Bijlage 1 - Programmabegroting 2025

Pagina 2 van 172

O24.001865

Leeswijzer De gemeenteraad geeft ieder jaar voor alle taken en activiteiten in een begroting aan welke financiële middelen hiervoor beschikbaar zijn (baten) en hoe we deze middelen inzetten (lasten). De begroting bestaat uit een aantal onderdelen:

1. Bestuurlijke hoofdlijnen We benoemen waar we de komende tijd op in willen zetten. We besteden specifiek aandacht aan de bestuurlijke ambities. Verder geven we een financieel beeld van de Programmabegroting 2025.

2. Beleidsprogramma Er is een opdeling in het programmaplan en de paragrafen: •

Programmaplan. Er zijn drie programma’s onderverdeeld in hoofdtaakvelden. We geven de ambities en de actiepunten aan per hoofdtaakveld en de kosten per programma. We gebruiken hiervoor de drie W-vragen: “Wat willen we bereiken?”, “Wat gaan we daarvoor doen?”, “Wat mag het kosten?”. Bij “Wat gaan we daarvoor doen?” sluiten we aan bij de actiepunten zoals geformuleerd bij de start van het college in 2022. Daarnaast geven we per programma weer welke concrete aanpassingen er zijn verwerkt. Verder geven we een toelichting op de onderdelen Overzichten en de Mutaties in de reserves. Het zijn verplichte onderdelen van de begroting.

•

Paragrafen We geven in de paragrafen op specifieke onderdelen een toelichting. Het gaat hier om: lokale heffingen, weerstandsvermogen en risicobeheersing, onderhoud kapitaalgoederen, financiering, bedrijfsvoering, verbonden partijen, Wet open overheid en grondbeleid. Het zijn verplichte onderdelen van de begroting.

3. Financiële begroting In aanvulling op overzichten die al in het programmaplan en de paragrafen zijn opgenomen, geven we aanvullende financiële overzichten en lichten dit toe. Voor een deel nemen we overzichten in de bijlagen op. De overzichten zijn in veel gevallen verplichte onderdelen van de begroting.

4. Bijlagen Er zijn meerdere bijlagen opgenomen. Het gaat hier om de geprognosticeerde balans, de berekening van het EMU-saldo, het investeringsprogramma, overzichten van de reserves en voorzieningen, de baten en lasten per taakveld, de subsidieontvangers en een meerjarenoverzicht van de algemene uitkering.

Pagina 3 van 172

O24.001865

Pagina 4 van 172

O24.001865

Inhoudsopgave Leeswijzer ..............................................................................................................3 Inhoudsopgave..........................................................................................................5 Aanbiedingsbrief .......................................................................................................7

1

2

Bestuurlijke hoofdlijnen ........................................................................................8 1.1

Bestuurlijke ambities ..................................................................................... 8

1.2

Financieel beeld van de Programmabegroting 2025 .............................................. 11

Beleidsbegroting................................................................................................ 16 2.1

Vooraf ..................................................................................................... 16

2.2

Programmaplan .......................................................................................... 16

2.2.1

Programma 1: Sociaal ................................................................................ 18

2.2.2

Programma 2: Ruimte ............................................................................... 48

2.2.3

Programma 3: Bestuur ............................................................................... 74

2.2.4

Overzichten ............................................................................................ 91

2.2.5

Mutaties reserves .................................................................................... 100

2.3

3

Paragrafen ............................................................................................... 101

2.3.1

Paragraaf 1 Lokale Heffingen ..................................................................... 102

2.3.2

Paragraaf 2 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ....................................... 110

2.3.3

Paragraaf 3 Onderhoud kapitaalgoederen ...................................................... 115

2.3.4

Paragraaf 4 Financiering ........................................................................... 125

2.3.5

Paragraaf 5 Bedrijfsvoering ........................................................................ 131

2.3.6

Paragraaf 6 Verbonden partijen .................................................................. 135

2.3.7

Paragraaf 7 Grondbeleid ........................................................................... 143

2.3.8

Paragraaf 8 Wet Open Overheid .................................................................. 147

Financiële begroting .......................................................................................... 149 3.1

Vooraf .................................................................................................... 149

3.2

Overzicht van baten en lasten en de toelichting ................................................. 149

3.3

Uiteenzetting van de financiële positie en de toelichting ...................................... 151

3.4

Overzicht van geraamde baten en lasten per taakveld .......................................... 151

Pagina 5 van 172

O24.001865

4

Bijlagen ......................................................................................................... 152 4.1

Bijlage A Geprognosticeerde balans bij de Programmabegroting 2025 ....................... 154

4.2

Bijlage B Berekening en meerjarenoverzicht EMU-saldo ........................................ 155

4.3

Bijlage C Investeringsprogramma .................................................................... 156

4.4

Bijlage D Overzicht reserves en voorzieningen .................................................... 160

4.5

Bijlage E Overzicht van de baten en lasten per taakveld ....................................... 165

4.6

Bijlage F Overzicht subsidieontvangers ............................................................. 166

4.7

Bijlage G Meerjarenoverzicht algemene uitkering 2025-2028 .................................. 170

4.8

Bijlage H Overzicht kengetallen ..................................................................... 172

Pagina 6 van 172

O24.001865

Aanbiedingsbrief We bieden u hierbij de Programmabegroting voor 2025 en de Meerjarenraming voor 2026-2028 aan. Ook in het derde jaar van de bestuursperiode 2022-2026 kunnen we een sluitende begroting laten zien. Centraal in deze begroting staat het vinden van een goede balans tussen financiële uitdagingen en ambities. Zodat we ook na 2026 de huidige voorzieningen voor onze inwoners behouden en een gezonde financiële toekomst waarborgen.

Teruglopende rijksbijdrage

De sterk dalende rijksbijdragen vanaf 2026 zetten onze begroting flink onder druk. De verwachte bezuinigingen dwingen ons om lastige keuzes te maken. Dit doet ons pijn, want we begrijpen hoe ingrijpend deze keuzes kunnen zijn voor alle betrokkenen. Wij blijven hoe dan ook met een positieve blik onze taken uitvoeren en onze ambities nastreven, steeds zoekend naar de goede balans. Voor 2025 heeft de gemeente Súdwest-Fryslân een totaalbudget van 369 miljoen euro beschikbaar.

Verantwoord vooruitkijken Op Prinsjesdag 2024 presenteerde het nieuwe kabinet haar plannen. Duidelijk is dat de rijksbegroting wisselende financiële gevolgen heeft voor gemeenten en dat wij ons zullen moeten voorbereiden op structurele tekorten. In 2025 verwachten we meer helderheid. Op basis van deze nieuwe inzichten willen we samen met de raad bepalen in hoeverre er tussentijdse begrotingswijzigingen nodig zijn om onze financiën ook voor de daarop volgende jaren gezond te houden.

Geen ruimte voor uitstel We kunnen de rekening niet doorschuiven naar de toekomst. Daarom ligt er een urgente opdracht om te zorgen voor een structureel sluitende begroting voor de volgende jaren vanaf 2026, met een solide reservepositie en met belastingen op een aanvaardbaar niveau. Hierbij blijft het doel om het huidige niveau van onze voorzieningen zoveel mogelijk in stand te houden. We zullen hier echter wel iets voor moeten laten, en dat geldt zowel voor onze inwoners als ook voor onze eigen organisatie. We moeten keuzes maken en ons werk anders organiseren, zodat we kunnen besparen. Ondanks deze beperkingen, blijven we ambitieus. We zetten komend jaar nog steeds meer dan 300 miljoen euro in om iedereen binnen onze gemeente vooruit te helpen

Samen vooruit We werken samen met onze inwoners, de raad en partners zoals de Vereniging van Friese Gemeenten, het Fries Stedelijk Netwerk (F4), Samenwerkingsverband Noord-Nederland en de Regiogemeenten (R8). Deze samenwerking is van belang om onze ambities te kunnen versterken, zelfs in moeilijke tijden. We blijven ons inzetten voor een toekomst van brede welvaart, met aandacht voor zorg, wonen, jeugdproblematiek, landbouw, leefbaarheid en onderwijs. Dit vraagt soms om lastige keuzes, maar altijd met het belang van onze inwoners, organisaties en ondernemers voorop.

‘Grutsk en tichtby’ bliuwt derom ek de koers foar 2025!

