Bijlage I - Aanbiedingsdocument

financiering - met initiatieven in de directe omgeving die al langer op het wensenlijstje staan. Of om met aanvullende middelen tot complete vervanging/uitbreiding over te gaan. Mooi voorbeeld hiervan is de buitenhaven van Makkum die op de nominatie staat voor groot onderhoud (zie § 4.3.2). Hetzelfde gebeurt bij de vervanging van de bruggen in Kornwerderzand. Een project dat aangegrepen is om Kornwerderzand beleefbaar en de Waddenzee bereikbaar te maken.

Zo kent alleen Súdwest-Fryslân al ruim zevenhonderd beschermde rijksmonumenten, tientallen beschermde stads- en dorpsgezichten en honderden terreinen van grote archeologische waarde. Ook het Nationaal Landschap Zuidwest-Friesland en de zes steden langs de elfstedenroute door het gebied mogen we tot het cultureel erfgoed rekenen. Net zo goed als de kust zelf met haar beschermende dijkkering, kliffen en haven(tje)s. Opgaven Cultuur heeft effect op de samenleving en is zichtbaar in stad en landschap. De herkenbaarheid van een cultuur, cultuurbezit en culturele gebruiken werkt als katalysator voor het duurzaam doorontwikkelen van de omgeving, natuur en samenleving. Ze draagt bij aan de brede welvaart en is een belangrijke pijler van het vestigingsklimaat, de regionale branding, internationale bekendheid en drager van de gastvrijheidssector. Belangrijke opgave is het investeren in - en uitdragen van - de culturele identiteit en waarden van de Friese IJsselmeerkust, zodat zowel inwoners als bezoekers die herkennen en omarmen. Onderdelen hiervan zijn ook het voor een breed (internationaal) publiek ontsluiten van het verhaal van de IJsselmeercultuur, als onderdeel van de marketing van de IJsselmeerkust, en het onderhouden, herstellen en beleefbaar maken van de vele cultuurhistorisch interessante steden, kunstwerken, gebouwen en monumenten die de IJsselmeerkust telt.

Denk daarbij ook aan herbestemming van (met leegstand bedreigde) monumentale en industriële gebouwen, waaronder talrijke kerken, en aan het organiseren van culturele manifestaties en evenementen. Stuk voor stuk investeringen die bijdragen aan zowel de het vestigings-, woon- en leefklimaat als de structuur- en organisatieversterking van de gastvrijheidssector en het provinciale en gemeentelijke beleid m.b.t. ruimtelijke ordening, monumentenzorg en cultuur- en natuurtoerisme. Gemeenten en provincie hebben de afgelopen jaren de nodige wensen, ideeën en initiatieven van culturele betekenis opgehaald, waaronder bijvoorbeeld de wens om de oude vluchthaventjes langs de IJsselmeerkust te herstellen en een toeristisch-recreatieve bestemming te geven. Nieuwe initiatieven zijn welkom. Actie ɔ Ontsluiten en herstellen cultuurhistorische objecten, waarbij de ingebrachte wensen/ideeën uit o.a. de themagroep VFIJ en de Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust als input dienen. ɔ Aansluiten bij uitvoeringsprogramma’s cultureel erfgoed van beide gemeenten en de (nationale) Erfgoed Deal.

34

35

ɔ

ENERGIE

ɔ

Ambities: toonaangevend innovatief producent duurzame energietechnieken (wind en water) en energieneutrale regio

De belangrijkste oplossing voor het energievraagstuk is een spoedige transitie van het gebruik van fossiele energie naar duurzame energiebronnen als motor voor economische- en sociaal maatschappelijke ontwikkelingen. De in 2021 opgestelde Friese Energiestrategie (RES Fryslân) biedt hiertoe bouwstenen, per deelgebied, die meegenomen worden in de ambities en strategie van dit programma. Fryslân is nu al de provincie met de meeste lokale initiatieven op het gebied van duurzame energie. Ingezet wordt op het kleinschalig opwekken van wind- en zonne-energie, volgens de zonneladder. Dat betekent dat zonnepanelen op daken in bebouwd gebied de voorkeur hebben. Vervolgens komt onbebouwd gebied in beeld, met oog voor de kwaliteit van het landschap. Met het eind 2021 verschenen Energieprogramma Fryslân 2022-2025 zet de provincie de energietransitie met kracht voort via vijf programmalijnen: Energie in de Mienskip, Energiebesparing, Opwek hernieuwbare energie, Warmtetransitie, Energie-infrastructuur. Belangrijke insteek is om de vrijkomende middelen, onder ander uit Windpark Fryslân, in te zetten voor het aanjagen van projecten.

niet in de vorm van energiecoöperaties, maar ook het stimuleren van de ontwikkeling van innovatieve technieken, duurzame kennis en pilots. De waterrijke gemeente Súdwest-Fryslân wil van het aardgas af en ziet mogelijkheden proef te draaien met aquathermie in Heeg, waarvoor een PAW-subsidie is toegekend. Naast duurzame energie opwekken, vraagt ook het transport van energie – en dan met name de beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet – de komende jaren de nodige aandacht. Dat geldt ook voor het beperken van het energiegebruik, het stimuleren van elektrisch vervoer én het verduurzamen van monumenten, het toeristischrecreatief bedrijfsleven, de havens én bedrijfslocaties. Een en ander verbonden - en gelijk opgaand - met de circulaire en economische ambities van het IJsselmeerkustgebied. In het kader van dit aanbiedingsprogramma roepen we initiatiefnemers op hun plannen kenbaar te maken, waarbij we kansrijke initiatieven kunnen ondersteunen. Acties ɔ Inventarisatie en koppeling duurzame initiatieven (2022 - 2023) om tot een plan van aanpak te komen voor 2024 - 2027 (zie ook acties water en (circulaire) economie). ɔ Aandacht blijven vestigen op/lobbyen voor capaciteitsuitbreiding elektriciteitsnet en laadinfrastructuur elektrisch weg- en water(recreatie)vervoer. ɔ Onderzoeken van welke subsidies gebruik kan worden gemaakt (regionaal, landelijk, Europees).

