Bijlage 2 - Accountantsverslag 2022 gemeente Súdwest-Fryslân

Accountantsverslag 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân 16 juni 2023

Deloitte Accountants B.V. Gustav Mahlerlaan 2970 1081 LA Amsterdam Postbus 58110 1040 HC Amsterdam Nederland Tel: 088 288 2888 Fax: 088 288 9737 www.deloitte.nl

Aan de gemeenteraad van de van de gemeente SúdwestFryslân Postbus 10.000 8600 HA SNEEK Datum 16 juni 2023 Ons kenmerk 230610D78D/EP Behandeld door N.R. Fritz RA Partner 06 5204 8682 nfritz@deloitte.nl B.K. Bakker RA Manager 06 8333 0130 kbakker@deloitte.nl

Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Súdwest-Fryslân. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Súdwest-Fryslân. Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Súdwest-Fryslân hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt. De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Súdwest-Fryslân. Bij deze jaarrekening hebben wij op 16 juni 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt. Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 10 november 2022 en met ons auditplan, dat op 3 november 2022 is besproken in uw auditcommissie. Wij bespreken onze bevindingen met de organisatie De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, en met de betrokken medewerkers van financiën en concerncontrol. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: Niels Fritz RA

Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited.

[Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting

4

•

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

5

•

Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring

9

Bevindingen jaarrekening

11

•

Financiële positie van uw gemeente

16

•

Belangrijkste bevindingen uit onze controle

21

Interne beheersing

25

•

26

Belangrijkste bevindingen inzake de interne beheersing

Overige aangelegenheden

29

•

30

Overige aangelegenheden

Bijlagen

31

•

Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen

32

•

Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle

33

•

Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen

34

•

Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022

35

•

Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging

38

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/3

Bestuurlijke samenvatting

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid en rechtmatigheid

•

Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid.

•

De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 3,4 miljoen respectievelijk € 10,2 miljoen.

Welke zaken gaan goed en welke verbeteringen zien wij?

Wij zien dat uw gemeente aan de volgende zaken de juiste aandacht heeft gegeven of verbeteringen heeft gerealiseerd op deze onderdelen:

Belangrijke aandachtspunten

Bestuurlijke samenvatting

•

De verantwoording over en interne controle van de SiSa-bijlage is van een goed niveau. Ondanks een sterke toename van het aantal regelingen in de afgelopen twee jaar is het controleproces soepel verlopen. Dit oordeel geldt ook voor de verantwoording en interne controle van het sociaal domein en Europees aanbesteden. Het proces, de uitvoering en de (interne) controle zijn van een gedegen niveau en de oplevering heeft conform de gemaakte afspraken plaats gevonden.

•

De kwaliteit van het definitieve balansdossier van de grondexploitatie was van een gedegen niveau. Wij zien ten opzichte van voorgaand jaar een stijgende lijn in de kwaliteit van de onderliggende controle-documentatie die uw organisatie voorhanden heeft om de gehanteerde assumpties van de grondexploitatie te onderbouwen. Eveneens constateren wij een hoge betrokkenheid en een kennistoename bij de betrokken medewerkers van de afdeling grondzaken ten opzichte van voorgaand jaar. In onze optiek draagt dit in positieve zin bij een aan de nauwkeurigheid van de actualisaties, de inhoudelijke discussies en de samenwerking. Het belangrijkste aandachtspunt wat resteert is de interne dossiervorming. Het is van belang dat per complex een dossier wordt bijgehouden met alle relevante informatie voor de actualisatie, zodat dit direct voorhanden is indien deze informatie benodigd is voor de controle. Wij merken op dat onze doorlooptijd op onderdelen erg lang was als gevolg van de interne informatieverzameling.

Wij onderkennen de volgende aandachtspunten: •

Wij hebben met elkaar een ‘valse start’ gekend bij aanvang van de jaarrekeningcontrole 2022. Bij aanvang van de jaarrekeningcontrole was het financiële afsluitingsproces als ook het interne opstel- en controleproces van jaarrekening nog onderhanden. Als gevolg hiervan was er bij de aanvang van onze controle sprake van een onvolledig balansdossier en ontbrak de concept-jaarrekening 2022. Dit heeft geleid tot een belangrijke achterstand in de controle en heeft ook geleid tot een inefficiënt controleproces. Wij hebben de auditcommissie op 20 maart 2022 middels een brief, met kenmerk 230365A2FC/ME, in detail geïnformeerd over de ontstane situatie, de oorzaken hiervan en de gevolgen voor onze accountantscontrole. Wij hebben in dit verslag niet nogmaals alle details uiteengezet en willen hiervoor verwijzen naar de voorgenoemde brief.