Sneek, oktober 2024 Burgemeester en wethouders van gemeente Súdwest-Fryslân

Pagina 7 van 172

O24.001865

1 Bestuurlijke hoofdlijnen 1.1

Bestuurlijke ambities

In deze paragraaf beschrijven we de bestuurlijke ambities voor het komende jaar en de voortgang van de financiële processen. Trends en ontwikkelingen Sociaal Domein De afgelopen jaren is de bestaanszekerheid van veel mensen afgenomen. Het aantal jongeren met een zorgvraag is toegenomen. Ook vergrijst de bevolking. Het aantal vrijwilligers voor sport, cultuur en ontmoeten neemt af. En het zorglandschap en de arbeidsmarkt veranderen. Dit gebeurt in veel gemeenten, ook in Súdwest-Fryslân. Daarom werkt de gemeente in 2025 aan een hernieuwde visie op het sociaal domein. Zorg verschuift steeds meer van gespecialiseerde zorg naar basiszorg zoals huisartsen, wijkverpleging en mantelzorg. Wij zetten ons hiervoor in. Onder andere via het bestuurlijk platform van de Friese Preventieaanpak en als koppelgemeente van het Friese IZA. Maar of de inzet vanuit Den Haag hetzelfde blijft, is lastig in te schatten. Dit betekent onzekerheid voor de gemeente, maar ook voor inwoners en ondernemers. De Friese ziekenhuizen en zorgverzekeraars hebben de intentie uitgesproken om een verkenning te doen om van vier naar drie ziekenhuizen te gaan, waarbij Joure in beeld is. Deze plannen hebben verstrekkende gevolgen voor onze inwoners, ondernemer, zorgaanbieders en de gemeente zelf. We streven naar toegankelijke en kwalitatieve zorg, die voor iedereen op tijd bereikbaar is.

Wij werken aan een lokaal toekomstbestendig gezondheidslandschap, samen met inwoners en zorgpartners. En nemen deel aan de landelijke lobby behoud streekziekenhuizen. De werkagenda Mentale gezondheid en de ziekenhuisdiscussie helpen ons om te gaan voor bereikbare, kwalitatieve en betaalbare zorg. Tichtby Ondanks de onzekerheden vanuit de het Rijk en de financiële gevolgen blijven we tichtby onze inwoners. Het is belangrijk dat alle 89 kernen goed contact hebben met de gemeente. We zoeken steeds naar de beste manier om met elkaar in gesprek te blijven. Het Kernenbeleid helpt om de afstand tussen bestuur en inwoners kleiner te maken Juist in de lokale Mienskip schuilt de kracht die we moeten ondersteunen. Door dichtbij te zijn, en waar nodig zaken lokaal te organiseren en te verbinden. We bieden maatwerk in onze dienstverlening en zoeken oplossingen die voor regels gaan. Door te ontmoeten, maar ook door digitaal beter te verbinden. Zelfs in financieel moeilijke tijden blijven we werken aan de toekomst en het welzijn van Súdwest-Fryslân. Jeugdzorg De verantwoordelijkheid voor jeugdzorg ligt bij de gemeenten. In Súdwest-Fryslân is het gebruik van jeugdzorg tussen 2017 en 2023 met 29% gestegen. Dit heeft tot hogere kosten geleid.

Naast meer cliënten en een hogere inzet (intensiteit) is er ook vaker sprake van een langere behandeling en meer en langere verlengingen van behandelingen. Daarom hebben we een analyse gedaan, waardoor we beter kunnen sturen op de jeugdzorg. Er zijn al stappen gezet, zoals het individueel aanbieden van onderwijs en het inzetten van een zorgadviseur. We ontwikkelen nieuw jeugdbeleid, dat in het najaar van 2025 klaar is. Onderwijs Uit de monitor Brede Welvaart (planbureau Fryslân, mei 2023) blijkt dat het opleidingsniveau in Zuidwest-Friesland lager is dan het landelijk gemiddelde. Om de kansen voor jongeren te vergroten, werkt de gemeente samen met scholen aan de "rijke schooldag". Dit gebeurt met een financiering van de Regiodeal. Buiten schooltijd is er een rijk aanbod aan kunst en cultuur, huiswerkbegeleiding en aandacht voor het mentale welzijn. Ook gaan we de aansluiting op de lokale arbeidsmarkt (denk aan zorg, techniek) verder verbeteren. In 2025 willen we de nieuwe huisvesting van het voortgezet onderwijs in de vorm van een campus verder onderzoeken. Voor de financiering volgt nog een voorstel. De huidige gebouwen zijn verouderd, niet duurzaam en te groot voor de teruglopende leerlingenaantallen. We hebben Pagina 8 van 172

O24.001865

onderzocht of de huidige gebouwen aangepast kunnen worden aan de huidige normen. Dat blijkt niet in alle opzichten mogelijk. Bovendien zijn de kosten vergelijkbaar met die van een nieuw gebouw. Cultuur We zijn ervan overtuigd kunst en cultuur bijdragen aan het welzijn van onze inwoners. Daarom willen we een toegankelijk en afwisselend cultuuraanbod voor iedereen en ondersteunen we de cultuursector met subsidies. Er is een nieuwe subsidieregeling voor musea, die in 2025 ingaat. Met deze nieuwe subsidieregeling willen we de musea stimuleren plannen en ambities te realiseren. We blijven inzetten op structurele ondersteuning en samenwerking voor de vitaliteit van onze culturele voorzieningen. Ruimte Veel belangrijke taken voor het welzijn van onze inwoners vragen ruimte: ruimte voor nieuwe huizen, water, energieverandering en voor onze bedrijven die duurzaam willen werken. Het is een uitdaging om hierin de beste keuzes te maken voor onze gemeenschap. Om goede beslissingen te nemen, werken we samen met de provincie en de gemeente aan nieuwe plannen voor de inrichting van de omgeving. Deze plannen helpen ons om onze doelen te bereiken. Wonen Woningbouw blijft een belangrijk thema voor onze gemeente. Veel van onze inwoners kunnen geen geschikte woning vinden. De doorstroming in de woningmarkt staat al jaren stil.

Dit heeft een negatief effect op het welzijn van onze inwoners, maar ook voor de economische en sociale vitaliteit van onze kernen. Daarom gaan we de komende jaren zeker 1.000 woningen bouwen, vooral voor starters, mensen met lagere inkomens en mensen met een zorgvraag. We zien dat ook het Rijk de wooncrises hoog op de agenda heeft staan. Dat is positief. Daarom willen we ons vol inzetten om te zorgen dat we als Súdwest-Fryslân van de middelen gebruik kunnen maken die het Rijk ons kan bieden. Klimaat We voelen ons verantwoordelijk om bij te dragen aan een beter klimaat. Daarom zetten we ons in om de doelen van het klimaatakkoord te halen. We kiezen voor een regierol in de energietransitie en beginnen met plannen in de kernen waar de meeste kansen liggen. Hiervan leren we en breiden dit daarna uit naar andere kernen. We willen gebruik maken van een combinatie van energiebronnen, zoals aquathermie en restwarmte. We blijven ook energieprojecten zoals zonnepanelen op daken stimuleren. We verwachten dat de markt hier een grotere rol in pakt We werken samen met onze overheden en Europa om middelen beschikbaar te krijgen en kennis te delen. Wel maken we ons zorgen over de vertraging waarmee de omslag plaatsvindt en daardoor het draagvlak en de betrokkenheid van onze inwoners. We zien tegenstrijdige signalen in het Regeerprogramma en er is minder geld beschikbaar voor gemeenten.

