Bijlage I - Aanbiedingsdocument

Aanbiedingsdocument

Het Friese IJsselmeerkustgebied

1

Inhoudsopgave

Uitgave Aanbiedingsdocument Het Friese IJsselmeerkustgebied is een gezamenlijke uitgaven van Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de gemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. © juni 2022 Redactiecommissie Jan Doornbos, Marco Kok, Ruud de Smit, Kaj Valk, Maarten Jan Bijl, Folkert Bouma, Marcus Noordmans, Frederika Rollema en Ben Wagenaar Redactie en productie Terwisscha & Wagenaar, Leeuwarden Disclaimer Bij de totstandkoming van deze uitgave is de grootst mogelijke zorgvuldigheid betracht. Desalniettemin kunnen de opdrachtgever en -nemer geen verantwoordelijkheid nemen of aansprakelijk worden gesteld voor mogelijk foutieve informatie.

2

1.

Dit is het moment

5

1.1.

Urgentie

5

1.2

Tij is gunstig

5

1.3

Richtinggevende Agenda

7

1.4

Aanbiedingsdocument

7

1.5

Financiën

9

1.6

Communicatie

9

2.

De Friese IJsselmeerkust

11

2.1

Dijken

11

2.2

Bloei

11

2.3

Stagnatie en dijkversterking

11

2.4

Afsluitdijk en natuurontwikkeling

13

2.5

Beleving en economie

15

2.6

Opgaven

17

2.7

Gebiedsagenda Súdwesthoeke

17

3.

Thema’s, uitgangspunten en status

19

3.1

Gezond evenwicht

19

3.2

Thema’s 

19

3.3

Uitgangspunten, randvoorwaarden en doelen

19

3.4

Status, selectie en voortgang

20

4.

Ambities, opgaven en agenda

21

4.1

Vooraf

21

4.2

Ambities en opgaven 

21

4.3

Initiatieven per deelgebied 

34

Bijlage: overzicht van opgehaalde ideeën en initiatieven

3

Voorwoord Leeswijzer: ɔ

In hoofdstuk 1 laten we zien waarom dit het moment is om de aantrekkelijkheid, leefbaarheid en economie van de Friese IJsselmeerkust te versterken en welke rol het aanbiedingsdocument daarin speelt.

ɔ

In hoofdstuk 2 beschrijven we het profiel van het gebied door een beknopte omschrijving van het ontstaan, de ontwikkeling alsook de opgaven die er liggen

ɔ

In hoofdstuk 3 beschrijven we de thema’s, uitgangspunten en doelen, gebaseerd op bovenliggend Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050

ɔ

In hoofdstuk 4. vertalen we de ambities naar opgaven en acties alsook naar enkele concrete gebiedsgerichte

Veel ambities, ideeën, initiatieven én financiële middelen komen komende decennia samen in opgaven, programma’s en projecten aan de Friese IJsselmeerkust. Met dit Aanbiedingsdocument Het Friese IJsselmeer­ kustgebied geven wij als Friese overheden en samenwerkingspartners* een eerste, belangrijke, aanzet tot het in kaart brengen, bundelen en realiseren van kansrijke initiatieven en maatschappelijke doelen in het gebied. Dit alles met een doorkijkje naar 2050; de looptijd van de IJsselmeeragenda en het Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied. We baseren ons daarbij op de bij ons bekend zijnde opgaven, alsook op de ideeën, wensen en plannen van onze gebiedspartners, lokale organisaties en de inwoners (o.a. sessies en de digitale ideeënkaart) van het gebied.

voorbeeldprojecten die laten zien hoe we e.e.a. aan willen pakken. We bieden geen volledig overzicht, maar een eerste aanzet die laat zien hoe we de adaptieve Uitvoeringsprogramma’s 2023-2027 vorm willen geven.

De opbrengst wordt aangeboden aan burgers, maatschappelijke organisaties, lokale overheden en ondernemers die actief zijn in de regio. Zij kunnen hierop reageren en anticiperen. De opbrengst leggen we vervolgens tegen de meetlat van de brede welvaart. Ze dienen bij te dragen aan de kwaliteit van leven van huidige en volgende generaties. Dit conform ons beleid en de duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s**) van de Verenigde Naties en de Europese Unie. Wat we gaan doen, moet wel aansluiten bij onze ambities, zoals vastgelegd in het Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050. En bijdragen aan belangrijke uitdagingen waar we als samenleving voor staan. Denk aan de klimaatverandering, de energietransitie en aan het behoud van cultureel erfgoed, het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in het buitengebied. Allemaal facetten die meewegen bij het vormgeven van onze toekomst. Met dit document blikken we ook vooruit door de opgaven en kansen voor de lange(re) termijn in beeld te brengen. Tevens zetten we opdrachten uit tot verkenning en financiering. Met als doel tot een eerste, nader ingevuld - met de bevolking, belanghebbenden en besturen afgestemd - adaptief uitvoeringsprogramma (2023*** — 2027) te komen.

Met 2050 als stip aan de horizon! Dit aanbiedingsdocument is een logisch vervolg op het eerder verschenen ambitiedocument en opgaveplan en richtinggevend voor de uitvoeringsprogramma’s in de komende decennia. Ze biedt een overzicht van wat er in het gebied speelt, waar kansen liggen en wie daarvoor aan de lat staan. Maar ook wat er op de korte en lange(re) termijn moet gebeuren en wat daarvoor nodig is. Daar gaan we, samen met u, werk van maken door initiatieven te faciliteren en financieel te ondersteunen. Op weg naar een duurzame toekomst van de kustregio die (ons) zo waardevol is.

* Provincie Fryslân, gemeente Súdwest-Fryslân, gemeente De Fryske Marren, Wetterskip Fryslân ** De SDG’s (Sustainable Development Goals) zijn 17 doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn omarmd door de landen die zijn aangesloten bij de Verenigde Naties (VN) en Europese Unie, waaronder Nederland. *** Eind 2022 verschijnt er eerst een beknopt programma met projecten die op zeer korte termijn in uitvoering kunnen worden genomen, het zogenaamd ‘laaghangend fruit’. Dit programma wordt gaandeweg 2023 aangevuld met gewogen en geselecteerde projecten en opgenomen in het uitvoeringsprogramma richting 2027.

4

5

1. Dit is het moment Waarom we nu moeten doorpakken 1.1. Urgentie De Friese IJsselmeerkust staat de komende decennia voor belangrijke, maatschappelijke opgaven en transities. Denk aan het instandhouden van de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in vooral de vele, kleine kernen die het beeld van de kustregio domineren. Ook andere maatschappelijke opgaven vragen de komende decennia veel aandacht, zoals de energietransitie en de klimaatadaptatie. Hetzelfde geldt voor de achteruitgang in biodiversiteit en bodemvruchtbaarheid, de uitstoot van stikstof en CO2 en de uitdagingen waar de landbouw voor staat, waaronder de route naar kringlooplandbouw, zeker in het langzaam inklinkende veenweidegebied. Ook mogen we de natuuropgaven en weidevogelproblematiek niet vergeten. Onderwerpen die niet alleen vandaag, maar de komende decennia spelen en om structurele oplossingen vragen. Bij voorkeur integraal en gebiedsgericht. 1.2 Tij is gunstig Dit is het moment om deze zaken, alsook de kansen die het gebied biedt samen aan te pakken. De afgelopen jaren is er op veel fronten - en door diverse partijen - geïnvesteerd in samenwerking en voorbereiding van ingrepen die moeten leiden tot een algehele structuurversterking van de Friese IJsselmeerkust. Daarbij zowel inhoudelijk als financieel gesteund door initiatieven die hieraan bijdragen.

We hebben het dan over het project Versterken Friese IJsselmeerkust, de Programmatische Aanpak Grote Wateren, maar ook over Windpark Fryslân en De Nieuwe Afsluitdijk. Richtinggevend bij deze en alle voorziene ontwikkelingen is de Agenda IJsselmeergebied 2050 van de rijksoverheid.