•

Belangrijk vinden wij het om wel te benoemen dat wij na deze ‘valse start’ nieuwe afspraken met elkaar hebben gemaakt om ervoor te zorgen dat wij de originele planning, en daarmee de raadsvergadering, zouden halen. Deze nieuwe afspraken vereisten van beide partijen toewijding en een hoge mate van flexibiliteit en inspanning. Richting het einde van onze controleweken concluderen wij op koers liggen, en met elkaar een belangrijke inhaalslag hebben gerealiseerd. Eveneens merken wij op dat, ondanks de voorgenoemde omstandigheden, wij goed met elkaar zijn blijven communiceren en wij de samenwerking gedurende het traject als prettig hebben ervaren.

•

Europese aanbestedingsfouten zijn afgenomen ten opzichte van vorig jaar. Desondanks zijn er nog een groot aantal onrechtmatige inkopen met als gevolg een, in omvang, grote rechtmatigheidsfout. Wel merken wij op dat hiervan een aanzienlijk deel doorlopende fouten betreffen uit boekjaar 2021 en er een beperkt aantal nieuwe fouten zijn. Wij constateren dat ten opzichte van voorgaand jaar een verbetering heeft plaats gevonden, maar dat de situatie nog steeds urgent is en continu uw aandacht vereist. Volledigheidshalve dienen wij wel op te merken dat van de getroffen maatregelen gedurende boekjaar 2022 de gevolgen voor een deel pas zichtbaar zullen zijn in boekjaar 2023 en verder.

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/5

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Interne beheersing • (significante bevindingen)

Op basis van de interim-controle 2022 hebben wij tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn schriftelijke gecommuniceerd via de Management Letter 2022 d.d. 28 november 2022 welke is besproken in de auditcommissie van 8 december 2022. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole zijn geen nieuwe significante bevindingen geconstateerd.

•

De financiële positie ultimo 2022 is verbeterd ten opzichte van 2021.

•

Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een relatief hoog voordelig rekeningresultaat 2022 ad € 10,6 miljoen (2021: voordelig € 11,7 miljoen).

•

Wij constateren in zowel boekjaar 2022 (€ 15,0 miljoen) als ook in boekjaar 2021 (€17,5 miljoen) een aanzienlijk verschil tussen het begrote saldo van baten en lasten en het gerealiseerde saldo van baten en lasten. Tevens zijn ook aanzienlijke verschillen zichtbaar tussen de gerealiseerde en begrote baten en lasten op programmaniveau. Dit duidt erop dat er ruimte is om de voorspellende waarde van uw begroting verder te verhogen.

Kwaliteit verslaggeving

•

Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de toegepaste inschattingen redelijk zijn en consistent worden toegepast.

Sociaal domein

•

Het controleproces met betrekking tot het sociaal domein is goed verlopen.

•

De controle van de bestedingen voor de jeugdwet is uitgevoerd conform de werkwijze van voorgaand jaar. Het grootste deel van deze bestedingen vindt plaats via zorgaanbieders waarvoor een productieverantwoording wordt ontvangen. De verantwoorde bestedingen vanuit de productieverantwoordingen van de zorgaanbieders waren eenvoudig aan te sluiten op de financiële administratie.

•

Voor de WMO geldt dat vanaf boekjaar 2022 een belangrijke wijziging heeft plaats gevonden als gevolg van nieuwe aanbesteding voor individuele en groepsgerichte ondersteuning (BG) en Huishoudelijk Hulp (HH). De gemeente heeft in deze aanbesteding een viertal deelgebieden geclassificeerd en per deelgebied heeft één opdrachtnemer de volledige verantwoordelijkheid over de levering van BG of HH. De (financiële) verantwoording van de bestedingen, zowel ten aanzien van de getrouwheid en de rechtmatigheid, vindt plaats door middel van een financiële afrekening en een kwaliteitsjaarverslag.

•

Wij onderkennen in de geleverde zorg in natura voor de Jeugdwet en WMO geen rechtmatigheidsfouten.

•

Op basis van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden kunnen wij de Persoonsgebonden Budgetten (PGB’s) voor zowel WMO als Jeugdwet als rechtmatig aanmerken.

Financiële positie

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/6

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Grondexploitatie

Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’). Wij hebben gelijk aan voorgaand jaar een bevinding geconstateerd ten aanzien van de (tussentijdse) winstneming in de grondexploitatie, welke het gevolg is van de geactualiseerde schatting van de nog te maken kosten. De bevinding ziet in 2022 specifiek toe op de afgesloten complexen. Hieronder volgt een nadere toelichting. In 2022 zijn de afgesloten complexen integraal geactualiseerd. Dit zijn complexen die in afgelopen jaren zijn afgesloten en waarvoor een voorziening is getroffen voor de resterende kosten. Door uw organisatie is vastgesteld dat voor meerdere complexen de nog te maken kosten raming te hoog was verantwoord in voorgaande jaren. Wij hebben dit geverifieerd door middel van onze eigen controlewerkzaamheden en komen tot dezelfde conclusie. De geraamde nog te maken kosten bij een aantal complexen hadden betrekking op werkzaamheden welke reeds waren uitgevoerd of niet meer noodzakelijk waren. Dit heeft geleid tot een vrijval (voordelig resultaat) van € 553.000 in de jaarrekening 2022.

