Bijlage 2 - Beeldkwaliteitsplan ‘Vismigratierivier’

waardoor de rust in het achterliggende luwtegebied niet verstoord wordt. De brede rietoever vormt een barriere. Een eventueel pad past bij de zanddam en is onverhard of halfverhard (bijvoorbeeld als schelpenpad).

Visualisatie van de brede zanddam met links de VMR en rechts de brede rietoever met daarachter het IJsselmeer

54/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

6.1 De brede zanddam loopt niet evenwijdig aan de oostelijke dam, maar loopt divergerend richting het zuidwesten. Toelichting: De beleving van het contrast tussen de harde civieltechnische elementen die een onderdeel zijn van het sluiscomplex, en het zachte natuurontwikkelingsproject dat daar tegenaan rust wordt versterkt doordat de zachte dam een andere oriëntatie heeft dan de harde oostelijke dam.

6.2 De brede zanddam heeft niet het uiterlijk van een strakke dam, maar heeft een variabele breedte.

Toelichting: Het zachte en natuurlijke karakter van de westelijke dam wordt benadrukt door de dam niet vorm te geven als een strakke en gelijkvormige dam.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

55/94

6.3 Het profiel van brede zanddam bestaat uit een zeer flauw onderwatertalud aan de IJsselmeerzijde (circa 1:20), een flauw talud boven water (circa 1:10), een brede duinachtige kruin (tussen circa NAP +1,70m en NAP +2,00m. De binnenzijde van de dam bestaat uit steilere taluds in de bochten van de VMR (circa 1:3).

Toelichting: Het hangende strand heeft de uitstraling van een natuurlijk strand. De vegetatie heeft een lage biomassa wat bereikt wordt door het gebruik van voedselarm en vrij grof zand. IJsselmeer

Vismigratierivier

1:3

GLW-0,55m

Principetekening van de brede zanddam.

6.4 Aan de IJsselmeerzijde wordt een rietoever gerealiseerd van minimaal 30 meter breed. Toelichting: De rietoever voorkomt dat wandelaars tot de waterlijn kunnen lopen. Hierdoor blijft de rust in het achterliggende luwtegebied gewaarborgd. Tevens zorgt de rietvegetatie voor een interessant habitat voor rietvogels. Om dit te bereiken dient voedselrijk te worden aangebracht in het talud aan IJsselmeerzijde.

6.5 Indien dit nodig blijkt wordt de binnenzijde van de zanddam (de buitenbochten van de VMR) versterkt met breuksteen. Dit blijft zo laag mogelijk om de sfeer van de zachte zanddam te be­ houden.

Toelichting: De brede zanddam heeft de uitstraling van een natuurlijk strand.

56/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

6.6 Indien de rietoever beschermd moet worden dan gebeurt dit met houten palenrijen die in het verlengde van de dammen aan de binnenzijde van de VMR het IJsselmeer insteken. Dit zorgt voor een luwe oever waar het riet goed kan groeien en niet snel wegslaat. Deze palenrijen hebben een hoogte van Ncirca AP +1,0m. Eventueel noodzakelijke (stenen) luwtedammen parallel aan de Brede zanddam blijven onder waterniveau. Toelichting: De rietoever voorkomt dat eventuele wandelaars tot de waterlijn kunnen lopen. Hierdoor blijft de rust in het achterliggende luwtegebied gewaarborgd. Tevens zorgt de rietvegetatie voor een interessant habitat voor rietvogels. Indien nodig kunnen palenrijen stroming langs de oever remmen, en zo het riet op zn plekhouden. Door de palenrijen in hetzelfde materiaal en in het verlengde van de palenrijen/dammen aan de binnenzijde van de VMR te maken ontstaat eenvoud en helderheid in het ontwerp.

---------

-0.20rĩL----- ------ ------------ -------------------- ĩ^įf -0,40m

1:10 :3

GLW -0.55m

Principetekening van de brede zanddam met houten p alenrijen.

6.7 Het streefbeeld op de Brede Zanddam is een duinachtige vegetatie met een afwisseld beeld van grassen, duinvegetatie en struweel, vergelijkbaar met de Makkumer Noordwaard. Teveel hoog opgaande beplanting wordt tegengegaan. Aan de binnenzijde kan brakke oevervegetatie als Heen, Ruwe bies en riet gaan groeien (het Vegetatieontwikkelingsplan is het streefbeeld). Toelichting: De Vismigratierivier wordt aangelegd om een zo natuurlijk en geleidelijk mogelijke overgangsgebied te maken tussen zout en zoet water. Aanwezige vegetatie dient dit beeld te versterken. Teveel hoog opgaande vegetatie zal het beeld van het weidse open waterlandschap vanaf de Afsluitdijk teveel negatief beinvloeden en zal moeten worden tegengegaan.

Referentie Makkumer Noordwaard

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

57/94

7 RIVIERDEEL

Basis

Dit deel van de Vismigratierivier zorgt voor de vereiste lengte van de waterloop waardoor zoutindringing in het IJsselmeer voorkomen kan worden. Om het water te sturen en enigszins af te remmen worden een soort dwarsribben aangelegd van zand al dan niet gecombineerd met houten palen of andere natuurlijke materialen. Binnen het rivierdeel ontstaat een globale zonering van brak naar zoet water, die op microschaal weer allerlei differentiatie oplevert afhankelijk van de plaatselijke stroomsnelheid, bijvoorbeeld meer brakke zones in de luwe bochten. Dit deel van de VMR heeft het karakter van een rivier: steile buitenbochten met stroming en dynamiek, flauwe zandige relatief luwe binnenbochten. De rivier wordt vastgelegd waar het moet (in de buitenbochten), en losgelaten waar het kan (binnenbochten). De dammen vormen een regelmatig patroon. Streefbeeld

