Bijlage - Erfgoednota inclusief bijbehorende beleidsnota's en bijlagen

ERFGOEDNOTA 2021-2026 Cultureel erfgoed is geen keus! April 2021

Inhoud

2.

3.

4.

5.

6. 7.

Voorwoord...................................................................................................................................... 3 Samenvatting: Erfgoed in een Notadop 2021 - 2026 .................................................................4 Inleiding ...................................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding.................................................................................................................................. 5 1.2 Wat is cultureel erfgoed? ........................................................................................................

5 1.3 SWF rijk aan erfgoed: visie en missie .....................................................................................6 1.4 Korte terugblik Erfgoedbeleid 2012-2020 ..............................................................................8 1.5 Leeswijzer..................................................................................................................................8 Wettelijke kaders en erfgoedthema’s..........................................................................................9 2.1 Wettelijke kaders .....................................................................................................................9 2.2 Cultureel erfgoed in de Omgevingswet................................................................................9 2.3 Centrale thema’s ....................................................................................................................

10 Waardering en bescherming .......................................................................................................12 3.1 Uitgangspunten .......................................................................................................................12 3.2 Wat gaan we doen? ................................................................................................................12 Bewustwording en samenwerking .............................................................................................15 4.1 Uitgangspunten ......................................................................................................................15 4.2 Wat gaan we doen? ............................................................................................................... 16 Instandhouding en versterking .................................................................................................. 18 5.1 Uitgangspunten ...................................................................................................................... 18 5.2 Wat gaan we doen? ............................................................................................................... 19 Uitvoeringsprogramma en financieel overzicht 2021-2026 .....................................................

22 Tot slot ................................................................................................................................... 25 Beleidsonderdeel 1, Notitie funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen... .................26 Beleidsonderdeel 2, Erfgoedverordening Gemeente Súdwest-Fryslan...................................33 Beleidsonderdeel 3a, Notitie duurzaam erfgoed.......................................................................47 Beleidsonderdeel 3b, Zonnepanelen- of collectoren in beschermde stads- ......... ................... en dorpsgezichten en monumenten...........................................................................................53 Beleidsonderdeel 4, Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied 'Historische Kernen' ............. welstandsnota 2018 .................................................................................................................... 62 Beleidsonderdeel 5, Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen ..................................... 65 Bijlage 1, Overzicht inventarisaties.............. ..............................................................................78 Bijlage 2, Richtlijnen voor archeologisch onderzoek en bouwhistorie .................................. 82 Bijlage 3, Richtlijnen voor metaaldetectoronderzoek ................ .............................................

85 Bijlage 4, Onderzoek naar instelling archeologisch fonds............. .........................................87 Bijlage 5, Subsidieregeling cultureel erfgoed....... .....................................................................89 Colofon..................... ....................................................................................................................94

Foto's op het voorblad: fotos op het voorblad (van boven naar onder, van links naar rechts) Kerk van Hieslum, Houten beeld Hiëronymus opgraving stadhuis Bolsward, Voormalig stadhuis Stavoren, Waterkelder opgraving stadhuis Bolsward J.L. Hooglandgemaal Stavoren, Pingjumer Gulden Halsband, Gouden munten opgraving klooster Hemelum, Spandoek opgraving stadhuis Bolsward Paard opgraving klooster Hemelum, Watertoren Sneek, Cultuurlandschap Folsgare, Waddenzee

2

Voorwoord “Cultureel erfgoed is geen keus! Het is in onze gemeente alom aanwezig en onmisbaar, omdat zij wezenlijk onderdeel is van ons DNA. Essentieel voor de beleving van zowel mienskip als toeristen draagt zij bij aan een interessant vestigingsklimaat voor ondernemers. Daarmee is ze van grote economische waarde. Aan ons de zorg om vanuit een goed rentmeesterschap deze kwetsbare schat duurzaam aan de volgende generaties over te leveren. En daarmee waarborgen we ook voor nu een aantrekkelijke leefomgeving en hoge omgevingskwaliteit” Hoewel ik mijn openingszin enigszins prikkelend bedoel om een dialoog op gang te brengen, zit er toch een zekere kern van waarheid in. Niet voor niets is de kernwaarde cultureel erfgoed door de mienskip aangewezen als 1 van de 5 hoofdthema’s voor de omgevingsvisie. De Erfgoednota “Cultureel erfgoed is geen keus” vormt hier dan ook een rechtstreekse uitwerking van. Hoe gaan wij als gemeente om met deze zo gewaardeerde schatkamer aan gebouwde monumenten, cultuurlandschap en archeologie. Erfgoed wordt steeds integraler, een logisch gevolg vanuit de uitgangspunten van de Omgevingswet. Er vindt een kruisbestuiving plaats tussen tal van sectoren als cultuur, natuur en milieu, toerisme, duurzaamheid en ruimtelijke ordening. Het erfgoedveld is daarnaast zelfstandiger geworden.

Burgers zijn zelfredzaam en nemen vaker het initiatief, wanneer erfgoed in hun omgeving bedreigd wordt. Dit vraagt in een vroeg stadium van de planvorming om een optimale samenwerking op al die verschillende niveaus aan te gaan. En weloverwogen keuzes maken in wat wij wel en wat niet wensen te bewaren. In deze nota presenteren wij ons gemeentelijk plan, wat in samenspraak met u is opgesteld. Wij wensen u veel leesplezier en een duurzaam genieten van ons erfgoed nu en in de toekomst.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders, Mevrouw M.E.T. Bakker MSc Wethouder Cultuur en Erfgoed

3

Samenvatting: Erfgoed in een Notadop 2021-2026 Visie

Missie en strategie

Financieel

Cultureel erfgoed heeft naast intrinsieke en sociaalmaatschappelijke waarde, een belangrijke economische waarde. Het versterkt de omgevingskwaliteit en vitaliteit van Súdwest-Fryslân en de mienskip. Het is een baken in een continue veranderende maatschappij. We zetten in op duurzame ontwikkeling met behoud van eigen identiteit, diversiteit en authenticiteit. Zo blijven wij en de volgende generaties genieten van de geschiedenis en schoonheid van Súdwest-Fryslân.

De gemeente SWF zorgt samen met de erfgoed verenigingen, vrijwilligers en publiek (oftewel de mienskip), dat cultureel erfgoed duurzaam behouden en ontsloten wordt en zichtbaar en beleefbaar is. Dit doen wij door erfgoed te waarderen en te beschermen, bewustwording en samenwerking te stimuleren en daardoor erfgoed te versterken en levend te houden.

Huidige situatie: structureel budget € 241.500 per jaar voor subsidie, bewustwording en onderzoek. Gewenste situatie: aanvullend structureel € 30.000 en incidenteel € 10.000 voor verduurzaming, herbestemming en inventarisaties.

Context

Noodzaak

Integraliteit gemeentelijk beleid

Groei cultuurtoerisme

Omgevingswet

Duurzaamheid, Energietransitie en Global Goals

Beleid rijksoverheid

Transformaties als bevolkingsgroei, leegstand en herbestemming

Relicten uit een andere tijdsperiode, die bijzonder, zeldzaam en/of uniek zijn, vormen ons cultureel erfgoed. Zorg dragen hiervoor versterkt de omgevingskwaliteit en vitaliteit van Súdwest-Fryslân en de mienskip. We kiezen voor een steeds meer integrale benadering: kruisbestuiving tussen tal van sectoren als cultuur, natuur en milieu, toerisme, duurzaamheid en ruimtelijke ordening. Daarnaast is het vanuit de Omgevingswet verplicht om een toereikend beschermingsregime voor erfgoed op te nemen. Uitgangspunten hierbij zijn een gebiedsgerichte benadering en de nadruk op samenhang en samenwerking, zowel naar inwoners als binnen de gemeentelijke organisatie zelf.