Op basis van de verslaggevingsregels had deze bate in eerdere boekjaren verantwoord moeten worden als resultaat binnen de grondexploitatie. De bate is echter niet van materiele omvang, en daarom is in accountantsjargon sprake van een ‘overige fout’ in de jaarrekening. Wij hebben vastgesteld dat de ‘overige fout’ juist is verwerkt in de jaarrekening 2022. Wij bevelen aan om het jaarlijkse actualisatieproces van de nog te maken kosten en nog te maken opbrengsten verder te formaliseren en hiervoor interne procedures op te stellen. Hierdoor kunnen nieuwe omstandigheden tijdig worden geïdentificeerd en de complexen tijdig worden geactualiseerd. Daarnaast merken wij op dat de parameters welke gehanteerd zijn door uw gemeente voor de indexatie GWW minder voorzichtig zijn dan de parameters vanuit de externe bronnen welke wij hanteren voor onze beste mogelijke inschatting van de kostenindexaties. Wij constateren dat op basis van deze bronnen, welke in onze optiek de huidige marktontwikkelingen reflecteren, een hogere indexatie gerechtvaardigd zou zijn. Uw gemeente kiest voor een risicovollere uitgangspositie, met een relatief lagere kostenstijging en daardoor hogere projectresultaten. Het potentiële effect van deze constatering bedraagt circa € 633.000. Het effect op de winstneming 2022 en de verliesvoorziening 2022 is per saldo € 147.000.

Vanwege het feit dit een schatting is welke betrekking heeft op toekomstige ontwikkelingen van kostenstijging binnen de grondexploitatie classificeren wij dit als schattingsonzekerheid binnen uw voorraad onderhanden werk. Wij zijn van mening dat de waardering van de overige schattingselementen in de grondexploitatie op basis van onze werkzaamheden aannemelijk is en consistent is met vorig jaar.

Naleving van de Europese Wij constateren een afname in de omvang van de onrechtmatige inkopen als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. aanbestedingsregels Uit de controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 2,10 miljoen bij 24 individuele crediteuren (2021: circa € 2,98 miljoen en 32 crediteuren). Van deze fout heeft circa € 1,65 miljoen (21 crediteuren) betrekking op doorlopende fouten uit het verleden. Daarnaast zijn er voor 3 crediteuren nieuwe fouten geconstateerd met een omvang van circa € 0,48 miljoen. Door concern control is een kwalitatief goede spendanalyse verricht, waarin alle bovenstaande fouten aan het licht zijn gekomen. Wij hebben in aanvulling hierop zelfstandige controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels en komen tot dezelfde conclusie.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/7

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Begrotingsrechtmatigheid Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding(en) naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in de ‘analyse per hoofdtaakveld’ in hoofdstuk 3.5 van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. Dit heeft dan ook niet geleid tot een andere strekking van ons rechtmatigheidsoordeel. Frauderisico-analyse

Wij hebben tijdens de interim-controle uw frauderisico-analyse (‘notitie ‘intern frauderisico’) doorgenomen en beoordeeld. Uit onze beoordeling kwamen een aantal aanbevelingen welke zouden kunnen bijdragen aan het verder verhogen van de kwaliteit van deze analyse. Tijdens de jaarrekeningcontrole hebben wij kennis genomen van de geactualiseerde frauderisico-analyse van uw gemeente en constateren wij dat onze opmerkingen hierin zijn verwerkt. Hiermee in onze optiek de kwaliteit van uw fraude-risico analyse verder toegenomen. Met deze analyse heeft de gemeente (net als voorgaande jaren) aangetoond zich bewust te zijn van mogelijke frauderisico’s en we constateren dat zij daar risicogericht maatregelen voor treft. Daarnaast hebben wij, samen met onze fraudespecialisten, gedurende de jaarrekeningcontrole een brainstorm- kennissessie met uw ambtelijke organisatie gehad. Het doel van deze sessie was om de bewustwording rondom fraude te vergroten aan de hand van de theorie (o.a. de evaluatie van de fraudedriehoek en frauderisico-factoren) en het bespreken van praktijkcasussen welke zich in de afgelopen jaren, met name in het publieke domein, hebben voorgedaan. Wij vonden dit een waardevolle sessie, en hopen dat dit bijdraagt aan een verdere versterking van de (fraude)-risicobeheersing binnen uw gemeente.

