Bijlage 1 - Nota openbare ruimte 2020-2025

CONCEPT

CONCEPT*

Nota Openbare Ruimte 2020-2025 Werken aan een openbare ruimte waarin iedereen zich thuis voelt!

Leeuwarder Courant 6 november 2019

Pagina 2 van 39

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ...................................................................................................................................................... 3 Inleiding ................................................................................................................................................................ 4 1. De openbare ruimte is waardevol ............................................................................................................... 10

1.1

De openbare ruimte voegt waarde toe en draagt bij aan (duurzame) doelen .......................... 10

1.2

De openbare ruimte is van en voor iedereen............................................................................. 12

1.3

Waardering inwoners ................................................................................................................. 12

2.

De kapitaalgoederen nader toegelicht: huidige situatie .............................................................................. 14

2.1

Wat kost beheer en onderhoud van onze kapitaalgoederen? ................................................... 14

2.2

Stand van zaken prestaties kapitaalgoederen............................................................................ 16 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.2.6 2.2.7 2.2.8

Wegen ..................................................................................................................................................... 16 Openbare verlichting .............................................................................................................................. 18 Bruggen, tunnels en aquaducten ............................................................................................................ 18 Oevers en kaden ..................................................................................................................................... 20 Waterbodems (baggeren) ....................................................................................................................... 21 Openbaar groen ...................................................................................................................................... 22 Riolering .................................................................................................................................................. 23 Gemeentelijke gebouwen ....................................................................................................................... 23

2.3

Met welke risico’s en kansen hebben we te maken?................................................................. 25

3.

Wat willen we bereiken? ............................................................................................................................. 27

3.1

De basis op orde: veilig, veerkrachtig en inclusief ..................................................................... 27 3.1.1 3.1.2 3.1.3

3.2

Technische kwaliteit openbare ruimte ................................................................................................... 27 Onderhoud op basis van levenscyclus .................................................................................................... 28 Efficiënt werken ...................................................................................................................................... 28

Duurzaam en toekomstbestendig .............................................................................................. 30 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4

Energie neutrale gebouwen en installaties in de openbare ruimte ........................................................ 31 Klimaatadaptatie ..................................................................................................................................... 31 Sluiten van kringlopen in de openbare ruimte ....................................................................................... 32 Behoud en vergroten biodiversiteit ........................................................................................................ 33

3.3

Financieel gedegen ..................................................................................................................... 33

4.

Scenario’s .................................................................................................................................................... 35

5.

Advies ......................................................................................................................................................... 38

Pagina 3 van 39

Inleiding De openbare ruimte is de ruimte die voor iedereen toegankelijk is en waar inwoners van SúdwestFryslân en talloze bezoekers/toeristen en bedrijven dagelijks gebruik van maken. In de gesprekken met bewoners van dorpen en wijken is de openbare ruimte vaak onderwerp van gesprek. De openbare ruimte bepaalt immers voor een groot deel de kwaliteit van de leefomgeving. Waar gaat deze Nota over? De Nota openbare ruimte gaat over hoe we de fysieke ‘basisstructuur’ waarop de Mienskip dagelijks functioneert, in stand kunnen houden, door beheer en onderhoud. We kijken hierbij specifiek naar de gemeentelijke eigendommen in de openbare ruimte. Dit noemen we kapitaalgoederen of assets. Het gaat bijvoorbeeld om onderstaande kapitaalgoederen:

De kapitaalgoederen in de openbare ruimte vertegenwoordigen een grote financiële waarde. De vervangingswaarde in Súdwest-Fryslân bedraagt zo’n € 3.900.000.000. Kapitaalgoederen moeten in ieder geval tijdens de beoogde levensduur een bijdrage leveren aan het doel waarvoor zij zijn aangelegd, gebouwd of vervaardigd. Dit kan alleen door tijdens de levensduur onderhoud uit te voeren. Hier zijn aanzienlijke middelen voor nodig. Daarom is het belangrijk om verantwoord om te gaan met de kapitaalgoederen. Wat is het doel van deze Nota? De aanleiding voor deze Nota is de afspraak om de “Nota kapitaalgoederen 2017-2018” te actualiseren. Het doel van de Nota is richting geven aan een financieel gedegen beheer en onderhoud dat toekomstige ontwikkelingen niet in de weg staat.