Onze pijlers

Waardering en bescherming

Bewustwording en samenwerking

Instandhouding en versterking

Diverse inventarisaties zoals: karakteristieke bouwwerken, funerair erfgoed, doorontwikkeling Landschapsbiografie en Facet- bestemmingsplan karakteristieke panden en archeologie Samenstellen Atlas Leefomgeving Onderzoek instelling compensatieregeling archeologie Verankering UNESCO immaterieel en werelderfgoed in gemeentelijk beleid

Goede marketing en doorontwikkeling cultuurtoerisme Open Monumentendag Open dagen archeologie Brochures digitaal ontsluiten Bijeenkomsten erfgoedorganisaties Informatie erfgoed op internet en intranet Artikelen en presentaties op verzoek Steunpunt archeologie

Uitvoeren Notities duurzaam erfgoed en Religieus erfgoed: Kerkgebouwen Instellen Kerkenhelpdesk Stimuleren herbestemming in algemene zin Oplossen capaciteitsgebrek handhaving en toezicht erfgoed Uitvoeren subsidieregeling cultureel erfgoed en erfgoedverordening Instellen monumentencommissie

QUOTE: Wij moeten er een eer in stellen het erfgoed van onze voorgangers verbeterd en vermeerderd over te kunnen dragen aan de geslachten na ons (Léon Gambetta)

QUOTE: A people without the knowledge of their past history, origin and culture is like a tree without roots (Marcus Garvey)

QUOTE: Het is beter te behouden dan te repareren, beter te repareren dan te restaureren, beter te restaureren dan te reconstrueren (A.N. Didron 1839)

Centrale thema’s 2021-2026 Omgevingswetproof Duurzaam erfgoed Cultuurtoerisme Samen met de mienskip een toekomst voor erfgoed

4

Enige cijfers 1 Unesco werelderfgoedsite: Waddenzee 739 rijksmonumenten (top 15) 6 van de 11 Friese steden 20 rijksbeschermde gezichten 158 kerken, 79 rijksbeschermd 41 molens, 37 rijksbeschermd 144 gemeentelijke monumenten 8 gemeentelijke gezichten 1000+ karakteristieke bouwwerken 100-en terpen ± 170 verdwenen staten/stinzen ca. 20 verdwenen kloosters

Wettelijk kader Gemeente draagt zorg voor haar cultureel erfgoed. Integrale bescherming middels Erfgoedwet en Omgevingswet. Omgang roerend cultureel erfgoed en aanwijzing rijksmonumenten in Erfgoedwet. De nieuwe Omgevingswet regelt de aanwijzing van stads- en dorpsgezichten (en cultuurlandschappen) en omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving.

Inleiding Súdwest-Fryslân is een bijzondere gemeente op het gebied van erfgoed. Het gebied kent een lange historie, heeft fraaie landschappen, bijzondere gebouwen en unieke historische stukken. Deze waarden willen wij behouden en benutten. Het is van belang om zorgvuldig om te gaan met de cultuurhistorische waarden van onze gemeente. Door het erfgoed een nieuwe toekomst te geven, blijven wij genieten van de geschiedenis en schoonheid van Súdwest-Fryslân. Voor het gezamenlijk vorm geven aan de toekomst van ons erfgoed is deze Erfgoednota opgesteld. Dit meerjarenplan bevat zowel een visie op het erfgoed in de gemeente Súdwest-Fryslân als een uitvoeringsprogramma. In deze nota zijn tevens in het kader van integraal beleid als onderdeel de volgende beleidsstukken opgenomen: de Notitie funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen, de Erfgoedverordening, de Notitie duurzaam erfgoed inclusief Beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten, de Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen en de Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ‘Historische Kernen’ welstandsnota 2018.

1.1 Aanleiding Deze Erfgoednota vervangt de eerdere nota (Basis op orde, vastgesteld in 2013). Een belangrijke reden om nieuw erfgoedbeleid vast te stellen is de gewijzigde wetgeving. De voormalige Monumentenwet 1988 en de Wet tot behoud van cultuurbezit zijn in 2016 vervangen door de nieuwe Erfgoedwet 2016. Daarnaast treedt naar verwachting in 2022 de nieuwe Omgevingswet in werking. Deze wetswijzigingen brengen grote veranderingen met zich mee voor de gemeente. De gemeente moet voor cultureel erfgoed dat voor bescherming in aanmerking komt, een toereikend beschermingsregime opnemen in het omgevingsplan. Belangrijk daarbij is ook de verbreding van een objectgerichte naar tevens een gebiedsgerichte benadering en de nadruk op samenhang en samenwerking, zowel naar de inwoners als binnen de gemeentelijke organisatie zelf.

1.2 Wat is cultureel erfgoed? Volgens de UNESCO omvat cultureel erfgoed objecten die getuigenissen zijn van de geschiedenis en identiteit van een cultuur. Dat kunnen voorwerpen zijn, archeologische vondsten, archieven, en gebouwde en groene monumenten, zoals landgoederen, schepen, begraafplaatsen en landschappen. Zogenaamd materieel erfgoed. Maar ook sociale gewoonten, tradities, rituelen, voorstellingen, uitdrukkingen, bijzondere kennis van de natuur en ambachtelijke vaardigheden, bepaalde gebruiken, verhalen en gewoonten zijn onderdeel van cultureel erfgoed, oftewel immaterieel erfgoed. Erfgoed verleent een gemeenschap een eigen, onderscheidende identiteit, een fundament om op te bouwen en een inspiratie voor de toekomst. Erfgoed in de omgevingsvisie

De Omgevingswet die toeziet op de fysieke leefomgeving definieert cultureel erfgoed als: “ … zich in de fysieke leefomgeving bevindend erfgoed bestaande uit: a. monumenten, voor zover het onroerende zaken betreft, met inbegrip van archeologische monumenten, b. stads- en dorpsgezichten, c. cultuurlandschappen, voor zover van algemeen belang vanwege hun schoonheid, vervaardigde structuren, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde" (Staatsblad 2013, 156). Met de Invoeringswet Omgevingswet (Staatsblad 2020, 172) is deze definitie van cultureel erfgoed nog iets verbreed: “monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet”. Dat andere cultureel erfgoed is roerend cultureel erfgoed (in de Erfgoedwet gedefinieerd als ‘cultuurgoederen’), zoals historische schepen in een historische haven, of immaterieel cultureel erfgoed dat aan een specifieke plek gebonden is.

5

Materieel erfgoed Roerend Voorbeelden: schepen, foto's, films, muziekinstrumenten, boeken, schilderijen, beelden, sieraden, munten, zegels, meubels, relikwieën, ...

Immaterieel erfgoed Onroerend

Voorbeelden: historische steden, monumenten, landschappen, molens, waterwerken, ...

Voorbeelden: liederen, talen, rituelen, ambachten, technieken, verhalen, gebruiken, recepten, feesten, sporten en spelen, gebruiken, overtuigingen, ...

Focus Erfgoednota Deze erfgoednota focust zich hoofdzakelijk op het onroerend materieel erfgoed: de gebouwde monumenten, het archeologisch erfgoed en het cultuurlandschap, oftewel de scope van erfgoed zoals dat ook binnen de Omgevingswet wordt gedefinieerd. Beleid(suitvoering) inzake roerend materieel erfgoed, zoals schepen en immaterieel erfgoed zoals bijvoorbeeld ambachten en tradities, valt vooralsnog niet onder de eerste prioriteit van deze nota. Wel is een integratie met het onroerend materieel erfgoed als belangrijk beleidsvoornemen opgenomen. Materieel erfgoed heeft namelijk vaak een directe relatie met het immateriële erfgoed. In feite versterken ze elkaar.