Wij hebben verder vastgesteld dat u opvolging geeft aan integriteitsmeldingen en hierover rapporteert. Tijdens onze controle over 2022 zijn door ons geen fraudegevallen bij uw gemeente geconstateerd.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/8

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle:

Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente SúdwestFryslân hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Súdwest-Fryslân uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid.

•

Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).

•

Het normenkader 2022, dat op 17 november 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad.

Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat

De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle.

Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen.

Toelichting uitgebreide controleverklaring

Wij hebben geen controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de begrotingsrechtmatigheid

De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. Dit heeft in combinatie met een wijziging van de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole) geresulteerd in een uitgebreidere tekst van de controleverklaring bij uw jaarrekening 2022. Hierin doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ aanvullend verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening hebben wij geen overschrijdingen geconstateerd die wij moeten meewegen in ons oordeel. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa

Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT. Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn. De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2022, onder ‘Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling’. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij zijn van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.

Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/9

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Súdwest-Fryslân Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zuster- en/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.

De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.

Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.

Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar

•

Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.

•

Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.

•

Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022. De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •

Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).

•

De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/10

Bevindingen jaarrekening

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 9,5 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds ca. € 1,2 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 10,6 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.

Eigen vermogen (x € 1 miljoen)

2022

2021

2020

Eigen vermogen per 1 januari

62.312

47.991

47.777

Tussentijdse resultaatbestemming

1.162

-/- 2.599

4.495

Gerealiseerd resultaat

10.659

11.721

4.709

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

9.497

14.321

214

Eigen vermogen per 31 december

71.809

62.312

47.991

In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 24,8% van het balanstotaal (ultimo 2021: 21,8% van het balanstotaal) en is verbeterd ten opzichte van 2021. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.

Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)

Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.

Bij: onttrekkingen aan reserves

18.727

Saldo mutaties reserves

1.162

Gerealiseerd resultaat

10.659

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Totale baten

333.478

Totale lasten

-/- 323.981

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

9.497

Af: stortingen in reserves

Overige aangelegenheden

-/- 17.565

Bijlagen

230610D78D/EP/12

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Súdwest-Fryslân (begroot en werkelijk over de periode 2020-2022) Solvabiliteit Solvabiliteit

30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Grondexploitatiequote

4%

De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.

3% 2% 1% 2020

2021

Begroot

2022

Grondexploitatiequote

0%

2020

Werkelijk

Begroot

Netto schuldquote 80% 60% 40% 20% 2020 Begroot

2021

De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.

2022

Werkelijk

Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie.

Structurele exploitatieruimte

100%

0%

2021

2022

Werkelijk

5% 4% 3% 2% 1% 0% -1% -2%

2020 Begroot

2021

2022

Werkelijk

Nb. De begrote structurele exploitatieruimte in 2022 bedraagt 0,03%.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/13

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen)

Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2022 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 10,6 miljoen ten opzichte van een begroot saldo van € 0,0 miljoen (begroting na wijziging). De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. Wij constateren in boekjaar 2022 een aanzienlijk verschil ad €15,0 miljoen (2021 : € 17,5 miljoen) tussen het begrote saldo (‘begroot na wijziging’) van baten en lasten en het gerealiseerde saldo van baten en lasten. In de laatste bestuursrapportage van 2022 is opgenomen dat het verwachte resultaat voor boekjaar 2022 € 5,2 miljoen betreft. Tevens zijn er aanzienlijke verschillen zichtbaar tussen de gerealiseerde en begrote baten en lasten op programmaniveau. Dit duidt erop dat er ruimte is om de voorspellende waarde van uw begroting verder te verhogen. Wij merken op dat de mutaties in de grondexploitatie en de verwachte resultaten vanuit de grondexploitatie geen onderdeel zijn van het begrotingsproces en ook niet worden verwerkt in de begroting. Dit zorgt voor diverse grotere verschillen tussen de realisatie en de begroting.

Verder zien wij verschillen bij een aantal baten- en/of lastenposten welke in onze optiek als begrotingswijziging doorgevoerd hadden kunnen worden gedurende het boekjaar. Wij hebben voorbeelden hiervan besproken met uw organisatie. In dit licht adviseren wij u dit nader te onderzoeken en eventueel maatregelen te nemen om de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar te brengen. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

20

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen)

10 -

15

(10) (20)

Begroting RealisatieBegroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

10

5

-

300 200

(5) 100 -

Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

(10)

(15)

2020

Begroot

300

2021 Begroot na wijziging

2022 Werkelijk

200 100 -

Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/14

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)

De gemeente Súdwest-Fryslân schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 4,2 miljoen bedraagt (2021: € 4,9 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is voor een bedrag van € 3,7 miljoen in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie. Het resterende deel van deze verliesvoorzienig is aan de passivazijde van de balans gepresenteerd. Dit is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording. Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

•

•

•

•

Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is afgelopen jaren omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin heeft ontwikkeld. Is voor het huidige boekjaar afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen moeten worden bijgesteld als gevolg van de vraag en de huidige marktontwikkelingen? Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen? Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?