Het is belangrijk dat het Rijk de leiding neemt om onze klimaatdoelen te halen. Versterken economie Een sterke economie is belangrijk voor het welzijn van onze inwoners. We merken dat onze gemeente minder snel groeit dan andere regio's. Dit komt doordat er de afgelopen jaren te weinig ruimte was voor bedrijven. Ook hebben sectoren en het midden- en kleinbedrijf te maken met grote uitdagingen, zoals verschillende crises, personeelstekorten en de overgang naar duurzamer werken. Daarom moeten we hard werken aan de ontwikkeling van onze economie. We willen ondernemers helpen en zorgen dat ze een goede plek hebben voor hun bedrijf hebben. Daarom voeren we samen met ondernemers een actieplan uit voor circulair ondernemen. Daarnaast werken we in het Platform Súdwest aan een sterkere arbeidsmarkt en samenwerking tussen bedrijven en scholen. Dankzij onze Regiodeal met gemeente Fryske Marren kunnen we dit verder versterken met geld van het Rijk en de provincie Fryslan. We zorgen voor nieuwe locaties waar ondernemers toekomstgericht kunnen werken. Zoals op De Hemmen III in Sneek, maar ook in Bolsward en Makkum. Een groot probleem is het overbelaste elektriciteitsnet. We werken aan tussentijdse oplossingen, maar uiteindelijk is een sterk energienetwerk de enige oplossing. Pagina 9 van 172

O24.001865

Vervolgaanpak landelijk gebied Een groot deel van onze gemeente is landelijk gebied. Hier komen belangrijke zaken als klimaat, landbouw, natuur, water en recreatie samen. Dat vraagt om duidelijke plannen en afspraken die we samen met alle betrokkenen moeten maken. Vanaf midden 2024 is er nog onzekerheid over hoe we verdergaan in het landelijk gebied, omdat het nieuwe kabinet heeft besloten te stoppen met het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Maar de doelen voor natuur, water en klimaat blijven belangrijk. Wij willen daarom verdergaan met een aanpak die alle onderdelen samenpakt, zoals eerder afgesproken in 2024. Met Ús PLG willen we specifiek voor onze gemeente nieuwe doelen en vervolgstappen vastleggen. Dit plan richt zich op de ontwikkeling van landbouw en een platteland dat ook sociaal en economisch sterk blijft. Ontwikkelfonds Ondanks de moeilijke financiële tijden, blijven we investeren in de toekomst. Een belangrijk middel hiervoor is het ontwikkelfonds. Met dit fonds steunen we projecten die echt verschil maken. Hiermee bedoelen we projecten die we uitvoeren samen met partners die veel effect op de mienskip hebben. We kijken goed of we deze middelen kunnen combineren met externe middelen, zoals van de Regiodeal. Binnenkort komen we met meer voorstellen over hoe we het ontwikkelfonds willen gebruiken.

Een aantal voorstellen, zoals voor het Flexaterrein, is al naar de gemeenteraad gestuurd. Voortgang financiële processen Na vaststelling van de Programmabegroting in november 2024 verwachten we begin 2025 meer duidelijkheid over de financiën. Dit geeft ons de kans om samen met de raad opnieuw te kijken naar onze plannen. We hopen dan ook een beter beeld te hebben van de toekomst, zodat we de Meerjarenbegroting 2026-2028 rond kunnen krijgen. Dit proces willen we verder ontwikkelen en elk jaar inplannen in een planning & control-cyclus. Het college vindt het belangrijk om op deze manier vroeg met de raad de trends, ontwikkelingen en plannen te bespreken.

Pagina 10 van 172

O24.001865

1.2

Financieel beeld van de Programmabegroting 2025

Inleiding In deze paragraaf beschrijven we de aanpassingen die leiden tot de Programmabegroting 2025. • We beginnen met de stand zoals weergegeven in de Programmabegroting 2024. • Daarna geven we op programmaniveau een overzicht van de verschillende aanpassingen die leiden tot de Programmabegroting 2025. • Tot slot laten we zien wat het effect is op de algemene reserve.

Beginstand voor de Programmabegroting 2025 De basis voor de Programmabegroting 2025 is de eindstand van de Programmabegroting 2024 (zie paragraaf 1.2. op pagina 12). Bij de aanpassingen maken we onderscheid in aanpassingen met structurele effecten en aanpassingen met incidentele effecten. Dit leidt tot onderstaande beginposities. Financieel overzicht op hoofdlijnen (bedragen x € 1.000)

2025

2026

2027

2028

Eindpositie structureel volgens Programmabegroting 2024

4.894

-8.718

-10.479

-10.570

-25

-320

3.028

6.424

Aanpassing: Septembercirculaire 2023 Aanpassing: Decembercirculaire 2023

-73

-126

-128

-128

Beginpositie structureel 2025

4.796

-9.165

-7.579

-4.274

Eindpositie incidenteel volgens Programmabegroting 2024

-1.393

-888

-888

-888

Beginpositie incidenteel 2025

-1.393

-888

-888

-888

Begroot jaarsaldo (in samenhang)

3.403

-10.053

-8.467

-5.162

Onttrekking/toevoeging aan de algemene reserve

-3.403

10.053

8.467

5.162

0

0

0

0

Totaal

Nieuw in deze tabel is de jaarschijf 2028. Ten opzichte van 2027 is deze jaarschijf ca. € 3,3 miljoen voordeliger. Dit komt door: • Hogere algemene uitkering: € 1,9 miljoen • Lagere kapitaallasten: € 1,1 miljoen • Lagere mutatie reserves (POK-middelen vervallen): € 0,4 miljoen (POK = Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Betreft tijdelijke middelen van het Rijk om de gemeentelijke dienstverlening te verbeteren.)

Pagina 11 van 172

O24.001865

Overzicht voorgestelde aanpassingen in de Programmabegroting 2025 Onderstaande tabel geeft per programma (Sociaal, Ruimte, Bestuur) en de Overzichten aan wat de voorgestelde aanpassingen in de begroting zijn. In hoofdstuk 2.2 (Programmaplan) worden deze aanpassingen nader toegelicht per programma. Ook in onderstaande tabel zijn de aanpassingen uitgesplitst in structureel en incidenteel. Voorgestelde aanpassingen in de Programmabegroting 2025 (bedragen x € 1.000)

2025

2026

2027

2028

Startpositie structureel

4.796

-9.165

-7.579

-4.274

Mutaties Programma Sociaal

-10.275

-10.183

-10.179

-10.163

Mutaties Programma Ruimte

-1.331

-1.567

-1.567

-1.567

Mutaties Programma Bestuur

-2.391

-2.546

-2.546

-2.546

Mutaties Overzichten

16.871

16.579

16.386

16.412

494

494

494

125

8.164

-6.388

-4.991

-2.014

-1.393

-888

-888

-888

Mutaties Programma Sociaal

0

0

0

0

Mutaties Programma Ruimte

0

0

0

0

Structureel

Naar incidenteel (zie Mutaties reserves) Eindpositie structureel Incidenteel Startpositie incidenteel

Mutaties Programma Bestuur

0

0

0

0

-3.600

0

0

0

-494

-494

-494

-125

-5.487

-1.382

-1.382

-1.013

Begroot jaarsaldo (in samenhang)

2.677

-7.770

-6.373

-3.027

Onttrekking/toevoeging aan de algemene reserve

-2.677

7.770

6.373

3.027

0

0

0

0

Mutaties Overzichten Van structureel (zie Mutatie reserves) Eindpositie incidenteel

Totaal

Voorgaande tabel geeft aan dat de jaarschijf 2025 structureel sluitend is, maar de meerjarenraming is niet sluitend. Daarnaast is er een aantal zaken die we (nog) niet hebben opgenomen: • •

•

• •

De komende jaren voorzien we investeringen in onze onderwijshuisvesting. Dit hebben we nog niet voldoende opgenomen in de begroting. Onze BUIG-uitkering is aangepast. Zoals toegelicht in de Bestuursrapportage april, mei, juni 2024 tonen onze prognoses over 2024 een tekort van € 1,7 miljoen. We weten nog niet hoe dit zich ontwikkelt in latere jaren. We hebben dit nu nog niet opgenomen in de begroting. Dit vraagt een nadere verkenning en aanpak. De komende jaren voorzien we ook investeringen in de huisvesting van het bewegingsonderwijs. De onderhoudslasten van de binnen- en buitensportaccommodaties zijn vanwege hun leeftijd de afgelopen jaren gestegen (het overgrote deel van onze accommodaties is in de jaren zestig, zeventig en tachtig gebouwd. Ook buitensportvoorzieningen vragen om renovatie en vervanging om ze te kunnen blijven gebruiken/bespelen). Bovendien is er sprake van een verduurzamingsopgave (reductie Co2 van 49% in 2030). Deze voorziene investeringen hebben we deels, maar nog niet voldoende opgenomen in de begroting. We hebben minder geïndexeerd in de begroting dan waar we in werkelijkheid mee worden geconfronteerd. Dit heeft negatieve gevolgen, de risico’s nemen toe. We verwachten ook in komende jaren dat we vanuit de algemene uitkering te weinig middelen zullen ontvangen voor een volledige prijspeilcompensatie. In de ‘Notitie

Pagina 12 van 172

O24.001865

• •

meicirculaire 2024’ hadden we rekening gehouden met een reservering oplopend naar € 5,3 miljoen in 2028. Deze reservering is nu niet opgenomen, terwijl dat wel landelijk geadviseerd wordt. We hebben beperkt nieuwe wensen opgenomen in de begroting. Wij verwachten een opbrengst vanuit de kansrijke sporen/ombuigingen. De omvang daarvan moeten we nog vaststellen. We hebben voorlopig alleen de uitwerking van de kansrijke sporen 2025 opgenomen in de meerjarenraming.