Om ervoor te zorgen dat de rivier niet de bocht uitbreekt kunnen de bochten worden versterkt, bijvoorbeeld met behulp van rijen met houten palen. Meer naar het einde toe volstaat waarschijnlijk een zandige dam met een flauw talud als binnenbocht. Hierdoor onstaat zowel boven als onder water veel variatie wat de ecologische waarde en het beeld van de VMR ten goede komt. In de zandige luwe binnenbochten zal brakwatervegetatie ontstaan van riet en biezen. De buitenbochten blijven onbegroeid. Hoog opgaande (wilgen) vegetatie wordt tegengegaan. De dammen hebben flauwe taluds en een zo laag en smal mogelijke kruin. Bij hoogwater verdwijnen de dammen nagenoeg onder water, terwijl ze bij laag water zichtbaar zijn. Om te grote erosie te voorkomen kunnen de dammen boven de gemiddeld laagwaterlijn eventueel worden bekleed met een natuurlijk materiaal zoals een schelpenlaag. De rivier loopt zoveel mogelijk haaks tegen de oostelijke strekdam aan, zonder afrondingen in de bocht. Aan de westzijde wordt de rivier meer de bocht omgeleidt. De westelijke rand krijgt hiermee wat meer massa,

58/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

terwijl de oostelijke rand het karakter van een smalle technische strekdam behoudt. De bochten kunnen onder de gemiddeld laagwaterlijn van taludbescherming worden voorzien. Indien nodig kunnen in het laatste deel van de VMR stromingsremmende maatregelen worden getroffen. Deze 'kribben zijn zo rank mogelijk en van natuurlijk materiaal. Dit kunnen bijvoorbeeld houten palenrijen zijn die haaks op de zanddammen staan, met daartussen open water. De top van de palen is bij hoog water zo veel mogelijk onzichtbaar.

Impressie van het streefbeeld van de brede zanddam en de aansluitende ribben van de Vismigratierivier.

7.1 De dammen hebben een een gelijke onderlinge afstand zodat een strak patroon en continu doorstroomprotìel wordt gevormd. Toelichting: hen regelmatig ritme geett een rustig beeld, en zorgt voor een continue doorstroomprotìel.

Principetekening van de dammen in het Rivierdeel, in zand, en mogelijk aangevuld met palenrijen.

Beeldkwaliteitsplan r EPvE - Vismigratierivier

59/94

7.3 De hoogte van de dammen is afgestemd op de waterstand, en zijn zo laag mogelijk zodat de Vismigratierivier bij vloed zo waterrijk mogelijk oogt, en de dammen zoveel mogelijk wegvallen. Toelichting: De Vismigratierivier is natuurontwikkeling die gericht is op vissen, en waarin het getijdeverschil zichtbaar is.

7.3 Het karakter van de dammen verloopt in het lengteprofiel: van een smalle dam, even­ tueel met palenrijenaan het begin, tot flauwe zanddammen naar het eind (druppelvorm). Toelichting: Het verloop in de lengte van de dammen laat de dynamiek van het systeem goed zien. Er wordt ook gebruik gemaakt van het principe hard waar moet zacht waar kan.

Principetekening van een dam in het Rivierdeel, in zand, en mogelijk aangevuld met paienrijen.

7.4 De zicht bare del en “ ribben” zijn van zand, eventueel aangevuld met hout of ander natuurlijke materiaalen. Toelichting: Er wordt gebruik gemaakt van natuurlijk en zoveel mogelijk natuurlijke en gebiedseigen materialen. Ze dienen slecht waterdoorlatend te zijn, waardoor wordt voorkomen dat er waterkortsluiting in het rivierdeel ontstaat.

Referenties rijshouten barrièreschermen tussen houten palen of dichte palenrijen.

60/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

7.5 De buitenbochten kunnen indien nodig bekleed worden met donkergekleurd breuksteen, bij voorkeur hergebruikt materiaal uit de omgeving. Deze verharding blijft zo laag mogelijk. Toelichting: Het zichtbare gebruik van steenbekleding dient zoveel mogelijk te worden voorkomen in het zachte natuurlijke deel van de Vismigratierivier.

7.6 De aansluiting van de dammen op de brede zanddam is natuurlijk en afgerond. De aansluiting van beklede buitenbocht is vloeiend. Toelichting: De dammen sluiten op een natuurlijke manier aan op het hangende strand, waardoor de dammen ruimtelijk een onderdeel zijn van de zachte zandige binnenwereld van de Vismigratierivier.

Principetekening van de aansluiting van een “rib" op de brede zanddam.

7.7 De aansluiting van de dammen op de oostelijke dam is haaks en hoekig. Indien toch een bocht gevormd moet worden dient de breuksteen bekleding onder waterniveau te blijven. Toelichting: De oostelijke dam behoudt zoveel mogelijk zijn vrije ligging in een waterlandschap, zonder dat daar zand of vegetatie ontstaat. Door de bocht onder de hoogwaterstand te houden wordt in ieder geval bij hoogwater dit beeld gecreëerd. Vismigratierivier

Oostelijke dam

IJsselmeer

Haakse aansluiting

20m 40m

13,5m

5m

Principetekening van de aansluiting van een “rib” op de Stenen Strekdam.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

61/94

7.8 Het gewenste beeld is dat van een getijdegebied. Vegetatie op de zanddammen blijft beperkt tot spontaan opkomende zilte of brakke pioniers- en oevervegetatie zoals Heen, Ruwe bies en Riet.

Toelichting: De Vismigratierivier wordt aangelegd om een zo natuurlijk en geleidelijk mogelijke overgangsgebied te maken tussen zout en zoet water. Aanwezige beplanting dient dit beeld te versterken. Zie hiervoor ook het Vegetatieontwikkelingsplan dat als streefbeeld voor de vegetatie geldt.