Pagina 4 van 39

Met zekerheid kunnen we stellen dat de komende jaren in het teken staan van ontwikkelingen zoals de warmtetransitie en klimaatadaptatie. Dit zijn complexe opgaven met veel onzekerheden. Met behulp van scenario’s geven we inzicht in de middelen die nodig zijn om het vastgestelde onderhoudsniveau te realiseren en te behouden en wat keuzes betekenen voor de Mienskip en toekomstige ontwikkelingen. Het beheer en onderhoud en daarmee gepaard gaande dienstverlening voegt waarde toe voor de Mienskip en draagt bij aan de ontwikkeling van Súdwest-Fryslân. Hierbij is voor inwoners en bezoekers en bedrijven die dagelijks gebruik maken van de openbare ruimte veiligheid, beeldkwaliteit en de beschikbaarheid van belang. Daarnaast zijn een optimale inzet van middelen, duurzaamheid en het imago van Súdwest-Fryslân van belang voor verantwoorde keuzes. De onderstreepte woorden zijn de kernwaarden die Súdwest-Fryslân gebruikt als afwegingskader bij het maken van keuzes. Wat verstaan we onder beheer en onderhoud?1 De gemeente is verantwoordelijk voor een veilig leef-, werk- en woonmilieu voor iedereen. Het kwaliteitsniveau van de kapitaalgoederen dient zo te zijn dat er geen onveilige situaties kunnen ontstaan. Hiervoor gelden verschillende wetten en normen. De wettelijke zorgplicht is o.a. vastgelegd in de Wegenwet.

De aansprakelijkheid bij schade of letsel wordt geregeld in het Burgerlijk Wetboek. Voor het inregelen van de financiën van beheer en onderhoud is het Besluit begroting en verantwoording (BBV) en de daarbij horende Notitie materiele en vaste activa leidend. Onder beheren en onderhouden verstaan we de organisatie rondom het gebruiksgeschikt houden en alle onderhoudsactiviteiten met als doel het in aanvaardbare conditie krijgen en houden van de kapitaalgoederen, zodat ze de gewenste functie kunnen vervullen. We onderscheiden verschillende vormen van onderhoud die ook invloed op elkaar hebben. Als het kleine, jaarlijkse onderhoud goed wordt uitgevoerd, heeft dit een positief effect op de levensduur van het kapitaalgoed en daarmee op de kwaliteit van de leefomgeving. Het groot onderhoud kan daarmee worden uitgesteld en kapitaalvernietiging wordt voorkomen. Omgekeerd, heeft tijdig uitgevoerd groot onderhoud een positief effect op het klein onderhoud. In de begrippenlijst (zie bijlagen) worden de vormen van onderhoud toegelicht. Hoe is de Nota openbare ruimte tot stand gekomen? In het voorjaar van 2019 gingen we de gemeente in om te praten over de Omgevingsvisie. Tegelijkertijd met dit ‘rondje SWF’ zijn enquêtes over de openbare ruimte uitgezet. Via facebook en de dorps- en wijkbelangen hebben bijna 500 inwoners de enquête ingevuld.

Eind 2019 heeft een onafhankelijk onderzoek plaatsgevonden naar de wijze waarop wij de openbare ruimte beheren met als doel te onderzoeken of zaken verder geoptimaliseerd kunnen worden. Het advies is gebruikt als input voor deze Nota evenals verschillende beleidsstukken en werkwijzen. Bij het opstellen van de Nota zijn het bestuur en de raad betrokken. In september 2019 gingen we op excursie met raadsleden. In plaats van een informerende bijeenkomst reden we met een oude FRAMbus door de gemeente. Zo konden we in de praktijk laten zien wat er allemaal gebeurt in de openbare ruimte en welke uitdagingen er zijn. Op 29 oktober 2019 en 24 februari 2020 zijn college en directie bijgepraat en op 15 januari 2020 is de raad geïnformeerd. De input van deze bijeenkomsten is zo goed mogelijk verwerkt in de Nota.

1

Commissie BBV (2020).