Met de opbrengst vanuit de kansrijke sporen/ombuigingen moeten we invulling geven aan de zaken die nu nog niet in de begroting zijn opgenomen. Een integrale afgewogen voorstel daarover kunt u verwachten in het eerste kwartaal van 2025. Incidenteel zijn er tekorten in de jaren 2025 tot en met 2028. Het incidentele tekort in 2025 wordt voor een groot deel bepaald door de eenmalige korting van het gemeentefonds ad € 3,6 miljoen. De verschillende jaarsaldi verrekenen we met de algemene reserve. In de volgende paragraaf laten we zien welke invloed dit heeft op de stand van onze algemene reserve.

Ontwikkeling van de algemene reserve

In 2024 starten we met een stand van € 25,3 miljoen. Door verschillende mutaties daalt de stand van de algemene reserve naar verwachting naar € 15,6 miljoen per einde 2024. In 2025 loopt dit weer op naar een stand van € 19,3 miljoen. Na 2025 daalt de algemene reserve naar een niveau van ongeveer € 2,1 miljoen. Dat is € 7,2 miljoen onder het niveau weerstandsvermogen. Ontwikkeling Algemene reserve (bedragen x € 1.000)

2024

2025

2026

2027

2028

1. Stand per 31/12/2023 volgens JR 2023

25.258

15.638

19.315

11.545

5.172

Datum Raad

Reeds genomen raadsbesluiten 2. Af: Begroot resultaat 2024 volgens PB 2024 3. Bij: Restant Energiecompensatiefonds 2022

-157

02-11-2023

596

08-02-2024

4. Af: Werkelijk resultaat 2023

-6.581

20-06-2024

5. Af: Resultaatbestemmingen 2023

-6.582

20-06-2024

6. Bij: Nota Reserves en Voorzieningen 2024

1.611

20-06-2024

1.594

20-06-2024

7. Bij: Resultaat Berap JFM 2024 Nieuwe Stand

15.738

Nog verwacht 8. Bij: Restant Coronafonds

1.650

volgt

9. Af: Resultaat Berap AMJ 2024

-7.425

berap amj

10. Bij: Meicirculaire 2024, jaar 2024

1.285

berap jas

11. Af: Structurele nadelen jaarrekening 2023

-878

berap jas

12. Af: Verwachting 2024

-830

berap jas

13. Bij: Toevoeging vanuit Reserve Klimaatagenda

1.700

PB2025

14. Bij: Opvang Oekraïne

3.000

PB2025

15. Bij: Vanuit Krediet transformatiemiddelen

1.397

PB2025

16. Bij: Verwachte BTW-teruggave

1.000

volgt

17.

Verwacht resultaat 2025-2028 structureel

0

8.164

-6.388

-4.991

-2.014

zie hiervoor

18.

Verwacht resultaat 2025-2028 incidenteel

0

-5.487

-1.382

-1.382

-1.013

zie hiervoor

15.638

19.315

11.545

5.172

2.146

Verwachte stand per 31/12 > Niveau weerstandsvermogen

8.300

9.300

9.300

9.300

9.300

Vrij besteedbaar

7.338

10.015

2.245

-4.128

-7.154

Pagina 13 van 172

O24.001865

Toelichting In de laatste kolom is aangegeven wanneer besluitvorming in de gemeenteraad heeft plaatsgevonden/zal plaatsvinden. Hierna lichten we de diverse posten kort toe. 1: 2 t/m 7: 8: 9: 10: 11: 12: 13: 14: 15: 16: 17 en 18:

Stand per 31/12/2023 is de stand volgens de Jaarrekening 2023, pagina 115. Betreft mutaties die door de raad akkoord zijn bevonden, inclusief datum raadsbesluit. Betreft restanten van beschikbaar gestelde Coronafonds 2021 en 2022. Betreft het resultaat van de Berap april, mei, juni 2024. Betreft uitkomsten Meicirculaire, betrekking hebbende op het boekjaar 2024. Betreft structurele nadelen uit de Jaarrekening 2023, voor boekjaar 2024. Betreft financiële verwachtingen over 2024. Betreft een toevoeging vanuit de Reserve Klimaatagenda (zie toelichting hierna). Betreft een toevoeging vanuit de Resere Opvang Oekraïne (zie toelichting hierna). Betreft een toevoeging vanuit het Krediet transformatiemiddelen (zie toelichting hierna). Betreft een verwachte BTW-teruggave (zie toelichting hierna). Dit betreft de verwachte resultaten volgens paragraaf 1.2 van deze begroting.

Toevoegingen om de algemene reserve te verstevigen De punten 13 tot en met 16 betreffen toevoegingen aan de algemene reserve om onze reservepositie te versteken. Hieronder volgt een nadere toelichting op deze punten. In het dictum van het raadsvoorstel bij deze programmabegroting zullen we deze punten meenemen. A. Reserve programma Klimaatagenda Deze reserve klimaatagenda is destijds ingesteld, omdat er onzekerheid was over het betaalritme van de CDOKE-middelen. Aangezien we inmiddels jaarlijks CDOKE-middelen ontvangen volgens een vast ritme, kan het gereserveerde bedrag, zoals al aangekondigd in de Programmabegroting 2023 weer terug naar de algemene reserve. Via raadsbesluit is er inmiddels een bedrag van € 3 ton van deze reserve gebruikt voor de Energietransitie in Bolsward. Er is dus nog een beschikbare ruimte van € 1,7 miljoen. B. Reserve Opvang ontheemde Oekraïners Bij de Jaarrekening 2023 is € 4,25 miljoen opzij gezet voor Opvang ontheemde Oekraïners voor latere jaren. Dat zou ook het totaalbedrag moeten zijn. Echter, bij de Jaarrekening 2022 was al een bedrag van € 1,59 miljoen opzij gezet voor de Opvang Oekraïne (dat was het saldo over 2022). Er had daarom over 2023 niet € 4,25 miljoen gereserveerd moeten worden, maar slechts € 2,66 miljoen. Gevolg is dat de reserve Opvang Oekraïne nu een totaalbedrag bevat van € 5,84 miljoen.

Inmiddels is een begroting gemaakt voor de opvang Oekraïne opvang in 2025. Uit die begroting blijkt dat we nu niet verwachten dat we een aanspraak gaan maken op deze reserve. Wel hebben we nog te maken met een BTW-correctie van uitgaven voor Oekraïne over 2022/2023 (inschatting € 0,7 miljoen) die we nog uit deze reserve moeten betalen. Ook moeten we een bedrag beschikbaar houden voor eventuele extra uitgaven/tegenvallers. We achten het op dit moment verantwoord om de reserve Opvang Oekraïne te verlagen met € 3 miljoen. C. Krediet transformatiemiddelen Ook bij de Programmabegroting 2020 hadden we te maken met ombuigingen. Destijds ging het om een bedrag oplopend naar € 10,5 miljoen. Voor een structureel bedrag van € 2,6 miljoen moest dit gehaald worden uit Continu verbeteren door de organisatie. Om dat te ondersteunen is voor de periode 2020 t/m 2023 een krediet Transformatiemiddelen beschikbaar gesteld van € 1,9 miljoen, voor de Uitvoering van product- en procesoptimalisatie en een Voorziening mobiliteit. De ombuigingen van destijds hebben inmiddels een plekje gekregen in de begroting, maar op het beschikbaar gestelde krediet resteert nog steeds een bedrag aan incidentele transformatiemiddelen van ca. € 1,4 miljoen. Dit komt omdat uitgevoerde werkzaamheden uit de eigen bedrijfsvoering gefinancierd kon worden (veel eigen inzet).

De resterende middelen kunnen weer terug naar de algemene reserve.