De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’. Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 10,00 8,00 6,00 4,00 2,00 -

2020

2021

2022

Ontwikkeling boekwaarde

Overzicht nog te realiseren baten en lasten per project (x € 1 miljoen) 10 8 6 4 2 -

Overig

De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 9,8 miljoen (exclusief voorziening) relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de nog te realiseren baten ad € 26,9 miljoen en lasten ad € 20,3 miljoen in de jaren 2023 e.v. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Indien het college verwacht dat het project verlieslatend is leidt dit tot een voorziening, bij een verwachte winst leidt dit tot (tussentijdse) winstneming. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2022 zijn 17 individuele projecten opgenomen in de bouwgronden in exploitatie.

Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.

Waterstad

•

Ijlsterplein

De voorraad onderhanden werk

Hemmen 3

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Nog te realiseren baten Nog te realiseren lasten

Uit deze figuren blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2022 is toegenomen. De belangrijkste oorzaken van de toename van de boekwaarde betreffen enerzijds het in exploitatie nemen van het IJlsterplein in Sneek en anderzijds de bestedingen voor bedrijventerrein de Hemmen III in 2022 waarvoor nog geen opbrengsten zijn gerealiseerd.

Bijlagen

230610D78D/EP/15

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties, met name de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen:

’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen.

•

Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2022 voor € 1,1 miljoen aan tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2021: € 3,1 miljoen).

•

Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd. Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?

•

Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.

•

Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).

De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is. Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten.

Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag waardoor de risico’s afnemen of is hier nog geen sprake van).

Verder hebben wij de programmering en planning van de grondexploitatie van zowel de woningbouw als bedrijventerreinen op gemeenteniveau gecontroleerd. Hierbij hebben wij gebruik gemaakt van de beschikbaar gestelde behoefteonderzoeken. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •

Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.

•

Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.

•

Een aannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.

De uitgangspunten die in de grondexploitaties en in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt.

Daarnaast merken wij op dat de parameters welke gehanteerd zijn door uw gemeente voor de indexatie GWW minder voorzichtig zijn dan de parameters vanuit de Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de externe bronnen welke wij hanteren voor onze beste risicoclassificatie van de individuele projecten ook de mogelijke inschatting van de kostenindexaties. Wij aard van het project, de programmering en de constateren dat op basis van deze bronnen, welke in onze doorlooptijd een belangrijke rol. optiek de huidige marktontwikkelingen reflecteren, een hogere indexatie gerechtvaardigd zou zijn. Uw gemeente Op grond van de voorgenoemde risicoanalyse hebben wij op basis van onze professionele oordeelsvorming een kiest voor een risicovollere uitgangspositie, met een relatief lagere kostenstijging en daardoor hogere aantal individuele grondexploitaties geselecteerd voor projectresultaten. Het potentiële effect van deze nadere controle. constatering bedraagt circa € 633.000. Het effect op de Voor deze projecten hebben wij de aannemelijkheid van winstneming 2022 en de verliesvoorziening 2022 is per de gehanteerde uitgangspunten gecontroleerd. saldo € 147.000.

Vanwege het feit dit een schatting is welke Daarnaast hebben wij op gemeenteniveau de algemene betrekking heeft op toekomstige ontwikkelingen van uitgangspunten binnen de grondexploitatie kostenstijging binnen de grondexploitatie classificeren wij gecontroleerd. dit als schattingsonzekerheid binnen uw voorraad onderhanden werk. Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/16

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Daarnaast hebben wij bij de controle van de grondexploitatie van de Hemmen III vastgesteld dat in de Nog te maken kosten (NTK) voor dit complexe stelposten zijn opgenomen met een omvang van € 492.000. Deze stelposten zijn opgenomen voor verwachte kosten (als gevolg van project specifieke ontwikkelingen) waarvan de omvang ten tijde van het opstellen van de jaarrekening niet voldoende nauwkeurig kunnen worden ingeschat. Wij zijn derhalve van mening dat hiervan sprake is van een schattingsonzekerheid in de kostenraming van dit complex. Wij zijn van mening dat een toelichting is vereist in de paragraaf grondbeleid en de jaarrekening om deze project specifieke risico’s nader te duiden. Als aandachtspunt willen wij benadrukken om dit complex de komende jaren met extra diepgang te monitoren.

