUDERSCHAP NAAR EEN JEUGDGEZONDHEIDSZORG 3.0 • Breed basisaanbod Jeugdgezondheidszorg • Extra aandacht tijdens de eerste 1000 dagen, o.a. middels het prenataal huisbezoek • Meer behoeftegestuurd werken • Meer regie bij de ouders • Meer collectief en digitaal • Samenwerking in de keten als stevige partner als het gaat om preventie in het sociale en medische domein

ACTIEVE BIJDRAGE AAN NETWERK(VORMING) • Coördineren provinciaal netwerk Kansrijke start • Deelname in coalities en netwerken van de Friese Preventieaanpak en deze deels trekken en faciliteren

Wat blijven we doen? • Uitvoeren Rijksvaccinatieprogramma • Passende ondersteuning, zo vroegtijdig, licht en dichtbij mogelijk en zo zwaar als nodig met o.a. Integrale vroeghulp • Coördineren provinciaal netwerk Kansrijke start • Uitvoeren Nu niet zwanger

Gezondheid

• Begeleiding van alle kinderen bij groei en ontwikkeling

• Toezicht kinderopvang • Bijdragen aan een gezonde kinderopvang • Een rookvrije opgroeiomgeving • Publieke Gezondheidszorg Asielzoekers

50

51

‘‘

We werken collectief en digitaal waar dat kan, maar intensiever en persoonsgerichter waar het moet.

‘‘

Opvallend in gezondheid

Wat speelt er?

• Eén op de tien jonge ouders heeft

• Toekomstagenda Publieke gezondheid voor

onvoldoende ouderschapbuffers waarbij het

de jeugd

percentage hoger is in eenoudergezinnen.

• Hervormingsagenda 2022-2028 om de

Deze ouders hebben vaker een steuntje in de

hulpverlening te verbeteren en het

rug nodig bij de opvoeding.

jeugdstelsel (financieel) beter beheersbaar te

• Het aantal baby’s dat te vroeg wordt geboren

maken.

(zwangerschapsduur < 37 weken) of een te

• Fryske Regiovisie Jeugdhulp

laag geboortegewicht heeft, daalt.

• Ambitie van Kansrijke Start: meer kinderen

• Eén op de tien jonge ouders rookt, waarbij

een kansrijke start. Gemeenten ontvangen

het percentage hoger is bij ouders met een

hiervoor meer middelen op basis van het

lagere sociaaleconomische status.

Coalitieakkoord. • Het doel van de Friese Preventieaanpak voor ‘lyts’ luidt: In 2030 groeien jonge kinderen in Fryslân kansrijk op in een gezonde en veilige

Gezondheid

omgeving.

52

53

4 tot 18 jaar

Onze missie: gezond opgroeien in een kansrijke omgeving Voor de schoolgaande jeugd en hun opvoeders zijn we als uitvoerder van Jeugdgezondheidszorg vanzelfsprekend aanwezig, in ieder geval digitaal en op school. We normaliseren en demedicaliseren; bieden lichte hulp om de veerkracht van ouders te versterken. We hebben korte lijntjes met het netwerk, zoals gebiedsteams en huisartsen. Waar meer nodig is, zijn we de poortwachter en centrale zorgverlener naar intensievere (duurdere) vormen van hulp en ondersteuning. Daarbij werken we samen met kind en opvoeder: shared decision making. Ook voor ‘jong’maken we een omslag: publieke gezondheid voor iedereen: collectief en digitaal waar dit kan; intensiever, op basis van behoefte, persoonsgerichter waar dit moet.

Agenda publieke gezondheid voor Jong IN ADVIES EN UITVOERING MEER NADRUK OP • Mentale gezondheid • Suïcidepreventie • Relatie en ondersteuning van het ouderschap • Schoolverzuim

NAAR EEN JEUGDGEZONDHEIDSZORG 3.0 • Meer aanwezigheid JGZ-professionals op scholen • In de werkwijze meer behoeftegestuurd werken: vanaf 11 jaar een groepsbenadering waar dat kan, en extra individuele aandacht waar dat nodig is • Samenwerking in de keten als stevige partner als het gaat om preventie in het sociale en medische domein.