De gemeente Súdwest-Fryslân zet met haar klimaatagenda/transitievisie warmte in op het aardgasvrij maken van 8000 woningen in 2030. Bewonersinitiatieven spelen een belangrijke rol in de energietransitie die door de gemeente wordt gefaciliteerd en (financieel) ondersteund. Als waterrijke gemeente zet Súdwest-Fryslân, samen met de provincie, sterk in op aquathermie. De gemeente De Fryske Marren zet qua energie in haar Duurzaamheidsprogramma richting 2030 onder meer in op isoleren, zon op daken, aardgasvrije wijken, zero-emissie openbaar vervoer en het realiseren van oplaadpalen om in 2030 onder meer 49% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Doel is ook dit jaar 50% van de elektriciteit duurzaam op te wekken. De gemeente speelt hierin een stimulerende en faciliterende rol. Opgaven De RES-Fryslân is tot stand gekomen in samenwerking met Friese gemeenten, provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân. Samen formuleerden zij de Friese ambitie om 3 terawattuur elektriciteit duurzaam op te wekken in 2030. Ook de Friese Energie Alliantie, van elf betrokken maatschappelijke organisaties en Liander, leverden hun bijdrage aan de ambitie. Als we kijken naar de Friese IJsselmeerkust, kunnen we concluderen dat Windpark Fryslân met haar 89 turbines (320 MW) een forse bijdrage levert aan genoemde doelstelling richting 2030.

Bijkomend effect is dat de provinciale revenuen uit de deelname aan het windpark deels gebruikt worden voor het (maatschappelijk) programma voor de Friese IJsselmeerkust (zie § 1.1) en duurzame energie-initiatieven. Desalniettemin ligt er het komend decennia nog een behoorlijke opgave, waarbij Fryslân streeft naar een energieneutrale toekomst in 2050. Dat betekent dus niet alleen opwekking van extra duurzame energie, al dan

36

37

4.3 Initiatieven per deelgebied In dit aanbiedingsdocument zijn nog geen keuzes gemaakt met betrekking tot de uit te voeren initiatieven. Deze selectie vindt plaats in de opeenvolgende, vijfjaarlijkse uitvoeringsprogramma’s (zie 3.3.). Als voorbeeld - en voorzet voor het uitvoeringsprogramma - behandelen we in deze paragraaf per deelgebied alvast enkele initiatieven die mogelijk na weging, besluitvorming en financiering tot uitvoering kunnen worden gebracht. Dat - en het feit dat we een doorkijkje richting de toekomst geven - betekent dat ze in status en rijpheid verschillen.

4.3.1 Kornwerderzand - Makkum De kustzone vanaf Kornwerderzand tot Makkum kenmerkt zich door een open (terpen)landschap met agrarische functies en vormen van actieve, veelal watergebonden recreatie. Kornwerderzand ontwikkelt zich tot een toeristisch-recreatieve hotspot met trekkers als het Afsluitdijk Wadden Center, Kazemattenmuseum en de Vismigratierivier. Komende jaren start ook de gebiedsontwikkeling Beleef Kornwerderzand die onder meer voorziet in een betere toeristisch-recreatieve ontsluiting van het gebied én de Waddenzee.

In welke fase een initiatief zich bevindt geven we aan. Voor alles geldt, dat ze zowel bestuurlijk als met stakeholders en bewoners worden afgestemd, voor ze tot uitvoering (kunnen) komen.

Ter hoogte van Breezanddijk, in het IJsselmeer, staan de 89 windturbines van Windpark Fryslân die bijdragen aan het landelijke klimaatakkoord. Als natuurmitigatie is er inmiddels een zandplaat, met rietbegroeiing, aangelegd ter hoogte van de Vismigratierivier. Vanuit het windpark komen er jaarlijks financiële middelen vrij voor projecten en maatschappelijke initiatieven aan de IJsselmeerkust.

We rubriceren ze per deelgebied. Dat doen we voor het overzicht, maar ook om gebiedsgericht te kunnen ontwikkelen én de koppelkansen en de kans op het combineren van (financiële) middelen te vergroten. Bij elk initiatief geven we aan onder welk(e) thema(‘s) het valt en hoe het bijdraagt aan brede welvaart (SDG’s). Dit conform het Opgaveplan Friese IJsselmeerkustgebied.

In de bocht die de Afsluitdijk met de Friese IJsselmeerkust maakt, wordt volop gesurfd. Het gebied vlak achter de IJsselmeerdijk, rond Pingjum, herbergt de ‘Pingjumer Gouden Halsband’: een ruim 1000 jaar oude ringdijk, die het dorpje tegen het water van de voormalige zeearm Marne beschermde, die langs pittoreske dorpjes leidt en een fraaie wandelroute kent.

