Bijlage 1. Rapportage rekenkameronderzoek bestaanszekerheidsbeleid

De uitvoeringsagenda, bestaande uit de uitvoeringsplannen voor armoede- en minimabeleid en schuldhulpverlening, worden als belangrijk middel gezien om hier in de toekomst concreet invulling aan te geven. Over de wijze waarop dat gebeurt zijn geen afspraken gemaakt met de raad. De indruk bestaat dat de raad tevreden is over de huidige informatievoorziening. De cliëntenraad heeft regelmatig contact met raadsleden tijdens commissievergaderingen, bijvoorbeeld door in te spreken, en daarbuiten. Raadsleden geven aan het contact met de cliëntenraad als waardvol te zien en het wordt belangrijk gevonden dat dit contact een structureel karakter heeft.

5.2.2 Ervaringen van de raad In het gesprek met de raadsleden dat in het kader van dit rekenkameronderzoek heeft plaatsgevonden komen een aantal speerpunten naar voren. Allereerst het bereik van de regelingen; raadsleden geven aan geïnteresseerd te zijn in de mate waarin de ondersteuning terechtkomt bij de inwoners die deze het hardst nodig hebben. Ook vinden raadsleden de vindbaarheid van de beschikbare ondersteuning voor de inwoners van belang. Daarnaast wordt het zicht op de doelgroep genoemd. Raadsleden denken verschillend over de mate waarin inwoners die recht hebben op ondersteuning goed in beeld zijn bij de gemeente. Zij maken zich in het bijzonder zorgen over inwoners die net boven het minimum zitten. Ook de bejegening van inwoners door de gemeente vinden raadsleden van groot belang. Mensen verliezen snel het vertrouwen in de overheid, zo wordt geconstateerd. Een ander aandachtspunt is de (domeinoverstijgende) samenwerking van de gemeente met andere partijen en inwoners zelf. Weten bijvoorbeeld zorgaanbieders die door de gemeente worden ingezet waar zij zich kunnen melden bij zorgen over bestaanszekerheid bij inwoners? En is het bij initiatieven vanuit de gemeenschap zelf voldoende duidelijk hoe de gemeente daarbij kan ondersteunen?

Bestaanszekerheid

25

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Raadsleden hebben de indruk dat er door het oprichten van SWF Tichtby de nabijheid en toegankelijkheid van de gemeente zijn verbeterd en dat het bereik van gemeentelijke regelingen is vergroot. Daarbij wordt wel geconstateerd dat SWF Tichtby zich met name op de inwoner richt en minder op de ondernemer. Het college en de ambtelijke organisatie doen in de beleving van de raad hun best, maar er wordt ook gewezen op de verantwoordelijkheid bij de raadsleden zelf, bijvoorbeeld voor het bezoeken van opiniërende bijeenkomsten.

Bestaanszekerheid

26

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Hoofdstuk 6 Conclusies en aanbevelingen 6.1 Conclusies Het rekenkameronderzoek naar het bestaanszekerheidsbeleid in de gemeente SúdwestFryslân laat zien dat het beleid wordt gekenmerkt door een sterke ambitie en proactieve inspanningen, maar tegelijkertijd geconfronteerd wordt met uitdagingen in de uitvoering en de monitoring van de doeltreffendheid. De gemeente Súdwest-Fryslân zet zich in voor het verbeteren van de bestaanszekerheid van haar inwoners en heeft dit vastgelegd in het Beleidskader Bestaanszekerheid 2023-2026. Er zijn goede stappen gezet in het verkrijgen van dieper inzicht in de doelgroepen, met de inzet van data-analisten, verdiepende onderzoeken als een inkomenseffectrapportage en, cruciaal, de structurele betrokkenheid van ervaringsdeskundigen. Het beleid richt zich op de behoeften van de inwoners en de complexiteit van armoede wordt erkent, inclusief de 'armoedeval'. De ontwikkeling van een breed scala aan lokale regelingen en de ambitie om het bereik te vergroten van 40% naar 80% zijn positieve indicatoren, met een reeds gerapporteerde stijging naar 66%. Initiatieven zoals SWF Tichtby en de toenemende automatische toekenning van regelingen dragen bij aan een verbeterde toegankelijkheid en proactieve ondersteuning. De samenwerking met lokale partners, zoals de Voedselbank, versterkt de aanpak.