ACTIEVE BIJDRAGE AAN NETWERK(VORMING • Doorontwikkeling naar IJslandse aanpak / Opgroeien in een kansrijke omgeving (OKO) • Deelname in coalities en netwerken van de FPA en deze deels faciliteren • Verkenning gezonde basisschool van de toekomst

Gezondheidsbevordering richten we steeds meer op omgevingen waar kinderen verkeren: de gezonde keuze makkelijk en aantrekkelijk maken. Mentale gezondheid krijgt daarbij extra aandacht.

Wat blijven we doen?

We versterken onze rol als regisseur en adviseur in de hele keten van zorg en preventie.

• Digitale diensten als JouwGGD en chatmogelijkheid aanbieden

• Begeleiding van alle kinderen bij veilige groei en ontwikkeling • Uitvoeren Rijksvaccinatieprogramma • Passende ondersteuning, zo vroegtijdig, licht en dichtbij mogelijk en zo zwaar als nodig

Gezondheid

Jong

• Leefstijlprogramma’s: Nuchtere Fries, Nuchter over gewicht, Rookvrije generatie, Gezonde school • Ondersteuning bij crisis of calamiteiten op school • Publieke Gezondheidszorg Asielzoekers

54

55

‘‘

Gezondheidsbevordering gaat steeds meer over een gezonde omgeving voor kinderen zodat gezonde keuzes makkelijk en aantrekkelijk zijn.

Wat speelt er?

• Basisschoolkinderen zijn gezonder gaan eten

• Landelijke nota gezondheidsbeleid:

‘‘

Opvallend in gezondheid en drinken maar minder gaan bewegen. Ze

Druk op het dagelijks leven bij jeugd

gaan vooral minder vaak lopend of fietsend

en jongvolwassenen is een van de vier

naar school. Een op de drie ouders vindt de

speerpunten

schoolroute onveilig. • Van alle tien basisschoolkinderen heeft er één overgewicht waarbij het percentage

• Toekomstagenda Publieke gezondheid voor de jeugd • Hervormingsagenda 2022-2028 om de

hoger is in gezinnen met een lagere

hulpverlening te verbeteren en het

sociaaleconomische status.

jeugdstelsel (financieel) beter beheersbaar te

• Ouders houden minder vaak rekening met hun rook- en drinkgedrag naarmate hun kind ouder wordt. • Jongeren zijn minder weerbaar geworden

maken • Veel Friese gemeenten hebben interesse voor de IJslandse aanpak / Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

en voelen zich minder vaak gelukkig. De

• Het doel van de Friese Preventieaanpak voor

coronamaatregelen hebben hier een rol in

‘jong’ luidt: In 2030 zijn kinderen in Fryslân

gespeeld. Veel jongeren hebben mentale

veerkrachtig en voorbereid op een zelfstandig

gezondheidsproblemen zoals eenzaamheid,

en gezond leven.

somberheid en angst ervaren. • Een kwart van de jongeren doet aan rokende jongeren ligt stabiel.

56

Gezondheid

bingedrinken. Het percentage dagelijks

57

Onze missie: gezondheidspotentieel versterken

58

Deze levensfase is het meest omvangrijk: in de eerste periode staan kwalificeren, werk, bestaanszekerheid, relatievorming en ouderschap centraal. In de tweede fase komen werk volhouden, kinderen die het huis verlaten, echtscheiding, zingeving, overlijden van ouders en generatiegenoten, beginnend lichamelijk ongemak meer op de voorgrond. Dat heeft implicaties voor wat we als opdracht zien in publieke gezondheid. Voorheen ging onze aandacht voor de volwassen bevolking vooral uit van gezondheidsbeschermingstaken of vanuit een vangnetfunctie. Dit blijft belangrijk, maar vanwege de gewenste transitie naar gezondheid en veerkracht centraal, gaan we meer bijdragen aan een gezonde en vitale bevolking door – waar mogelijk – kennis over gezondheid en universele preventie in te brengen in het netwerk en in omgevingen als dorp, wijk en werk. De Friese Preventieaanpak is een belangrijk vehikel hierbij. Bij jongvolwassenen is er extra aandacht voor ouderschap en mentale gezondheid. Vanaf ongeveer 55 jaar verdient vitaal ouder worden meer aandacht.