7.9 Eventuele visluwte en -schuilplekken worden verkregen door boomstammen en takken, of andere natuurlijke elementen in de binnenbochten onder laagwaterniveau aan te brengen. Toelichting: Toevoegingen om de stromingssnelheid te beperken zijn van natuurlijk materiaal, en dienen bij voorkeur tevens meerwaarde te bieden als schuilmogelijkheid voor vis.

Principetekening natuurlijke elementen in de binnenbochten.

62/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

7.10 Verdere vertraging van de stroomsnelheid (indien nodig) bestaat uit kribben op een vast ritme in het laatste gestrekte stuk van het rivierdeel. Om erosie te voorkomen kan de bodem in de gehele zuidelijke rivierarm en de eerste bocht beschermd worden met stortsteen.

7.11 Eventueel noodzakelijke kribben zijn zo onopvallend, laag en smal mogelijk en bestaan uit natuurlijk materiaal zoals houten palenrijen. Er dient voldoende ruimte vrij te blijven zodat er tussen de kribben door gevaren kan worden voor onderhoud en beheer. Toelichting: Er dienen zo min mogelijk zichtbare elementen of structuren te worden toegevoegd aan het heldere beeld van de rivier. Om doorvaarbaarheid mogelijk te maken dient wel zichtbaar te zijn waar de kribben zich bevinden.

VISMIGRATIERIVIER

IJSSELMEER

Principetekening lage houten kribben om stroomsnelheid te vertragen.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

63/94

8 AFSLUITMIDDELIJSSELMEERZIJDE

Basis

In de uitstroom-monding van de Vismigratierivier in het IJsselmeer wordt een Afsluitmiddel geplaatst om de getijstroom in de VMR te kunnen regelen en om in geval van calamiteiten te voorkomen dat er zout water vanuit de Waddenzee het IJsselmeer in stroomt. Ook kan het Afsluitmiddel een functie hebben bij het beheer van de VMR, bijvoorbeeld om tijdelijk het zoutgehalte in de rivier te doen toenemen. De uitstraling van het Afsluitmiddel is dat van een betonnen technische constructie van spectaculaire eenvoud, dat een contrast vormt met het zandige natuurontwikkelingsproject. De vormgeving laat zien dat het familie is van het Doorlaatmiddel. Het Afsluitmiddel is zoveel mogelijk symmetrisch vormgegeven en blijft zo laag mogelijk. Uitsluitend de hoofdfunctie is zichtbaar boven maaiveld, techniek wordt zoveel mogelijk verhuld vormgegeven. Streefbeeld

Het Afsluitmiddel bestaat uit één doorstroomopening met een dubbele set wachtdeuren, waarin rinketten zijn opgenomen, en uit twee smalle kanalen waarin door vertical slots de stroomsnelheid wordt beperkt. Ook deze vertical slots kunnen worden gesloten. Een eventueel onderhoudspad wordt daarbij in het midden van het Afsluitmiddel op de tussenwanden geplaatst. De betonnen (keer)wanden worden uitgevoerd in standaard grijs beton. Het is daarbij van belang dat de bekistingsnaden in een regelmatig en orthogonaal patroon worden vormgegeven. Een eventuele loopbrug wordt eenvoudig vormgegeven en uitgevoerd in beton. Hekwerken worden uitgevoerd in thermisch verzinkt

64/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

staal. Hierdoor ontstaat een duidelijk onderscheid tussen de hoofdconstructie en de aanvullende elementen. De vertical slots en wachtdeuren worden uitgevoerd in hout of composiet of vergelijkbaars. De ambitie is om in dit Afsluitmiddel eveneens de vissen en in het bijzonder de vismigratie te beleven. Door de betonnen keerwanden te voorzien van een betonnen dak, ontstaat een ruimte welke een functie kan krijgen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een ruimte voor installaties en/of voor de beheerder. Ook zou hier een plek gemaakt kunnen worden waar de vismigratie beleefbaar gemaakt kan worden. Hierbij valt te denken aan bijvoorbeeld een kijkraam of andere visuele middelen om de vissen te zien migreren. Op deze manier kan informatievoorziening onder maaiveld blijven en is er toch een luwe plek waar bezoekers naartoe zouden kunnen. Eventuele recreatieve elementen zoals zitplekken of informatieborden worden geintegreerd in bouwwerken waardoor de uitstraling van spectaculaire eenvoud overeind blijft. Hoewel voor het Afsluitmiddel meerdere technische uitwerkingen mogelijk zijn, is het essentieel dat deze wordt vormgegeven op basis van de 'Ontwerpprincipes Kunstwerken" zoals benoemd in deel A, hoofdstuk 2 van dit EPvE. In dit hoofdstuk zijn de ontwerpregels beschreven, geïllustreerd aan de hand van een mogelijke uitwerking.

Tevens is er aandacht geschonken aan de kaders voor beleefbaarheid van vissen, waarvan de concrete uitwerking nog moet worden gemaakt.

IJsselmeerzijde

Vismigratierivierzijde

Vogelvlucht van het streefbeeld voor het Afsluitmiddel met rechts de bezoekersruimte. Beeld ter inspiratie. Verdere uitwerking in samenwerking met architect.

Impressie van een mogelijke uitwerking van een plek in het brughoofd waar bezoekers een beeld kunnen krijgen van de werking van de Vismigratierivier. Beeld ter inspiratie.

Beeldkwaliteitsplan t EPvE - Vismigratierivier

65/94

8.1 Het talud van de dammen dient in een vloeiende lijn aan te sluiten op het Afsluitmiddel.

Toelichting: Door het waterprofiel richting het Afsluitmiddel te vernauwen ontstaat een vloeiende overgang van de dam op het Afsluitmiddel. Deze vloeiende overgang benadrukt het integrale ontwerp van het natuurproject en de kunstwerken.