1.3 Súdwest-Fryslân rijk aan erfgoed: visie en missie Súdwest-Fryslân is met een oppervlakte van ruim 907 km² de grootste gemeente van Nederland. Met 89.000 inwoners die wonen in 89 kernen, waaronder zes van de Friese elf steden, is het ook een gemeente die met geen enkele andere gemeente vergelijkbaar is. Ze is rijk aan erfgoed dat erkend en beschermd is en waar mensen soms al eeuwen lang zorg voor dragen. Het is een gemeente van weidse vergezichten, kusten, meren, vaarten en sloten; gedragen door scheepsbouwers, kapiteins, handelaars, boeren en waterbeheerders. Het is een gemeente met een lage horizon, uitgestrekte weilanden met kleinschalige verkaveling, dijken en terpen; gemaakt door boeren, investeerders, veenarbeiders en molenaars. En Súdwest-Fryslân is een gemeente van compacte stadjes, historische dorpen en karakteristieke bebouwing; onderhouden door burgers, arbeiders, kerkvoogden en bestuurders.

6

Súdwest-Fryslân en haar 89 kernen

Cultureel erfgoed in cijfers 1 UNESCO werelderfgoedsite

739 rijksmonumenten (top 15 van Nederland)

6 van de 11 Friese steden

158 kerken (79 rijksbeschermd)

Waddenzee

Waterpoort Sneek

IJlst

Sint Gertrudiskerk Workum

41 molens (37 rijksbeschermd)

144 gemeentelijke monumenten

20 rijksbeschermde gezichten

8 gemeentelijke gezichten

Doris Mooltsje Oudega

De Hang Laaksum

Bolsward

Allingawier

1000+ karakteristieke bouwwerken

100-en terpen (va 6e eeuw v. Chr.)

6 zichtbaar overgebleven staten- en stinsen(terreinen) (oorspronkelijk 170)

Ca. 20 kloosterterreinen (meeste archeologisch waardevol)

Vml. directeurswoning Oosthem

Harinxmaland Sneek

Poortgebouw Epemastate Ysbrechtum

Klooster Thabor te Tirns

Cultureel erfgoed is belangrijk, want:

!

• het draagt bij aan de ruimtelijke kwaliteit • heeft aantrekkende werking op toeristen en nieuwe inwoners • bewoners waarderen hun historische omgeving • geeft gemeenschap eigen onderscheidende identiteit • het verhoogt de vastgoedwaarde • het weegt mee in locatiekeuze van particulieren en bedrijven • vormt een inspiratiebron voor duurzame ruimtelijke ontwikkeling • het is duurzaam en circulair: hergebruik van locatie, pand en materialen. • het is uniek en daarmee onvervangbaar

Visie Cultureel erfgoed heeft naast intrinsieke en sociaal-maatschappelijke waarde, een belangrijke economische waarde. Het versterkt de omgevingskwaliteit en vitaliteit van Súdwest-Fryslân en de mienskip. Het is een baken in een continue veranderende maatschappij. We zetten in op duurzame ontwikkeling met behoud van eigen identiteit, diversiteit en authenticiteit. Zo blijven wij en de volgende generaties genieten van de geschiedenis en schoonheid van Súdwest-Fryslân.

Missie en strategie De gemeente Súdwest-Fryslân zorgt samen met de erfgoed verenigingen, vrijwilligers en publiek (oftewel de mienskip), dat cultureel erfgoed duurzaam behouden en ontsloten wordt en zichtbaar en beleefbaar is. Dit doen wij door erfgoed te waarderen, te beschermen, bewustwording te stimuleren en daardoor erfgoed in stand te houden.

7

1.4 Korte terugblik Erfgoedbeleid 2012-2020 In 2012/2013 is het voormalige Erfgoedbeleid vastgesteld. De Erfgoedvisie (2012) gaf op hoofdlijnen weer wat de belangrijkste beleidsuitgangspunten waren en schepte een perspectief voor de komende tijd. Als uitwerking daarvan voor de afgelopen jaren was de Erfgoednota vastgesteld als uitvoeringsprogramma. Uitgangspunt van de erfgoednota was om de ‘Basis op orde’ te krijgen. Dit betekent dat wij de afgelopen jaren hard gewerkt hebben aan het voldoen aan onze wettelijke taken op het gebied van erfgoed en dat het beleid is geharmoniseerd. In eerste instantie was het Erfgoedbeleid bedoeld tot en met 2016. Wegens de fusering met twee gemeenten en de nieuwe Erfgoedwet is vervolgens uitstel aangevraagd, om het beleid zo optimaal in te kunnen richten. Van het ambitieuze uitvoeringsprogramma zijn veel dingen wel gerealiseerd, waaronder de aanwijzing van de Pingjumer Gulden Halsband als gemeentelijk monument. Een deel van de karakteristieke panden is geïnventariseerd. Ook is met de Landschapsbiografie ons cultuurlandschap in kaart gebracht en (gedeeltelijk) gewaardeerd. Zaken die gewoon door zijn gegaan naast de bijeenkomsten voor lokale erfgoedorganisaties zijn de zeer goed bezochte open dagen zoals Open monumentendag en de Open dagen archeologie.

Niet gepland doch zeer welkom was de kerkenvisie, die we als pilotgemeente binnen het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (met een subsidie van 75.000 euro) hebben mogen opstellen in 2020. Een aantal beleidsnotities zijn afgevallen, omdat ze vooralsnog geen prioriteit en/of meerwaarde meer bleken te hebben of worden geïntegreerd in een uitvoeringsprogramma van de Omgevingsvisie 1.0. Zaken die nog moeten worden opgepakt, dit wegens prioritering in combinatie met (het gebrek aan) personele capaciteit, zijn de herijking van de gemeentelijke monumentenlijst en draagvlak en bewustwording in de vorm van bijvoorbeeld een nieuwsbrief en andere communicatievormen. Deze dienen nog nader te worden uitgewerkt en worden opnieuw opgevoerd in deze Erfgoednota. In de vorige nota werd gesproken over de gemeente als cultuurhistorisch kenniscentrum. Dit is flink in ontwikkeling. Zowel intern als extern weet men ons steeds beter te vinden en er komt straks speciaal voor kerkgebouwen zelfs een Kerken Helpdesk. Particulieren en organisaties kunnen persoonlijk contact met een medewerker van de gemeente opnemen als zij vragen hebben of een vrijblijvend en kosteloos advies willen over de omgang met het erfgoed in onze regio. Evaluatie en nieuw erfgoedbeleid Er is gekozen voor een ‘principe’ houdbaarheid tot medio 2026.

Mocht er eerder behoefte zijn aan aanpassingen, bijvoorbeeld door de uitwerking van de Omgevingswet, dan kan dit worden vervroegd. Mocht in 2025 blijken dat de huidige Erfgoednota nog steeds houdbaar is, dan wordt deze na evaluatie verlengd na 2026. Mocht blijken dat erfgoedbeleid op een andersoortige manier dan een Erfgoednota onder de Omgevingswet wordt geregeld door de gemeente, dan vindt hierover nadere afstemming plaats.

1.5 Leeswijzer

Historische wegwijzer

8

Om verder vorm te geven aan de rol van de gemeente op het gebied van het cultureel erfgoed is deze Erfgoednota opgesteld. In hoofdstuk 2 worden de wettelijke kaders, missie en visie toegelicht en de overkoepelende thema’s besproken. Door de uitwerking van de drie Erfgoedpilaren, zoals genoemd in onze strategie: Waardering en bescherming (hoofdstuk 3), Bewustwording en samenwerking (hoofdstuk 4) en Instandhouding en versterking (hoofdstuk 5) wordt aangegeven hoe wij denken de visie uit te gaan voeren middels uitgangpunten- en concrete acties. Een overzicht van deze acties en de bijbehorende Financiën vindt men in hoofdstuk 6. De Erfgoednota wordt afgesloten met een nawoord. Hierna volgen de beleidsonderdelen Notitie funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen, de Erfgoedverordening, de Notitie duurzaam erfgoed inclusief Beleid zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten, de Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ‘Historische Kernen’ welstandsnota 2018 en de Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen. Daarna komen de bijlagen.