In 2022 zijn de meest omvangrijke complexen door uw organisatie geactualiseerd. Verder merken wij op dat in 2022 een groter aantal complexen zijn geactualiseerd dan in voorgaande jaren en dat daarnaast de actualisatie nauwkeuriger heeft plaatsgevonden.

Voor boekjaar 2022 geldt dat er nog geen verkopen zijn gerealiseerd binnen de Hemmen III. Eveneens is het projectresultaat, inclusief deze stelpost, ultimo boekjaar 2022 nog steeds licht positief. Voorgaande stelpost derhalve geen effect heeft op winstneming van dit complex en is daarmee ook niet verwerkt in de boekwaarde per 31-12-2022. Dit heeft daardoor niet geleidt tot een afwijking in de jaarrekening.

Uw organisatie heeft tijdens de actualisatie van de afgesloten complexen in 2022 vastgesteld dat voor meerdere complexen de nog te maken kosten raming te hoog was verantwoord in voorgaande jaren. De geraamde nog te maken kosten bij een aantal complexen hadden betrekking op werkzaamheden welke reeds waren uitgevoerd of niet meer noodzakelijk waren. Dit was echter niet in een eerder stadium bekend bij de planeconomen en overeenkomstig niet verwerkt in de grondexploitatie. Dit heeft geleid tot een vrijval (voordelig resultaat) van € 553.000 in de jaarrekening 2022. Bij deze complexen was er geen sprake van nieuwe feiten of omstandigheden welke aanleiding gaven tot de wijziging in voornoemde raming. Op basis van voorgaande en de omvang van de vrijval concluderen wij dat in het verleden de betreffende complexen niet tijdig en juist zijn geactualiseerd.

Nog te maken kosten (NTK) – proces De afdeling grondzaken (planeconomen) maakt per complex in de grondexploitatie keuzes als het gaat om de mate van detail waarin de raming van de nog te maken kosten van de resterende activiteiten binnen het complex worden geactualiseerd. Deze keuzes zijn onder andere gebaseerd op de beschikbare capaciteit van de planeconomen, het moment waarop de meest recente (detail)actualisatie heeft plaats gevonden en de recente ontwikkelingen per complex.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Dit hebben wij vastgesteld aan de hand van de kwaliteit van de onderliggende brondocumentatie. Wij zien hierin een stijgende lijn ten opzichte van voorgaande jaren. Ten slotte willen wij vermelden dat wij voor onze werkzaamheden projectbezoeken hebben uitgevoerd samen met een aantal planeconomen van uw gemeente. Dit heeft positief bijgedragen aan de uitvoering van de controle. Nog te maken kosten (NTK) - Afgesloten complexen

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Op basis van de verslaggevingsregels had deze bate in eerdere boekjaren verantwoord moeten worden als resultaat binnen grondexploitatie. De bate is echter niet van materiële omvang, en daarom is in accountantsjargon sprake van een ‘overige fout’ in de jaarrekening. Dergelijke fouten worden gecorrigeerd in de eerste opvolgende jaarrekening welke wordt opgesteld vanaf het moment dat deze ‘overige fout’ is geconstateerd. Wij hebben vastgesteld dat de deze ‘overige fout’ juist is verwerkt in de jaarrekening 2022. Hiermee is voldaan aan de verslaggevingsvereisten. Het resterende risico is ondervangen doordat de raming van de NTK van de overige complexen voorgaand jaar diepgaand is herijkt en in 2022 geactualiseerd. Op basis hiervan constateren wij dat hiervoor geen materieel restrisico aanwezig ten aanzien van nog te maken kosten is in de jaarrekening 2022. Nog te maken kosten (NTK) – aanbevelingen Naar aanleiding van deze constateringen bevelen wij aan om het jaarlijkse actualisatieproces van de nog te maken kosten en nog te maken opbrengsten verder te formaliseren en hiervoor procedures op te stellen. Hierdoor kunnen nieuwe omstandigheden tijdig worden geïdentificeerd en de complexen tijdig worden geactualiseerd. Daarnaast betreft de interne dossiervorming een aandachtspunt.

Het is van belang dat per complex een dossier wordt bijgehouden met alle relevante informatie voor de actualisatie, zodat dit direct voorhanden is indien deze informatie benodigd is voor de controle. Wij merken op dat onze doorlooptijd op onderdelen erg lang was als gevolg van de interne informatieverzameling.