MEER NADRUK OP • Mentale gezondheid van met name jongvolwassenen • Gezond leven, gezondheidspotentieel • Vitaal ouder worden (vanaf ongeveer 55 jaar)

MEER VERBINDING MET HET LOKALE NETWERK • Om onze gezondheidskennis in te brengen • Om aan te kunnen sluiten bij de mienskip, de inwoners • Om gezondheidsmogelijkheden te vergroten • Gericht op eigen regie, veerkracht, positieve gezondheid • Door financiële problematiek te signaleren

ACTIEVE BIJDRAGE AAN NETWERK(VORMING) • Deelname in coalities en netwerken van de FPA en deze deels faciliteren • Met partners onze leefstijlprogramma’s verbreden naar werkvloer en wijken

‘‘

Er is een transformatie nodig om ook bij de volwassen bevolking te werken aan gezondheid en veerkracht en niet vanuit de problemen.

Gezondheid

18 tot ongeveer 67 jaar

Agenda publieke gezondheid voor Grut

‘‘

Grut

Wat blijven we doen? • Stoppen-met-roken-trainingen • Uitvoeren Nu niet zwanger

59

Opvallend in gezondheid

Wat speelt er?

• Jongvolwassenen hebben vaker dan andere

• Landelijke nota gezondheid vraagt aandacht

leeftijdsgroepen psychische problemen

voor:

en ervaren vaker (heel) veel stress. De

- druk op het dagelijks leven, vooral van

coronamonitoren van de afgelopen twee jaar laten zien dat deze groep de grootste mentale klappen heeft gekregen, de psychische gezondheid is het meest afgenomen bij deze groep en lijkt nog niet te herstellen. • Elke dag overlijden in Nederland 5 mensen

jongvolwassenen - verkleinen gezondheidsachterstanden • De invoering van de Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (WAMS). • De ambities van het Nationaal Preventieakkoord zijn deels gericht op

door zelfdoding. Het gaat hier relatief vaak

volwassenen (roken, alcohol, overgewicht).

om mannen van 40-70 jaar (bron 113.NL).

• Het doel van de Friese Preventieaanpak voor

• Wie al overgewicht had, is zwaarder

‘grut’ luidt: in 2030 leven volwassenen in

geworden: het aantal mensen met obesitas

Fryslân gezond en houden zij balans in hun

is in alle leeftijdsgroepen binnen ‘grut’ licht

leven.

toegenomen. • De dalende trend in het aantal rokers zet in alle leeftijdsgroepen binnen ‘grut’ door. • Hoe jonger hoe vaker iemand wekelijks sport en voldoet aan de beweegrichtlijnen. In de leeftijdsgroep 18-34 voldoet 6 op de 10 mensen aan de beweegnorm en ook sport 6 op de 10 mensen wekelijks. In de leeftijdsgroep 50-64 jaar voldoet ongeveer de helft aan de beweegrichtlijnen en sport 4 op

Gezondheid

de 10 mensen wekelijks.

60

61

Wiis

Agenda publieke gezondheid voor Wijs

over de derde levensfase

OP DE BRES VOOR GEZONDHEID EN VITALITEIT VAN OUDEREN • In verbinding met het netwerk

Onze missie: gezond en vitaal ouder worden

• Focus op beeldvorming en vitaliteit • Gericht op eigen regie, veerkracht • Gericht op inwoners in de derde levensfase • Actieve rol in FPA

Met advies en kennis dragen we bij aan de transformatie van het denken vanuit kwetsbaarheid naar het bevorderen van gezondheid en vitaliteit. Indien gewenst is een (lokale) regierol mogelijk.

• Onderzoekend, in ontwikkeling

AAN DE SLAG MET VALPREVENTIE • kennisdeling n.a.v. pilot in één gemeenten • Handreiking regierol gemeenten

VERSTERKEN INFECTIEPREVENTIE • Ondersteuning intramurale zorg

‘‘

Laten we werken vanuit het waardeerperspectief: iedereen doet ertoe en we kijken niet alleen naar ouderen vanuit een beeld van kwetsbaarheid.