IJsselmeerzijde

IJsselmeerzi

Zanddam Rivierzijde

7ÿp\

Rivierzijde

Zanddam

Principetekening aansluiting op dammen.

8.2 Het afsluitmiddel dient in het hart van de geul te worden gepositioneerd

Toelichting: Door het afsluitmiddel symmetrisch te plaatsen ontstaat een helder afleesbare inpassing.

Principetekening positionering in het hart van de geul.

66/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

8.3 Het afsluitmiddel dient symmetrisch te worden vormgegeven

Toelichting: Door het afsluitmiddel symmetrisch vorm te geven ontstaat een eenvoudig, helder leesbaar ontwerp, hetgeen past bij de spectaculaire eenvoud van de Afsluitdijk.

Bovenaanzicht van streefbeeld van het Afsluitmiddel.

8.4 Voorzijde van de tussenwanden dienen in één lijn te liggen met de kopwanden van de zijvolumes Toelichting: Het in één lijn leggen van de tussenwanden en kopwanden zijvolume's versterkt de eenvoud van het

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

67/94

8.5 De wanden van het Afsluitmiddel dienen te worden uitgevoerd in standaard grijs beton, waarbij eventuele bekistingsnaden een regelmatig en orthogonaal patroon vormen. De keerdeuren en vertical slots dienen uitgevoerd te worden in de uniforme kleur van de hefschuiven in de spuikokers, zoals aangegeven in eis 8.2.3. van het EPvE.

Toelichting: Gelijksoortig materiaalgebruik en de uniforme kleurstelling zorgen voor eenheid en versterken de spectaculaire eenvoud van de Afsluitdijk als geheel en de Vismigratierivier in het bijzonder.

8.6 De detaillering en de expressie van het materiaalgebruik moeten getuigen van zorgvuldigheid en vakmanschap.

Toelichting: Kenmerkend voor de Afsluitdijk is een eenvoudige, onopgesmukte architectuur die dienstbaar is aan zijn functie. Deze karakteristiek is ook leidend voor aanpassingen van bestaande en toevoegingen van nieuwe bouwwerken en andere voorzieningen. Juist vanwege de nagestreefde eenvoud is een zeer zorgvuldige detaillering en materialisering essentieel voor de gewenste ruimtelijke kwaliteit.

8.7 De plaatsing en vormgeving van eventueel noodzakelijke objecten voor beveiliging, verkeers­ geleiding en informatievoorziening (zoals camera’s, detectieapparatuur, bebording en verlich­ ting) dienen in samenhang te worden ontworpen waarbij bundeling en integratie in bouwwerken het uitgangspunt is.

Toelichting: Kenmerkend voor de Afsluitdijk is een eenvoudige, onopgesmukte architectuur die dienstbaar is aan zijn functie. Deze karakteristiek is ook leidend bij toevoeging van noodzakelijke objecten. Juist vanwege de nagestreefde eenvoud is een zeer zorgvuldige integratie in bouwwerken en straatmeubilair essentieel voor de gewenste ruimtelijke kwaliteit.

8.8 Er dienen geen (installatietechniek) onderdelen uit te steken boven het maaiveldniveau.

Toelichting: Door er voor te zorgen dat er geen losse objecten boven het maaiveld uitsteken wordt lineairiteit van de Afsluitdijk versterkt en sluit het Afsluitmiddel aan op de lage dammen van de Vismigratierivier.

8.9 Alle ondersteunende techniek dient verhuld te worden vormgegeven.

Toelichting: Door alle ondersteunende techniek en in het bijzonder alle technische elementen die met beweging en aansturing van de wachtdeuren te maken hebben verhuld vorm te geven. wordt de spectaculaire eenvoud van het kunstwerk verstrekt. Technische elementen worden in een abstract volume in de constructie verwerkt.

68/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

8.10 Een eventuele loopbrug is van beton, en wordt vormgegeven als integraal onderdeel van het Afsluitmiddel. Een brug over het Afsluitmiddel is maximaal 3,5 m breed, en dient op het­ zelfde niveau als de dammen over het afsluitmiddel te lopen. Toelichting: Uitgangspunt is dat de verschillende onderdelen van het afsluitmiddel duidelijk leesbaar zijn. Door de loopbrug op de tussenwanden te plaatsen ontstaat geen versmelting tussen beiden. De loopbrug dient dusdanig te worden uitgevoerd dat deze dienst kan doen als stempel, zodanig dat geen extra stempels noodzakelijk zijn.

gelijke hoogte

Principetekening brug op gelijke hoogte als omliggende dammen.

8.11 Een eventuele loopbrug loopt van kruin tot kruin en sluit op een vloeiend manier aan op de paden aan weerszijden van het Afsluitmiddel. Toelichting: Een eventuele loopbrug kan een logisch onderdeel van het onderhoudspad worden indien noodzakelijk.

zanddai

Pad op berm langs (zuid)oostelijke dam

Principetekening vloeiende doorlopende aansluiting.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

69/94

8.12 Indien er hekwerken nodig zijn op de loopbrug en zijvolumes dan bestaat dit uit een transparant lamellenhekwerk in thermisch verzinkt staal.

Toelichting: Door de contour van de zijvolumes en loopbrug te begrenzen met een transparant hekwerk ontstaat zicht voor bezoekers op de Vismigratierivier. Hiervoor dienen doorvalveilige hekwerken opgenomen te worden, aansluitend bij de eisen voor hekwerken zoals gesteld in het Esthetisch Programma van Eisen Afsluitdijk.