Echter, de algehele doeltreffendheid van het beleid wordt beïnvloed door een aantal structurele en operationele verbeterpunten. Ondanks de inspanningen om regelingen toegankelijk te maken, bestaat er nog steeds een kloof tussen het recht op ondersteuning en het daadwerkelijke gebruik ervan. Dit komt door factoren als de complexiteit van informatie, de angst voor terugvordering (mede ingegeven door de toeslagenaffaire), een algemeen wantrouwen jegens de overheid en een gebrek aan digitale vaardigheden. De effectiviteit van het beleid is afhankelijk van het vermogen om psychologische en praktische barrières bij inwoners te overwinnen. De veelheid aan ondersteunende instanties draagt bij aan deze complexiteit, waardoor het voor inwoners onduidelijk kan zijn waar zij met welke vragen terechtkunnen. Een aandachtspunt is de huidige staat van monitoring en evaluatie. Het instrumentarium hiervoor is nog in ontwikkeling voor het armoede- en minimabeleid, en de gemeente monitort nog niet periodiek of beleidsdoelen binnen budgettaire kaders worden bereikt. Hoewel KPI's worden gepland voor schuldhulpverlening, ontbreken concrete streefwaarden en is de koppeling met de overkoepelende beleidsdoelen uit het Beleidskader Bestaanszekerheid niet geheel duidelijk.

Zo zijn in het beleidskader als doelen voor schuldhulpverlening opgenomen: “het uitwerken van een compleet werkproces in 2024 voor zowel ondernemers als inwoners” en “het maken van verdere samenwerkingsafspraken met bewindvoerders over de in-, dooren uitstroom van cliënten van wie de bewindvoering wordt betaald vanuit de bijzondere bijstand”. Deze doelen betreffen de werkprocessen van de gemeente en zijn niet als zodanig vertaald in de doelen en meetbare resultaten/KPI’s die we terugvinden in het uitvoeringsplan waarin de inwoner het vertrekpunt is. De beperkingen in het instrumentarium en de inzet daarvan belemmert de gemeente in haar vermogen om de daadwerkelijke impact van haar beleid te meten en effectief bij te sturen. De controlerende en kaderstellende rol van de gemeenteraad wordt belemmerd door het onvoldoende plaatsvinden van het gesprek over doelrealisatie. Hoewel de raad betrokken is

Bestaanszekerheid

27

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

en regelmatig wordt geïnformeerd, ontbreken formele afspraken over de informatievoorziening en de noodzakelijke data om de behaalde resultaten daadwerkelijk te toetsen aan de gestelde kaders. Dit beperkt de raad in het effectief uitoefenen van haar controlerende functie en het bijsturen van het beleid op basis van concrete resultaten. Tot slot is de lange termijn duurzaamheid van het beleid kwetsbaar door onzekerheden rondom financiële en personele middelen, met name na 2026. Hoewel de huidige middelen als toereikend worden ervaren, kunnen landelijke ontwikkelingen en de gevolgen van eigen gemeentelijke keuzes de financiële stabiliteit onder druk zetten. Samenvattend kan worden geconcludeerd dat de gemeente Súdwest-Fryslân een ambitieus en betrokken beleid voert op het gebied van bestaanszekerheid, met concrete stappen in de uitvoering en een groeiend bereik van regelingen. Echter, de daadwerkelijke doeltreffendheid wordt beperkt door uitdagingen als onderbenutting van regelingen, de versnippering van het ondersteuningslandschap, inconsistentie in beleidsdoelen en een nog onvoldoende ontwikkeld instrumentarium voor monitoring en evaluatie, wat de effectieve controlerende rol van de gemeenteraad belemmert. De lange termijn financiële en personele duurzaamheid van het beleid vereist bovendien voortdurende aandacht en strategische planning.