We hanteren het volgende stramien per deelgebied:

OPGAVE De kop van de Afsluitdijk wordt - net als Kornwerderzand - gezien als toeristisch-recreatief ontwikkelgebied. Plannen zijn er voor herinrichting van het Westerzeedijkgebied (Harlingen) en de Poort van Fryslân (omgeving Zurich) in het kader van de Uitvoeringsagenda Waddenkust. Beide initiatieven moeten de kop van de Afsluitdijk, ook als uitvalsbasis richting de Waddeneilanden en het Friese merengebied, aantrekkelijker en uitnodigender maken voor bewoners, recreanten en toeristen.

ɔ ɔ ɔ

Gebiedsomschrijving (incl. ambities/kansen) Opgave Projecten/initiatieven - uitvoeringsfase - voorbereidingsfase - planfase - initiatieffase - ideefase

De omgeving leent zich uitstekend voor fiets- en wandeltochten. Helemaal als de komende jaren de buitendijkse fietspaden tussen Zurich en Den Oever en langs de Friese Waddenkust (‘Op Paad lâns it Waad’) worden gerealiseerd. Een adequate en veilige fietsverbinding tussen Kornwerderzand en Makkum zou dit deel van het fietsroutenetwerk compleet maken en - samen met het realiseren van de Poort van Fryslân - tegemoetkomen aan de - ook door de provincie gewenste - structuurversterking van zowel de regio als de gastvrijheidssector. INITIATIEVEN ɔ

Uitvoeringsfase

Beleef Kornwerderzand Naar aanleiding van het vervangen van de bruggen en verbreding van de sluis, wordt de komende jaren volop geïnvesteerd in het beleefbaar maken van Kornwerderzand. Een gebiedsontwikkeling waarbij het (beter) ont­ sluiten en beleefbaar maken van de Waddenzee (werelderfgoed), de Kazematten (militair erfgoed) en de in aanleg zijnde vismigratierivier (natuur en biodiversiteit) hand in hand gaan met de upgrading van de toeristischrecreatieve infrastructuur (economie). Zo wordt onder meer voorzien in nieuwe wandelpaden, bewegwijzering, verhalenroutes, aanlegsteigers en een uitzichtpunt over het Wad. Het project maakt Kornwerderzand interessanter en aantrekkelijker voor een brede doelgroep, waaronder cultuur- en natuurliefhebbers, bezoekers van het AWC én waterrecreanten.

38

39

locatie:

Kornwerderzand

doel/ambitie:

aanwezige toeristisch-recreatieve attracties uitbreiden, verbinden en interessanter

maken voor een breder publiek, langer verblijf en herhalingsbezoek.

koppelkansen:

‘Paad lâns it Waad’, doorlopend fietspad vanaf Kornwerderzand tot aan Lemmer

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Dagrecreatieve Netwerken), position

paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030, Routenetwerk Fryslân, Icoon Afsluitdijk, Waterlijn NBTC.

brede welvaart: SDG 8, 9, 17 stakeholders:

bewoners, Kazemattenmuseum, RWS, provincie Fryslân, gemeente SW-Fryslân, It

Fryske Gea, Waddenvereniging

ɔ

Ideefase

Langzaamverkeer verbinding Kornwerderzand - Makkum (picto’s Ec, E) Conform de wens van een fiets- en wandelpad langs de gehele IJsselmeerkust (zie § 5.2) en in het verlengde van initiatieven als ‘Paad lâns it Waad’ en het nieuwe, buitendijkse fietspad Zurich - Den Oever, staat een slow-tourism verbinding langs de kust tussen Kornwerderzand en Makkum hoog op het regionale, toeristisch-recreatieve verlanglijstje. Niet alleen omdat de huidige route als onveilig wordt ervaren, maar ook als logisch vervolg op de toeristisch recreatieve (her)inrichting van Kornwerderzand, de Westerzeedijk en de eventuele ontwikkeling van de Poort van Fryslân (kop Afsluitdijk). De verbinding vormt de fysieke entree van de Friese IJsselmeerkust vanuit het noorden en vanaf de Afsluitdijk. Met de aanleg wordt een ontbrekende, toeristisch interessante schakel in het regionale fiets- en wandelnetwerk ingevuld. locatie:

kop Afsluitdijk - Makkum

doel/ambitie

verbinden Wadden, Afsluitdijk en IJsselmeerkust voor recreanten met zicht op

de unieke natuurwaarden van de IJsselmeerkust

koppelkansen:

‘Paad lâns it Waad’, ‘Beleef Kornwerderzand’, pad langs gehele IJsselmeerkust

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Dagrecreatieve Netwerken), Routenetwerk

Fryslân, position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030.

4.3.2 Makkum Op een smalle strook hooggelegen grond achter de IJsselmeerdijk ligt Makkum. Een oorspronkelijk op een terp gesticht boerendorp en in de 17e en 18e eeuw een belangrijk handelscentrum aan de Zuiderzee. Vandaag de dag een bekende watersportplaats en de meest noordelijk gelegen toegangspoort tot zowel het IJsselmeer, de Friese meren als de Waddenzee. Naast het Makkumer aardewerk, ontleent de plaats tegenwoordig haar bekendheid aan de prominent aanwezige scheepswerf voor luxe jachten, het recreatiegebied Holle Poarte en de buitendijkse natuur van de Makkumernoord en -zuidwaard. Het centrum van het voormalige Zuiderzeedorp ademt nog de sfeer van vervlogen tijden. ɔ OPGAVE Makkum wordt, net als Kornwerderzand en de kop van de Afsluitdijk, gezien als een toeristisch-recreatief ontwikkelgebied. Maar dan wel met aandacht voor - en benutten van - het oorspronkelijk karakter van het dorp en de kansen die er zijn om op het gebied van natuur, recreatie en cultuurhistorie. Ideeën en plannen zijn er, zowel vanuit de gemeenschap als vanuit overheden, tbo’s en bedrijfsleven - om de buitenhaven opnieuw, beter en veiliger in te richten, de monumentale sluis aan te pakken, nieuwe eilandjes voor de kust aan te leggen en om de natuurgebieden (Makkumerwaarden) aan te pakken.