Bijlagen

230610D78D/EP/17

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Woondeal provincie Friesland Om het landelijke woningtekort aan te pakken zijn er tot en met 2030 ruim 900.000 (landelijk) nieuw te bouwen woningen nodig. Daarvoor zijn woondeals gesloten in de 12 provincies. De Friese gemeenten, provincie Friesland en Hugo de Jonge –minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening- hebben op 20 april 2023 de Friese regionale woondeals ondertekend. Met deze regionale woondeal bundelen de verschillende overheden hun kracht om de woningbouw in Friesland te versnellen. In deze woondeals zijn ook afspraken over gezamenlijke opgaven opgenomen, zoals onder andere de inrichting van de openbare ruimte, de aanleg van wegen en het vernieuwen van wijken. Met de inzet van alle partijen groeit het aantal woningen in een hoger tempo. Voor de provincie Friesland levert de regionale woondeal 17.720 woningen op in de periode 2022-2030. Waarvan 1.980 woningen voor de gemeente Súdwest-Fryslân. Specifiek voor de Friese aanpak is de aandacht voor innovaties op het gebied van circulaire bouw, industrieel bouwen en biobased bouwen. De afspraken in de regionale woondeals worden jaarlijks geëvalueerd en waar nodig herijkt. Dit heeft ook dus gevolgen voor de gemeente Súdwest-Fryslân en de programmering van woningbouw.

Wij adviseren de gemeente om hier in 2023 tijdig aandacht aan te besteden en de regionale woondeal te betrekken in de herijking van de grondexploitaties voor 2023.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/18

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid

Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Lastenoverschrijdingen (x € 1 miljoen) 12 8 4 Programma 3

Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.

Voor de begrotingsrechtmatigheid kijken wij naar de lastenoverschrijdingen per programma. In de figuur hieronder hebben wij de programma’s met een lastenoverschrijding opgenomen.

Programma 2

Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening

Programma 1

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van en toelichting op deze overschrijdingen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen onder ‘analyse per hoofdtaakveld’ in hoofdstuk 3.5 van de jaarrekening. Hiermee legt het college aan de gemeenteraad verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022. Zoals blijkt uit het voorgaande overzicht is bij alle drie programma’s sprake van een begrotingsoverschrijding op de lasten. Deze geconstateerde kostenoverschrijding wegen wij niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. Op de volgende pagina is een inhoudelijke analyse opgenomen waarin onze afwegingen en conclusies zijn opgenomen.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. In de afspraken tussen de gemeenteraad en het college is vastgelegd dat het college kredietoverschrijdingen gedurende het jaar dient te melden aan de raad. Dit gebeurt ook daadwerkelijk. Echter, bij dergelijke meldingen vraagt het college niet direct een verhoging van het krediet aan bij de raad. Wij begrijpen dat de gemeente deze werkwijze (wel melden, niet muteren in het krediet) al langere tijd toepast, maar stellen vast dat deze werkwijze niet formeel is bekrachtigd in een verordening of raadsbesluit. Wij adviseren u om ófwel de gehanteerde werkwijze alsnog formeel te bekrachtigen met een raadsbesluit, ófwel op het moment van een melding direct een verhoging van het krediet te laten autoriseren door de raad. Verder willen wij u wijzen op onderstaande adviezen van de commissie BBV ten behoeve van de actualisatie van de financiële verordening voor boekjaar 2022.

Dit advies is overgenomen uit het addendum bij de kadernota rechtmatigheid 2018 (gepubliceerd in 2021). De commissie BBV adviseert om afspraken tussen college en raad over verschuivingen van uitgaven tussen jaarschijven in een investeringsbudget vast te leggen in de financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet. De commissie BBV adviseert om kaders op te nemen in de financiële verordening, ex artikel 212 Gemeentewet, indien specifieke budgetten bij onder uitputting op jaareinde in bestemmingsreserves worden opgenomen. Bijlagen

230610D78D/EP/19

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid

Begrotingsoverschrijdingen Omschrijving

Toelichting

Conclusie

Programma 1 Sociaal Totaal € 9,0 miljoen De hogere lasten zijn voor een omvang van € 9,0 miljoen gerelateerd aan de kosten voor opvang ontheemde Oekraïners. Deze lasten worden volledig Opvang ontheemde Oekraïne € 9,0 miljoen gecompenseerd door direct gerelateerde baten met betrekking tot de opvang van de Oekraïners.

De overschrijding telt niet mee voor ons oordeel omdat deze wordt gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten.

Programma 2 Ruimte Totaal € 1,7 miljoen Grondexploitatie € 3,4 miljoen

De hogere lasten zijn voor een omvang van € 1,7 miljoen gerelateerd aan mutaties in de grondexploitaties. Deze lasten worden volledig gecompenseerd door direct gerelateerde baten met betrekking tot de grondexploitatie.

De overschrijding telt niet mee voor ons oordeel omdat deze wordt gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten.

Betreft een verplichte dotatie aan de wachtgeldvoorziening. De omvang van de additionele dotatie kon pas worden bepaald bij het opstellen van de jaarstukken omdat de uitgangspunten voor het vormen van de voorziening pas per balansdatum bekend waren.