8.13 Een eventuele aanlegplaats ligt in het verlengde van het Afsluitmiddel, maar is ook ver­ plaatsbaar. Toelichting: Door aanlegplaats en Afsluitmiddel op elkaar uit te lijnen ontstaat een logische en gebruiksvriendelijke route. De aanlegplaats is tevens bruikbaar als loswal voor onderhoudsmateriaal en voertuigen. Indien er een loswal voor onderhoudsmateriaal nodig is dan kan dit gecombineerd worden met meerdere functies zodat er niet meerdere aanleg/losplaatsen nodig zijn.

Principetekening eventuele aanlegplaats in verlengde van Afsluitmiddel.

8.14 Indien bij het Afsluitmiddel de mogelijkheid wordt gerealiseerd om de vismigratie te beleven dan is dit bij voorkeur door echt onder water de vissen te zien zwemmen. Dit kan door één of meerdere ruimtehoge kijkramen te maken.

Toelichting: Met het maken van ruimtehoge kijkramen tussen de vertical slots kunnen de migrerende vissen ter plaatse beleefd worden. Indien dit niet mogelijk is kunnen ook andere mogelijkheden voor de beleving van de vismigratie onderzocht worden.

70/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

9 AANLEGPLAATS

Basis

Ten behoeve van het beheer en onderhoud is er mogelijk een aanlegplaats noodzakelijk. Een aanlegplaats wordt vormgegeven als een eenvoudig civieltechnisch element dat echt een toevoeging is aan de stenen dam. Dit betekent dat het juist vormgegeven zou moeten worden als een contrasterend en bij voorkeur losliggend element. Streefbeeld

De aanlegplaats bestaat uit eendrijvend ponton dat met een eenvoudige civieltechnische loopbrug verbonden is met de strekdam. De aanlegplaats is van staal, en ziet er uit als een element dat losligt van de VMR. Door de aanlegplaats demontabel te maken kan de hele constructie relatief eenvoudig verplaatst worden langs de hele zuidelijke zijde van de dam. Hierdoor wordt eventuele verstoring in het aangrenzende luwtegebied geminimaliseerd. De aanlegplaats zou bij voorkeur multifunctioneel zijn, en ook bruikbaar moeten worden gemaakt als loswal en bijvoorbeeld voor eventuele excursieboten. Bezoekers kunnen op deze manier vanaf Makkum of vanaf het Afsluitdijk Wadden Center de Vismigratierivier bezoeken.

9.1 De aanlegplaats heeft een eenvoudige uitstraling en ligt visueel los van de Stenen dam van de Vismigratierivier.

Toelichting: Kenmerkend voor de Afsluitdijk is een eenvoudige, onopgesmukte architectuur die dienstbaar is aan zijn functie. Deze karakteristiek is ook leidend bij toevoeging van noodzakelijke objecten. Juist vanwege de nagestreefde eenvoud is een zeer zorgvuldige integratie in bouwwerken en straatmeubilair essentieel voor de gewenste ruimtelijke kwaliteit. IJSSELMEER

civieltechnische kiper 3.5m tweetT

(stòŕi)

Principetekening van een eventuele aanlegplaats als luchtige en losliggende toevoeging. Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

71/94

9.2 De aanlegplaats en verbindende loopbrug zijn gemaakt van staal. Eventueel kan gekeken worden naar de mogelijkheden om een overbodig geraakte aanlegplaats te hergebruiken.

Toelichting: Kenmerkend voor de Afsluitdijk is een eenvoudige, onopgesmukte architectuur die dienstbaar is aan zijn functie. Deze karakteristiek is ook leidend bij toevoeging van noodzakelijke objecten. Juist vanwege de nagestreefde eenvoud is een zeer zorgvuldige integratie in bouwwerken en straatmeubilair essentieel voor de gewenste ruimtelijke kwaliteit.

Referentie van een stalen aanlegplaats met drijvend ponton.

9.3 Er worden zo min mogelijk extra elementen aan de Afsluitdijk toegevoegd. Indien er een aanlegplaats nodig is ligt deze bij voorkeur bij het Afsluitmiddel. Door de aanlegplaats demonta­ bel te maken kan de hele constructie relatief eenvoudig verplaatst worden langs de hele zuide­ lijke zijde van de dam, en kunnen mogelijk meerdere functies worden gediend.

Toelichting: De aanlegplaats bestaat uit een luchtige civieltechnische constructie die relatief eenvoudig verplaatsbaar is, zodat de aanlegplaats ook meer naar het oosten kan worden gebracht indien dat noodzakelijk is om verstoring van het luwtegebied voor het Windpark Fryslân tegen te gaan.

72/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

10 BRUG

Basis

Ten behoeve van het beheer en onderhoud en recreatieve toegankelijkheid is er mogelijk een brug nodig. Indien de brug er komt dan wordt deze vormgegeven als onderdeel van de familie van kunstwerken met spectaculaire eenvoud (Gelijkend op het Doorlaatmiddel en het Afsluitmiddel). Streefbeeld

Indien er een brug komt dan zal deze worden geplaatst op de overgang van het estuariene gebied naar het slingerende rivierdeel, in de eerste slinger van de rivier, die nog niet binnen het keurslijf van zanddammen ligt. De vormgeving van de Vismigratierivier is zo dat dit de enige logische locatie voor een eventuele brug vormt. De brug is zo licht en slank mogelijk en dient qua vorm en materiaalkeuze een versimpelde afgeleide te zijn van het Afsluitmiddel IJsselmeerzijde. Ook hier is symmetrie een belangrijk uitgangspunt. Eventueel noodzakelijke hekwerken worden uitgevoerd conform het Esthetische Programma van Eisen Afsluitdijk. Indien dit nodig is voor de doorvaarbaarheid van de VMR kan een deel van de brug uitneembaar worden gemaakt.