Gezondheid

• Grotere rol bij vaccinaties

‘‘

We gaan op de bres voor gezond en vitaal ouder worden. Onze ambitie is kwetsbaarheid uit te stellen en daarmee de ‘derde levensfase’ te verlengen. We benaderen ouder worden als een volwaardige levensfase waarbij iedereen er, ongeacht leeftijd, toe doet. Vanuit dit ‘waardeerperspectief’ adviseren we ondersteuning van ouderen bij het vormgeven van hun leven volgens hun eigen wensen en mogelijkheden. De veerkracht van ouderen kan worden vergroot door op een positieve manier aandacht te vragen voor ouder worden en de uitdagingen die daarbij horen. Dit vraagt niet alleen iets van de curatieve zorg, maar is een opgave voor de hele samenleving en de preventieve publieke gezondheid.

• In verbinding met ouderen(organisaties)

Wat blijven we doen? • Operationaliseren van ‘Fitaal wiis-model’ met lectoraat publieke gezondheid en ouderen • Advies en dienstverlening aan gemeenten op maat

62

63

Opvallend in gezondheid

Wat speelt er?

• Ouderen waren in de afgelopen

• Het Fries Sociaal Planbureau benoemt het

coronaperiode het meest veerkrachtig als het

opvangen van de gevolgen van de vergrijzing

gaat om psychische gezondheid. Ondanks

als een van de vier grote opgaven voor Fryslân.

dips tijdens de lockdowns, is de afname van

De uitdaging is, een leefbare omgeving voor

psychische gezondheid bij hen het kleinst.

de groeiende groep ouderen en hun naasten

• Bijna de helft van de ouderen beweegt minder dan de richtlijn voorschrijft. Daarnaast

te bieden. • De Raad voor de volksgezondheid en samenleving

sport twee op de vijf minder dan gewenst.

beschrijft de derde levensfase als volgt: deze

Hier is ruimte voor gezondheidswinst.

nog steeds langer wordende periode tussen het

• De leeftijdsgroep 65-74 jaar doet het vaakst

werkende leven en de periode van gevorderde

vrijwilligerswerk ten opzichte van andere

ouderdom en kwetsbaarheid vormt de derde

leeftijdsgroepen: twee op de vijf ouderen in

levensfase. Deze fase begint na pensionering

deze groep is actief als vrijwilliger.

en gaat uiteindelijk geleidelijk over in de vierde

• De ervaren gezondheid neemt geleidelijk

levensfase, wanneer kwetsbaarheid groter wordt

af. Onder 75-plussers ervaart 64% de eigen

en de behoefte aan hulp en zorg toeneemt.

gezondheid als goed tot zeer goed.

De derde levensfase is niet strikt aan leeftijden

• Bijna de helft van de 75-plussers ervaart eenzaamheid.

gebonden. Wanneer deze begint en hoe lang deze duurt, verschilt per persoon. • Volgens de Landelijke nota gezondheidsbeleid is Vitaal ouder worden een van de vier speerpunten voor gemeentelijk gezondheidsbeleid. • De Raad voor ouderen stelt dat ouder worden een volwaardige fase in het leven is waarin mensen zich kunnen ontwikkelen en nieuwe dingen kunnen leren en een onmisbare bijdrage aan de samenleving kunnen leveren: wij noemen dit het ‘waardeerperspectief’. thema in beleid en zorg onder meer in relatie tot de verwachte krapte in de zorg. • VWS bereidt een Landelijk Programmaplan Valpreventie voor. Valpreventie is een speerpunt voor gemeenten volgens de Landelijke nota Gezondheidsbeleid. GGD Fryslân heeft in één

Gezondheid

• Preventie en gezond ouder worden is een groeiend

gemeente een pilot gecoördineerd in opdracht van VWS. • Het doel van de Friese Preventieaanpak voor ‘wiis’ luidt: In 2030 doen ouderen in Fryslân in een zo

64

goed mogelijke mentale en fysieke gezondheid naar eigen behoefte en zonder belemmering mee.