2. Wettelijke kaders en erfgoedthema’s 2.1 Wettelijke kaders Belangrijke kaders voor het erfgoedbeleid zijn de toekomstige Omgevingswet, de WABO, de Erfgoedwet, de Monumentenwet 1988 (voor archeologische rijksmonumenten), de nationale, provinciale en gemeentelijke omgevingsvisie en provinciale en gemeentelijke stukken zoals Grutsk op é Romte, visie Ruimtelijke kwaliteit 2013 en Kadernota 2020. In dit kader moet ook het internationale Unesco Verdrag ter Bescherming van het immaterieel Erfgoed uit 2003 voor de bescherming en bewustwording van het belang van immaterieel erfgoed worden genoemd, naast het gemeentelijke stuk Samenwerken aan cultuur. Een van de verdragsverplichtingen voor een lidstaat is het opstellen van een nationale inventaris immaterieel erfgoed. Het erfgoedbeleid is onderdeel van - en voorwaardenscheppend voor - andere beleidsterreinen zoals ruimtelijke ontwikkeling, toerisme, recreatie, duurzaamheid en kapitaalgoederen, infrastructuur, cultuur, economie, natuur en landschap. In veel projecten wordt samengewerkt aan een gezamenlijk resultaat, en vaak blijkt erfgoed daarin de verbindende factor te zijn. Belangrijker nog dan deze inbedding in het gemeentelijk beleid, is het feit dat de zorg voor het eigen erfgoed een gedeelde verantwoordelijkheid is van alle inwoners van de gemeente.

Op grond van de Erfgoedwet is de gemeente verplicht om een aantal wettelijke taken uit te voeren, zoals: • het opstellen van een erfgoedverordening; • het instellen van een monumentencommissie; • het verlenen van vergunningen; • het toezicht houden op de naleving van het vergunningstelsel en handhaving; • het adviseren bij aanwijzing van rijksmonumenten en beschermde gezichten.

2.2 Cultureel erfgoed in de Omgevingswet De Omgevingswet treedt op 1 januari 2022 in werking en staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. Ook biedt de Omgevingswet gemeenten de mogelijkheid om met overzichtelijkere regels de leefomgeving meer in samenhang in te richten. Het biedt daarnaast meer ruimte voor lokaal maatwerk en leidt tot een betere en snellere besluitvorming. De vuistregel voor de verdeling tussen de Erfgoedwet en de nieuwe Omgevingswet is: roerend cultureel erfgoed en de aanwijzing van rijksmonumenten staat in de Erfgoedwet. De aanwijzing van ruimtelijk cultureel erfgoed (stads- en dorpsgezichten en cultuurlandschappen) en omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving komt in de Omgevingswet. Samen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van ons cultureel erfgoed mogelijk. Deze wetswijzigingen brengen grote veranderingen met zich mee voor gemeenten. Omgevingsvisie Binnen de nieuwe Omgevingswet stellen Rijk, provincies en gemeenten ieder een omgevingsvisie op: een strategische visie voor de lange termijn voor de gehele fysieke leefomgeving, de maatschappelijke opgave en de te beschermen kernkwaliteiten van een gemeente of provincie.

De omgevingsvisie heeft betrekking op alle terreinen van de leefomgeving, oftewel de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed. Los van de omgevingsvisie wordt de ambitie van de gemeente op onderdelen vastgelegd in een programma. Deze twee documenten vormen gezamenlijk het uitgangspunt voor het omgevingsplan. Gemeenten hebben tot 2024 de tijd voor het vaststellen van de omgevingsvisie en tot 2029 voor het vaststellen van het omgevingsplan. De omgevingsvisie komt tot stand op basis van participatie, zo ook in deze gemeente. De mienskip heeft tijdens het ‘Rondje Súdwest’ in 2019 in het kader van de omgevingsvisie cultureel erfgoed benoemt als wezenlijk onderdeel van thema 2 (van de 5 thema’s in de Omgevingsvisie 1.0): sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap. Ook het weidse en waterrijke landschap is eigenlijk erfgoed. Immers de meren, kanalen en sloten en weide- en akkergronden zijn allemaal onder menselijke invloed ontstaan en verder vormgegeven, oftewel cultuurlandschap. In die zin geldt hetzelfde voor thema 4: vitaal en aantrekkelijk landschap. Ook in thema 3: veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden en thema 5: duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief heeft cultureel erfgoed een rol als wezenlijk onderdeel van de bijzondere woonkwaliteiten.

Handhaving en instandhoudingsplicht Een nieuw stelsel waarbij er minder vergunningen zijn, meer zorgplichten en meer algemene regels leidt er noodzakelijkerwijs toe dat waar voorheen vooraf werd getoetst, de meeste toetsingen in het nieuwe stelsel achteraf gaan plaatsvinden. De gemeente wordt hierdoor gedwongen vooraf maximale duidelijkheid te geven over wat er op een bepaalde plek wel en niet mag. Juridisch betekent dat een verschuiving van vergunningverlening naar handhaving en dat heeft ook een aantal praktische gevolgen. Dit zal lastenverlichting voor de burger met zich meebrengen, maar een verzwaring voor de gemeente omdat handhaving zeer tijdrovend is. Erfgoedorganisaties (bijeenkomst 2018) geven nu al als knelpunt aan, dat het voorkomt dat er niet voldoende kan worden gehandhaafd en er dus soms onomkeerbare aantasting plaats vindt van een monument. 9

Gemeentelijke adviescommissie De taken en bevoegdheden van de huidige monumentencommissie of commissie voor welstand en monumenten vervallen van rechtswege bij inwerkingtreding van de Omgevingswet. De gemeente moet dan een nieuwe gemeentelijke adviescommissie instellen. De minimale wettelijke taak van de gemeentelijke adviescommissie is het uitbrengen van advies over vergunningaanvragen met betrekking tot rijksmonumenten (uitgezonderd archeologische rijksmonumenten). Gemeenten kunnen er voor kiezen meer taken toe te bedelen aan deze adviescommissie. Omgeving van beschermde monumenten Artikel 5.130 (behoud cultureel erfgoed) van het Besluit kwaliteit leefomgeving vraagt om via het omgevingsplan te voorkomen dat in de omgeving van rijksmonumenten, en monumenten die op grond van het omgevingsplan zijn beschermd (gemeentelijke en provinciale monumenten of bijvoorbeeld beeldbepalende of karakteristieke panden) aantastingen plaatsvinden die deze beschermde monumenten ontsieren of beschadigen. Een voorbeeld is het borgen van een molenbiotoop (het garanderen van voldoende windvang). De gemeente moet aantasting van de omgeving van beschermde monumenten voorkomen, voor zover die aantasting een negatieve invloed heeft op het aanzicht of de waardering van die monumenten. Hiervoor moeten gemeenten regels opnemen in het omgevingsplan.

Gemeentelijke monumenten in omgevingsplan Het omgevingsplan vervangt het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. De gemeente wijst in het omgevingsplan gemeentelijke monumenten aan. Ook de bestaande gemeentelijke monumenten worden door de gemeente overgezet naar het omgevingsplan. Momenteel wordt onderzocht hoe dit in te steken. Vergunningverlening voor archeologische rijksmonumenten Onder de Omgevingswet zijn in principe gemeenten bevoegd gezag voor vergunningverlening voor de rijksmonumentenactiviteit bij zogeheten ‘meervoudige aanvragen’. Dus bijvoorbeeld in combinatie met een omgevingsvergunning voor een bouwactiviteit of een omgevingsplanactiviteit. De minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft dan recht van advies en instemming. In de praktijk is dit de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. De minister van OCW blijft bevoegd gezag bij ‘enkelvoudige aanvragen’. Vergunningverleners houden rekening met de door het Rijk vastgestelde beoordelingsregels. Archeologische toevalsvondsten De Omgevingswet regelt dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang, niet alleen de minister van OCW, maar ook de gemeente bevoegd is om bodemverstorende werkzaamheden stil te leggen.