Pagina 5 van 39

Welke trends en ontwikkelingen zijn van belang voor de openbare ruimte? Inwoners, bedrijven en bezoekers gebruiken dagelijks de openbare ruimte. Onder invloed van ontwikkelingen is de openbare ruimte voortdurend in beweging. •

Budget voor beheer en onderhoud staat onder druk: Er zijn meerdere ontwikkelingen van invloed op het budget. Er is sprake van achterstallig onderhoud en de komende jaren staan in het teken van vervanging en renovatie. We hebben te maken met uitbreiding van het areaal zonder dat hier budget voor beschikbaar wordt gesteld, de budgetten worden nauwelijks geïndexeerd en beheersbudgetten dragen bij aan ontwikkelingen. Het budget is hierdoor niet toereikend.

•

Het gebruik van de openbare ruimte verandert, zowel boven als onder de grond: o Het is drukker in de openbare ruimte en het is de verwachting dat deze trend doorzet. Het gebruik van auto en fiets is toegenomen. Het landbouwverkeer wordt zwaarder en groter waardoor wegen sneller slijten en robuuster moeten worden. De volgende ontwikkeling is dat het aantal elektrische auto’s toeneemt. Dit heeft effect op de onderhoudsstaat van onze kapitaalgoederen. Het gewicht van elektrische auto’s is bijvoorbeeld zwaarder en hier zijn andere voorzieningen voor nodig. o Met de aanleg van glasvezel, de warmtetransitie en verdere elektrificatie wordt het steeds drukker in de ondergrond. o We hebben te maken met meer ouderen, die steeds langer in hun eigen omgeving blijven wonen. De openbare ruimte moet hiervoor geschikt worden gemaakt door bijvoorbeeld het voorkomen of wegnemen van obstakels, het toegankelijk houden van stoepen en het realiseren van veilige routes. Dit betekent ook een bijdrage aan een buitenruimte die uitnodigt om naar buiten te gaan en elkaar te ontmoeten en de mogelijkheid om een ommetje te maken (met bijvoorbeeld bankjes als rustpunten). o De beroepsbevolking neemt af. We merken nu al dat wijzelf en aannemers moeite hebben met het vinden van personeel.

•

Kapitaalgoederen worden ouder: Kapitaalgoederen worden voor lange tijd aangelegd en gaan lang mee. Ze worden daardoor ingehaald door ontwikkelingen zoals hiervoor geschetst, verdergaande (wettelijke) eisen op gebied van (constructieve) veiligheid, gebruik en wensen van inwoners op gebied van uiterlijk en gebruik. De komende jaren staan in het teken van de onderhoudsstrategie voor kapitaalgoederen die in de jaren zestig, zeventig en tachtig van de vorige eeuw zijn aangelegd en de eisen die vanuit de maatschappelijke opgaven worden gesteld. Súdwest-Fryslân staat hier niet alleen voor. Alle gemeenten in Nederland staan voor deze uitdaging, zie kaders (Cobouw, 2020).

Pagina 6 van 39

•

De rol van bewoners en ondernemers groeit: In de Mienskip is er behoefte om mee te denken en mee te doen in de openbare ruimte. Dit vraagt een andere manier van werken dan alleen technisch beheer en onderhoud.

•

Duurzaamheid en klimaatverandering worden steeds belangrijker: o Om overlast en schade te voorkomen, door extremer weersomstandigheden zoals meer hevige buien, langere periode van droogte en hogere temperaturen (hitte), moeten we onze fysieke leefomgeving aanpassen. Door straten en pleinen slim in te richten kan regenwater sneller wegtrekken in de bodem, worden opgevangen of afgevoerd. Meer groen zorgt voor het beperken van wateroverlast, demping van hitte en opvang van fijnstof. Minder verharding vraagt ander beheer. Plekken voor waterberging en waterafvoer moeten dusdanig beheerd worden dat ze hun werk goed kunnen doen, dus vrij van zwerfvuil en andere obstakels. o Om te voldoen aan de afspraken in het Klimaatakkoord moeten, uitgaande van procentuele vertaling van de landelijke opgave, in onze gemeente in 2030 ruim 8.000 woningen van het aardgas af. Het omvormen van woonwijken ‘van aardgas los’ heeft grote gevolgen voor de openbare ruimte. Kansen voor optimalisaties en het voorkomen van kapitaalsvernietiging worden zo veel mogelijk benut. o De openbare ruimte is een bron van waardevolle grondstoffen en er zijn kansen om circulaire materialen en afgedankte producten toe te passen. De buitenruimte wordt op termijn niet alleen een kostenpost maar juist een plek waar waardevolle grondstoffen vrijkomen en secundaire materialen worden toegepast.

o Wereldwijd staat de biodiversiteit onder druk. Met ons beheer dragen we bij aan het vergroten van de biodiversiteit. Groen wordt steeds belangrijker om aan doelstellingen te voldoen.