65

Organisatie De organisatorische speerpunten voor de

Personeel

Procesgericht werken

Zelforganisatie

komende tijd zijn gericht op duurzaamheid,

De crises van de afgelopen jaren hebben ons

Bewust procesgericht werken vraagt binnen de

De GGD werkt sinds 2015 volgens het concept

procesgericht werken en het doorontwikkelen

geleerd dat wij ons voortdurend moeten

Veiligheidsregio Fryslân de nodige aandacht.

van zelforganiserende teams. Om dit concept

van het concept zelforganisatie om ruimte te

kunnen aanpassen aan dat wat de buitenwereld

We zijn van mening dat dit nog meer efficiëntie,

nog beter tot zijn recht te laten komen, komen

geven aan professionals.

van ons vraagt. Dit vraagt een grote dosis

duidelijkheid en kwaliteit in ons werk op gaat

er aanpassingen in de organisatiestructuur en

aanpassings- en uithoudingsvermogen.

leveren.

het instrumentarium. Teams beschikken over

Het personeelsbeleid, gericht op vitaliteit,

instrumenten als dashboards, een teamkompas

leren en ontwikkeling, werving en behoud van

Tegelijkertijd hebben wij wettelijke en

We streven een gezonde balans na in het

medewerkers, is cruciaal om de inhoudelijke

reguliere taken die juist om stabiliteit vragen.

uniformeren, door processen optimaal in te

ambities te bereiken.

Voor al die verschillende opgaven hebben we

richten en diversiteit te behouden om het werk

passend personeel nodig. Door de schaarste

zoveel mogelijk aan te laten sluiten bij onze

Duurzaamheid

op de arbeidsmarkt, die wordt versterkt door

bedoeling en onze klanten. Procesmatig werken

Wat speelt er?

We vinden het belangrijk om een bijdrage te

de vergrijzing en pensionering van een deel

is een middel om onze doelen zo effectief en

• Klimaatopgave

leveren aan de klimaatdoelstellingen en zijn van

van ons personeel, staan we voor een grote

efficiënt mogelijk te kunnen bereiken. Speciale

• Energieprijzen

mening dat we daar als overheidsorganisatie

uitdaging. Dit vraagt creativiteit, anders denken

aandacht krijgt de veilige digitalisering van

• Hybride werken is de nieuwe norm

een voorbeeldfunctie in hebben. De Sustainable

en maatwerk.

onze dienstverlening en de mogelijkheden om

• Schaarste op de arbeidsmarkt

datagestuurd te kunnen werken.

• Uitstroom personeel vanwege

Development Goals sluiten bovendien goed aan bij onze inhoudelijke doelen.

• We passen functiedifferentiatie en taakherziening toe.

Wat gaan we speciaal doen • We werken met duurzame materialen

• We werken samen met andere grote

en een intranet om integraal samen te werken.

pensionering • Ieder jaar analyseren we systematisch de processen van een aantal GGD-diensten.

• Veiligheidsregio Fryslân is een Great place to work • Aandacht voor privacy en digitale

werkgevers en opleiders in het noorden.

Deze manier van werken ondersteunen we

• Onze locaties functioneren klimaatneutraal

• Personele aspecten: werving en selectie, het

met ruimte voor innovatie en ontwikkeling,

• Onze mobiliteit is slim, efficiënt en duurzaam

behoud van personeel en vooral scholing,

aansluitend bij onze visie op academisering.

• Wijzigingen in opleidingstrajecten

leren en ontwikkelen, worden belangrijke

• Inrichten van systemen voor dataverzameling.

• Veiligheidsregio voldoet aan BIO-

pijlers in ons kwaliteitssysteem.

• Verbeteren van datakwaliteit: vastleggen en

• Bevorderen vitaliteit van medewerkers vanuit het perspectief van positieve gezondheid.

verzamelen van data, bepalen welke data nodig zijn.

veiligheid

Norm, GGD aan NEN–norm • Aansluiten Sustainable Development Goals • Netwerkpositie en regierol betreffende gezondheidsdata

66

Gezondheid

• Flexibele inzet personeel in crisis

67

De bronnen van de gezondheidsinformatie

Cijfers die we volgen

in deze agenda zijn – voor zover niet anders

Ieder jaar vindt bijstelling en concretisering

aangegeven – waarstaatjegemeente.nl,

van deze agenda plaats. Daarbij worden

panelonderzoeken Corona van de Gedragsunit

verschillende indicatoren gebruikt voor de

(samenwerking RIVM en GGD’en) en de

monitoring van de gezondheid. Hieronder

gezondheidsmonitoren.

worden enkele genoemd die we verzamelen met eigen onderzoek of betrekken uit andere bronnen. Eigen data worden binnenkort ontsloten via de Gezondheidsatlas.