Pijpaarden beeldje kindje Jezus opgraving stadhuis Bolsward

Werelderfgoed De Omgevingswet verankert voor het eerst expliciet wettelijk werelderfgoed. Instructieregels in het Besluit kwaliteit leefomgeving geven aan zowel provincies als gemeenten een taak bij het behoud van de uitzonderlijke universele waarde van werelderfgoed. Dit ter uitvoering van het Werelderfgoedverdrag. De instructieregels verplichten gemeenten om rekening te houden met het werelderfgoed in hun omgevingsplan.

2.3 Centrale thema’s Met het cultureel erfgoed in Súdwest-Fryslân hebben wij goud in handen. Cultureel erfgoed is van intrinsieke waarde en bepaalt in grote mate de waardering voor onze leefomgeving. Het culturele erfgoed is overal en verbindt. Het laat zien wie wij waren, wie wij zijn en geeft richting aan wie wij willen worden. Maar onbekend maakt onbemind. Zo is de gemeente Súdwest-Fryslân één van de grootste erfgoedgemeenten in Nederland, maar zijn wij ons wel bewust welke rijkdom wij in handen hebben en hoe dit erfgoed betekenis geeft aan onze leefomgeving? De komende periode gaan wij inzetten op het zichtbaar maken van de kwaliteiten van ons erfgoed. Dit gaan wij doen via de volgende centrale thema’s: omgevingswetproof, duurzaam erfgoed, cultuurtoerisme, en samen met de mienskip een toekomst voor erfgoed. Deze thema’s gaan we ontsluiten door middel van de drie Erfgoedpilaren. Omgevingswetproof De eerste paar jaren na de grootschalige gemeentelijke fusie van 2011 heeft het accent vooral gelegen op de ‘basis op orde’ brengen. Hoewel een aantal van de meest basale taken inmiddels geregeld zijn, qua instrumentarium is het nog niet vergelijkbaar met gemeenten die al veel langer en meer tijd hebben besteed aan het ontwikkelen van producten op het gebied van erfgoed. Het blijft daarom van belang om verder te gaan met het op orde brengen van de basis.

Belangrijke vragen hierbij: Wat loopt er en is er nog nodig aan inventarisaties en harmonisaties? Wat zijn de mogelijkheden inzake een integratie van erfgoed in de bredere zin van het woord, zowel tussen het roerend en onroerend, immaterieel en materieel erfgoed? Te meer daar nu 10

de Omgevingswet in aantocht is. Het motto van de omgevingswet is “ruimte voor ontwikkeling, waarborgen voor kwaliteit”. Hiermee worden de twee hoofddoelen van de omgevingswet aangegeven. Het ene doel is het “bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, ook vanwege de intrinsieke waarde van de natuur”. Het andere doel is het “doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften”. Een grote opgave voor de praktijk van plannen en projecten is het verbinden van deze twee doelen en de rol die erfgoed hierbij speelt. Hoe kunnen wij het erfgoed beschermen, terwijl wij het tegelijkertijd een nieuwe toekomst geven? Duurzaam erfgoed Erfgoed vertelt het verhaal, hoe elke generatie worstelt met het energievraagstuk. Zo zijn delen van het landschap in het verleden gebruikt voor turfwinning, zijn windmolens al vijf eeuwen lang aanwezig in ons landschap en werd ook vroeger al goed nagedacht over het zuinig omgaan met energie in huizen. Een van de grootste uitdagingen van deze tijd is het tegen gaan van het opwarmen van de aarde, door de CO2 productie omlaag te brengen. Dit betekent dat er gezocht wordt naar hernieuwbare energiebronnen en dat bestaande panden zoveel mogelijk energieneutraal gemaakt moeten worden.

Wat betekent dit voor de daken van onze historische steden en dorpen als deze bedekt zijn met zonnepanelen? Hoe ziet ons historisch landschap er straks uit met windmolens, zonneweides en mestvergisters? Erfgoed lijkt op het eerste gezicht niet duurzaam te zijn, maar is dat wel zo? Erfgoed is circulair vanwege het herbestemmen van locatie, pand en materialen. In hoeverre kan erfgoed een bijdrage leveren aan de doelstellingen op het gebied van duurzaamheid?

Zonnepanelen in beschermd gezicht Sneek

Cultuurtoerisme Het beeld van Fryslân, dat bij mensen van buiten Fryslân leeft, is die van onze gemeente: water, wind en weidsheid afgewisseld met historische kernen. Dat beeld moet we koesteren, maar wel met oog op duurzame doorontwikkeling en leefbaarheid voor onze eigen burgers. Tot de uitbraak van de coronacrisis was er wereldwijd een stijging waar te nemen qua toerisme en de verwachting was alom dat dit zou doorzetten. Bij ongewijzigd beleid werd in Fryslân een verdubbeling verwacht van het aantal toeristische bestedingen in 2030. Binnen de gastvrijheidseconomie van provincie en gemeente staat daarom een slimme groei van toerisme centraal. Het denken verschuift van bestemmingsmarketing naar bestemmingsmanagement waarbij wordt ingezet op meer gecontroleerde groei van het toerisme. (Provinciale beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028, april 2020). Erfgoed en toerisme en recreatie hebben een belangrijke wisselwerking met elkaar. De kwaliteit van het erfgoed en de landschappen oefenen grote aantrekkingskracht uit op toeristen en zorgen voor een prettige leefomgeving voor inwoners. De toeristische kant van het erfgoed kunnen we beter benutten door productontwikkeling, gebaseerd op storytelling en routenetwerken. Daar tegenover roept toerisme en recreatie op tot het koesteren en behouden van de kwaliteit van het erfgoed en de schoonheid van het landschap.

Skutsjesilen Fluessen

We focussen op kwaliteit in de volle breedte en jaarrond. De gastvrijheidseconomie zorgt voor ongeveer 10% van de werkgelegenheid en een groot deel van de bestedingen. De sector heeft de potentie in zich om, naast de zorg, de belangrijkste werkgever van Fryslân te worden. Een slimme groei versterkt de kwaliteit en de omvang van natuur- en cultuurerfgoed. Welke kansen en uitdagingen liggen er op het gebied van toerisme en recreatie voor cultureel erfgoed?

Samen erfgoed een toekomst geven Cultureel erfgoed is wezenlijk onderdeel van het DNA van Súdwest-Fryslân. Het is niet voorbehouden aan toeristen en specialisten, maar collectief bezit. Cultureel erfgoed draagt sterk bij aan de herkenbaarheid van stad, dorp, wijk en ommeland. Erfgoed is een zaak van mensen. Erfgoed is bij uitstek een onderwerp dat veel mensen raakt en interesseert. Mensen van vroeger, mensen van nu en mensen van later zorgen voor het overdragen van het erfgoed van generatie op generatie. Immers erfgoed is van iedereen. De verantwoordelijkheid voor de instandhouding van ons erfgoed wordt dan ook al jarenlang door vele partijen (zoals eigenaren, gebruikers, erfgoedorganisaties en overheden) gedragen. Het is van belang dat volgende generaties minimaal net zo van het erfgoed kunnen genieten als wij. Hiervoor is verdere bewustwording en draagvlak nodig, maar hoe gaan we dat insteken?

11

3. Waardering en bescherming “Wij moeten er een eer in stellen het erfgoed van onze voorgangers verbeterd en vermeerderd over te kunnen dragen aan de geslachten na ons” (Léon Gambetta) Om te weten welke waarden in stand gehouden moeten worden, is het van belang om te weten wat de cultuurhistorische waarden zijn. Dit draagt bij aan de bewustwording. Middels een goede ruimtelijke ordening is het wettelijk verplicht om een beschrijving te geven van de cultuurhistorische waarden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Op basis van een waardenstelling kan vervolgens bekeken worden welke objecten en structuren nadere bescherming verdienen. Objecten en structuren kunnen momenteel op verschillende manieren beschermd worden. Zij kunnen worden aangewezen als beschermd rijks- of gemeentelijk monument of in het bestemmingsplan opgenomen worden als cultuurhistorisch waardevol. Met de invoering van de Omgevingswet gaat dit wijzigen en worden deze waarden allemaal opgenomen in de integrale gemeentelijke omgevingsplannen.