Mogelijke uitwerking van een brug in de Vismigratierivier.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

73/94

10.1 De brug dient symmetrisch te worden vormgegeven. In vorm en materialisering is de brug familie van de brug over het Doorlaatmiddel en het Afsluitmiddel. Het dek is als ranke lijn vorm­ gegeven, zonder onderliggende balkconstructies.

Toelichting: Door het Afsluitmiddel symmetrisch vorm te geven ontstaat een eenvoudig, helder leesbaar ontwerp, hetgeen past bij de spectaculaire eenvoud van de Afsluitdijk.

Mogelijke uitwerking van een brug in de Vismigratierivier.

10.2 Indien nodig wordt de brug voorzien van een transparant lamellenhekwerk in thermisch verzinkt staal Toelichting: Door de contour van de zijvolumes en loopbrug te begrenzen met een transparant hekwerk ontstaat voor bezoekers zicht op de Vismigratierivier. Hiervoor dienen doorvalveilige hekwerken opgenomen te worden, uitgevoerd conform het Esthetische Programma van Eisen Afsluitdijk.

74/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

10.3 De plaatsing en vormgeving van eventueel noodzakelijke objecten voor beveiliging, verkeersgeleiding en informatievoorziening (zoals camera’s, detectieapparatuur, bebording en verlichting) dienen in samenhang te worden ontworpen waarbij bundeling en integratie in bouwwerken het uitgangspunt is. Toelichting: Kenmerkend voor de Afsluitdijk is een eenvoudige, onopgesmukte architectuur die dienstbaar is aan zijn functie. Deze karakteristiek is ook leidend bij toevoeging van noodzakelijke objecten. Juist vanwege de nagestreefde eenvoud is een zeer zorgvuldige integratie in bouwwerken en straatmeubilair essentieel voor de gewenste ruimtelijke kwaliteit.

10.4 Indien het nodig blijkt om een opstelplaats te realiseren bij de brug (bijvoorbeeld om een deel van de brug eruit te hijsen voor beheer en onderhoud) dan dient deze opstelplaats zo minimaal mogelijk te worden vormgegeven, en dient deze uitgevoerd te worden in halfverharding of doorgroeistenen. Toelichting: verharding die niet integraal onderdeel van het padenstelsel is dient een zo groen en onopvallend mogelijke uitstraling te hebben.

■ttĹ\

eventuele locatie opstelplaats

Impressie van de Vismigratierivier met daarin de mogelijke locatie van brug, en eventuele opstelplaats.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

75/94

B2. UITWERKINGEN PER ONDERDEEL VAN HET RIJKSWERKGEBIED Leeswijzer Het Doorlaatmiddel (H11) en de Inzwemopeningen door de strekdam (H12) zijn onderdelen van de Vismigratierivier en worden dan ook in dit document beschreven om een compleet beeld van het project te krijgen. Deze onderdelen vallen echter onder het Rijkscontract voor de versterking van de Afsluitdijk, en zijn op dit moment reeds in uitvoering. De uitwerking van deze onderdelen is in dit deel opgenomen zoals beschreven in het Esthetisch Programma van Eisen Afsluitdijk (meest actueel vastgestelde versie). Ontwerpvoorstellen ten behoeve van de Vismigratieriver, maar binnen het werkgebied van het Rijkscontract (op het kazematteneiland) hebben we ook in dit deel opgenomen. Dit deel kan gelezen worden als een streefbeeld. Concretere voorstellen voor de recreatieve toegankelijkheid en beleving zullen worden opgenomen in de gebiedsontwikkeling.

11 DOORLAATMIDDEL

Het Doorlaatmiddel vormt de coupure in de Afsluitdijk waardoor de Waddenzijde en IJsselmeerzijde van de Vismigratierivier met elkaar verbonden zijn.

de kruin van de dijk ontstaat aan beide zijden van het fietspad een uitkijkplatform met naar twee zijden zicht over de VMR.

Locatie

Materialisering

Het doorlaatmiddel wordt zo dicht mogelijk tegen het kazematteneiland aangelegd zodat het een herkenbaar onderdeel wordt van het sluiscomplex Kornwerderzand.

Het doorlaatmiddels wordt grotendeels uitgevoerd in standaard grijs beton, eventueel ruw vormgegeven (onder water). De loopbrug wordt uitgevoerd in thermisch verzinkt staal. Hierdoor ontstaat een duidelijk onderscheid tussen de hoofdconstructie en de aanvullende elementen.

Vormgeving

Het doorlaatmiddel wordt vormgegeven als een heldere coupure die de Afsluitdijk doorsnijdt. De wanden doorsnijden de dijk in één rechte lijn en volgen de vorm van het dijklichaam. Aan de oostzijde zorgt een trap voor verbinding voor voetgangers tussen de VMR en de kruin van de Afsluitdijk. Tevens kan in deze (onder)doorgang het doorlaatmiddel van dichtbij worden ervaren. De trap volgt het dijkprofiel en wordt indien mogelijk doorgezet tot op de waterlijn aan de IJsselmeerzijde. De getijden zijn hier goed zichtbaar door het water dat bij hoogwater gedeeltelijk de trap op loopt. Aan de IJsselmeerzijde wordt het recreatiepad via een voetgangersbrug over de doorlaat heen gevoerd. Tevens kan deze brug worden gebruikt voor onderhoud. Deze brug wordt op de tussenwand geplaatst, zodat de tussenwand als heldere lijn op één hoogte doorloopt. De positie van de brug dient afgestemd te zijn op de hoogte van het voetgangerspad en bij reguliere getijdenwerking dient de brug bereikbaar te blijven. Het looppad van 2,5m breed sluit symmetrisch aan op de loopbrug. Op

Bovenaanzicht.