Versterken Friese IJsselmeerkust Sinds 2017 werken de Provincie Fryslân, de gemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren, Wetterskip Fryslân, It Fryske Gea én het Rijk aan maatregelen die de lokaal optredende erosie, verzanding en afnemende natuurwaarde van de IJsselmeerkust ten gevolge van stroming én wijzigend/flexibel peilbeheer moeten keren. Aan de hand van streeksessies zijn door de regio koppelkansen in kaart gebracht die een positief effect kunnen hebben op de economie, leefbaarheid, natuur, waterkwaliteit en belevingswaarde van de kuststrook. Een en ander is vastgelegd in de ‘Verkenning erosie-aanpak en koppelkansen’ en onderwerp van nadere uitwerking in thematische werkgroepen. De uitkomsten daarvan wordt opgenomen in het navolgende adaptieve uitvoeringsprogramma. Voor het project is de komende jaren een kleine € 17 miljoen beschikbaar, waarvan het Rijk € 12 miljoen voor haar rekening neemt (IenW, i.k.v. Deltaprogramma) en de regio € 4,9 miljoen (regio-ambities en koppelkansen). Vanuit het KRW en Natura-2000 is er nog € 2 miljoen beschikbaar voor aanvullende maatregelen. Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) De PAGW beoogt richting 2050 het realiseren van ‘toekomstbestendige grote wateren waar hoogwaardige natuur goed samengaat met een krachtige economie’.

Met de grote wateren hebben we het over het Waddengebied, het IJsselmeergebied, de Zuidwestelijke delta en het Rivierengebied. In deze programmatische aanpak werken Rijk en regionale partners samen om de natuur van grote wateren (lees hier IJsselmeer) zo robuust te maken dat het ecosysteem de gevolgen van klimaatverandering en duurzaam gebruik de komende decennia veerkrachtig kan opvangen. Meer concreet betekent het dat er aan de Friese IJsselmeerkust wordt ingezet op: ɔ ɔ ɔ ɔ

herstel van natuurlijke processen; geleidelijke overgangen tussen land en water; betere verbindingen tussen verschillende wateren; betere verbindingen met het achterland op en over de dijk.

Streven is dat de maatregelen bijdragen aan het herstel van habitats en ecologische verbindingen, aan de kwaliteit van de leefomgeving én aan het vestigingsklimaat. Er is een lijst samengesteld van tientallen voorziene initiatieven langs de Friese IJsselmeerkust die komende jaren verder uitgewerkt worden. De resultaten hiervan worden na besluitvorming meegenomen in het adaptieve uitvoeringsprogramma Friese IJsselmeerkustgebied. Waarmee tevens de regionale cofinanciering is vastgelegd. Voor de komende jaren (t/m 2032 ) is inmiddels € 8 miljoen door het Rijk beschikbaar gesteld. Streven is samen met het Rijk een verbreding van de opgave te realiseren waarvoor zo’n € 32 miljoen nodig is. Windpark Fryslân Windpark Fryslân is in 2021 in het IJsselmeer, ter hoogte van de Breezanddijk, aangelegd. Het is ‘s werelds grootste windpark in binnenwater en telt 89 turbines die jaarlijks zo’n 320 MW aan energie produceren. Daarmee draagt ze bij aan de regionale energie-ambitie. En aan de klimaatdoelen van de provincie en de landelijke overheid, zoals vastgelegd in het klimaatakkoord (2019). De provincie Fryslân participeert in het windpark en stelt een deel van het rendement beschikbaar voor initiatieven aan de Friese IJsselmeerkust. Met deze middelen - en die van de betrokken gemeenten, Wetterskip Fryslân en

6

7

mogelijk ook middelen van buiten de regio - worden projecten komende jaren mede ge(co)financierd. Daarnaast kan de hiertoe opgerichte stichting de komende twintig jaar jaarlijks rekenen op een fors bedrag van Windpark Fryslân voor maatschappelijke initiatieven in de kustregio. 1.3 Richtinggevende Agenda De Agenda IJsselmeergebied 2050 van de rijksoverheid agendeert en geeft richting aan de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven die de komende decennia in het IJsselmeergebied spelen. Denk aan klimaatadaptatie, beschikbaarheid van voldoende zoet en schoon water, natuurversterking en het belang van landschap- en omgevingskwaliteit. Met water als de verbindende factor.

ɔ ɔ

nodig). 2023: Vervolmaking en afstemming adaptief Uitvoeringsprogramma 2023-2027 Met het Uitvoeringsprogramma 2023-2027 gaan we terug naar de samenleving om gemaakte keuzes toe te lichten en om samen met alle belanghebbenden te komen tot projecten die in uitvoering kunnen worden genomen.

Dat betekent niet, dat er tot die tijd niets gebeurt. Het zogenaamde laaghangend fruit (rijpe en haalbare projecten) willen we vanaf 2023 plukken* op basis van het beknopte programma dat eind 2022 verschijnt. Koppelkansen

Met de agenda wil het Rijk samen met andere partijen, waaronder regionale overheden, ngo’s* en bedrijfsleven, synergie creëren tussen de verschillende opgaven en deelgebieden. Het is aan de overheden om beleid (beter) op elkaar af te stemmen, beschikbare middelen optimaal in te zetten en een vliegwiel te creëren voor private en particuliere initiatieven.

Koppelkansen dienen zich vooral aan op het gebied van cultuurhistorie en natuurontwikkeling, gecombineerd met recreatie en toerisme (zie o.a. Digitale Ideeënkaart IJsselmeerkust). Het vrij intact gebleven cultuurhistorisch landschap, de goed bewaarde historische kernen en monumenten alsook de diverse natuur en kustzone spelen hierin een prominente rol. Kansen dienen zich ook aan als het gaat om landbouw, visserij en horeca. Denk aan het toepassen van duurzame technieken, het verduurzamen van teelten en het produceren van verantwoorde (streek)producten voor

De eerste pennevrucht van de meer geïnstitutionaliseerde samenwerking aan de Friese IJsselmeerkust is het Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050. Ander voorbeeld is de Bestuursovereenkomst die de regionale partners met het Rijk (IenW) sloten voor het project Versterken Friese IJsselmeerkust. Dit gezamenlijke aanbiedingsdocument is een logisch vervolg op de verstevigde relaties en samenwerking.

lokale consumptie. Verduurzaming gaat daarbij hand in hand met het creëren van economische meerwaarde en draagt bij aan een sterk en vitaal platteland. Meekoppelkansen dienen zich ook aan bij lopende programma’s en projecten waaronder De Nieuwe Afsluitdijk, Versterken Friese IJsselmeerkust, het Hoogwater Beschermingsprogramma, Baggerplan IJsselmeergebied, Regio Deal NIL en de opgaven uit de Gebiedsagenda Súdwesthoeke, de uitvoeringsagenda Gastvrij Fryslân 2028, het provinciale Veenweideprogramma 2021-2030 en position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030.

In het IJsselmeergebied komen vele opgaven samen. Het combineren van al deze opgaven in het gebied dwingt ons na te denken over ruimtelijke samenhang en maakt regie en samenwerken noodzakelijk. In 2018 hebben ruim 60 partijen** op bestuurlijk niveau de Agenda IJsselmeergebied 2050 ondertekend. In de Agenda staat hoe we het IJsselmeergebied klaarmaken voor de toekomst [bron: agendaijsselmeergebied2050.nl]

1.4 Aanbiedingsdocument In dit aanbiedingsdocument komen alle initiatieven die spelen en partijen die actief zijn aan de Friese IJsselmeer­ kust samen. Het is een logisch vervolg op en uitwerking van het door de provincie, beide gemeenten en Wetter­ skip Fryslân vastgestelde Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050 waarin de langetermijn ambities en thema’s voor het gebied zijn vastgelegd. Daarbij vormt het de basis voor de verkenning van de op te stellen uitvoeringsprogramma’s voor het Friese IJsselmeerkustgebied, richting 2050. We schetsen in dit document achtereenvolgens een beeld van het ontstaan, het unieke karakter en de kwetsbaar­ heid van het gebied. We gaan in op de kansen en opgaven die er liggen. Hoe we die — en de middelen — kunnen verbinden, wie daarvoor de aangewezen partijen zijn en wat daarvoor nodig is. Tijdpad: ɔ Q 2 Aanbiedingsdocument naar de colleges en het DB Wetterskip Fryslân ɔ Q 3 Vaststelling Aanbiedingsdocument gemeenteraden, Gedeputeerdfe Staten en DB Wetterskip Fryslân ɔ Q3 - Q 4 In overleg opstellen beknopt Uitvoeringsprogramma en aanbieden aan besturen ter vaststelling (waar

* ngo: niet-gouvernementele organisatie. Is organisatie die zich onafhankelijk van overheden richt op maatschappelijke doelen.