Het rapport Recreatief netwerk Friese IJsselmeerkust (2017) pleit tevens voor het beter en duidelijker ontsluiten van het dorp en recreatiegebied voor met name langzaam verkeer. Ook kunnen het centrum en bijvoorbeeld de kades aantrekkelijker en beleefbaarder gemaakt worden voor bezoekers. Stuk voor stuk initiatieven die zowel het aanzien als de aantrekkelijkheid van het dorp vergroten voor zowel waterrecreanten, bezoekers als de eigen inwoners. ɔ

INITIATIEVEN

ɔ

Initiatieffase

Buitenhaven Makkum

brede welvaart: SDG 3, 9, 17 stakeholders:

Wetterskip Fryslân, provincie Fryslân, gemeente SW-Fryslân

De steigers in de buitenhaven van Makkum zijn in slechte staat en moeten vervangen worden. Van een deel van steigers aan de zuidzijde - tot aan de knik - zijn de zijsteigers in 2018/2019 al vervangen door vingersteigers, waarmee er extra capaciteit is gerealiseerd. De resterende steigers zijn in dermate slechte staat, dat ze op korte termijn vervangen moeten worden. Deze noodzaak zou gelijk op kunnen/moeten gaan met een herinrichting die de haven veiliger, bruikbaarder en aantrekkelijker maakt voor zowel de jachtbouw, visserijvloot, bruine vloot, recreatievaart en mogelijk grotere passagiersschepen. De voorgestelde herinrichting beperkt tevens de - in de huidige situatie ervaren - (verkeers) overlast voor omwonenden en draagt bij aan een duurzame ontwikkeling en het economisch perspectief van de visserijsector, bruine vloot en jachtbouw.

40

41

Mogelijke oplossingsrichting: ɔ Herindeling en -inrichting kade en steigers, zodat recreatievaart, visserij, scheepvaart (laden en lossen), passagiersvaart en jachtbouw (beter) gescheiden worden en meer ruimte krijgen d.m.v.: – rechttrekken, versterken en verlengen kade voor bruine vloot, passagiersschepen en laden/lossen + ligplaats en wachtsteiger historische schepen (middengedeelte haven) – aanbrengen drijvende (vinger)steigers voor passanten, vaste ligplaatsen recreatievaart en landtong met wandelpad en uitzichtpunt (noordzijde haven) locatie:

buitenhaven Makkum

doel/ambitie:

vernieuwing en noodzakelijk onderhoud, capaciteitsuitbreiding en scheiding

verkeersstromen, vergroten aantrekkelijkheid en recreatiewaarde omgeving,

leefbaarheid omwonenden en veiligheid en (economisch) perspectief gebruikers.

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Vitale Waterrecreatie) en position paper

Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030.

brede welvaart: SDG 9, 17 stakeholders:

gemeente SW-Fryslân, visserij, recreatie- en scheepvaart, lokale ondernemers

4.3.3 Makkumerwaarden De Makkumerwaarden hebben een belangrijke natuur- en recreatieve functie. Ze fungeren als vooroevers en leveren een belangrijke bijdrage aan de bescherming van de IJsselmeerkust. Overigens geldt dat ook voor het, tussen de Makkumerwaarden, buitendijks gelegen recreatiegebied De Holle Poarte. De Makkumernoordwaard staat bekend om haar prachtige witte schelpenstrand, ontstaan doordat stroming en golfslag een wal van zand met schelpen heeft geworpen. Het gebied biedt een veilig onderkomen aan zeldzame vleeskleurige orchissen en Noordse woelmuis, soorten die sterk onder druk staan in Nederland. Het schiereiland de Makkumerzuidwaard is na WOII grotendeels ingepolderd en in cultuur gebracht. De zuidpunt is nog altijd een belangrijk natuurgebied, toegankelijk voor bezoekers. Recent is daar de wandelroute en loopbrug hersteld door It Fryske Gea. ɔ OPGAVE In de Makkumerwaarden is sprake van erosie langs de oostrand en van verdroging in het gehele gebied. De huidige buitenwaard wordt door storm en hoogwater jaarlijks enkele meters teruggedrongen. Daarmee verliezen de waarden aan kracht als beschermende kustvooroever. Erosie en verdroging leiden ook tot natuurknelpunten voor karakteristieke flora en fauna, behorend bij rietlanden, en de zeldzame trilvenen.