78/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

Hekwerken

Balustrades haaks op de coupurewanden worden uitgevoerd in een stalen lamellenhek conform het Esthetisch Programma van Eisen Afsluitdijk. Hetzelfde geldt voor de balustrade aan de westzijde van de trap. Hierdoor ontstaat er optimaal zicht op vispassage en VMR en blijft de coupure duidelijk leesbaar. Beleving

In de coupure wordt de rijkdom van het openen van de Afsluitdijk beleefbaar gemaakt: de essentie van de VMR - het herstellen van het ecologische systeem. Je loopt door de coupure en je ervaart de doorsteek als de 'poort' voor de vissen. Je ziet de beelden van de twaalf vis-doelsoorten en hun mental-map, waar ze vandaan komen en naar toe zwemmen. Daaruit blijkt dat de Afsluitdijk een kleine jongen is in vergelijking tot de 'swimways' van de vissen.

Installatie-ftechniekblok met daarop uitkijkplatform.

Vogelvlucht zijaanzicht.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

79/94

Vogelvlucht Waddenzijde.

11.1 De wanden in de coupure krijgen elk hun eigen informatie: de wanden waar je direct langs loopt blijven vrij van informatie waardoor deze ook goed schoon te houden zijn. De vrijstaande middenwand oftewel de wand westelijk van de kleine passage en oostelijk van de grote passage, bevat de namen van de twaalf vis-doelsoorten. In de grootste en meest westelijke wand worden de namen van de waterwegen en zeestraten, of te wel de ‘swimways’ van de twaalf vis-doelsoorten, opgenomen.

Toelichting: In de coupure wordt de rijkdom van het openen van de Afsluitdijk beleefbaar gemaakt: de essentie van de Vismigratierivier - het herstellen van het ecologische systeem.

80/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

11.2 De vrijstaande middenwand of te wel de wand westelijk van de kleine passage en oostelijk van de grote passage, bevat de namen van de twaalf vis-doelsoorten in Latijns, Engels en Nederlands. En bovenop deze wand staan de silhouetten van de twaalf vis-doelsoorten, zwemmend in zuidelijke richting, van Waddenzee naar IJsselmeer. Ze worden gelaserd uit roest-vast-staal. Het ontwerp dient nader te worden uitgewerkt in overleg met SLeM. Toelichting: In de coupure wordt de rijkdom van het openen van de Afsluitdijk beleefbaar gemaakt: de essentie van de Vismigratierivier - het herstellen van het ecologische systeem.

1'1/ĩiMSSOZĪ?

U ,:.:i

KMKffiS

MUI

WOSDZĨE

1ŢJ3CHŜ OCZAAU

<«“ussii.mil

iCETELMEEP

Ore Houting -

HolOT

Beeld SLeM.

11.3 In de grootste en meest westelijke wand worden de namen van de waterwegen en zeestraten, of te wel de ‘swimways’ van de twaalf vis-doelsoorten, met richting en afstand ‘gegraveerd’. Dit bij voorkeur door de letters uit te sparen in het beton. Het ontwerp dient nader te worden uitgewerkt in overleg met SLeM. Toelichting: In de coupure wordt de rijkdom van het openen van de Afsluitdijk beleefbaar gemaakt: de essentie van de Vismigratierivier - het herstellen van het ecologische systeem.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

81/94

Beelden SLeM.

82/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

83/94

11.4 Als je door de coupure loopt hoor je een interactieve ‘soundscape’ van passerende vissen. De soundscape reageert op sensoren die worden geactiveerd door de wandelaars, de passerende auto’s en bij voorkeur ook door de passerende vissen (infrarood). Het ontwerp dient nader te worden uitgewerkt in overleg met SLeM. Toelichting: Zo ervaar je de kruising van twee snelwegen: de relatief korte Afsluitdijk voor de auto's, en de waterwegen van meer dan duizend kilometer lengte die, door de coupure als 'brug', met elkaar worden verbonden. Door de soundscape ervaar je het geluid van de passerende auto als 'muziek'.

Soundscape: Kornwerderzand - kruispunt van twee snelwegen

Beelden SLeM.

84/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

11.5 Op de kopse wand (zuidzijde) van het deel waar de coupure kan worden afgesloten wordt het logo van Blijevissen aangebracht met vermelding van naam en jaartal: VISMIGRATIERIVIER 2022. Bij voorkeur uitgespaard in de betonwand. Toelichting: Zo ervaar je de kruising van twee snelwegen: de relatief korte Afsluitdijk voor de auto's, en de waterwegen van meer dan duizend kilometer lengte die, door de coupure als 'brug', met elkaar worden verbonden.

Beeld SLeM.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

85/94

12 INZWEMOPENINGEN STREKDAM

Basis

Streefbeeld

De lange doorgaande strekdammen vormen een belangrijk onderdeel van het sluiscomplex van Kornwerderzand, en zijn specifiek genoemd in het Beschermd Gezicht. Het Masterplan Beeldkwaliteit beschrijft dat openingen in de dammen zo onopvallend mogelijk zouden moeten worden vormgegeven. De locatie van de coupures is zo gekozen dat zoveel mogelijk vis de inzwemopeningen van de Vismigratierivier kan vinden. Door van twee openingen

Ruimtelijk is het van belang dat de doorsnijding op enige

uit te gaan wordt aangesloten bij de 'migratielijn' van het spuiwerk. De coupure dicht bij het kazematteneiland dient zo dicht mogelijk bij de spuisluizen te liggen.

afstand van het kazematteneiland ligt, daar waar de coupure echt een doorsnijding van de dam is, en niet een grens tussen kazematteneiland en strekdam. Deze doorsnijding ligt op 75 meter afstand van de meest noordelijke kazemat. Het zichtbare deel van de keerwanden aan weerszijden van de coupure is verticaal, en bestaat bij voorkeur uit beton. Hierdoor kan de breedte van de openingen zo beperkt mogelijk blijven en wordt benadrukt dat het een echte doorsnijding is van een bestaande luwtedam.