De overschrijding telt niet mee voor ons oordeel om deze lasten binnen het gemeentelijke beleid en niet eerder gemeld hadden kunnen worden aan de gemeenteraad.

Programma 3 Bestuur Totaal 0,4 miljoen Voorziening extra dotatie wachtgeldaanspraken € 0,5 miljoen

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

230610D78D/EP/20

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in de eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken. Wij hebben tijdens de interim-controle uw frauderisicoanalyse (‘notitie ‘intern frauderisico’) doorgenomen en beoordeeld. Uit onze beoordeling kwamen een aantal aanbevelingen welke zouden kunnen bijdragen aan het verder verhogen van de kwaliteit van deze analyse. Tijdens de jaarrekeningcontrole hebben wij kennis genomen van de geactualiseerde frauderisico-analyse van uw gemeente en constateren wij dat onze opmerkingen hierin zijn verwerkt. Hiermee in onze optiek de kwaliteit van uw fraude-risico analyse verder toegenomen.

Met deze analyse heeft de gemeente (net als voorgaande jaren) aangetoond zich bewust te zijn van mogelijke frauderisico’s en we constateren dat zij daar risicogericht maatregelen voor treft. Daarnaast hebben wij, samen met onze fraudespecialisten, gedurende de jaarrekeningcontrole een brainstorm- kennissessie met uw ambtelijke organisatie gehad. Het doel van deze sessie was om de bewustwording rondom fraude te vergroten aan de hand van de theorie (o.a. de evaluatie van de fraudedriehoek en frauderisico-factoren) en het bespreken van praktijkcasussen welke zich in de Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

. afgelopen jaren, met name in het publieke domein, hebben voorgedaan. Wij vonden dit een waardevolle sessie, en hopen dat dit bijdraagt aan een verdere versterking van de (fraude)-risicobeheersing binnen uw gemeente. Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het fraude-risico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat, als gevolg van fraude of fouten. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing. Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt.

Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Fraude en integriteit Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens bespreken met uw organisatie. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd. Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties, en hierover tijdig met ons in contact treedt. In de Management Letter 2022 hebben wij onderstaande aandachtsgebieden geïdentificeerd ten aanzien van de interne beheersing rondom contante geldstromen: •

Beheersing contante geldstroom inzake Oekraïne

•

Procedures marktgelden

Wij hebben reeds tijdens de interim-controle geconstateerd dat het risico op de onrechtmatige uitstroom van middelen voor gelden inzake Oekraïne was weggenomen doordat nu uitsluitend wordt gewerkt met pinpassen. Nu hebben wij ook vastgesteld dat de verantwoording van de contante gelden is uitgezocht en hierover intern verantwoording is afgelegd. Wel constateren wij dat de bevinding rondom het ‘niet volgen’ van de procedures inzake marktgelden nog niet is opgelost. Voor onze controle betreft dit geen materiële stroom. Echter omdat binnen dit proces met contante geldstromen wordt gewerkt (kwalitatieve overweging), willen wij u benadrukken dat het van belang is dat de interne beheersing hiervan op orde is. Uw aandacht voor dit punt is daarom vereist.

Bijlagen

230610D78D/EP/21

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Súdwest-Fryslân

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Overige bevindingen Naleving van de Europese aanbestedingsregels De naleving van de aanbestedingsvoorschriften door de gemeente Súdwest-Fryslân is al enige jaren een belangrijk punt van aandacht vanwege de historie van rechtmatigheidsfouten. Europese aanbestedingsfouten zijn afgenomen ten opzichte van vorig jaar. Desondanks zijn er nog een groot aantal onrechtmatige inkopen met als gevolg een, in omvang, grote rechtmatigheidsfout. Wel merken wij op dat hiervan een aanzienlijk deel doorlopende fouten betreffen uit boekjaar 2021 en er een beperkt aantal nieuwe fouten zijn. Wij constateren dat ten opzichte van voorgaand jaar een verbetering heeft plaats gevonden, maar dat de situatie nog steeds urgent is en continu uw aandacht vereist. Volledigheidshalve dienen wij wel op te merken dat van de getroffen maatregelen gedurende boekjaar 2022 de gevolgen voor een deel pas zichtbaar zullen zijn in boekjaar 2023 en verder. Uit de controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 2,1 miljoen bij 24 individuele crediteuren (2021: circa € 2,98 miljoen en 32 crediteuren). Van deze fout in boekjaar 2022 heeft circa € 1,6 miljoen (21 crediteuren) betrekking op doorlopende fouten uit het verleden. Daarnaast zijn er voor 3 crediteuren nieuwe fouten geconstateerd met een omvang van circa € 0,48 miljoen.