De leefomstandigheden voor moerasfauna, waaronder moerasbroedvogels en de zeldzame Noordse woelmuis, staan onder druk. De achteruitgang van de (natte) rietlanden gaat ten koste van de functie van de waarden als broedgebied voor moerasbroedvogels als roerdomp, baardman en bruine kiekendief. Tot slot heeft het verlies aan oppervlakte en natuurwaarde een negatieve invloed op het aantal recreanten, natuurliefhebbers en vogelaars die de Makkumerwaarden bezoeken. Het strand en de vaargeulen van Makkum hebben wel last van erosie- en sedimentatie- processen, maar dat wordt niet als urgent beschouwd. ɔ

INITIATIEVEN

ɔ

Plan- en (deels) uitvoeringsfase

Kustbescherming en herstel natuur- en recreatiewaarden In het kader van de het project Versterken Friese IJsselmeerkust zijn de volgende oplossingen voor het aanpakken van de erosie en droogteproblemen voorgesteld: ɔ ɔ ɔ

42

introductie van een natuurlijke peilpolder met kades die het gebied beschermen tegen extreme overstromingen (wegspoelen van nesten); het realiseren van een zandeiland, verwijderen bossages, voor kale grondbroeders herstel van de verdroogde rietlanden door aanbrengen van slenken en haarvaten, met vispassages, zodat groeigebied voor waterriet en paai- en opgroeigebied voor vis ontstaat.

43

locatie:

Makkumernoord- en zuidwaard

doel/ambitie:

herstel natuur- en recreatiewaarden, erosiebestrijding, kustbescherming

draagt bij aan:

KRW, Natura 2000, Gebiedsagenda IJsselmeer, Natuurambitie Grote Wateren

brede welvaart: SDG 13, 14, 15 koppelkansen:

vaarroute Makkum - Kornwerderzand

stakeholders:

It Fryske Gea, gemeente SW-Fryslân

4.3.4 Makkum - Stavoren De kustzone vanaf Makkum tot voorbij Stavoren kenmerkt zich door een open landschap met overwegend agrarische functies en rond de oude, voormalige Zuiderzee- en elfstedenstadjes Workum, Hindeloopen en Stavoren verschillende vormen van voornamelijk watergebonden recreatie. De IJsselmeerdijk kent een grillig verloop met zowel buitendijkse waarden, waaronder de Kooiwaard, de Workumerbuiten- en binnenwaard en de Bocht van Molkwerum, als binnendijkse droogmakerijen als de Workumermeer, Aeltsjemeer en Staverse meer. De oude, middeleeuwse zeedijk gaat bij Workum over in een slaperdijk, na de 17e eeuwse inpoldering van het Workumer Nieuwland. Oorspronkelijk een akkerbouwgebied, maar na inklinking een weidegebied. Wetterskip Fryslân heeft hier maatregelen getroffen om de polder klimaatrobuust te maken. Achter de IJsselmeerdijk ligt over het grootste deel van het traject, om genoemde reden onder Workum onderbroken door een nieuwe ringdijk, een dijkvaart. De IJsselmeerkust zelf is, buiten eerder genoemde centra, matig tot slecht toegankelijk. Mede door het ontbreken van doorlopende fiets- en wandelpaden. In de kustzone - en dan met name in de Workumerwaard en de voormalige droogmakerijen - liggen belangrijke weidevogelgebieden, waarvan ruim 3200 hectare wordt beheerd door agrarisch collectief Súdwestkust.

Stavoren is de laatste van de drie steden in deze zone van de Friese IJsselmeerkust. Het stadje heeft enkele voorzieningen die een bezoek interessant maken, waaronder het strand. Het aantal voorzieningen is echter onvoldoende om verschillende doelgroepen voor langere tijd aan de stad te binden, ook omdat de verblijfskwaliteit in een groot deel van de stad ondermaats is. De grote uitdaging voor Stavoren ligt in het verbeteren van deze verblijfskwaliteit en het bieden van een aantrekkelijk recreatief aanbod voor bezoekers, waaronder behalve water- en cultuurrecreanten bijvoorbeeld ook sportvissers.

44

45

ɔ OPGAVE Naast de versterking van de kust en natuurwaarden, ligt in het gebied onder meer de opgave land en water beter te verbinden, geleidelijker in elkaar over te laten gaan en dorpjes meer beleefbaar te maken.

ɔ

INITIATIEVEN

ɔ

Planfase

Naast eerder genoemde, verbeterde ontsluiting van de kustlijn voor langzaam verkeer en het (beter) bevaarbaar maken van de dijkvaart, liggen er in het gebied kansen voor het beter faciliteren van de (oorspronkelijke) badcultuur en waterrecreatie (o.a. kitesurfen en wedstrijdzeilen), maar ook voor het inrichten van zichtlocaties en het herstellen van monumenten en waterwerken als oude vluchthaventjes.

Workumerwaard (VFIJ)

Rond Workum, Hindeloopen en Molkwerum worden ook plannen ontwikkeld in het kader van het project VFIJ, waarbij onder meer de Workumerwaard en It Soal worden aangepakt met volop aandacht voor koppelkansen op het gebied van recreatie, toerisme, infrastructuur en cultuurhistorie. Daarnaast spelen er achter de kustlijn in met name de droogmakerijen opgaven m.b.t. klimaat - onder andere Workumer Nieuwland -, de landbouwtransitie (Regio Deal NIL), weidevogelbeheer alsook het vitaal houden van kleine kernen als Piaam, Gaast, Molkwerum en ook Hindeloopen waar al langer plannen spelen rond het badhuis en -strand en de verzanding van de haven.

De Workumerwaard heeft veel last van erosie en sedimentatie. De huidige buitenwaard wordt onder invloed van storm en hoogwater jaarlijks enkele meters kleiner. De kustlijn wordt gewapend met aanvullingen van zand en schelpen, waardoor pioniersstranden en zandeilanden ontstaan, net als vroeger. Verder wordt er een extra beschermingswal opgeworpen met daarachter een hoogwatervluchtplaats voor vogels. Tot slot wordt de binnenwaard verbonden met het IJsselmeer. Koppelkans is het realiseren van een kleine vispassage (werk met werk), waardoor vissen de binnenwaard kunnen benutten om te paaien en opgroeien. locatie:

Workumerwaard

doel/ambitie:

erosiebestrijding, kustbescherming en herstel natuurwaarden

draagt bij aan:

KRW, Natura 2000, Gebiedsagenda IJsselmeer, Natuurambitie Grote Wateren

brede welvaart: SDG 13,14,15, 17 koppelkansen:

Opbrengsten themagroepen VFIJ en suggesties Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust.