•

Technologische ontwikkelingen: Machinaal straten is inmiddels al bestaande praktijk. Dit betekende vooral een enorme verbetering van de arbeidsomstandigheden voor stratenmakers. Actuele ontwikkelingen zijn het inzetten van drones voor inspecties, opmeetwerkzaamheden en dergelijke. We beheren storingen aan gemalen op afstand en zetten specialistische apparatuur zoals maairobots voor sportvelden in. Ontwikkelingen volgen elkaar in steeds hoger tempo op. Wat de gevolgen voor gebruik en onderhoud van de openbare ruimte zijn, valt nu moeilijk te voorspellen. We blijven hier actief op inspelen en volgen de ontwikkelingen nauwlettend.

Wat is de werkwijze voor beheer en onderhoud? Onze werkwijze is gebaseerd op assetmanagement. Hieronder verstaan we het vergroten van de maatschappelijke waarde van assets door optimaal beheer te realiseren op basis van afgewogen kosten, prestaties en risico’s over de gehele levenscyclus van assets (kapitaalgoederen). Assetmanagement helpt om keuzes te maken om “het goede” te doen door het objectiveren van keuzes die we maken. Niet alleen financieel gedreven maar vooral ook keuzes die bijdragen aan doelen die we willen bereiken en het helpt ons bij gesprekken met inwoners en bedrijven. Het werken met assetmanagement is gebaseerd op vijf principes die terug komen in deze Nota: • Balans tussen prestaties, kosten en risico’s assetmanagement betekent keuzes maken. Deze keuzes volgen uit de afweging tussen de gewenste prestaties, de kosten en de risico’s. • Levensduur denken bij keuzes rekening houden met de kosten en baten over de gehele levensduur. • Integraal denken plannen, activiteiten en processen afstemmen met interne en externe partijen en data. • Bijdrage aan doelen het verbinden van activiteiten in de openbare ruimte aan doelstellingen van Súdwest-Fryslân. • Evalueren en verbeteren leren van ervaringen om prestaties continu te verbeteren.

Onze missie? We zorgen samen voor een gezonde en veilige leefomgeving waarin iedereen zich thuis voelt!

Pagina 7 van 39

Leeswijzer We onderhouden de openbare ruimte om maatschappelijke waarde toe te voegen voor inwoners en bezoekers. De waarde en de waardering van de openbare ruimte komen in hoofdstuk 1 aan de orde. In hoofdstuk 2 staan de kosten, prestaties en risico’s van de kapitaalgoederen in de huidige situatie centraal. In hoofdstuk 3 kijken we vooruit naar wat we willen bereiken in de openbare ruimte. Er zijn verschillende scenario’s mogelijk en in hoofdstuk 4 leggen we vier scenario’s voor om onze doelen te bewerkstelligen. We sluiten af met de voorstellen voor de periode 2020-2025.

Ter ondersteuning aan de implementatie van assetmanagement in de gemeente is onderstaande poster ontwikkeld. Op cartoonachtige wijze zijn een tal van situaties geschetst die mis kunnen gaan en komen belangrijke thema’s in de gemeente terug. Ook ziet u op de poster dat zowel de gebruiker van de openbare ruimte als de medewerkers die direct bijdragen aan het werken in de openbare ruimte maar ook college en raad vanuit de sturende rol in de zeppelin een rol hebben in het beheer van de openbare ruimte.

Pagina 8 van 39

Samenvatting De basis op orde Voor inwoners en bezoekers streven we naar een openbare ruimte die veilig is en bijdraagt aan het bevorderen van gezondheid. We adviseren: - Het onderhoudsniveau Gemiddeld Basis te continueren; - Met assetmanagement zo efficiënt mogelijk te werken om dit te realiseren - In 2024 een evaluatie uit te voeren en aan de hand daarvan de koers voor de periode 2025-2030 uit te zetten. Strategie • We hanteren een gedifferentieerd onderhoudsniveau: Gemiddeld Basis; • Inrichting en beheer is gebaseerd op de kosten van de gehele levenscyclus; • Prioriteren en faseren door onder meer Slim werk met werk maken (integrale programmering); • We ontwikkelen risicogestuurd werken met behulp van onze werkwijze assetmanagement; • We betrekken de Mienskip bij beheer en onderhoud door communicatie en het betrekken van mensen die verder van de arbeidsmarkt staan.