Principetekening inzwemopeningen als heldere doorsnijdingen door de dam.

Impressie noordelijke strekdam met inzwemopeningen.

86/94

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

13 KAZEMATTENEILAND

Basis

Streefbeeld zuidzijde

Het Kazematteneiland is het centrale punt in de Vismigratierivier. Dit is de plek waar het verhaal verteld kan worden van de van zout naar zoet migrerende vissen. Een nieuw padenstelsel kan bijdragen aan beleefbaarheid van de VMR, zonder daarbij de kwaliteiten van het kazematteneiland aan te tasten. Een eventueel nieuw padenstelsel wordt op een logische manier aangetakt op het padenstelsel over de VMR

Via de onderdoorgang onder de A7 zijn beide kazematten met elkaar verbonden. Op het balkon aan weerszijden van het fietspad op de kruin van de dijk kan de VMR als geheel worden overzien.

zodat er een duidelijke eenheid ontstaat.

mits dit technisch haalbaar is en daar bestuurlijk overeenstemming over is. Dit pad gaat over het grondwerk van een kazemat, om vervolgens door te lopen richting de brug over het Doorlaatmiddel richting de Stenen dam. Ook op het zuidelijk deel van het kazematteneiland zou een eenvoudig openlucht klaslokaal kunnen worden aangelegd. Een logische plek hiervoor zou zijn in de luwte van kazemat XVII.

Streefbeeld noordzijde

Vanaf het fietspad aan de noordzijde loopt een route door de luwe kom die wordt gevormd door de grondwerken van de kazematten tot aan het openlucht klaslokaal wat tegen het grondwerk aan wordt gesitueerd. De luwe plek tussen de kazematten zou een uitgelezen kans bieden om het verhaal te vertellen aan bijvoorbeeld groepen bezoekers of bezoekende leerlingen. Dit zou kunnen worden gerealiseerd als een openlucht klaslokaal.

De zuidzijde van het kazematteneiland is toegankelijk via de onderdoorgang onder de A7 en in de toekomst mogelijk doormiddel van een pad over de spuisluizen,

De concrete uitwerking van de routes over het kazematteneiland en van de openlucht klaslokalen dient nog beter te worden uitgewerkt in het gebiedsontwikkelingsproces. Hierbij zal rekening

Indicatieve recreatieve invulling van het kazematteneiland.

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

87/94

Visualisatie van de mogelijke inrichting van het luwe gebied op het noordelijke kazematteneiland.

Visualisatie van de mogelijke inrichting van het openlucht klaslokaal in basalt aan de noordzijde.

88/94

Beeldkwaliteitsplan r EPvE - Vismigratierivier

gehouden worden met de gelaagdheid van de geschiedenis (aanleg 1932, Atlantic wall, Koude Oorlog) en zullen logische verbindingen tussen elementen (tussen bijvoorbeeld bunker en geschutsplek) worden gelegd. Nieuwe routes mogen avontuurlijk en informeel zijn, de bunkers plekken om te ontdekken. De bestaande hoogtes van het grondwerk, met lagere gelegen loopgraven vormen hiervoor de basis. In deze nadere uitwerking kan ook worden gekeken of de logica van het kazematteneiland, met de enigszins verdraaide bunkers herkenbaar kunnen worden gemaakt, bijvoorbeeld met de oriëntatie van het padenstelsel.

bruik vallen zoveel mogelijk weg in de omgeving. Indien er een bredere zone van verharding nodig blijkt te zijn (bijvoorbeeld ten behoeve van beheer en hulpdiensten), zou dit zo groen mogelijk moeten zijn, bijvoorbeeld uitgevoerd in grasdoorgroeistenen. Op plekken waar fietsvoorzieningen wenselijk zijn kunnen fietsnietjes worden geplaatst in vormgeving zoals ook bij het Afsluitdijk Wadden Center.

Paden en elementen zoals de openlucht klaslokalen passen wat betreft vormgeving en materiaalgebruik bij de rest van de Afsluitdijk en de Vismigratierivier; van spectaculaire eenvoud. Paden vallen door materiaalge­

Functies op het kazematteneiland (bron Bouwhistorisch

hoogteligging.

onderzoek, Witteveen+Bos).

Nederlandse aanleg 1933 Duitse aanleg 1940-1945

Koude Oorlog járen '50 Museale periode 1985 - heden

Overige objecten

Benadrukken van de oriëntatie van de bunkers en symmetrie van

Historische gelaagdheid (bron Bouwhistorisch onderzoek,

het kazematteneiland met de routes.

Witteveen+Bos).

Beeldkwaliteitsplan + EPvE - Vismigratierivier

89/94

De rapportage concept 'Beeldkwaliteitsplan en Esthetische Programma van Eisen Vismigratierivier' is in opdracht van Provincie Fryslân opgesteld door Feddes/ Olthof Landschapsarchitecten in samenwerking met Architectenbureau Paul de Ruiter.

Werkteam Feddes/Olthof en Paul de Ruiter Yttje Feddes - landschapsarchitect Yoran van Boheemen - landschapsarchitect Paul de Ruiter - architect Ronald Hageman - architect

Begeleidingsgroep bestaande uit Provincie Fryslân en Initiatiefnemers Feddes/Olthof Landschapsarchitecten

Doelenstraat 32 3512 XJ Utrecht info@feddes-olthof.nl www.feddes-olthof.nl Paul de Ruiter Architecten

Valschermkade 36D 1059 CD Amsterdam info@paulderuiter.nl www.paulderuiter.nl

status datum

Definitief Maart 2023

BEELDKWALITEITSPI ESTHETISCHE PBŪGI VISMIGRATIERIVIER