* Eind 2022 verschijnt er eerst een beknopt programma met projecten die op zeer korte termijn, in uitvoering kunnen worden genomen. Dit programma wordt gaandeweg 2023

** Waaronder de Provincie Fryslân en de gemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren

aangevuld met de gewogen en geselecteerde projecten, resulterend in een Uitvoeringsprogramma 2023-2027.

8

9

1.5 Financiën Voor de uitvoering van het programma Friese IJsselmeerkustgebied zijn provinciale middelen beschikbaar uit de revenuen van de deelname in Windpark Fryslân. Dit staat los van de jaarlijkse bijdrage van het Windpark aan het omgevingsfonds (zie kader).

Wat betekent dit voor u? Genoemde programma’s en projecten zorgen er voor dat er de komende decennia samen werk wordt gemaakt en middelen vrijkomen voor de structuurversterking van de Friese IJsselmeerkust. Zowel waar het gaat om natuurontwikkeling, het versterken van de biodiversiteit, landschapskwaliteit en de (recreatieve) infrastructuur, het

Ook betrokken gemeenten dragen bij aan de uitvoering en het management van het programma. Al dan niet in de vorm van personele inzet. Wetterskip Fryslân draagt bij aan de proceskosten voor opgaven die uit eigen koker komen. Meer hierover vindt u in het Opgaveplan Friese IJsselmeerkustgebied.

behouden en benutten van cultureel erfgoed, het stimuleren van de economie alsook het financieren van lokale initiatieven en het werk maken van de klimaatadaptatie en de energie- en landbouwtransitie. Als burger, belanghebbende, ondernemer en investeerder biedt dit document u inzicht in de opgaven, aanpak en kansen

Voor de initiatieven wordt per project financiering gezocht. Daarbij kunnen derden bijdragen en wordt er aansluiting gezocht bij gemeentelijke of regionale ontwikkelingen, opgaven en daarvoor beschikbare middelen. Denk aan de transitie van de landbouw, de klimaat-, stikstof- en natuuropgave, maar bijvoorbeeld aan Rijksprogramma’s zoals het Deltaprogramma, het PAGW en nationale en Europese subsidiefondsen. Ook het beheer en onderhoud van kapitaalgoederen en dijken biedt koppelkansen. Door een gebiedsgerichte, integrale aanpak en het combineren van financiële middelen kunnen we meer doen met dezelfde middelen.

en voordelen voor het IJsselmeerkustgebied. De investeringen zorgen er voor dat de kwaliteit van de leefomgeving er sowieso op vooruit gaat, net als het milieu en de werkgelegenheid. Ook bieden we een ieder de gelegenheid mee te denken, wensen kenbaar te maken, initiatieven aan te dragen én te participeren en te investeren. Samen kunnen we zoveel meer.

Fiks Omgevingsfonds Een goed idee voor een mooi project? Doe een beroep op Fiks Omgevingsfonds (fiksomgevingsfonds.frl). Dit fonds financiert, vanuit de opbrengsten van Windpark Fryslân, initiatieven die de Friese IJsselmeerkust sterker, mooier, fijner, leuker en/of duurzamer maken. Het gaat daarbij de komende 20 jaar om een jaarlijks bedrag van zo’n € 700.000. Deze middelen komen beschikbaar voor het verduurzamen, verbinden, verbeteren, vernieuwen en promoten van natuur, toerisme, recreatie en cultuur & erfgoed aan de IJsselmeerkust in de gemeente Súdwest-Fryslân. Met het geld uit het Fiks Omgevingsfonds kunnen inwoners, bedrijven, stichtingen en verenigingen in de regio lokale projecten langs de IJsselmeerkust realiseren. Ideeën zijn welkom en worden beoordeeld op geschiktheid en haalbaarheid.

1.6 Communicatie Er zal op verschillende manieren over de inhoud, mogelijkheden en voortgang van de initiatieven aan de Friese IJsselmeerkust worden gecommuniceerd. Leidend daarin is de website www.frieseijsselmeerkust.frl met het programma en relevante documenten. Daarnaast verschijnt er periodiek een nieuwsbrief waar belangstellenden zich voor kunnen aanmelden. Ook worden de social media ingezet om belanghebbenden van actuele informatie te voorzien. Uiteraard is ook persoonlijk contact belangrijk. Dat vindt plaats op de regelmatig te organiseren regionale informatie- en participatie-avonden zoals begin 2022 in Makkum, Lemmer, Workum en Stavoren. De locaties en data hiervoor vindt u op de website en worden tevens via de digitale nieuwsbrief verspreid. Voor meer informatie of vragen kunt u ook bellen en/of een afspraak maken met de medewerkers van het projectbureau. Ook deze gegevens staan op genoemde website.

10

11

2. De Friese IJsselmeerkust Ontstaan, ontwikkeling en opgaven De Friese IJsselmeerkust loopt van de Afsluitdijk tot aan de Noordoostpolder. Het is het oudste aan­een­ gesloten stuk Zuiderzeekustlijn dat deel uitmaakt van het IJsselmeer. De 56 kilometer lange kustlijn kent een grillig verloop met buitendijkse zandbanken, kwelders, strandjes en natuurgebieden met dijken, havenstadjes en natuurlijke kliffen als begrenzing tussen land en water. Het achterland wordt van Noord naar Zuid gedomineerd door het vlakke klei- en (deels)veenweidegebied en de glooiende Zuidwesthoek met haar kliffen. De Friese IJsselmeerkust zoals wij die kennen is het resultaat van het samenspel tussen natuur en mens. In die volgorde. Het grillige patroon van de kustlijn ontstond onder invloed van landijs, wind en water. Met als hoog(s) tepunt het in de voor-na-laatste ijstijd ontstane, meest westelijk gelegen, Rode Klif.

paling) op Holland en Engeland. Bescherming tegen het zeewater blijft echter belangrijk. Een overstromingsramp in 1825 leidt een halve eeuw later tot afdamming van het Lemsterhop en tot dijkverzwaring. Vanaf dan tot halverwege de twintigste eeuw wordt het houten paalwerk door steenglooiingen vervangen. Ze worden verzaagd tot planken waar menig woning mee is gebouwd. Dijken worden verhoogd en verschillende meren worden drooggemalen om ook achter de dijk de waterstanden te beheersen en landbouwgronden te winnen. IJsselmeerdijk De IJsselmeerdijk heeft over de gehele lengte, onderbroken door de kliffen in Gaasterland, een eenduidig beeld (zie illustratie). Het is een ca 5 meter hoge grasdijk met aan de buitendijkse voet stenen en soms houten versterkingen. Tussen

Waar Friesland en Noord-Holland aanvankelijk verbonden zijn door een dik veenpakket, ontstaat rond het begin van de jaartelling een brede geul die het water van de IJssel afvoert naar de Noordzee. Met stijgend water en dalende (veen)bodem ontstaat geleidelijk aan de Zuiderzee. Aan Friese zijde vestigen zich, vanaf de achtste eeuw, langs de kust - op oeverwallen - en aan Marneslenk de nederzettingen Stavoren, Hindeloopen, Makkum en Bolsward die zich weldra als (inter)nationale handelscentra ontwikkelen. Met in hun kielzog de havens van Lemmer, Workum, Molkwerum en ook Harlingen.

Hindeloopen en Mirns worden ook kapglooiingen aangetroffen: buitendijkse mini-dijkjes van basaltblokken die de eerste golven breken. Binnendijks wordt de groene dijk veelal begeleid door de Dyksfeart. Ook komen op verschillende plaatsen dijksputten voor. Deze zijn ontstaan door het opgraven van klei ten behoeve van de verzwaring en ophoging van de dijk. Tussen de in de ijstijd ontstane hoge kliffen in het zuidwesten, liggen stukken oude zeeweringen versterkt met paalwerken en stenen glooiingen.