Pagina 14 van 172

O24.001865

Op dit moment zitten we opnieuw in een ombuigingen-traject (kansrijke sporen). Het is het nog onbekend in hoeverre er incidentele middelen nodig zijn voor het huidige traject. Mocht dat nodig zijn, dan komen we hier op terug met een nieuw voorstel naar de raad. D. BTW-teruggave Er loopt een traject voor een teruggave van teveel afgedragen BTW. Van facturen van de afgelopen jaren is gecontroleerd of het juiste BTW-regime erop van toepassing was. Wij verwachten dat dit onderzoek een BTW-teruggave oplevert. Op dit moment schatten we dat in op € 1 miljoen, te ontvangen in 2024 of in 2025. Kortom we stellen voor om: • Een bedrag van € 6,1 miljoen toe te voegen aan de algemene reserve, vanuit de reserve Klimaatagenda, de reserve Opvang Oekraïners en het krediet transformatiemiddelen voor het ombuigingentraject van 2020-2023. • In de Programmabegroting 2025 in het verloop van de algemene reserve rekening te houden met een BTW-teruggave van € 1 miljoen in 2025. Daarmee hebben we meer buffer in de algemene uitkering om de komende periode door te komen. In het dictum van het raadsvoorstel bij deze programmabegroting zullen we het eerste punt opnemen. Het tweede punt is een verwachting en nemen we vooreerst op in voorgaand verloop van de algemene reserve. Wanneer het definitieve bedrag bekend is, komen we met een definitief voorstel.

Niveau weerstandsvermogen

Het niveau weerstandsvermogen is door de raad vastgesteld op € 8,3 miljoen. In de paragraaf Weerstandsvermogen van deze begroting is de benodigde weerstandscapaciteit opnieuw berekend. Er zijn enkele mutaties in de risico’s. Daarmee rekening houdende is de benodigde weerstandscapaciteit nu berekend op € 9,3 miljoen. Dat is hoger dan het vastgestelde niveau. Dit betekent dat de raad een nieuw besluit moet nemen over het minimaal benodigde weerstandsvermogen. Via het raadsvoorstel bij deze begroting stellen wij voor om dat niveau te verhogen naar € 9,3 miljoen.

Pagina 15 van 172

O24.001865

2 Beleidsbegroting 2.1

Vooraf

In het hoofdstuk Beleidsbegroting gaan we in op de volgende onderdelen: • Programmaplan • Paragrafen

2.2

Programmaplan

In het Programmaplan gaan we in op de volgende onderdelen: • Programma Sociaal • Programma Ruimte • Programma Bestuur • Overzichten • Mutaties reserves

Opbouw van dit hoofdstuk

De begroting heeft drie programma’s (Sociaal, Ruimte en Bestuur). De programma’s bestaan uit hoofdtaakvelden. In de navolgende hoofdstukken geven we per hoofdtaakveld aan wat we willen bereiken en wat we daarvoor gaan doen. In de Bestuursrapportages van 2025 en in de Jaarrekening 2025 zullen we hierover rapporteren. We geven per programma en per taakveld aan wat alles mag kosten. Een groot aantal taken, opgaven en werkzaamheden zijn jaarlijks terugkerend. Deze vormen financieel verreweg het grootste deel van de begroting. Ze worden echter niet specifiek in deze begroting genoemd. We volstaan per programma met een overzicht van de taakvelden. Tot slot geven we een overzicht van de concrete aanpassingen per programma. Naast de programma’s zijn er de overzichten (met name algemene dekkingsmiddelen en overhead). Ook voor de overzichten geven we waar van toepassing bovenstaande zaken aan.

Omvang van de begroting

De Programmabegroting 2025 heeft een begrotingstotaal van € 368,7 miljoen:

Pagina 16 van 172

O24.001865

Presentatie structureel begrotingssaldo Vooruitlopend op de verdere toelichting op de diverse onderdelen geven we hier een overzicht van het structurele begrotingssaldo van de programmabegroting en de meerjarenraming. Het overzicht geeft inzicht in de lasten en baten per programma, het begrotingssaldo voor en na verrekening met de reserves en het structurele begrotingssaldo.

Presentatie van het structurele begrotingssaldo (bedragen x € 1.000)

Begroot 2025

Begroot 2026

Begroot 2027

Begroot 2028

Lasten Programma 1 - Sociaal Programma 2 - Ruimte Programma 3 - Bestuur Overzichten Totaal lasten

-206.162 -81.216 -19.102 -57.483 -363.963

-187.048 -80.865 -19.203 -57.071 -344.187

-185.889 -81.133 -19.195 -56.169 -342.387

-185.786 -81.500 -19.181 -54.717 -341.183

Baten Programma 1 - Sociaal Programma 2 - Ruimte Programma 3 - Bestuur Overzichten Totaal baten

61.285 38.000 1.575 267.063 367.923

48.257 38.223 1.575 253.091 341.146

46.811 38.430 1.575 253.988 340.803

46.811 38.693 1.575 255.589 342.667

Saldo van baten en lasten

3.960

-3.041

-1.584

1.484

Stortingen Onttrekkingen Mutaties Reserves

-2.052 770 -1.282

-1.547 -3.182 -4.729

-1.547 -3.242 -4.789

-2.091 -2.420 -4.511

Geraamd resultaat Waarvan incidentele baten en lasten (saldo) Structureel begrotingssaldo

2.677 -5.487 8.164

-7.770 -1.382 -6.388

-6.373 -1.382 -4.991

-3.027 -1.013 -2.014

De jaarschijf 2025 kunnen we als volgt specificeren: Overzicht baten en lasten 2025 (bedragen x € 1.000) Programma 1 - Sociaal Programma 2 - Ruimte Programma 3 - Bestuur Totaal van de programma's

Lasten

Baten

Saldo

206.162 81.216 19.102 306.480

61.285 38.000 1.575 100.859

-144.877 -43.215 -17.528 -205.621

Algemene dekkingsmiddelen Overhead Heffing VPB Bedrag onvoorzien Saldo van baten en lasten

6.428 48.006 30 3.019 363.963

265.368 1.696 0 0 367.923

258.940 -46.311 -30 -3.019 3.960

Mutatie reserves Programma 1 Mutatie reserves Programma 2 Mutatie reserves Programma 3 Mutatie reserves Overzichten Geraamd resultaat

143 335 1.000 574 366.015

390 361 0 18 368.693

247 26 -1.000 -556 2.677

Waarvan: Incidentele baten en lasten Structureel begrotingssaldo

2.052

-3.435

-5.487 8.164

Pagina 17 van 172

O24.001865

2.2.1 Programma 1: Sociaal 1. Hoofdtaakvelden

Dit programma bestaat uit 7 hoofdtaakvelden. Per hoofdtaakveld geven we hieronder aan wat we willen bereiken en wat we daarvoor gaan doen. De vijftig actiepunten uit het programma Sociaal gaan over een breed scala aan onderwerpen op het gebied van onderwijs, cultuur, sport, ontmoeten, zorg en ondersteuning, participatie, schuldhulpverlening en inburgering. Vervolgens volgt een totaaloverzicht met alle baten en lasten van dit programma. Daarna benoemen we gedetailleerd de aanpassingen op dit programma die in deze programmabegroting worden voorgesteld. We beginnen hieronder met enkele grotere ontwikkelingen in het sociaal domein, die in de actiepunten minder aan de orde komen.

Ontwikkelingen De afgelopen jaren is de bestaanszekerheid van veel mensen afgenomen, het aantal jeugdigen met een zorgvraag is toegenomen, er is sprake van een dubbele vergrijzing, het aantal vrijwilligers voor sport, cultuur en ontmoeten neemt af en het zorglandschap en de arbeidsmarkt veranderen. Dit zijn vraagstukken die in veel gemeenten spelen. Súdwest-Fryslân vormt hierop geen uitzondering en wil op deze onderwerpen stappen zetten in 2025. Zorg verschuift steeds meer van gespecialiseerde zorg naar basiszorg zoals huisartsen, wijkverpleging en mantelzorg. Wij zetten ons hiervoor in, onder andere via het bestuurlijk platform van de Friese Preventieaanpak en als koppelgemeente van het Friese IZA, maar of de inzet vanuit Den Haag hetzelfde blijft, is lastig in te schatten. Dit betekent onzekerheid voor de gemeente, maar ook voor inwoners en ondernemers.