Elkenien

Lyts

Jong

Grut

Wiis

Elkenien Aantal rookvrije plekken Aantal gezonde kinderopvang en scholen

Lyts

Jong

x

x

Grut

Wiis

x

Psychische ongezondheid

x

x

x

Ervaren gezondheid

x

x

x

Eenzaamheid

x

x

x

Beweegrichtlijnen

x

x

x

Lid sportvereniging

x

x

x

Alcoholgebruik

x

x

x

Rookgedrag

x

x

x

Hinder en verstoring geluid

x

Druggebruik

x

x

Hinder geur

x

Overgewicht

x

x

x

Woonomgeving

x

Jongeren met gebruik jeugdhulp

Groen in omgeving

x

Aantal suïcides

x

x

Blootstelling fijnstof, NO2

x

Gebruik wijkverpleging

x

x

x

x x

vroeggeboorten

x

Gebruik GGZ / POH-HGGZ

x

x

Levensverwachting bij geboorte

x

Ziekenhuisopnames nieuwvorming, HVZ, psychiatrie

x

x

Ervaren opvoeding

x

Meldingen verwarde persoenen

x

x

Kinderen in kwetsbare situatie

x

x

Mantelzorg bieden of ontvangen

x

x

Kinderen met risico op taalachterstand

x

x

Levensverwachting bij 65 jaar

x

Meldingen veilig thuis

x

x

Ziekenhuisopnamen bij valongeval

x

x

x

Gezondheid

Bijlage 1: Bronnen en cijfers die we volgen

NB niet iedere indicator wordt jaarlijks geüpdatet.

68

69

Bijlage 2: Totaaloverzicht taken en wettelijke grondslag

70

Taak

Wettelijke Grondslag

Levensfase

Epidemiologie

Wet publieke gezondheid Art. 2, lid 2a, Art. 14, GR

Elkenien

Beleidsadvisering

Wet publieke gezondheid Art. 2, lid 2b en 2c, Art. 14, GR

Elkenien

Medische Milieukunde

Wet publieke gezondheid Art. 2, lid 2e, Art. 14, GR

Elkenien

Academische Werkplaats

Wet publieke gezondheid Art. 2, lid 2a, 2b en 2c, Art. 14

Elkenien

Gezondheidsbevordering

Wet publieke gezondheid Art.2, lid 2d, GR

Elkenien

Infectieziektebestrijding

Wet publieke gezondheid Art. 6, GR

Elkenien

TBC-bestrijding

Wet publieke gezondheid Art. 6, GR

Elkenien

Soa / Sense

Wet publieke gezondheid Art. 6, GR

Elkenien

Reizigersvaccinatie

In belang van Wet publieke gezondheid Art. 6, GR

Elkenien

Publieke gezondheidszorg Asielzoekers

Wet COA

Elkenien

Maatschappelijke zorg

Wet Maatschappelijke Ondersteuning

Elkenien

Arrestantenzorg

Wettelijke taak van de politie

Elkenien

Lijkschouw

Wet op de lijkbezorging, GR

Elkenien

Verkennend onderzoek en horen

Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg Art, 5:1

Elkenien

Inspecties WMO

Wet Maatschappelijke Ondersteuning, Art. 6.1

Elkenien

Technische hygiënezorg

Wet publieke gezondheid Art, 2 lid 2f

Elkenien

Inspecties kinderopvang

Wet kinderopvang, Art 1.61 lid 2

Lyts

Jeugdgezondheidszorg

Wet publieke gezondheid Art. 5 lid a t/m e, Art. 6b lid 3, Art 14, GR

Lyts en jong

Publieke gezondheidszorg voor ouderen

Wet publieke gezondheid Art.5a

Wiis

Meerjarenkoers 2023-2026 Harlingertrekweg 58 - 8913 HR Leeuwarden