2.1 Dijken Vanaf 1200 worden de eerste dijken aangelegd om de wateroverlast te beperken en veiligheid, tot ver in het achter­land, te vergroten. Zijlen (sluizen) zorgen bij eb voor de afvoer van het overtollige water uit het achterland. Dankzij de aanleg van de zeedijken ontstaat vanaf de zestiende eeuw een redelijk ‘stabiele’ kustlijn. Het gevaar van overstromingen blijft echter op de loer liggen. Vooral agrariërs verenigen zich in de strijd tegen het water, onder andere door de oprichting van zeewerende waterschappen of zeedijkscontributies. De introductie van poldermolens (16e eeuw) maakt kunstmatige bemaling mogelijk. Meren als het Staverse Noorder- en Zuidermeer worden drooggemalen en buitendijks land wordt op de zee heroverd (Workumer Nieuw­ land). Langs de kust beschermen kilometers aan houten paalwerk de dijkvoeten. Meer landinwaarts vormen de achttiende eeuwse slaperdijken een extra barrière bij overstromingen. 2.2 Bloei De economische bloei van Amsterdam (16e en 17e eeuw) zorgt in Friese havenplaatsen voor een toenemende bedrijvigheid en welvaart. Nieuwe scheepswerven ontluiken. Friese schippers werken voornamelijk voor hoofd­ stedelijke kooplieden. De internationale handel en scheepvaart floreert. In Makkum en Workum ontstaat een kleiverwerkende en kalkindustrie.

De visserij komt op, maar blijft marginaal vergeleken met de concurrentie uit de gunstiger gelegen havens aan de Zuiderzee- en Noordzeekust. De havenplaatsen zijn het portaal naar het Friese achterland en van strategisch belang. In de achttiende eeuw wordt Lemmer, met veerdiensten op Amsterdam vanuit Sneek, Heerenveen en Groningen, een vooraanstaande havenplaats. 2.3 Stagnatie en dijkversterking Na stagnatie en neergang begin negentiende eeuw, breken er in de tweede helft van deze eeuw betere tijden aan. Door bevolkingsgroei neemt de vraag naar vis toe, de vissersvloot groeit. Industrie en nijverheid produceren vooral goederen voor de lokale handel. In de landbouw en visserij is sprake van een toenemende export (boter en

12

13

2.4 Afsluitdijk en natuurontwikkeling Tot de aanleg van de Afsluitdijk (1932) was de Friese IJsselmeerkust, onder invloed van het getij, een dynamisch gebied. Na afsluiting van de Zuiderzee is het waterpeil vastgelegd op het niveau van laag water. Langs de Friese kust valt hierdoor een groot intergetijdengebied droog en ontstaat er zo’n 4000 hectare aan buitendijkse kwelders/waarden. Een deel daarvan is ingepolderd, denk aan de Makkumer Zuidwaard, maar het merendeel bestaat tegenwoordig uit beschermde natuurgebieden met rietlanden, schrale hooilanden en biezenvelden. Her en der langs de kuststrook vormen zand en schelpen waardevolle ondieptes. Een aantal zandplaten en schelpenbanken is permanent droog komen te liggen, zoals de Makkumerwaard, de Kooiwaard, de Workumerwaard en de Mokkebank. It Fryske Gea, de provinciale natuurbeschermer, beheert een groot deel van deze ‘nieuwe natuur’. Het IJsselmeer is, behalve een belangrijk zoetwaterbekken, een natuurgebied van internationale betekenis (Natura2000 gebied). Grote aantallen vogels verblijven, foerageren, rusten en broeden in het water en aan de kustranden. De drassige oeverbegroeiingen, met onder andere ruigten en plaatselijk overgangs- en trilvenen, zijn vrij zeldzaam in Nederland. Ze zijn als paai-, broed- en foerageerplaatsen belangrijk voor vissen en vogels.

Een aanzienlijk deel van de Nederlandse populaties moeras- en pionierbroedvogels broedt langs de kust die ook belangrijk is voor kleine zoogdieren zoals de noordse woelmuis. Eigendom en beheer Grote delen van de Friese kust zijn eigendom van of in beheer bij (gepacht door) It Fryske Gea, zie paarse vlakken in figuur. Overige gebieden zijn veelal in eigendom van betrokken overheden. Lokaal is er sprake van particulier of zakelijk eigendom.

Gebieden van It Fryske Gea

Kaart met bewaard gebleven en beeldbepalende ruimtelijke structuren [bron: cultuurhistorisch IJsselmeerbiografie, Friesland]

14

15

2.5 Beleving en economie Water, natuur, rust, ruimte, vermaak en cultuurhistorie zijn de belangrijkste dragers van recreatie en het toerisme aan de Friese IJsselmeerkust. Onderscheidend is de ligging aan het grootste binnenlandse zoetwatermeer van West-Europa. Stranden worden afgewisseld met moerassige rietvelden en begroeiing direct aan het water. De stranden van Lemmer, Makkum en Workum zijn op mooie dagen publiekstrekkers. Net zo goed als de historische ‘elfstedenstadjes’ Sloten, Hindeloopen, Workum en Stavoren die behalve watersporters ook veel cultuurtoeristen en dagrecreanten verwelkomen.

8. Verhaal nog herkenbaar in het landschap. 9. Iconische plekken. 10. Elke kern zijn eigen identiteit.

In het kader van het project Versterken Friese IJsselmeerkust, is het gebied verdeeld in vier zones, met elk zijn eigen economisch profiel en landschappelijke kaders waar bij de invulling van opgaven en initiatieven op geanticipeerd kan worden.

De verblijfsaccommodaties en jachthavens langs de kust zijn overwegend goed bezet. De regio is vooral bekend om haar waterrecreatie en -sport. Ook de Elfstedenroute loopt door het gebied. De kustzone is goed verbonden met het aangrenzende Friese merengebied waarin de afgelopen decennia veel is geïnvesteerd in de vorm van versterking en uitbreiding van het vaargebied en de upgrading van watersportkernen met recreatieve voorzieningen. De nieuwe sluis in Stavoren zorgt bovendien voor een adequate verbinding tussen het IJsselmeer en de Friese meren. De gastvrijheidssector tekent voor de helft van de economische waarde en werkgelegenheid van alle watergebonden activiteiten. Ze is samen met havengebonden industrie de snelst groeiende sector. Dankzij het toerisme kunnen kleine kernen hun voorzieningen in stand houden. Aan de andere kant is de gastvrijheidssector (erg) seizoensgebonden, wat haar kwetsbaar maakt. Hetzelfde geldt voor het achterblijvende service- en kwaliteitsniveau van ontvangst- en verblijfsaccommodaties. Niet voor niets wordt — ook met het oog op toenemend toerisme en inzet op kwaliteitstoerisme* — provinciaal en gemeentelijk gepleit voor en geïnvesteerd in onder meer seizoensverlenging, gastvrijheid, water-, cultuur- en natuurrecreatie en upgrading van het voorzieningenniveau en van de logiesaccommodaties.

De landbouw is een belangrijke drager van het landschap langs de IJsselmeerkust. Oude, kleinschalige verkavelingen aan weerszijden van de IJsselmeerdijk zijn uniek en zorgen voor een aantrekkelijk geheel. Het bedrijven van landbouw is kleinschaliger dan elders in de provincie. Anticiperend op de transitie waar de landbouw voor staat (zie opgaven), zal er meer en meer gekozen gaan worden voor natuurinclusieve landbouw en/of verbreding van activiteiten met toerisme, zorg, landschapsonderhoud en maatschappelijke diensten als waterberging en weidevogelbeheer. De Friese IJsselmeerkust kent tien kernkwaliteiten**: 1. De IJsselmeerdijk als verbindend en continu element. 2. Een geknikte kustlijn met wisselende panorama’s. 3. Verre zichten, weids en open. 4. Rust, ruimte en donkere nachten. 5. De Afsluitdijk als ingenieurskunstwerk. 6. Grote rijkdom aan cultureel en archeologisch erfgoed. 7. Ferskaat: verscheidenheid binnen eenheid, veel contrasten.