3.1 Uitgangspunten Erfgoed als kernwaarde voor omgevingskwaliteit Cultureel erfgoed maakt een belangrijk onderdeel uit van het begrip ‘omgevingskwaliteit’. Goede omgevingskwaliteit is een van de drie maatschappelijke doelstellingen van de Omgevingswet, naast gezondheid en veiligheid. Omgevingskwaliteit duidt op het belang van aspecten als cultureel erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwaliteit en kwaliteit van natuur en landschap. Súdwest-Fryslân is 'grutsk' op haar landschap en gaat er zorgzaam en zuinig mee om. Het streven is een goede balans tussen wonen, werken, recreëren en genieten in een mooi landschap. (Omgevingsvisie 1.0). Erfgoed is overal, uniek en onvervangbaar Erfgoed is tijd-, plaats en cultuurgebonden. Wat vandaag geen erfgoed is, kan morgen wel erfgoed zijn en andersom. Er bestaat geen grens tussen waar erfgoed begint en waar erfgoed ophoudt. Tegelijkertijd vormt niet alles wat oud is automatisch cultureel erfgoed en moeten we niet alles willen bewaren. Het bijzondere aan erfgoed is, dat het uniek en onvervangbaar is. Uniek omdat het zeldzaam is. Onvervangbaar omdat het niet mogelijk is om het erfgoed opnieuw te vervaardigen, wanneer het eenmaal verloren gegaan is. Dat maakt het erfgoed waardevol, maar tegelijkertijd ook heel kwetsbaar.

Basis op orde Kennis over de ontwikkeling van onze regio en de cultuurhistorische waarden die in de gemeente zijn te vinden, is de basis voor het erfgoedbeleid. Veel is al bekend, maar veel ook nog niet. Vooruitlopend op de omgevingswet is de gemeente nu al verplicht om het erfgoed in de ruimtelijke ordening mee te wegen. Wij vinden het belangrijk om de erfgoedwaarden gemeentebreed in beeld te krijgen om goede afwegingen te kunnen maken bij nieuwe ontwikkelingen door waardevol erfgoed te waarderen, te beschermen en te zorgen voor bewustzijn erover. Voormalige sluis en haven Molkwerum

3.2 Wat gaan we doen?

Vanuit de Omgevingswet heeft de gemeente de plicht om erfgoedwaarden te inventariseren en in de ruimtelijke planvorming te integreren. Afhankelijk van de waarde die we er gezamenlijk aan toekennen, worden de erfgoedwaarden in meer of mindere mate vastgelegd in het omgevingsplan. Daar hoort een passende planologische vertaling van de erfgoedwaarden bij, die aansluit bij wat de gemeente op de betreffende plek wil bereiken. Pas wanneer we weten wat er is en wat voor waarde we daaraan toekennen, kunnen prioriteiten worden gesteld en beleidskeuzen worden gemaakt. Bij de ontwikkeling van gebiedsvisies en grote ruimtelijke projecten wordt tijdig rekening gehouden met het cultureel erfgoed. Daarom zet de gemeente Súdwest-Fryslân in op de volgende punten: Inventarisatie en waardering: van bestemmingsplannen naar omgevingsplan De gemeente wil de komende jaren investeren in het maken en actueel houden van waardevolle analyses, duidelijke waarderingen en ontwikkelingsrichtingen voor haar landschap en kernen. De waardering en ontwikkelingsrichtingen wenst ze te ontwikkelen in samenspraak met de mienskip (visie Ruimtelijke kwaliteit 2013). Alle bestemmingsplannen worden bij herziening aangepast op het aspect cultuurhistorie. Er zijn inmiddels al veel bestemmingsplannen geactualiseerd.

De harmonisatie met het erfgoedbeleid voor de aan de gemeente toegevoegde delen van de voormalige gemeenten Littenseradiel en Boarnsterhim is deels al afgerond, bestaande regelingen zijn inmiddels vervallen. Het laatste stuk harmonisatie vindt plaats via het Facet bestemmingsplan karakteristieke panden en archeologie. Middels dubbelbestemmingen en aanduidingen is ons erfgoed inmiddels dan grotendeels beschermd in de bestemmingsplannen. Straks worden deze doorvertaald naar het omgevingsplan. In de toelichting van een bestemmingsplan staat een cultuur12

historische paragraaf, waarin wordt beschreven op welke wijze de cultuurhistorische, (cultuur)landschappelijke en archeologische (verwachtings)waarden worden beschermd door aan het ruimtelijke gebruik een stelsel van omgevingsvergunningen te koppelen. Dit krijgt vervolgens een juridische doorvertaling in de regels van het bestemmingsplan (door middel van onder andere de dubbelbestemmingen Waarde archeologie/Waarde cultuurhistorie/Waarde Landschap verkaveling, aanduidingen karakteristiek, dijken, meeroever, stuwwallenlandschap en/of reliëf). Bij de aanvraag van een omgevingsvergunning in een gebied met de dubbelbestemming wordt passend onderzoek geëist, indien hier cultuurhistorische en/of archeologische (verwachtings)waarden in het geding gaan komen. Het college heeft in haar Hoofdlijnenakkoord opgenomen, dat zij een goede inventarisatie wil van het cultureel erfgoed. De Landschapsbiografie Súdwesthoeke is essentieel geweest voor een goede opname van het cultuurlandschap in de bestemmingsplannen. De gemeenteraad heeft in november 2017 unaniem een motie aangenomen om de karakteristieke bouwwerken en gezichten in geheel Súdwest-Fryslân te inventariseren en te waarderen. Súdwest-Fryslân gaat daarnaast aan de slag met het programma Omgevingskwaliteit.

Daarin staat onder meer de integrale Atlas Leefomgeving centraal en onderzoek naar wat belangrijk is voor de identiteit van het landschap en de kernen. Hieronder worden in willekeurige volgorde de inventarisaties en waarderingen genoemd, die al lopen en die nog in gang moeten worden gezet in deze notaperiode: • Verdiepingsslag FAMKE • Inventarisatie Tweede Wereldoorlog relicten (inclusief beleid vliegtuigwrakken) • Facet bestemmingsplan karakteristieke panden en archeologie • Inventarisatie karakteristieke bouwwerken • Inventarisatie agrarisch vastgoed en hun bijgebouwen • Doorontwikkeling Landschapsbiografie Súdwesthoeke (programma Omgevingskwaliteit) • Steden en dorpenbiografie (programma Omgevingskwaliteit) • Aanwijzen gemeentelijke monumenten • Register beschermingswaardige bomen (gereed, maar jaarlijkse herziening) • Inventarisatie herbestemming leegstand • Funerair erfgoed

Kazematten Kornwerderzand

Boerderij It Heidenskip

Kerkhof Workum

Voor meer informatie over de afzonderlijke inventarisaties wordt verwezen naar bijlage 1. Dit met uitzondering van funerair erfgoed. Onderdeel van deze Erfgoednota vormt de notitie Funerair erfgoed: gemeentelijke begraafplaatsen (beleidsonderdeel 1). In onze gemeente liggen vele kerkhoven en begraafplaatsen. In het kader van beleidsontwikkeling ten aanzien van de begraafplaatsen, die in gemeentelijk beheer zijn, hebben wij het funerair erfgoed dat in eigendom van de gemeente is geïnventariseerd. In 2021 worden de grafmonumenten gewaardeerd. Op basis van de lokale begraafplaatsverordeningen kunnen de grafstenen vervolgens een beschermde status krijgen, zodat wanneer het grafrecht vervalt de steen niet geruimd wordt, maar op de begraafplaats aanwezig blijft. Erfgoed integraal op de kaart: Atlas leefomgeving Súdwest-Fryslân Een deel van bovenstaande inventarisaties kan worden gebruikt voor de Atlas leefomgeving. Deze levert essentiële informatie over de leefomgeving (onder- en bovengrond) ten behoeve van de integrale uitvoering van strategische en tactische keuzes onder de nieuwe Omgevingswet. Het ontsluit voor het eerst op integrale wijze informatie over de ondergrond en bovengrond en maakt het mogelijk eenvoudiger en beter te werken aan complexe vraagstukken, zoals de Regionale Energiestrategie (RES) en warmtetransitie, waar informatie over de onder- en bovengrond benodigd is.