Bestaanszekerheid

28

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

6.2 Aanbevelingen Aanbevelingen aan de gemeenteraad De gemeenteraad speelt een cruciale rol in de controle en kaderstelling van het bestaanszekerheidsbeleid. Om deze rol effectiever te kunnen vervullen, worden de volgende aanbevelingen gedaan: 1. Versterk de controlerende rol van de raad door gerichte informatievoorziening Maak formele afspraken met het college over de vorm en inhoud van de informatievoorziening over het bestaanszekerheidsbeleid. Zorg ervoor dat deze informatie periodieke, robuuste prestatiedata bevat die direct gekoppeld zijn aan de strategische beleidsdoelen en budgettaire kaders. Vraag daarnaast actief om inzicht in de daadwerkelijke impact van het beleid, inclusief het bereik en het 'niet-bereik' van regelingen, en de redenen voor onderbenutting. Dring aan op de vaststelling van concrete streefwaarden voor alle KPI's in de uitvoeringsplannen, waaronder de KPI’s die reeds zijn opgenomen in het uitvoeringsplan schuldhulpverlening, en monitor de voortgang hierop.

2. Stimuleer een integrale aanpak Adviseer het college om de samenwerking tussen interne en externe partners verder te verbeteren, zodat er een soepele overgang is tussen verschillende vormen van ondersteuning, bijvoorbeeld door de gemeente en de Voedselbank.

3. Blijf de stem van de inwoner borgen Handhaaf en versterk het structurele contact met de Cliëntenraad Werk & Inkomen en ervaringsdeskundigen, en gebruik hun input actief bij de bespreking van beleidsresultaten en eventuele bijsturing. Blijf aandacht vragen voor de bejegening van inwoners en de begrijpelijkheid van gemeentelijke communicatie, om wantrouwen richting de overheid te verminderen en drempels te verlagen.

Aanbevelingen aan het college en de ambtelijke organisatie Het college van B&W en de ambtelijke organisatie zijn verantwoordelijk voor de uitvoering en verdere ontwikkeling van het bestaanszekerheidsbeleid. De volgende aanbevelingen zijn gericht op het verbeteren van de doeltreffendheid: 1. Optimaliseer de toegankelijkheid en het bereik van regelingen 

Vereenvoudig informatie en processen: Blijf inzetten op eenvoudige taal en diverse communicatiekanalen (inclusief niet-digitale opties) om de complexiteit en leesbaarheid van informatie te verbeteren. Pak actief de angst voor terugvordering

Bestaanszekerheid

29

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

en het wantrouwen richting de overheid aan door transparante en begrijpelijke communicatie over rechten en plichten. 

Breid automatische toekenning uit: Onderzoek de mogelijkheden om de doorlopende en automatische toekenning van regelingen verder uit te breiden naar meer, zo niet alle minimaregelingen, ondanks de verschillende normen, om de administratieve lasten voor inwoners te verminderen en het bereik te vergroten.



Verduidelijk het Noodfonds en ad-hoc regelingen: Stel duidelijke en consistente kaders op voor de toekenning van middelen uit het Noodfonds bestaanszekerheid en vergelijkbare ad-hoc regelingen (zoals de energietoeslag), om onduidelijkheid over de doelgroep en toekenningscriteria te voorkomen.

2. Versterk interne en externe samenwerking 

Verbeter de samenwerking en afstemming tussen gemeentelijke afdelingen (beleid, SWF Tichtby, gebiedsteams) en externe partners, zoals de Voedselbank. Zorg ervoor dat gebiedsteammedewerkers beter op de hoogte zijn van het aanbod van de Voedselbank en proactief ondersteuning bieden bij aanvragen, met name voor inwoners met schulden.

3. Versterk monitoring en evaluatie 

Implementeer een robuust monitorings- en evaluatieinstrumentarium: Prioriteer de ontwikkeling en implementatie van een volledig monitorings- en evaluatieinstrumentarium voor het gehele bestaanszekerheidsbeleid, inclusief armoede- en minimabeleid.



Stel meetbare doelen en streefwaarden vast: Zorg voor volledige consistentie tussen de doelen in het Beleidskader Bestaanszekerheid en de uitvoeringsplannen, en stel concrete, meetbare streefwaarden vast voor alle KPI's.



Periodieke rapportage: Monitor periodiek of de beleidsdoelen worden bereikt en of dit binnen de budgettaire kaders gebeurt. Gebruik interne dashboards voor actuele en gedetailleerde cijfers, en rapporteer hierover proactief en structureel aan de gemeenteraad.