* Kwaliteitstoerisme is toerisme dat past bij/rekening houdt/respect heeft voor het unieke karakter van de bestemming, de cultuur, rust, ruimte en natuur. Dit zijn overwegend natuur- en cultuurtoeristen ** bron: It Ferheljend lânskip, 2018

16

Ontwikkelingszonering en -positionering Friese IJsselmeerkust [bron: Eindrapport Versterken Friese IJsselmeerkust

17

2.6 Opgaven De Friese IJsselmeerkust staat de komende decennia voor belangrijke, maatschappelijke opgaven en transities. In de eerste plaats is dat de instandhouding van de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in vooral de vele, kleine kernen die het beeld van deze kustregio domineren. Als eerder genoemd kan de gastvrijheidssector hierin een belangrijke rol spelen, net zo goed als investeringen in de woningvoorraad en de aantrekkelijkheid van het landschap én het woon- en leefklimaat. Zuidwest-Friesland behoort vandaag de dag tot de top-3 van streken in Nederland die gewaardeerd worden om het goede woon- en leefklimaat. Dat is mooi, maar om dat in stand te houden vragen vergrijzing, braindrain en vertrek van met name jongeren en het bieden van voldoende, passende en betaalbare woonruimte en werkgelegenheid de komende jaren/decennia de nodige aandacht en investeringen. Hetzelfde geldt voor het cultureel erfgoed, waaronder de vele monumenten, historische binnensteden, gemalen, karakteristieke boerderijen en talrijke met leegstand bedreigde (monumentale) kerkgebouwen die in de (nabije) toekomst een andere invulling vragen.

toekomstbestendig en duurzaam watersysteem, het stimuleren van groen-blauwe diensten en het investeren in cultuurhistorisch erfgoed. Alle investeringen in ruimte, klimaat, natuur, landschap, cultuur, voorzieningen en infrastructuur komen niet alleen ten goede aan de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de regio als woon-, werk-, vestigings- en leefgebied, maar vergroten ook de toeristische en recreatieve aantrekkingskracht van de Friese IJsselmeerkust en het directe achterland. Wat kunt u hiermee? Kennis van de ontstaansgeschiedenis en ontwikkeling van de Friese IJsselmeerkust maakt dat we met andere ogen kijken naar wat er nu (nog) is aan landschappelijke kwaliteiten, culturele waarden en economische activiteiten. Kennis van het verleden en de opgaven die er nu liggen, leert ons dat we zorgvuldig met onze omgeving en met elkaar moeten omgaan. Dat we moeten samenwerken en plannen en ideeën op elkaar moeten afstemmen. Want alleen samen kunnen we het unieke karakter van het gebied in stand houden, de uitdagingen die er liggen aangaan en zorgen voor brede welvaart voor iedereen; nu en in de (verre) toekomst.

Ook andere maatschappelijke en ruimtelijke opgaven vergen de komende decennia veel aandacht. Denk aan de klimaatverandering die er bijvoorbeeld voor zorgt voor meer natte en droge periodes waardoor we zowel water moeten kunnen verwerken als op voorraad houden. Dit vraagt bijvoorbeeld een meer flexibel peilbeheer van het IJsselmeer. Daarnaast leidt de klimaatverandering tot een zeespiegelstijging waardoor het IJsselmeerpeil op de lange termijn moet worden verhoogd en zowel de kust als Afsluitdijk moeten worden versterkt. Hetzelfde geldt voor opgaven als de achteruitgang in biodiversiteit en bodemvruchtbaarheid, de uitstoot van stikstof en CO2, de energietransitie (RES) en de vele uitdagingen waar de landbouw voor staat, waaronder de route naar kringlooplandbouw en NIL (zie ook uitvoering Regio Deal NIL in Kleiweide), zeker in het langzaam inklinkende veenweidegebied. Tot slot zijn er nog de natuuropgaven, die onder meer liggen in de Natura-2000 gebieden, en de stikstof- en weidevogelproblematiek. Zaken die niet alleen vandaag, maar ook de komende decennia spelen en om structurele, integrale oplossingen vragen. Uitgangspunt is om bij het invullen van het uitvoeringsprogramma voortdurend te zoeken naar verbinding met genoemde opgaven en kansen.

Niet alleen om win-win-situaties te realiseren en initiatieven en middelen te kunnen combineren, maar ook om te komen tot integrale, bij voorkeur gebiedsgerichte programma’s waarin de losse componenten elkaar aanvullen, versterken en resulteren in duurzame, langetermijnoplossingen. 2.7 Gebiedsagenda Súdwesthoeke Met meer dan een schuin oog dient gekeken te worden naar de thema’s en opgaven uit de Gebiedsagenda Súdwesthoeke*. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het optimaliseren en oplossen van knelpunten van (fiets) routenetwerken, het stimuleren van de plattelandseconomie en duurzaam ondernemen. Maar ook aan verduurzaming en kwaliteitsverbetering en organisatie van het toeristisch aanbod, het ondersteunen van initiatieven uit de samenleving, het behouden en versterken van de ruimtelijke kwaliteit, het inrichten van een

* De Gebiedsagenda Súdwesthoeke is de gezamenlijke uitvoeringsagenda van de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de gemeenten Súdwest-Fryslân en de Fryske Marren op het gebied van Economie & Toerisme; Leefbaarheid & Voorzieningen; Blauw & Groen; Cultuur & Cultuurhistorie. Ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid zijn richtinggevend binnen genoemde thema’s.

18

19

3. Thema’s, uitgangspunten en status Naar een gezond evenwicht en integrale aanpak Dit hoofdstuk geeft beknopt inzicht in de thema’s en doelen waarmee betrokken overheden invulling willen geven aan de ambities en het uitvoeringsprogramma. Voor uitgebreide documentatie verwijzen we naar het bovenliggende ‘Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050*’ dat een brug slaat tussen de Agenda IJsselmeergebied 2050 (Rijk), de interprovinciale Gebiedsagenda IJsselmeer 2050 (4 provincies) en de opgaven waar de kuststrook en het directe achterland voor staan. 3.1 Gezond evenwicht We staan op een kruispunt als het gaat om het (herstel van) evenwicht tussen mens en natuur. We zien dat terug in onder meer het klimaat- en energievraagstuk en de daarmee samenhangende CO2-, stikstof- en veenweideproblematiek, maar ook in de achteruitgang van biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid en het bewaken van de waterkwaliteit en het beheersen van waterstanden. In onze ambities m.b.t. de IJsselmeerkust, streven we naar een gezond evenwicht tussen mens, omgeving en economisch gewin (People, Planet, Prosperity/SDG’s/Brede Welvaart). Factoren die meewegen in het al dan niet meenemen van initiatieven. In de planontwikkeling zelf, willen we bijdragen aan genoemde klimaat-, biodiversiteits- en watervraagstukken alsook aan de energietransitie en de uitdagingen waar natuur en landbouw voor staan.

Daarmee plaatsen we de Friese IJsselmeerkust in de brede context van wereldwijde maatschappelijke ontwikkelingen en opgaven. 3.2 Thema’s Wij kozen in het Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050 voor de hoofdthema’s die passen bij het karakter van diezelfde kust. Dat zijn Water, Cultuur, Natuur, Energie en Economie. Ze sluiten aan bij het gevoel dat het gebied oproept, de krachten die het vormgaven én die het naar onze overtuiging ook richting de toekomst zullen vormgeven. Onze ambities en de daaruit voortvloeiende projecten, koppelen we aan één - en vaak ook meerdere - van deze thema’s en genoemde opgaven. 3.3 Uitgangspunten, randvoorwaarden en doelen Onderstaand formuleren we puntsgewijs de uitgangspunten, randvoorwaarden en doelen die als kaders dienen voor het invullen van de ambities en de keuze voor en uitwerking van initiatieven langs de Friese IJsselmeerkust. Uitgangspunten: ɔ bestaande kwaliteiten beter ontwikkelen; ɔ sociaaleconomisch profiel verbeteren; ɔ regionaal woon- en leefklimaat versterken; ɔ initiatieven vanuit de samenleving faciliteren; ɔ klimaat-, water en energievraagstukken integreren; ɔ regionale ontwikkelingen waarnemen en stimuleren; ɔ koppelen aan gemeentelijke, provinciale, landelijke en Europese ontwikkelingen en (maatschappelijke) opgaven.

* Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050, ‘rust, ruimte & reuring in een veranderende wereld, 2020 (Provincie Fryslân, gemeente Súdwest-Fryslân, gemeente De Fryske Marren en Wetterskip Fryslân

20

21

Randvoorwaarden: ɔ financieel haalbaar en betaalbaar; ɔ ruimtelijk inpasbaar; ɔ passend binnen nationale en Europese wet- en regelgeving, waaronder de nieuwe Omgevingswet. Doelen: ɔ identiteit van het gebied (unique selling points) versterken; ɔ de sectorale uitdagingen integraal binnen veranderings- en gebiedsprocessen oppakken en inspelen op kansen die (toekomstige) ontwikkelingen bieden; ɔ komen tot een adaptief investeringsprogramma tot 2050 i.s.m. maatschappelijke partners. 3.4 Status, selectie en voortgang Dit aanbiedingsdocument is een voorloper op - en eerste aanzet tot - de adaptieve vijfjaarlijkse uitvoerings­ programma’s richting 2050. De initiatieven, zoals in dit document en de bijlage genoemd, variëren van min of meer rijpe plannen tot initiatieven die door stakeholders en de gemeenschap zijn aangedragen en de ideefase nog niet zijn ontgroeid (zie bijlage). We brengen ook die laatsten onder de aandacht om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de kansen die er liggen en waarop de komende jaren geanticipeerd kan worden. Na vaststelling van dit aanbiedingsdocument wordt het eerste uitvoeringsprogramma opgesteld. In dit programma vindt de selectie plaats van de aangedragen initiatieven. Dit gebeurt aan de hand van genoemde uitgangspunten, randvoorwaarden en doelen (zie 3.3) en de uitgewerkte ambities en opgaven (zie 4.2).

De onderbouwing en keuzes worden besproken met de stakeholders. Tijdens het opstellen van dit document, en het hierop volgend uitvoeringsprogramma, worden nieuwe colleges geformeerd en bestuursprogramma’s opgesteld. De financiële vertaling daarvan vindt eind 2022 plaats in de begrotingen. Dit betekent dat er nog onvoldoende duidelijkheid is over de financiële reikwijdte van het Uitvoeringsprogramma 2023 - 2027. Wat gevolgen heeft voor de mate van concreet- en hardheid van het programma. Wij vangen de gevolgen hiervan op met een tussentijdse evaluatie en actualisatie van het adaptieve uitvoeringsprogramma in 2023.

22

23

4. Ambities, opgaven en agenda 4.1 Vooraf Conform het Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied 2050, vatten we in dit hoofdstuk eerst de regionale (themagebonden) ambities samen die gebaseerd zijn op de in hoofdstuk 3 genoemde doelen en uitgangspunten. In het vervolg voorzien we de ambities van opgaven die als kapstok dienen voor de invulling van het uitvoeringsprogramma. We hebben het dan over actuele vraagstukken en initiatieven om (nader) te inventariseren, te verkennen, te toetsen, uit te werken, te integreren en af te stemmen met betrokken partijen, bestuurders én de mienskip. Om zodoende samen tot een volwaardig en samenhangend uitvoeringsprogramma te komen met een doorkijkje naar de middellange termijn en 2050. Door adaptief te programmeren blijven we actueel en kunnen we anticiperen op nieuwe ontwikkelingen met in het achterhoofd het streefbeeld - en de ambities - richting 2050. Eén en ander is dus niet in beton gegoten. Gaandeweg voegen we nieuwe initiatieven toe en worden lopende geupdate. Ook kunnen er plannen afvallen. Bijvoorbeeld omdat ze (financieel) niet haalbaar zijn. Of omdat ze niet aan vigerend beleid of de wensen van de mienskip voldoen. Wel proberen we voortdurend een zo compleet en actueel mogelijk overzicht te bieden, zodat betrokken stakeholders, bewoners, deelnemers en potentiële investeerders tijdig kunnen anticiperen.

4.2 Ambities en opgaven Het ambitiedocument beschrijft per thema de langetermijnambities in relatie tot in hoofdstuk 3 genoemde uitgangspunten en doelen. We vatten deze ambities samen en voorzien ze van opgaven - en waar mogelijk acties - die als kapstok dienen voor zowel nieuwe als inmiddels bekende initiatieven die in het vervolg verder worden uitgewerkt. ɔ

ECONOMIE

ɔ Ambitie: Europees kampioen circulair Een sterke economie is afhankelijk van grondstoffen. De wereldgrondstoffenvoorraad is schaars en eindig. Nu de schaarste toeneemt, loopt ook de prijs van afvalstoffen op en wordt het financieel rendabel om ze als grond- en bouwstof te zien. Opgaven Om de omslag naar een circulaire economie te versnellen heeft het vorige kabinet het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 gelanceerd. De samenwerkende partners onderschrijven deze ambitie en willen zich hierin doorontwikkelen en onderscheiden met een top 3 positie in Europa in 2025. Daarbij gaan ze onder meer voor circulair inkopen. Een weg naar een circulaire economie wordt gestimuleerd, ligt open en willen we met elkaar bewandelen. Daarbij dagen we zowel overheden, ngo’s, bedrijven, kennisinstellingen als individuen uit om duurzaam te ondernemen, in te kopen en te handelen. En om aan de slag te gaan met het ontwikkelen van vernieuwende concepten waarbij hergebruik van biomassa, materialen, grond-, bouw- en meststoffen even vanzelfsprekend is als het sluiten van de natuurlijke kringloop. Ook de provinciaal benoemde economische speerpunten (Innovatiecluster Drachten, maritieme cluster, cluster watertechnologie en agribusiness), kunnen een een belangrijke bijdrage leveren aan de

24

25

circulaire doelen. Zowel door de binnen de clusters ontwikkelde kennis te delen als door samen te werken. De landbouw / agrifoodsector kan op dit terrein een belangrijke (voortrekkers)rol vervullen in haar route naar duurzaam land-, bodem-, vrucht- én watergebruik én gezonde voeding. Maar ook op het gebied van duurzaam afvalstoffen en -reststoffenmanagement is nog een wereld te winnen. Zo zet Súdwest-Fryslân in op een (digitale) grondstoffenbank (soort marktplaats). In 2021 is hiervoor een plan van aanpak opgesteld om de basis op orde te krijgen. Het gaat daarbij om materialen inventariseren, opslaan en weer inzetten bij projecten. Dit wordt in 2022 uitgevoerd. Datascience is daarmee ook van groot belang om de kenniseconomie rondom circulariteit te ontwikkelen In haar Duurzaamheidsprogramma wil de gemeente De Fryske Marren naast het behalen van de landelijke en regionale circulaire doelen het komend decennium extra inzet plegen op onder meer scheiden, inzamelen en hergebruiken van afvalstromen, circulair inkopen, afvalvrije scholen en bewustwording. Dit aanbiedingsdocument biedt actoren de gelegenheid om kansrijke initiatieven en pilots in te dienen, waarbij het mooi zou zijn als die raakvlakken hebben met bijvoorbeeld het verduurzamen van het midden en kleinbedrijf, de recreatiesector, de jacht- en scheepsbouw (o.a.

gebruik reststromen en hernieuwbare materialen), de leefomgeving, de landbouw- (5* en natuurinclusief), het veenweidevraagstuk (vb klei op veen) en zeker ook aan de energietransitie. Acties ɔ Inventariseren en verbinden duurzame initiatieven en projecten in het gebied i.s.m. Circulair Friesland en brancheorganisaties. ɔ In kaart brengen regionale bouw-, biomassa- en afvalstromen en de kansen voor en risico’s bij hergebruik als mest-, grond- of bouwstof. ɔ Verduurzamen recreatievaart i.s.m. watersportbranche, de Stifting Elektrysk en Fossylfry Farre Fryslân en regionale ondernemers. ɔ Ambitie: internat. befaamd recreatiecluster voor korte- en langetermijn verblijfsrecreatie Tien procent van de beroepsbevolking aan de Friese IJsselmeerkust is actief in de gastvrijheidssector. Waarbij Makkum de populairste en grootste aanbieder is van dagrecreatie in Fryslân, buiten de Waddeneilanden. Met de verwachte, jaarlijkse groei (5%) van met name het buitenlands toerisme, heeft de Friese IJsselmeerkust volop kansen zich verder te ontwikkelen tot een sterk toeristisch-recreatief cluster vergelijkbaar met de Noordzeekust en de Waddeneilanden.

Anticiperend op de groeikansen én de bijdrage die de gastvrijheidssector levert aan de brede welvaart - denk aan de leefbaarheid, het voorzieningenniveau en het welzijn van ons allen - is het provinciale beleid gericht op structuurversterking van de sector (Nota Gastvrij Fryslân 2028). Hiertoe zijn opgaven uitgezet als de upgrading van logiesaccommodaties en het versterken en verrijken van onder meer de waterrecreatie, de routenetwerken, de marketing en het data- en destinatiemanagement. Beide IJsselmeerkustgemeenten volgen dit beleid in grote lijnen, waarbij m.b.t. de IJsselmeerkust het accent ligt op het versterken en verduurzamen van de waterrecreatie en logiesaccommodaties en de gastvrijheidssector in het algemeen én het beter beleef- en bereikbaar maken van de kust zelf.