Denk aan realiseren vispassage, ontsluiting en herinrichting kijkplateau Hokje Bakker

voor toeristen en bezoekers met info over cultuurgeschiedenis en natuur.

stakeholders:

It Fryske Gea, gemeente SW-Fryslân

Strand Hindeloopen (VFIJ) Het strand in Hindeloopen - bij het badpaviljoen en camping Schuilenburg - kampt met strandafslag, waarbij het zand wegspoelt richting de haven van Hindeloopen. In het kader van het VFIJ-project is besloten het strand te verplaatsen, net onder Hindeloopen. Hiermee wordt ingespeeld op de regionale ambitie om de badcultuur terug te brengen ten zuiden van Hindeloopen. Wellicht wordt het dan voor Europarcs ook interessanter/mogelijk over te gaan tot de lang uitgestelde aanpak van het badpaviljoen, waarvoor eerder plannen zijn gemaakt. Iets ten zuiden hiervan verrijst immers hun nieuwe, buitendijkse vakantieresort. locatie:

Hindeloopen

doel/ambitie:

erosiebestrijding

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (structuurversterking en opgave Vitale

waterrecreatie), position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030.

brede welvaart: SDG 3, 13, 17 koppelkansen:

restauratie badpaviljoen, opbrengst themagroepen VFIJ en suggesties Digitale

Ideeënkaart IJsselmeerkust. stakeholders:

46

Wetterskip Fryslân, gemeente SW-Fryslân

47

Initiatieffase

Molkwerum (VFIJ)

ɔ

In de bocht van Molkwerum heeft It Fryske Gea in 1995 drie eilandjes aangelegd. Sindsdien zie je hier schraalgrasland, riet, ruigten en zandplaten. Dit gebied is van natuurbelang en beschermt de oever - en de achterliggende natuurgebied tegen erosie.

Havencomplex Molkwerum

Door wind en hoge(re) waterstanden verdwijnt het middelste eiland inmiddels grotendeels onder water. Het achterliggende natuurgebied ondervindt hinder en kampt met veroudering en verruiging van riet, het verdwijnen van kale delen en slikkige randen. In het kader van het VFIJ-project worden maatregelen genomen om de erosie te beperken en natuurwaarden in het buitendijkse natuurgebied te herstellen. Onder meer met de aanleg van extra zandeilanden en van pionierstranden langs de bestaande oevers. locatie:

Molkwerum

doel/ambitie:

erosiebestrijding en herstel natuurwaarden

draagt bij aan:

KRW, Natura 2000, Gebiedsagenda IJsselmeer, Natuurambitie Grote Wateren

brede welvaart: SDG 13,14,15 koppelkansen:

realiseren vispassage, paai- en opgroeigebied voor vissen, herstel cultuurhistorisch

waardevolle kribben/palenrijen (zie ook opbrengst themagroepen VFIJ en suggesties

Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust)

stakeholders:

It Fryske Gea, gemeente SW-Fryslân

Vanaf de 16e eeuw ontplooide Molkwerum zich tot een destijds zeer bekend en welvarend handels- en vissersdorp. Het werd wel het Venetië van het Noorden en het Heksenhol genoemd. Het dorp was nauw verweven met de Zuiderzee, ook al lag het achter de zeedijk en beschikte het niet over een eigen haven. De schepen lagen daarom buitendijks in de haven bij de sluis in de Bocht fan Molkwar. De aanleg van de Afsluitdijk luidde vorige eeuw echter de genadeklap in voor Molkwerum als vissersdorp. De sterke verlanding maakte het onmogelijk om met vissersboten de sluis te passeren die daarmee, net als het havencomplex, haar functie verloor. In de jaren zestig van de vorige eeuw werd de sluis dan ook gedempt en opgenomen in de zeedijk, terwijl de haven in verval raakte. Vanuit het dorp is er de vraag om de vaarverbinding tussen de voormalige Zuiderzee en het achterland weer te herstellen. Daarmee willen ze Molkwerum weer op de kaart zetten, zowel voor de mienskip als voor de toeristen. Herstel van de sluis is echter niet wenselijk, omdat dit ten koste gaat van de nog aanwezige cultuurhistorische waarden van het gebied. De bestaande restanten van de sluis zullen dan verloren gaan om een nieuwe sluis te kunnen plaatsen die voldoet aan de veiligheidseisen, vanwege de ligging in de primaire waterkering.