4. Borg de lange termijn duurzaamheid van middelen 

Ontwikkel een lange termijn financieringsstrategie: Gezien de onzekerheid over middelen na 2026, ontwikkel een proactieve strategie voor structurele financiering van het bestaanszekerheidsbeleid, inclusief schuldhulpverlening, en verken diverse financieringsstromen.



Voer strategische personeelsplanning uit: Hoewel de huidige personele bezetting toereikend lijkt, voer een strategische personeelsplanning uit om potentiële knelpunten op lange termijn te adresseren, rekening houdend met de toenemende taken en onzekerheden.



Vergroot mandaat uitvoerende medewerkers: Geef uitvoerende medewerkers een groter mandaat en meer inzicht in de beschikbare middelen, om de flexibiliteit en snelheid van de dienstverlening te verbeteren.

Bestaanszekerheid

30

Rekenkamer Súdwest-Fryslân



Borg continuïteit van tijdelijke functies: Evalueer de tijdelijke projectleiders/aanjagers in schuldhulpverlening en borg de continuïteit van succesvolle initiatieven door deze te integreren in de permanente organisatie.

5. Gerichte aanpak kwetsbare groepen 

Ontwikkel specifieke strategieën voor het bereiken en ondersteunen van de geïdentificeerde kwetsbare groepen, zoals werkende armen, ouderen met weinig pensioen, jongeren met een jeugdzorgachtergrond, en inwoners die instanties mijden, om hun bereik te vergroten.



Zorg ervoor dat de dienstverlening van SWF Tichtby en andere ondersteunende instanties ook toegankelijk en passend is voor zelfstandig ondernemers.

Bestaanszekerheid

31

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Bestuurlijke reactie

Bestaanszekerheid

32

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Bestaanszekerheid

33

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Bestaanszekerheid

34

Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Nawoord rekenkamer De Rekenkamer van Súdwest-Fryslân heeft kennisgenomen van de bestuurlijke reactie van het college op ons onderzoek naar bestaanszekerheidsbeleid. We waarderen dat het college de urgentie van het thema onderschrijft en zich inzet voor een sterke en structurele aanpak. We zijn verheugd te zien dat de aanbevelingen die wij hebben gedaan worden meegenomen in de lopende acties en de verdere ontwikkeling van het beleid rond armoede, minima en schuldhulpverlening. Het voornemen om de aanbevelingen te verwerken in de herijking van de visie op het Sociaal Domein en het nieuwe beleidskader voor 2027-2030, waarin bestaanszekerheid integraal wordt verankerd, is een belangrijke en positieve ontwikkeling. Ons onderzoek benadrukte de sterke punten van het huidige beleid, zoals het ambitieuze karakter, het verbeterde inzicht in de doelgroepen, de verbeterde toegankelijkheid via initiatieven als SWF Tichtby en de groeiende samenwerking met partners. Tegelijkertijd kwamen er diverse verbeterpunten naar voren, waaronder de onderbenutting van regelingen, inconsistentie in beleidsdoelen, onvoldoende monitoring en onzekerheden over de lange termijn van de financiële middelen. De reactie van het college laat zien dat het deze punten erkent en bereid is om hierin te investeren.

De initiatieven om de toegankelijkheid te verbeteren en de samenwerking met interne en externe partners te versterken zijn hoopgevend. Daarnaast kijken we ernaar uit om te zien hoe de aanbevelingen voor de monitoring en evaluatie in de praktijk worden gebracht. De implementatie van heldere KPI’s en de inrichting van dashboards zijn van groot belang om de daadwerkelijke impact van het beleid te kunnen vaststellen. Dit stelt de gemeenteraad in staat om haar kaderstellende en controlerende rol effectiever uit te oefenen. Tot slot onderstreept het college dat bestaanszekerheid een prioriteit is voor de toekomst. Wij sluiten ons hierbij aan en zullen de ontwikkelingen nauwlettend blijven volgen. Het is van groot belang dat de gemeente de ingezette koers vasthoudt en de ambities verder concretiseert om te zorgen dat alle inwoners die dat nodig hebben, de juiste ondersteuning krijgen.

Met vriendelijke groet,

drs. J.H. Lepage MPA Voorzitter Rekenkamer Súdwest-Fryslân

Bestaanszekerheid

35