26

Met het position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030 breekt deze gemeente een lans voor een samenhangend toeristisch ecosysteem, conform de bredewelvaartgedachte, waarbij ‘Toerisme de retail voedt, de retail een plek leefbaar maakt, de leefbaarheid maakt dat plekken in trek zijn om te wonen en werken wat de leefbaarheid versterkt, investeringen in de leefomgeving stuwt en (kwaliteits)toerisme aanwakkert. Daarbij vormen actoren (bewoners, ondernemers en ngo’s als It Fryske Gea, Marrekrite, en culturele stichtingen) en factoren (accommodaties, attracties, wandel- en fietspaden, zwembaden en musea) één geheel en zijn ze wederzijds afhankelijk van elkaar. Opgaven De Friese IJsselmeerkust en het directe, waterrijke, achterland kunnen hun toeristisch-recreatieve potentie (veel) beter benutten door investeringen in bijvoorbeeld seizoensverlenging, upgrading van logies- en verblijfs- en slechtweeraccommodaties, integrale marketing van de IJsselmeerkust als unieke watersport-, natuur-. cultuur- en recreatiegebied, het versterken van de toeristisch-recreatieve infrastructuur en het verzilveren van collectieve product-marktcombinaties gericht op gebiedsontwikkeling en seizoensverbreding. Denk daarbij ook aan het vergroten van de natuurwaarden en het realiseren van aantrekkelijke dijk- en kustzones voor (water)recreanten, toeristen en sportvissers.

Maar ook aan de ontsluiting van een doorlopend fiets- en wandelpad - en delen van de dijkvaart - langs de IJsselmeerkust, het uitbreiden van het aantal toeristische overstap punten (TOP’s) en het faciliteren van de cruisevaart waarmee andere doelgroepen worden aangeboord die de Friese IJsselmeerkust gaan verkennnen. En wat te denken van upgrading van de vele strandjes en oude vluchthaventjes die de kustzone rijk is (zie cultuur). Hetzelfde geldt voor het verduurzamen en aantrekkelijk(er) maken van de ruimtelijke kwaliteit en de vele cultuurhistorisch interessante stadjes, monumenten en karakteristieke bebouwing langs de kust. Met dit aanbiedingsdocument bieden wij actoren - naast de inmiddels opgehaalde ideeën (zie bijlage) - de gelegenheid nieuwe in te brengen en daarbij vooral aan te sluiten bij andere opgaven in het gebied, zowel op het terrein van natuur, cultuur, economie, energie als leefbaarheid. Acties ɔ Verkennen mogelijkheden tot integrale vermarkting IJsselmeerkust met verhaallijnen. ɔ Op raakvlakken aansluiting zoeken bij de zeven structuurversterkende opgaven Gastvrij Fryslân 2028: verbinder in projectteam aanstellen (zie ook position paper Gastvrij Súdwest-Fryslân 2030). ɔ Segmentatie aanbrengen en navenante voorzieningen treffen m.b.t. recreatief gebruik kustzone. ɔ Inventariseren mogelijkheden en gefaseerd ontsluiten dijk voor langzaam fiets- en wandelverkeer.

ɔ Plan maken en fasering aanbrengen in (mogelijke) ontsluiting dijkvaart voor recreatievaart, WF staat open voor verkenning van de mogelijkheden. ɔ Mogelijkheden verkennen verlenging vaarseizoen, in verlengde van pilot wintervaren VVV Waterland van Friesland. ɔ Inventariseren recreatieve wensen m.b.t. dijk(gebruik) met uitwerking scenario’s van wat op korte en lange termijn haalbaar is (wens Wetterskip Fryslân).

27

ɔ Ambitie: internationaal onderscheidende duurzame landbouwcluster We willen de landbouwers ondersteunen en faciliteren bij de overgang naar circulaire verdienmodellen die het oude evenwicht tussen landbouw en natuur herstellen. Samen willen we in Fryslân de weg in slaan van rijke natuur, soortenrijkdom en duurzame landbouwmethoden. Bij voorkeur gecombineerd. Opgaven Verduurzaming van de landbouwsector speelt vooral in het Friese veenweidegebied dat door kunstmatige lage grondwaterstanden verzakt en (te)veel CO2 uitstoot. In hetzelfde veenweidegebied en de noordelijk gelegen Kleiweide wordt i.h.k.v. de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw gewerkt aan verduurzaming van de landbouw. De door de overheid gestarte Landbouw Adviespool en Living Lab Fryslân bieden hierbij ondersteuning aan zowel individuele als groepen agrariërs. Tevens trachten o.a. de Friese natuur- en landbouworganisaties een brug te slaan tussen beide sectoren met het initiatief Natuer mei de Mienskip. In het kader van dit aanbiedingsdocument is het zaak het wiel niet opnieuw uit te vinden en bestaande initiatieven, die aansluiten bij de ambities, te ondersteunen. Daarbij is het raadzaam om in de opgave ook andere transities - die direct raakvlak hebben met de landbouw - mee te nemen en te wegen. Denk aan de klimaatopgave, het veenweidevraagstuk en de behoefte aan meer biodiversiteit, bos en weidevogelgebieden.

In genoemde, lopende processen worden deze thema’s al integraal meegenomen. Met dit aanbiedingsdocument pleiten we dus voor een integrale aanpak en het combineren van initiatieven én middelen die bijdragen aan genoemde veranderopgaven. Het is belangrijk te verkennen wat de koppelkansen zijn en waar vanuit bestaande initiatieven - waaronder genoemde Adviespool Landbouw en Living Lab Fryslân - extra inzet zou moeten worden gepleegd. Gedurende de looptijd van het uitvoeringsprogramma kunnen er initiatieven worden aangemeld, zodat die meegewogen en waar mogelijk geïntegreerd kunnen worden, in komende uitvoeringsprogramma’s. Actie ɔ Verkennen en combineren koppelkansen met bestaande initiatieven.

Visiekaart Friese IJsselmeerkust [bron: recreatief netwerk Friese IJsselmeerkust]

28

29

ɔ

NATUUR

ɔ Ambitie: maatgevende natuurontwikkelaar voor behalen milieu- en klimaatdoelen Ook in het Friese IJsselmeergebied is afname van natuur en biodiversiteit waarneembaar. Naast de gevolgen van de hogere waterstanden langs de kust zelf. Behoud en herstel van natuur, biodiversiteit en milieu in het gebied is een belangrijke opdracht voor de komende decennia. Ook omdat ze een belangrijke dragers zijn van de beleving en aantrekkingskracht van het kustgebied. Denk alleen al aan de vele binnen- en buitendijkse natuurgebieden, de Gaasterlandse bossen en niet te vergeten de talrijke meren en polders met hun rijke habitat voor planten, vogels en dieren. Opgaven In het kader van het project Versterken Friese IJsselmeerkust (VFIJ) en de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW*) wordt er komende jaren werk gemaakt van het versterken en aantrekkelijker maken van de IJsselmeerkust. Met veel aandacht voor het verbeteren van de natuurwaarden en verbinden van natuurlijke overgangen (zie ook paragraaf § 1.1). Ook op andere plekken dient er aandacht te zijn voor bijvoorbeeld het realiseren van meer natuurlijke (overgangs) zones voor planten, vissen en vogels. Maar ook voor de vistrek, het versterken van de biodiversiteit en het realiseren van kruidenrijke bermen, graslanden en van weidevogelplusgebieden. Daarbij zal de landbouw haar steentje moeten bijdragen.