Jeugdzorg In Súdwest-Fryslân zien we dat steeds meer jeugdigen gebruik maken van (complexe) jeugdzorg. Het gebruik van jeugdzorg is zowel in onze gemeente als in vergelijkbare gemeenten toegenomen. In Súdwest-Fryslân is het gebruik tussen 2017 en 2023 met 29% toegenomen. Naast meer cliënten en een hogere inzet (intensiteit) is er ook vaker sprake van een langere behandeling en meer en langere verlengingen van behandelingen. De uitgaven zijn hierdoor fors gestegen. In 2024 zijn maatregelen geformuleerd om zowel de kwaliteit van de jeugdzorg als de uitgaven beter te beheersen. In 2025 worden de eerste resultaten van deze beheersmaatregelen verwacht. Daarnaast is in 2024 een traject gestart voor nieuw jeugdbeleid. In het nieuwe beleid komen zowel de beheersmaatregelen als landelijke ontwikkelingen, zoals de Hervormingsagenda Jeugd, regionale afspraken (regiovisie) en lokale ontwikkelingen aan bod.

Pagina 18 van 172

O24.001865

Herijking visie Sociaal Domein In 2013 is de koersnota Veerkracht in het Sociaal Domein vastgesteld, waarin is beschreven hoe de nieuwe sociale infrastructuur wordt vormgeven om de transformatie in het Sociaal Domein te realiseren. Inmiddels zijn we ruim 10 jaar verder en heeft het sociaal domein een grote doorontwikkeling doorgemaakt. Er zijn bijvoorbeeld wetten gewijzigd en taken bijgekomen, bijvoorbeeld op het gebied van schuldsanering en inburgering. Daarnaast is er een sterke stijging van het aantal hulpvragen en is de complexiteit van de vragen van inwoners toegenomen. In 2024 is gestart met een zorgvuldig proces om vanuit de huidige situatie en de trends en ontwikkelingen in de samenleving opnieuw te kijken naar onze visie van Súdwest-Fryslân en de wijze waarop de dienstverlening in het Sociaal Domein is ingericht. Gezondheidslandschap Het zorg- en gezondheidslandschap is flink in beweging: door dubbele vergrijzing neemt de druk op de zorg toe, stijgen de zorgkosten en tegelijkertijd is er een personeelstekort. Wij willen een toekomstbestendig gezondheidslandschap en de borging van kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg voor de inwoners van onze grote gemeente met veel kernen. Samen met inwoners en zorgpartners willen we dit toekomstbestendige gezondheidslandschap ontwerpen voor onze regio. Ziekenhuiszorg is een belangrijk onderdeel van het gezondheidslandschap.

De Friese ziekenhuizen en zorgverzekeraars hebben een intentieverklaring ondertekend om het scenario van vier naar drie ziekenhuizen uit te werken, waarbij de ziekenhuizen in Heerenveen en Sneek opgaan in een nieuw te bouwen ziekenhuis in Joure. Dit scenario heeft grote gevolgen voor onze inwoners, ondernemers, de overige zorgaanbieders in de gemeente en de gemeente zelf. Hoewel wij formeel niet over ziekenhuiszorg besluiten, zetten we ons vanwege de grote maatschappelijke gevolgen in voor de beste kwalitatieve en toegankelijke ziekenhuiszorg op de juiste plek, die voor al onze inwoners op tijd bereikbaar is. Wij werken aan een lokaal toekomstbestendig gezondheidslandschap, samen met inwoners en zorgpartners. En nemen deel aan de landelijke lobby behoud streekziekenhuizen. De werkagenda Mentale gezondheid en de ziekenhuisdiscussie helpen ons om te gaan voor bereikbare, kwalitatieve en betaalbare zorg. Participatiewet in balans De Participatiewet is er om een toereikend en voorspelbaar bestaansminimum te garanderen, de armoede te bestrijden en in de dienstverlening de menselijke maat te kunnen hanteren. De huidige Participatiewet is complex en gaat onvoldoende uit van vertrouwen. Dit leidt voor inwoners te vaak tot stress en angst voor vergissingen, terugvorderingen en schulden.

Er is behoeft aan verbetering als het gaat om inkomensondersteuning en passende ondersteuning bij participatie. Ook moet de uitvoering voor gemeenten eenvoudiger en kunnen professionals meer rekening houden met wat er speelt in iemands leven. Het vorige kabinet heeft daarom het wetsvoorstel Participatiewet in balans gemaakt. Afhankelijk van de behandeling door het parlement zal de nieuwe wet mogelijk al in 2025 van kracht worden. De gemeente bereidt zich voor op de gevolgen voor de inwoners en de organisatie en is nauw betrokken bij de sporen twee (herziening van de Participatiewet) en drie (versterken van de vakkundigheid van professionals binnen gemeenten) van de nieuwe wet. Opvang vluchtelingen en statushouders De Oekraïne-oorlog en andere conflicten in de wereld blijven zorgen voor een groot opvang- en huisvestingsvraagstuk in ons land en gemeente. Zowel in de acute opvangfase maar ook voor bijvoorbeeld statushouders. Wij zetten ons in om mensen die hun land ontvluchten op humane wijze op te vangen en om de taakstellingen voor opvang en huisvesting te realiseren. Daarbij zorgen we ervoor dat we de kosten voor opvang altijd kunnen dekken met de middelen die we hiervoor van het Rijk ontvangen en dat we geen contracten aangaan tegen de exorbitante huurprijzen die veelal voor opvang worden gevraagd.

1.1 Hoofdtaakveld Onderwijs Wat willen we bereiken? We willen dat alle kinderen gelijke kansen krijgen en hun talenten kunnen ontwikkelen. Scholen en peuteropvang zijn een belangrijke plek voor de talentontwikkeling, het bieden van gelijke kansen en de opleiding van toekomstige generaties. Ze zijn een belangrijke samenwerkingspartner bij signaleren, ondersteunen, ontwikkelen en ontmoeten. We willen dat het onderwijs plaatsvindt in

Pagina 19 van 172

O24.001865

duurzame, inspirerende en functionele gebouwen, die een goed binnenklimaat hebben en voor alle partijen binnen de beschikbare middelen te exploiteren zijn.

Wat gaan we daar voor doen? 1. We stellen een nieuw huisvestingsplan op voor het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs. Indicatoren/te behalen resultaten • We hebben een nieuw toekomstbestendig Integraal Huisvestingsplan (IHP) onderwijs opgesteld voor het primair, voortgezet en speciaal onderwijs. Toelichting We stellen een nieuw toekomstbestendig Integraal Huisvestingsplan (IHP) onderwijs op voor het primair, voortgezet en speciaal onderwijs. Daarbij onderzoeken we of naast scholen aanvullende partijen, zoals kinderopvang, dorpshuizen en zorgorganisaties, ook een plek in of bij het schoolgebouw zouden moeten hebben. Het IHP zal gaan fungeren als koersdocument voor benodigde investeringen op de langere termijn, met een concreet uitvoeringsplan voor de korte termijn. Het IHP moet de schoolbesturen en ons als gemeente in staat stellen om de komende jaren proactief, integraal en planmatig te gaan investeren in de onderwijshuisvesting. Naast het IHP komt er ook een nieuwe verordening voorzieningen huisvesting onderwijs. In de verordening wordt het nieuwe beleid verwerkt. In 2025 willen we daarnaast de nieuwe huisvesting in de vorm van een campus verder onderzoeken. Voor onderzoek is financiering nodig. Hiervoor volgt nog een voorstel. 2. We versterken de integrale kindaanpak.

Indicatoren/te behalen resultaten • We versterken een integrale kindaanpak in wijken en dorpen door bestaande IKA’s te ondersteunen en te subsidiëren en stimuleren de ontwikkeling van nieuwe IKA’s. Toelichting We continueren de subsidieregeling IKA waarbij een samenwerkingsverband tussen minimaal een school en kinderopvangorganisatie middelen kunnen ontvangen die bijdragen aan de (door)ontwikkeling van een integrale kindaanpak. Tevens bespreken we de voortgang van deze ontwikkeling in de bestuurlijke en ambtelijk LEA-overleggen (Lokale Educatieve Agenda), waarbij onder andere scholen, jeugdgezondheidszorg en kinderopvangorganisaties zijn aangehaakt. 3. We gaan door met de weekend- en zomerschool. Indicatoren/te behalen resultaten • We continueren de activiteiten van stichting Weekendschool in 2025 en kijken daarbij gezamenlijk hoe we deze zo efficiënt mogelijk kunnen organiseren. Toelichting Stichting Weekendschool biedt onderwijs voor nieuwsgierige en gemotiveerde kinderen van 9 tot 18 jaar. Dit is voor kinderen die om welke reden dan ook extra aandacht verdienen en een steuntje in de rug krijgen. Redenen hiervoor zijn bijvoorbeeld opgroeien in een minimagezin of pleeggezin, een ernstig ziek familielid, weinig zelfvertrouwen of kinderen van statushouders.