Om aan de leefomgeving als totaal te kunnen werken brengt de gemeente in de Atlas leefomgeving de kwaliteiten van bodem samen, waardoor tegelijkertijd verschillende doelen en vragen vanuit de diverse disciplines kunnen worden gediend. Ook biedt het inzicht in de rol die de ondergrond kan spelen bij de maatschappelijke opgaven, zoals wateropgaven, verdroging en verzilting van de bodem, de aanleg van kabels en leidingen, transitie van de landbouw, klimaatagenda en de energietransitie. Het samenvoegen van deze inspanningen levert een efficiëntieslag op en spaart tijd. Het is een voorbeeld van integraal werken conform de nieuwe omgevingswet en is een belangrijke stap in de digitalisering. Er wordt geen nieuwe informatie gemaakt. Het bundelen en op nieuwe, gestapelde wijze aanbieden van bestaande informatie biedt een eenvoudiger perspectief op de (on)mogelijkheden en vereenvoudigt, versnelt 13

en verbetert werkprocessen. Bijvoorbeeld bij vragen waar wel en niet iets kan of vragen over welke (beleids)informatie belemmerend of kansrijk is. Richtlijnen onderzoek archeologie en bouwhistorie en onderzoek structureel budget De meeste onderzoeken die worden uitgevoerd, zijn in het kader van archeologie. Via het wettelijk verplichte Programma van Eisen geeft de gemeente aan hoe gravend archeologisch onderzoek moet worden ingericht. Deze PvE’s worden door de gemeente op verzoek de afgelopen jaren kosteloos in eigen beheer opgesteld. Uitgangspunten hierbij zijn de eisen zoals vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). De archeologische onderzoeken dienen te voldoen aan de eisen zoals gesteld door de KNA, de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) en de aanvullende richtlijnen hierop van de gemeente (bijlage 2). Voor wat betreft de mensen die door middel van een metaaldetector het oppervlak in een bepaald gebied willen onderzoeken, gelden de regels zoals verwoord in bijlage 3. In principe zijn de kosten voor archeologisch onderzoek voor rekening van de verstoorder van de grond. De komende beleidsperiode zal verder worden onderzocht wat wenselijk en mogelijk is inzake het instellen van structureel budget voor tegemoetkoming in toeval- en vrijstellingsvondsten, maar ook bij onderzoekskosten vanuit een reguliere omgevingsvergunningaanvraag.

Of bij onderzoekskosten die in verhouding tot de plankosten onevenredig hoog zijn, zogenaamde excessieve kosten. Hierbij kan worden gedacht aan de instelling van compensatieregelingen, waarbij het bedrag voor archeologie dat door het Rijk jaarlijks in het gemeentefonds wordt gestort (€ 48.500 in 2020) zou kunnen worden ingezet (bijlage 4). Bij aanvragen om een omgevingsvergunning voor gebouwde monumenten kan het college vragen om een bouwhistorisch onderzoek, teneinde voldoende informatie boven water te krijgen voor een goede beoordeling/afweging van de aanwezige historische onderdelen en hun waarden in relatie tot de gewenste aanpassingen van het monument. De richtlijnen waaraan dit onderzoek moet voldoen staan in bijlage 2. Binnen de subsidieregeling cultureel erfgoed (bijlage 5) is hiervoor een tegemoetkoming in de kosten beschikbaar. Verankering UNESCO immaterieel en werelderfgoed Met ingang van 2021 gaat de gemeente onderzoeken en vastleggen wat noodzakelijk is qua integratie van gemeentelijk beleid ten aanzien van het materieel en immaterieel, roerend en onroerend erfgoed. In hoeverre de inventarisaties op orde zijn en of er nog beleidshiaten moeten worden opgevuld zal worden bekeken. Delen van de noodzakelijke inventarisaties worden bij voorkeur uitgevoerd door studenten en/of middels werkervaringsplaatsen.

Het is de bedoeling dat de gemeente in elk geval een gewijzigde erfgoedverordening en –register laat vaststellen, waarin roerend erfgoed bijvoorbeeld ook een plek kan krijgen. Daarnaast is het college van B&W wettelijk verplicht om een gewijzigde procedure te gaan volgen op het moment dat cultuurgoederen en verzamelingen vervreemd worden. Het wordt ook wettelijk verplicht om in het omgevingsplan werelderfgoed op te nemen. De Waddenzee, waarvan een deel in onze gemeente ligt, is 1 van de slechts tien werelderfgoederen in Nederland. We gaan kijken hoe dit unique selling point zo goed mogelijk kan worden verankerd in het omgevingsplan.

Waddenzee

14

Tuigconcours Workum

Grutte Pier

4. Bewustwording en samenwerking “A people without the knowledge of their past history, origin and culture is like a tree without roots” (Marcus Garvey) Bewustwording van de waarde van het erfgoed is van belang. Door te investeren in het ontsluiten van kennis over het erfgoed krijgt erfgoed meer betekenis. Hiermee wint het erfgoed aan waarde, wordt de betrokkenheid ten aanzien van het erfgoed vergroot en het draagvlak voor behoud ervan gestimuleerd. Participatie is een belangrijke pijler onder de Omgevingswet. Vroegtijdig samenwerken vergroot de kwaliteit van oplossingen en zorgt ervoor dat verschillende perspectieven, kennis en creativiteit direct op tafel komen.

4.1 Uitgangspunten Rijk aan erfgoed De gemeente Súdwest-Fryslân is een van de grootste erfgoedgemeenten in Nederland. Zo staat Súdwest-Fryslân momenteel in de top 3 qua aantal kerkgebouwen, liggen in onze gemeente veruit de meeste beschermde stads- en dorpsgezichten en staan wij in de top 15 van de gemeenten met de meeste rijksmonumenten. Erfgoed is er al en het is klaar voor gebruik. Het hoeft niet opnieuw bedacht of gemaakt te worden. Het enige wat we moeten doen is datgene wat wij waardevol vinden, behouden voor de toekomst, want weg is weg. Er ligt een schat aan materiaal te wachten. Het enige dat nodig is, is dat wij deze waarden erkennen en inzetten voor verder gebruik. Erfgoed is van waarde Cultureel erfgoed heeft naast sociaal-maatschappelijke en intrinstieke waarde, een belangrijke economische waarde. Historische objecten en/of structuren hebben allereerst een waarde in zichzelf. Het zijn historische relicten uit een andere tijdsperiode die bijzonder, zeldzaam en/of uniek zijn. Het zijn de dragers van ons verleden die wij koesteren om hun eigen betekenis en schoonheid. Zorgdragen voor het erfgoed draagt bij aan een goede omgevingskwaliteit en versterkt de leefbaarheid en vitaliteit van Súdwest-Fryslân. Goed onderhouden erfgoed verhoogt de vastgoedwaarde van het gebied daarom heen.

Erfgoed heeft een aantrekkende werking op toeristen en het weegt mee in de locatiekeuze van bedrijven. Wij zien erfgoed dan ook als een belangrijke economische factor en zetten erfgoed in om de aantrekkelijkheid van ons gebied te vergroten voor inwoners, toeristen en bedrijven.