Vanuit de mienskip kwam vervolgens het idee tot het plaatsen van een overtoom, nabij de oude sluis van Molkwerum. Oftewel, een installatie waarmee een boot vanuit het ene water over het land in het andere water geplaatst kan worden. Uniek voor Friesland en een eigentijdse manier om de door het dorp zo gewenste vaarverbinding te herstellen. Waarbij het verhaal van Molkwerum nog steeds en beter kan worden verteld doordat het havencomplex optimaal wordt ontsloten. locatie:

Molkwerum

doel/ambitie:

handels- en visserijhistorie Molkwerum, vaarverbinding tussen IJsselmeer en

dijkvaart draagt bij aan: beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Vitale waterrecreatie),

Erfgoednota Súdwest-Fryslân, position paper Súdwest-Fryslân 2030.

brede welvaart: SDG 8, 9 koppelkansen: stakeholders:

48

Wetterskip Fryslân, gemeente SW-Fryslân, provincie Fryslân

49

4.3.5 Stavoren -> Lemmer In dit deel van de kuststrook kust de stuwwal van Gaasterland de IJsselmeerkust. Toen de Zuiderzee nog getijden kende en het er kon spoken, ontstonden hier door oeverafslag kliffen waarbij de ‘rode’ keileem aan het oppervlak kwam. Tot op de dag van vandaag vormen het Roode klif, Mirnser klif en Oudemirdumer klif natuurlijke waterkeringen, waarop de dijken aansluiten. De bossen op de stuwwal tekenen het achterland en begrenzen de kuststrook. Het buitendijkse gebied kenmerkt zich door platen, die zich deels hebben ontwikkeld tot natuurgebied (Mokkebank) en deels tot landbouwpolder. Er ontbreekt een doorgaande ontsluiting voor fietsers en wandelaars, wat als gemis wordt ervaren. Bijzondere elementen zijn genoemde kliffen, het haventje van Laaxum en oude palenrijen en vluchthaventjes die delen van de kust (nog) markeren. De Gaasterlandse klifkust gaat vervolgens over in het bedijkte deel richting Tacozijl, Lemmer en de Noordoostpolder. Een open landschap, waar het oude land uiteindelijk het nieuwe land raakt. Lemmer vormt de spin in een complex en veelzijdig waterweb waar waterwegen en kunstwerken als de oude havensluizen, het stoomgemaal en de eigentijdse Prinses Margrietsluizen samenkomen. De plaats is één van de twee hoofdentrees tot de Friese IJsselmeerkust.

Het ontbreekt Lemmer echter aan een herkenbare structuur en verbinding tussen stad, haven, Woudagemaal en strand. ɔ OPGAVE Naast de versterking van de kust en de natuurwaarden, ligt in het gebied onder meer de opgave land en water beter te verbinden en ter hoogte van het veenweidegebied geleidelijker in elkaar over te laten gaan én meer beleefbaar te maken. Onder de vlag van Versterking Friese IJsselmeerkust wordt gewerkt aan de verbetering van de verbinding tussen het centrum van Lemmer, het strand en het Woudagemaal. Hetzelfde geldt voor het verbeteren van de ontsluiting van de kustlijn voor langzaam verkeer. Vanaf de Prinses Margrietsluis zijn er mogelijkheden om buitendijks een route te creëren voor wandelaars en fietsers die aansluit op het uitgebreide netwerk van wandel- en fietspaden in Gaasterland. De mogelijkheden hiervoor worden onderzocht. Het gebied is niet alleen aantrekkelijk voor natuur- en cultuurliefhebbers, maar biedt ook vele mogelijkheden voor actieve recreatie (wandelen, fietsen, kitesurfen, zwemmen). Daarvoor is het wel nodig dat er geïnvesteerd wordt in het beter ontsluiten van vooral de strandjes, de dijk en het upgraden van het voorzieningenniveau langs de kustlijn.

Zo ontbreekt het grotendeels aan adequate parkeer- en horecagelegenheid, toiletvoorzieningen en bijvoorbeeld ook aan (digitale) informatie over wat er aan natuur- en landschap- en cultuurwaarden te zien en ontdekken valt. Een gemiste kans voor een kuststrook die bij uitstek aantrekkelijk is voor het natuur- en cultuurtoerisme waar de provincie zich op richt.

ɔ

INITIATIEVEN

ɔ

Initiatieffase

Stationsgebied Lemmer Het stationsgebied in Lemmer vormt de schakel tussen de oude kern, de Platte Dijk, het strand en de havens. De gemeente wil verkennen of het gebied Tramhaven/Stationsweg en Platte Dijk zodanig kan worden doorontwikkeld dat er een goede recreatieve, commerciële en/of woonrelatie met zowel het water als het centrum ontstaat. Daarbij wordt ook gekeken naar het ontwikkelen van een duurzaam vervoerssysteem en de nodige parkeervoorzieningen. locatie:

Lemmer

doel/ambitie:

versterken cultuurhistorie, recreatief winkelen, adaptief parkeersysteem, fietsroutes

en fietsvoorzieningen en winkel- en wooncentrum

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Dagrecreatieve netwerken en opgave

Vitale waterrecreatie) brede welvaart: SDG 8, 9, 11, 13,17 koppelkansen:

verbeteren bereikbaarheid en leefbaarheid centrum Lemmer, opwaarderen

winkelgebied, stimuleren fietsen en openbaar vervoer

stakeholders:

gemeente De Fryske Marren, particuliere grondeigenaren, ondernemers,

Wetterskip Fryslân

50

51

ɔ

Planfase

Tacozijl (VFIJ)

Mokkebank (VFIJ) Het buitendijkse natuurgebied de Mokkebank kampt, net als andere natuurgebieden aan de Friese IJsselmeerkust, met erosie én tevens met verdroging. De in de jaren negentig aangelegde zandplaten (120.000 m3) zijn in de loop der tijd deels geërodeerd en afgespoeld naar dieper water. Ook is riet en het buitendijkse grasland verruigt. Met het project VFIJ wordt gewerkt aan erosiebestrijding en natuurherstel via zandsuppleties (via zandmotoren, building with nature, red.) die de zandsituatie herstellen, de natuurlijke dynamiek bevorderen en op termijn ook zorgen voor aanzanding van het achterliggende gebied. Achter de zandmotor ontstaat rustiger water met ruimte voor waterriet en paaiende vissen. locatie:

Mokkebank

doel/ambitie:

erosiebestrijding en herstel natuurwaarden en natuurlijk peilbeheer

draagt bij aan:

KRW, Natura 2000, Gebiedsagenda IJsselmeer, Natuurambitie Grote Wateren

Tacozijl vormt een uniek stukje geschiedenis het meest zuidelijke deel van de Friese IJsselmeerkust, vanwege de vroege verbinding tussen Sloten (via de Ee) en de voormalige Zuiderzee. Restanten van één van de drie belangrijke zeesluizen zijn nog aanwezig. Het gehucht is vandaag de dag vooral bijzonder vanwege het buitendijks grasland en haar ligging aan een ondiepe, waterplantenrijke baai met een rijke onderwaterflora. Het omgekeerde IJsselmeerpeil zorgt echter voor verdroging. Potentieel paaigebied in de vorm van ondergelopen grasland en moerasgebied en opgroeigebied - moerasgebied én de ondiepe baai met waterplanten - liggen hier in beginsel aaneengesloten. In de huidige situatie is echter geen sprake van een verbinding met het IJsselmeer. In het kader van het VFIJ-project wordt een oplossing voor het buitendijkse gebied gezocht in het realiseren van een natuurlijke peilpolder met een slenk met poelen door het bestaande areaal. Via een water-in/uitlaat met pomp wordt het natte gebied gereguleerd. Door dit te combineren met vispassages ontstaat hier een groot paai- en opgroeigebied voor vis.

brede welvaart: SDG 13,14,15 koppelkansen:

realiseren paai- en opgroeigebied voor vissen, herstel palenrijen en zichtbaar maken

locatie:

Tacozijl

havenkom richting Laaxum, ontsluiten wandelverbinding met Laaxum (zie ook

doel/ambitie:

herstel natuurlijke peilpolder

opbrengst themagroepen VFIJ en suggesties Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust)

draagt bij aan:

N2000, Natuurnetwerk Nederland, Gastvrij Fryslân

stakeholders:

It Fryske Gea, Wetterskip Fryslân

brede welvaart: SDG 13, 14,15

Laaxum (VFIJ) Het haventje van Laaxum vormt een cultuurhistorisch element aan de Gaasterlandse kustlijn. Van oudsher was het een vluchthaven, ten zuidoosten van Stavoren, die bij stormachtige westenwind vrijwel onbereikbaar was. Vandaag de dag wordt het haventje voornamelijk gebruikt door lokale bewoners. Tevens is het een pleisterplaats voor vaarrecreanten die van rust houden.

koppelkansen:

beleefbaar maken restanten zeesluis en Joodse begraafplaats, realiseren

informatiepunt en ontbrekend stukje fietsverbinding (zie ook opbrengst themagroepen

VFIJ en suggesties Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust).

stakeholders:

gemeente De Fryske Marren, Staatsbosbeheer, particuliere grondeigenaar,

Wetterskip Fryslân

De VFIJ-plannen voorzien in het vergroten van de zichtbaarheid van de oude havenkom, de realisatie van een observatiehut en het ter plekke vertellen van het cultuurhistorisch verhaal van wat wel het kleinste vissersdorp van Europa wordt genoemd. Gedacht wordt ook aan het wandelverbinding met de Mokkebank. locatie:

haventje Laaxum

doel/ambitie:

vergroten zichtbaarheid havenkom en beleefbaarheid locatie

draagt bij aan:

Erfgoednota Súdwest-Fryslân, beleidsdoelen provincie Fryslân m.b.t.

kwaliteitstoerisme, position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030

brede welvaart: SDG 15 koppelkansen:

realiseren wandelverbinding Mokkebank, vertellen verhaal vluchthaventjes (zie ook

opbrengst themagroepen VFIJ en ingebrachte suggesties Digitale Ideeënkaart

IJsselmeerkust) stakeholders:

52

It Fryske Gea, Wetterskip Fryslân

53

ɔ

Uitvoeringsfase

Mirnser Klif Met het opknappen en vastleggen van de strand, is het voor de uitbater van Paviljoen ‘t Mar en It Fryske Gea interessant geworden om respectievelijk te investeren in de horecalocatie (2021 vernieuwd), de directe omgeving daarvan en de bereikbaarheid van zowel het strand als de verbinding met het Rijsterbos. Daarbij richten de initiatiefnemers zich op verschillende doelgroepen, waaronder natuur- en cultuurliefhebbers als badgasten en (kite)surfers. Mede dankzij een toezegging van het Iepen Mienskip Fûns wordt er o.a. geïnvesteerd in het verbeteren en aankleden van de strandopgang, de buitenruimte van ‘t Mar (zitjes, fietsenstalling, beplanting, bestrating), de informatievoorziening en de (meer) natuurlijke overgang van bos naar strand. Er wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke, duurzame materialen en natuurlijke looplijnen. locatie:

Gaasterland

doel/ambitie

upgrading strandrecreatie en directe omgeving

draagt bij aan:

beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (opgave Dagrecreatieve Netwerken), postion paper

Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030

brede welvaart: SDG 8, 15, 17 koppelkansen:

groot onderhoud wandelroute, kitesurflocatie

stakeholders:

It Fryske Gea, ‘t Mar, gemeente De Fryske Marren, Wetterskip Fryslân

54

55

56