Het doel hiervan is om leerlingen te laten zien wat de wereld te bieden heeft, hun grenzen te verleggen en hun talenten te ontwikkelen. Voor kinderen in de bovenbouw van de basisschool is er de weekendschool en voor de jongeren van 13 tot 18 jaar is er de weekendschoolstudio. De zomerschool is voor kinderen die na de zomervakantie naar groep 6, 7 of 8 van de basisschool gaan. Of voor kinderen die na de zomervakantie naar de brugklas gaan. We verlenen een subsidie aan stichting Weekendschool voor het uitvoeren van deze activiteiten. Tevens voeren we intensieve gesprekken om er zo gezamenlijk te zorgen voor een doorontwikkeling, waarbij ook oog is voor efficiëntie van de uitvoering van de activiteiten om een stijging van de kosten te voorkomen en een mogelijke verlaging van de kosten te realiseren.

Pagina 20 van 172

O24.001865

4. We investeren in preventie en vroegtijdige signalering om complexe trajecten en duurdere zorg te voorkomen. Indicatoren/te behalen resultaten • Schoolmaatschappelijk werkers ondersteunen jeugdigen van 2-18 jaar op school en op de peuteropvang. • We werken samen met onderwijs en partners in collectieve onderwijszorgarrangementen. Toelichting We bieden preventieve ondersteuning door middel van de inzet van schoolmaatschappelijk werkers in het onderwijs en aanvullend de inzet van schoolmaatschappelijk werkers in de voorschool. Door middel van collectieve onderwijszorgarrangementen wordt jeugdhulp groepsgewijs en beschikkingsvrij op school ingezet waardoor er snel, gezamenlijk en effectief ondersteuning geboden kan worden. Bestaande pilots collectieve onderwijszorgarrangementen worden structureel gefinancierd. 5. We faciliteren jongeren tot het behalen van een startkwalificatie, het verkleinen van schooluitval en het maken van keuzes die kansrijk zijn op de arbeidsmarkt. Indicatoren/te behalen resultaten Wij willen ervoor zorgen dat schooluitval weer minder dan 2% bedraagt in de regio ZuidwestFriesland. Toelichting Wij blijven investeren in een proactief team met coaches, die ervoor zorgen dat jongeren doorstromen van onderwijs naar onderwijs, van onderwijs naar werk en van ongeschoold werk naar duurzame banen waarin zij een startkwalificatie kunnen behalen.

Wij zorgen er ook voor dat er een goede samenwerking komt tussen onderwijs, het Doorstroompunt en de afdeling Werk en Inkomen en dat er gezamenlijk een plan wordt ingediend bij het Ministerie van OC&W. Als de nieuwe wet “van school naar duurzaam werk” doorgaat op 1 augustus 2025, zorgen wij dat met de aanvraag nieuwe subsidiebedragen naar het onderwijs en de gemeente komen waarmee samen met de bovenstaande drie partijen maatregelen ingezet kunnen worden om voortijdig schoolverlaten te voorkomen. Het percentage vsv (voortijdig schoolverlaters) in de regio Zuidwest-Friesland lag in het schooljaar 2022/2023 op 2,1%. Dit is boven de doelstelling van 2%, maar wel lager dan in vergelijkbare regio’s (2,4%). De uitvallers zitten met name in het mbo. 6. Als een leerling aan het begin van het schooljaar in aanmerking komt voor een OV- kaart, regelen we dat. Indicatoren/te behalen resultaten We verstrekken een OV-pas als de school voor voortgezet (speciaal) onderwijs meer dan 11 kilometer van het woonadres gelegen is. Toelichting Als de school voor voortgezet (speciaal) onderwijs meer dan 11 kilometer van het woonadres gelegen is verstrekken we een OV -pas. Mensen met een inkomen onder 120% van het minimumloon krijgen de pas volledig vergoed. Boven de 120% kunnen mensen 30% korting krijgen. De scholierenregeling OV is met één schooljaar (2024/2025) verlengd.

1.2 Hoofdtaakveld Sport Wat willen we bereiken? Onze gemeente is rijk aan sport, in al zijn vormen en facetten. Súdwest-Fryslân kent van oudsher veel verenigingen. De kracht van de kleine verenigingen en vrijwilligersorganisaties kenmerkt onze gemeente en draagt bij aan de leefbaarheid in de kernen. Voorzieningen en gevarieerd aanbod zijn belangrijk. Met sport en bewegen kan brede welvaart worden verhoogd. Een hoge brede welvaart kan sport- en beweeggedrag verhogen.

Pagina 21 van 172

O24.001865

Sport, bewegen en spelen draagt bij aan gezonde, weerbare en gelukkige inwoners. Door sport en bewegen ontmoeten mensen elkaar, hebben plezier, doen ze mee en ze bouwen netwerken op. Sport wordt naast een doel op zich, vooral ingezet als middel bij het bevorderen van gezondheid, het terugdringen van sociale gezondheidsverschillen en het verminderen van de zorgvraag. Iedereen moet gelijke kansen hebben om te kunnen sporten. Dit geldt voor jong en oud en voor kwetsbare inwoners, ook in aandachtswijken en -dorpen. Een inclusieve en veilige sport- en beweegomgeving draagt bij aan het in beweging brengen van inwoners.

Wat gaan we daar voor doen? 7. We stellen nieuw sportbeleid en een visie voor sport en bewegen in de openbare ruimte op. Indicatoren/te behalen resultaten • In 2025 is een uitvoeringsplan voor het sportbeleid opgesteld en wordt een doorkijk gegeven naar 2026. • In december 2025 is een visie op duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties ontwikkeld en vastgesteld. Toelichting In december 2023 is de visie Sport ferbynt vastgesteld. Belangrijke speerpunten zijn: iedereen doet mee, bevorderen gezonde leefstijl, toekomstbestendige verenigingen, duurzame accommodaties een en een uitnodigende openbare ruimte. In november 2022 is een visie op Bewegen in de Openbare Ruimte vastgesteld onder de naam Bûtengewoan bewege yn Súdwest-Fryslân. Hierin is vastgelegd dat we spelen, bewegen en sporten voor de inwoners in de eigen omgeving en gratis mogelijk willen maken. Sport en bewegen zorgt voor plezier en reuring. We worden er gezonder van en worden gezond ouder. We ontmoeten elkaar, doen mee en worden veerkrachtiger. Aan de hand van drie beweegstrategieën, brengen we iedereen in Súdwest-Fryslân van jong tot oud in beweging. Het gaat om de volgende strategieën: alle inwoners in beweging, veilige en toekomstbestendige en duurzame sportaccommodaties en de waarde van sport en bewegen versterken.

In het uitvoeringsplan wordt omschreven welke acties plaatsvinden binnen welke beweegstrategieën. Visie op duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties De raad heeft in de nieuwe sportnota vastgesteld dat een toekomstbestendige, duurzame en functionele sportinfrastructuur noodzakelijk is om zowel iedereen in beweging te brengen of te houden als om de waarde van sport en bewegen zo optimaal mogelijk te kunnen benutten. We moeten zorgen voor duurzame, toekomstbestendige en kwalitatief hoogwaardige sportaccommodaties. Daarnaast heeft de raad besloten een visie op duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties te laten ontwikkelen. Ingegeven door verschillende ontwikkelingen, zoals wetgeving, levensduur en inrichting van de accommodaties, beleid rond gemeentelijk vastgoed, veranderingen in bevolkingsopbouw en leerlingenaantallen van scholen, is de behoefte ontstaan aan een nieuwe visie op binnen- en buitensportaccommodaties, die richting geeft aan hoe de gemeente de komende jaren moet omgaan met het accommodatie-bestand, het onderhoud en eventuele renovatie en/of nieuwbouw, of het slopen dan wel afstoten van voorzieningen. Daarvoor zijn diverse onderzoeken nodig: afwegingskader duurzaamheid, onderzoek naar binnensportaccommodaties en zwembaden en onderzoek naar buitensportaccommodaties. 8. We zetten in op gratis buitensportmogelijkheden en speelmogelijkheden.