Bijeenkomst Kerkenvisie

Infobord blokhuis Stavoren

Open dag opgraving Bolsward

Levend erfgoed Onze geschiedenis bevindt zich om ons heen, gematerialiseerd in objecten en landschappen. Elke locatie vertelt zijn eigen verhaal. Gezamenlijk vertellen zij het verhaal van onze regio. Ten eerste is het van belang dat deze objecten en structuren ook in stand gehouden worden en zichtbaar zijn. Want als het er niet meer is, wordt het verhaal minder interessant. Daarnaast gaat het niet enkel om instandhouding; het gaat ook om de toegankelijkheid en betekenis voor de samenleving van nu. Want onbekend maakt onbemind. Het gaat erom dat we leren van ons erfgoed en de kennis van onze geschiedenis vergroten. Daarbij is het van belang dat de verhalen over erfgoed zo veel mogelijk mensen – en vooral ook jongeren – bereiken, dat die verhalen eigentijds zijn en aansluiten bij de belangstelling van de inwoners, toeristen en bedrijven in het nu. Erfgoed is van iedereen Erfgoed is bij uitstek een onderwerp dat veel mensen raakt en interesseert. Objecten worden erfgoed, omdat mensen het zien als een gezamenlijk symbool van hun verleden. Mensen van vroeger, mensen van nu en mensen van later zorgen voor het overdragen van het erfgoed van generatie op generatie. Het erfgoed is er voor iedereen, ongeacht de plek waar je woont, uit welk gezin je komt of welke culturele achtergrond je hebt.

De verantwoordelijkheid voor de instandhouding van ons erfgoed wordt dan ook al jarenlang door vele partijen (zoals eigenaren, gebruikers, erfgoedorganisaties en overheden) gedragen. Het is van belang dat volgende generaties net zo van het erfgoed kunnen genieten als wij. 15

Samen het verleden een toekomst geven Wij staan niet alleen in ons beleid, maar wij werken hierbij nauw samen met andere interne afdelingen, overheden en (erfgoed)organisaties. Wij willen de betrokkenheid van burgers bij het erfgoed benutten door hen waar mogelijk bij de uitwerking van het beleid te betrekken. We streven naar duidelijke communicatie met en participatie van burgers en belanghebbenden. Door samen het verleden een toekomst te geven, komt er meerwaarde en synergie in het proces. We leggen verbindingen met andere gemeentelijke opgaven en werken integraal, met de doelstellingen uit de omgevingsvisie als gemeenschappelijke leidraad.

4.2 Wat gaan we doen? Met het cultureel erfgoed in Súdwest-Fryslân hebben wij goud in handen. Cultureel erfgoed is van intrinsieke waarde voor onze gemeente en bepaalt in grote mate de waardering voor onze leefomgeving. Maar onbekend maakt onbemind. De komende periode gaan wij inzetten op het beter zichtbaar maken van de kwaliteiten van ons erfgoed. Dit gaan we op de onderstaande manieren doen: Marketing: verhaallijnen als sterk merk Historische objecten en structuren hebben een belevingswaarde. Ze spreken tot de verbeelding omdat ze een verhaal vertellen, waarmee wij meer te weten komen over onze geschiedenis en over onszelf en het omringende landschap. Wij hebben veel erfgoed in Súdwest-Fryslân dat met elkaar verbonden een prachtige ketting vormt: de verhaallijnen. Wij gaan de cultuurhistorische beeldmerken, die zo eigen zijn voor het gebied, behouden en benutten voor promotie en marketing van het gebied zelf en van de provincie in haar geheel. VVV Waterland van Friesland werkt, namens onze gemeente en de gemeente De Fryske Marren, aan het sterker positioneren en marketing van de Zuidwesthoek. Er wordt hierbij een hoge prioriteit aan content en storytelling gegeven.

In de bijlage bij het Koersdocument richting 2025, Op Koers naar een duurzame bestemming (januari 2021) heeft VVV Waterland van Friesland actiepunten opgenomen die gaan over het verbinden van het Nationaal Landschap, zoals het ontwikkelen van verhalenroutes en een marketingcampagne van het Nationaal Landschap. Cultureel erfgoed, op het water en op het land vormen een belangrijke input voor de verhaallijnen. Met de verhalen kunnen partners bruikbare arrangementen ontwikkelen, waar routes en evenementen weer verder op kunnen aanhaken. Een bijzonder initiatief op het gebied van samenwerken en van ‘het verhaal van Súdwest-Fryslân’ delen is de oprichting van het Historisch centrum De Tiid in het voormalige stadhuis van Bolsward. Dit centrum krijgt gestalte door samenwerking van verschillende partijen. Het Historisch centrum is een prachtige kans om een breed publiek kennis te laten maken met het cultureel erfgoed van de gemeente Súdwest-Fryslân. Het nieuwe historisch centrum krijgt een semipermanente tentoonstelling en wisselende exposities met een brede programmering, waarin ook plek is voor vondsten en actualiteiten. Vanuit het Historisch Centrum kan ook erfgoededucatie gegeven worden. Kennis, informatie en objecten uit archeologische opgravingen en bouwhistorisch onderzoek kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de presentatie van het verhaal van Súdwest-Fryslân.

Daarnaast wordt het een belangrijk ontmoetingscentrum en een breed platform voor historische evenementen in de gemeente.

Open Monumentendag 2019 Woudsend

Historische centrum de Tiid

Visserijdagen Stavoren

Inzetten op Cultuurtoerisme De gemeente bezint zich op een nieuwe koers binnen Toerisme en Recreatie in Gastvrij Zuidwest-Friesland. Kwaliteitstoeristen en seizoensverlenging vormen hierbij belangrijke items. Cultureel erfgoed kan daaraan een belangrijke bijdrage leveren. Een goede marketing is de basis voor het (door)ontwikkelen van het cultuurtoerisme voor de regio. Dit is een tak van toerisme waarin de nadruk ligt op het ontdekken van inzicht in monumenten en plaatsen, met bijzondere aandacht voor historische authenticiteit, cultuurbehoud en plaatselijke betrokkenheid. Maar ook festivals en moderne kunstuitingen, bijvoorbeeld de activiteiten in het kader van Leeuwarden-Fryslân 2028 (LF2028, een vervolg op Culturele Hoofdstad 2018), kunnen hieronder vallen. Verder kan worden gedacht aan logiesaccommodaties bij herbestemming van erfgoed. Bekend is dat de cultuur- of kwaliteitstoerist wezenlijk meer besteedt dan de standaardtoerist. De kwaliteitstoerist stelt hoge eisen: het verwachtingsniveau ligt steeds hoger. Dit vraagt om kennis, beleving, sfeer, diversiteit en gastvrijheid. Binnen ons gastvrijheidsbeleid zetten we in op een slimme groei, passend bij onze culturele identiteit. Ook voor de eigen inwoners maakt dit de leefomgeving een stuk aantrekkelijker. Zoals al eerder vermeld is het beeld van onze gemeente een samenspel 16

van water, wind, weidsheid afgewisseld met historische kernen. Dit beeld moeten we in stand houden, maar wel met oog voor duurzame doorontwikkeling en leefbaarheid voor onze inwoners. Daarom is het ook zeer wenselijk dat we het advies, geformuleerd in het onderzoeksrapport Vitaliteit Logiesaccommodaties Fryslân (maart 2020), om in Zuidwest Fryslân het unieke landschap van wereldkwaliteit (ons eigen Nationaal Landschap) te beschermen en te benutten, ter harte gaan nemen. Vergroten zichtbaarheid en stimuleren educatie, publieksactiviteiten en opleidingen Wij gaan inzetten op het beter zichtbaar maken van de kwaliteiten van ons erfgoed. Belangrijkste eerste stap hiervoor is om informatie veel meer digitaal te ontsluiten, met name via de gemeentelijke website. Zo worden de bestaande gemeentelijke internetpagina’s over het erfgoed vernieuwd en actief bijgehouden. De brochures die initiatiefnemers bij ruimtelijke ontwikkelingen informeren over de procedures worden geactualiseerd en digitaal ontsloten. We wensen meer ruchtbaarheid te geven over de onderzoeksprojecten richting de media, oftewel actieve communicatie richting de pers en mienskip. We continueren publieksactiviteiten, zoals Open monumentendag en open dagen bij archeologische opgravingen. Amateurarcheologen en andere vrijwilligers wordt de mogelijkheid geboden om mee te graven daar waar mogelijk.