Niet alleen als producent van voedsel, maar meer dan ooit ook als beheerder van landschap, bodem en natuur. Belangrijke opdracht de komende jaren is het inventariseren, verkennen en waar mogelijk verbinden van de initiatieven, mogelijkheden en (koppel)kansen op dit terrein. Denk daarbij ook aan de provinciale agenda Herstel Biodiversiteit, de Weidevogelnota 2021 - 2030, de Landbouwnota (NIL), de natuuropgave (Natuurnetwerk Nederland), het Veenweideprogramma 2021-2030 en het initiatief Natuer mei de Mienskip. Meer dan ooit is er ook vanuit het Rijk en Europa, mede ingegeven door de klimaatopgave, aandacht voor natuurbeleid. Denk daarbij ook aan de bossenstrategie. Om de diverse stakeholders, het complexe speelveld en de vele initiatieven te verbinden, zou in afstemming met de transitieopgaven een thematrekker/kwartiermaker moeten worden aangesteld. Dit mede vanuit de optiek dat meer aandacht voor natuur, indirect bijdraagt aan het aantrekkelijker en beleefbaarder maken van de kust voor zowel bewoners als bezoekers. Acties ɔ Aanstellen thematrekker die die stakeholders en initiatieven verbindt. ɔ Actief oppakken 3e tranche PAGW met concrete projecten.

* De PAGW beoogt het realiseren van ‘toekomstbestendige grote wateren waar hoogwaardige natuur samengaat met een krachtige economie’ en herstel van natuurlijke processen. Denk daarbij aan geleidelijke overgangen tussen land en water, betere verbindingen tussen wateren én met het achterland op en over de dijk.

30

31

ɔ

WATER

ɔ Ambitie: toonaangevend in watersysteem (landbouw, natuur, recreatie, wonen) De eeuwenlange strijd tegen het water in het Friese IJsselmeerkustgebied resulteert in het beschermen tegen en benutten van het water. Dat heeft de waterweerbaarheid van de regio gemaakt tot wat het nu is. Een bedijkt landschap met polders waarvan de grondwaterstanden, met gemalen, kunstmatig op peil worden gehouden. Overtollig water wordt afgevoerd naar de boezem die de polders op haar beurt voedt bij droogte. Opgaven Water is de levensader van Fryslân en de IJsselmeerkust. Dan hebben we het niet alleen over het aanbod van voldoende, schoon drinkwater, maar ook over water voor natuur, landbouw en recreatie. De klimaatverandering brengt de komende decennia op al deze terreinen wateropgaven met zich mee. Denk aan het voorzien in voldoende, schoon en zoet water voor consumptie en de landbouw, het verwerken van overtollig regenwater, het anticiperen op het flexibel peilbeheer van het IJsselmeer, het voorzien in klimaatbuffers bij droogte en het terugdringen van de effecten van de toenemende verzilting van het grondwater door o.a. peilverschillen (zee en polder) en veenoxidatie. Ook flora en fauna vragen om voldoende beschikbaar voedselarm water en bijvoorbeeld geleidelijke overgangszones tussen water, land en kuststrook.

Belangrijk aandachtspunt bij ruimtelijk ingrepen is dat ze het toekomstig gebruik van de kustzone niet belemmeren (geen spijt-maatregelen). Tot slot ligt er de opgave de economisch belangrijke gastvrijheids-/waterrecreatiesector te faciliteren met voldoende zwem-, vaaren recreatiewater en aanverwante voorzieningen als aantrekkelijke havens en voor publiek toegankelijke waterkeringen en onderhoudspaden. Instandhouding, optimalisering en benutting van het watersysteem voor diverse functies en gebruikers is een belangrijke opgave voor de komende decennia. De in 2024 te verschijnen Blauwe Omgevingsvisie, de Duurzaam zoet watervisie en de Boezemvisie (Wetterskip Fryslân) zullen voor het water binnen de provincie leidend zijn. Water zal, net als de bodem, dan ook één van de leidende principes zijn bij toekomstige, ruimtelijke planvorming. Voor het IJsselmeer zelf is het Deltaprogramma leidend. Op middellange (tot 2050) en lange termijn zullen peilverhogingen in het IJsselmeer nodig zijn, met grote impact voor natuur, dijken en bebouwing in de directe omgeving van de IJsselmeerdijk. Dat zal naar verwachting grote inzet vragen van mensen en middelen.

ɔ Ambitie: wereldmarktleider waterkwaliteitstechnologie (her)bruikbaar water De historisch ontstane Friese band met het water resulteert ook in kennis en kunde op het gebied van waterkwaliteitstechnologie. Niet voor niets kent Fryslân een bedrijfstak die op dit gebied meedraait op wereldniveau, met bedrijven als Landustrie, Spaans Babcock, Desah en Paques. In Leeuwarden doen kennisinstituten Wetsus en Centre of Expertise Water Technology (CEW) wereldwijd van zich spreken. Op de Afsluitdijk wordt met zoet en zout water energie opgewekt. Typerend is het hoge gehalte aan kennisintensieve bedrijven en start-ups en de internationale oriëntatie van de sector. Opgaven De regionale kennis en kunde m.b.t. waterzuivering en watertechnologie kan wereldwijd een rol spelen in de reiniging van afvalstromen en de behoefte aan schoon water. De beschikbaarheid van water staat immers in veel landen onder druk en met de klimaatverandering en de verwachte groei van de wereldbevolking wordt het vraagstuk enkel nijpender. Hetzelfde geldt voor het oplossen van problemen met afval-, riool- én oppervlaktewater dat niet alleen het milieu, maar ook de volksgezondheid bedreigt. Het regionale bedrijfsleven, alsook de kennisinstellingen, kunnen een belangrijke rol spelen in het oplossen van deze opgaven, zowel regionaal, landelijk als internationaal.

Belangrijk daarbij is zoveel mogelijk gezamenlijk op te trekken en kennis en contacten te delen, zoals dat onder meer gebeurt binnen de Water Alliance. Samenwerking vergroot ook de kansen op het innen van Europese en Rijkssubsidies en (pilot)projectsubsidies als bijvoorbeeld De Blauwe Motor (Nationaal Groeifonds). Investeren in watertechnologie draagt bij aan duurzame en hoog gekwalificeerde werkgelegenheid in de provincie en het binnenhalen en binden van talent. Interessant is dat de sector een belangrijke rol kan spelen in de circulaire economie, bijvoorbeeld bij de terugwinning van nutriënten uit (afval)water en het verwijderen van schadelijke residuen en medicijnresten. Acties ɔ Ondersteunen initiatieven die bijdragen aan het oplossen van regionalevraagstukken m.b.t. waterkwaliteit, hergebruik van nutriënten en energie (blue energie, aquathermie). Bijv. door startups te ondersteunen. ɔ Watervraagstukken uit praktijk voor advies neerleggen bij Water Alliance en/of Wetterskip Fryslân.

Plannenmakers dienen hiermee, en bijvoorbeeld ook met het Hoogwater Beschermingsprogramma, rekening te houden. Men kan ook initiatieven inbrengen. Acties ɔ Inventariseren wat opgave Waterrecreatie (provincie) voor IJsselmeerkust kan betekenen. ɔ Aansluiten bij ingrepen en planning HWB-programma (verwachte start traject Lemmer-Stavoren 2029, traject Stavoren-Afsluitdijk 2034), Blauwe Omgevingsvisie en Boezemvisie Wetterskip Fryslân. ɔ Mogelijkheden verkennen m.b.t. waterberging en ontpoldering i.k.v. o.a. Blauwe Omgevingsvisie. ɔ Bij ruimtelijk ontwikkelingen anticiperen op toekomstige peilverhogingen in het IJsselmeer.

32

33

ɔ

CULTUUR(HISTORIE)

Onderhoud en vervanging Interessant is ook in kaart brengen van alle assets, waaronder dijken, waterkeringen, gemalen en sluizen (gemeenten,

ɔ

Ambitie: internationale bekendheid Friese IJsselmeercultuur

waterschap en provincie) langs de IJsselmeerkust die de komende jaren aan (groot) onderhoud, dan wel vervanging toe zijn. De kans is groot dat er mogelijkheden zijn om noodzakelijke ingrepen naar voren te halen/te combineren - ook qua

Cultuur bepaalt voor een belangrijk deel de identiteit van de Friese IJsselmeerkust en zorgt ervoor dat het gebied is geworden wat het is, met al haar materieel en immaterieel erfgoed. Die cultuur manifesteert zich in de ligging aan de voormalige Zuiderzee, de sterke gemeenschapszin, de tradities en typisch Friese spelen, de stedenbouw, de monumenten én de vormgeving van het landschap en de kustlijn. Cultuur, erfgoed en het zeer diverse landschap zijn dan ook al decennia belangrijke dragers van de gastvrijheidssector en economie in het gebied.