Indicatoren/te behalen resultaten • We keuren, onderhouden en vervangen de sport- en speelvoorzieningen in openbare ruimten. • De in 2024 voorbereide vervangingen voor 2025 zijn in Q2 uitgevoerd. De vervangingen voor 2026 zijn voorbereid. • Sportvoorzieningen in de openbare ruimte vragen in de meeste gevallen om flinke investeringen. Het gaat dan om de voorziening zelf en de bijbehorende ondergrond. We gaan in 2025 deze investeringen in een planning zetten en de bijbehorende financiering inregelen. Pagina 22 van 172

O24.001865

Toelichting We inspecteren driemaal per jaar. Dit is de input voor de kwaliteit (met name veiligheid) van onze voorzieningen. Vervanging plannen we op basis van een analyse van de speelplaats. We kijken hierbij naar o.a. speelwaarde, omgeving, CBS cijfers en wensen vanuit de buurt. We maken keuzes of en op welke wijze vervanging plaatsvindt, in samenwerking met o.a. team Groen, team Dorpen en Wijken en team Cultuur en Sport. We werken integraal met andere ontwikkelingen in de omgeving, waar dit mogelijk is. 9. In wijken met weinig groen investeren in speeltoestellen, wandelpaden en gratis buitensportfaciliteiten met extra aandacht voor kinderen met een beperking. Indicatoren/te behalen resultaten • We kennen subsidies toe voor beweeg- en speelvoorzieningen in de openbare ruimte. • Aan het einde van 2025 zullen de volgende projecten gerealiseerd zijn met een bijdrage vanuit het BIOR-budget: o Calisthenics en 3x3 basket en skatepark Zwette Sneek; o Bootcampvoorziening Hemdyk Sneek; o Pannakooi Easterein; o Pannakooi IJlst; o Pannakooi Heeg; o Beachvelden Stavoren; o Pickelball veld Oosthem; o Jeu de boules-veld Iens. Toelichting Er is een beleidsnotitie ‘Bûtengewoan bewege yn SWF’ door de raad vastgesteld (nov 2022). Vanaf 2023 is er jaarlijks structureel €140.000 beschikbaar voor BIOR (Bewegen in de openbare ruimte).

Met dit geld wordt bijgedragen aan gezonde en blije inwoners door sporten en spelen in de openbare ruimte gratis mogelijk te maken. Dit doen we door te investeren in activiteitenprogramma’s (samen met buurtsportcoaches) op onder andere bestaande playgrounds, skateparkjes en speelplekken en in nieuwe (groene en inclusieve) speel- en sportvoorzieningen, wandel- en fietspaden in samenspraak met onze inwoners. Jaarlijks wordt een uitvoeringsplan BIOR gemaakt. Hierin zijn de initiatieven opgenomen die in dat jaar worden gerealiseerd of waarvoor plannen worden uitgewerkt. 10. We hebben specifieke aandacht voor beweegpaden in wijken en we onderzoeken de mogelijkheid voor een gravel-mountainbike-route in onze gemeente. Dit gaan we samen met inwoners verder vormgeven. Indicatoren/te behalen resultaten • We onderzoeken de behoefte aan specifieke wandel- en beweegroutes en een gravelmountainbike-route en nemen een besluit over het vervolg. • We onderzoeken wat mensen in beweging brengt in de openbare ruimte. Toelichting Verkenning naar gebruik en kwaliteit van beweegpaden en fietspaden zal onderdeel worden van het activiteitenplan en werkpakket van de buurtsportcoach BIOR. Jaarlijks wordt er een activiteitenplan sport en bewegen gemaakt door SportFryslân.

In het nieuwe sport en beweegbeleid maar ook door de beleidsnotitie ‘Bûtengewoan bewege yn SWF’ is er steeds meer behoefte aan kennis over bewegen in de openbare ruimte. In 2024 wordt op basis van deze ontwikkelingen een buurtsportcoach BIOR opgeleid (via kennislab BIOR Noord), die in 2025 onder andere onderzoek gaat doen naar wat mensen letterlijk in beweging brengt in de openbare ruimte. Een onderzoek naar het aanbod, gebruik en kwaliteit van wandel-, fiets- en fitnessroutes zal daarom deel gaan uitmaken van het activiteitenplan 2025 van Team FRL (SportFryslân).

Pagina 23 van 172

O24.001865

11. We stimuleren de samenwerking tussen verenigingen en zorgen er voor dat iedereen zo lang mogelijk mee kan doen in het verenigingsleven. Indicatoren/te behalen resultaten • We onderzoeken hoe we kunnen blijven inzetten op toekomstbestendige cultuur- en sportverenigingen, om de leefbaarheid in stand te houden. • We bereiken meer verenigingen voor het toekomstbestendig maken of vitaliseren van diezelfde verenigingen met onze subsidieregelingen. • We bereiken meer sport- en cultuurverenigingen bij het toekomstbestendig maken van deze verenigingen, met de inzet onze verenigingsondersteuners. Toelichting Sport en cultuur zijn voor iedereen. Iedereen moet de mogelijkheid hebben om mee te doen en erbij te horen. Het is essentieel dat iedereen de kans krijgt om sportief op te groeien en cultuur te kunnen en mogen beleven. We streven naar toegankelijke en laagdrempelige voorzieningen en activiteiten, waar iedereen die wil deelnemen, ook daadwerkelijk kan deelnemen. Met sport-, beweeg- en culturele deelname bevorderen we kansengelijkheid. Onze gemeente heeft van oudsher een rijk verenigingsleven, maar dit staat de laatste jaren onder druk. Met name het vinden van nieuwe (bestuurs)leden en vrijwilligers en het betrekken van jongeren blijft een uitdaging.

Vrijwilligers spelen een belangrijke rol bij het verbinden van de mienskip, maar ook bij het toekomstbestendig maken van verenigingen. Gezamenlijk wordt bekeken hoe vrijwilligers ingezet kunnen worden om tot toekomstbestendige verenigingen en leefbare steden en dorpen te komen. Er lijkt behoefte aan meer integraliteit tussen de domeinen sport, cultuur en leefbaarheid. Samenwerking is daarbij van belang, alsmede de inzet van de verenigingsondersteuners en dorp- en wijkcoördinatoren. Het blijven inzetten op toekomstbestendige cultuur- en sportverenigingen is onder andere een vervolg op de pilot Leve de Vereniging en heeft onder voorbehoud een plek gekregen in de Regiodeal Zuidwest-Fryslân. Het doel van de Regiodeal is de kracht van de mienskip te behouden en te versterken. In samenwerking met de Provincie Fryslân wordt ingezet op leefbare dorpen, onder andere door de DOM-methode (de dorpen ontwikkelmethode). De pilot in Blauhûs (Backoffice model), zou hiervoor als eerste kunnen fungeren. Het Back Office model is een model waarbij taken van verenigingen en/stichtingen in een (cluster) dorp(en) uit handen wordt genomen door een Back Office, die zich op de achtergrond bevindt. Hierbij kan gedacht worden aan boekhouding, het aanvragen van subsidies, vergunningen aanvragen, etc.

Tegelijkertijd blijven we naar nieuwe initiatieven kijken die kunnen bijdragen aan de toekomstbestendigheid van de mienskip. Er is een voortdurende inspanning nodig voor toekomstbestendige cultuur- en sportverenigingen. Voor het vitaliseren en toekomstbestendig maken van verenigingen is subsidie beschikbaar. Door middel van de gemeentelijke begroting of een subsidieregeling is vastgelegd met welke structurele subsidies we organisaties, activiteiten en evenementen ondersteunen. Met behulp van voorlichtingscampagnes en de inzet van verenigingsondersteuners brengen we de subsidiemogelijkheden beter onder de aandacht. 12. We blijven investeren in buitensportaccommodaties waaronder de ontwikkeling van sporthart Bolsward. Indicatoren/te behalen resultaten • We vervangen minimaal twee kunstgrasvelden. • Uitvoering projectplan van Werkgroep en Gemeente inzake Sporthart Bolsward als onderdeel van de Regiodeal. • Start realisatie nieuw multifunctionele accommodatie (MFA). • Verbinding gerealiseerd tussen sociaal en fysiek domein. • Uitvoering van Bomenstructuurplan (inclusief fijnmazige padenstructuur).