Duurzame en toekomstbestendige openbare ruimte In de openbare ruimte beperken we de negatieve invloed op het milieu. We adviseren: • Door beheer en onderhoud bij te dragen aan de doelstellingen op gebied van energie, klimaatverandering, circulaire economie en biodiversiteit.

Financieel gedegen We gaan verantwoord om met gemeenschapsgeld en zoeken naar een goede balans tussen kosten, prestaties en risico’s . We adviseren: • De keuze voor scenario 2: verbeteren kwaliteit leefomgeving; • Achterstallig onderhoud gefaseerd inhalen in een periode van 10 tot 15 jaar.

Strategie • Slim werk met werk maken: we combineren onderhoud met het treffen van duurzame maatregelen; • We bewegen met de markt mee, volgen ontwikkelingen en staan open voor pilots om ervaring op te doen.

Strategie • Structureel budget op orde brengen door: o Inregelen achterstallig onderhoud, renovatie en vervangingsopgave met behulp van onderhoudsfonds; o Slim samenspel tussen onderhoudsbudget en onderhoudsfonds. • Flexibel inzetten van budgetten. • Te sturen op de laagste kosten over de gehele levenscyclus; • Inzicht en voorspelbaarheid te creëren door programmatisch werken verder te ontwikkelen.

Opgaven • Inspecteren gebouwen en constructieve kwaliteit bruggen, oevers en kaden; • Doorontwikkeling Integrale meerjarenprogrammering en risicogestuurd beheer met behulp van organisatiewaardenmatrix; • Uitwerken Handboek openbare ruimte; • Verder professionaliseren communicatie en betrekken inwoners bij openbare ruimte; • Opstellen van een (meerjarig) beheerplan per onderdeel van de openbare ruimte; • Evaluatie dienstverlening meldingen.

Opgaven • Opstellen plan voor verduurzamen gemeentelijk vastgoed en verlichting; • Instellen rol grondstromen coördinator om aan- en afvoer van grond en andere materialen in gemeentelijke werken op elkaar af te stemmen in combinatie met realiseren van een opslaglocatie; • Gefaseerd uitrollen insectennetwerk; • Verharding vervangen door groen.

Opgaven • Uitwerken voorstellen voor onderhoudsfonds inclusief dekking op basis van meerjarig programma; • In begrotingscyclus voorstellen inbrengen voor inregelen middelen voor uitvoeren beleid (o.a. insectennetwerk en afspraken OSW); • Optimaliseren door in te zetten op afstoten en opruimen van areaal.

Pagina 9 van 39

1. De openbare ruimte is waardevol 1.1 De openbare ruimte voegt waarde toe en draagt bij aan (duurzame) doelen Onze missie is dat we samen werken aan een gezonde en veilige leefomgeving waarin iedereen zich thuis voelt! Van oudsher is het onderhoud van de openbare ruimte gericht op schoon, heel en veilig. We beseffen steeds meer dat de openbare ruimte directe relatie heeft met alle thema’s van het ‘Hoofdlijnenakkoord 2018 – 2022: Súdwest-Fryslân ontwikkelt en verduurzaamt!. Het is een middel om brede maatschappelijke uitdagingen aan te pakken.

Thema’s als gezondheid, warmtetransitie, energiestrategie, hittestress, wateroverlast, circulaire economie en biodiversiteit staan op de agenda. Gedegen beheer is noodzakelijk om veel van de doelstellingen te behalen. Met beheer en onderhoud willen we waarde toevoegen voor de Mienskip en bijdragen aan (gemeentelijke) doelen. Dit sluit aan bij de principes van assetmanagement. Voorbeeld: Gas(t)vrij havenkantoor Stavoren De ambitie van Súdwest-Fryslân is om met de gebouwen in haar eigendom een steentje bij te dragen aan duurzaamheid. Eén van die gebouwen die onlangs een opknapbeurt kreeg, is het havenkantoor Stavoren. Hier bedient de havenmeester de bruggen en ontvangt gasten aan de balie. Het havenkantoor is nu niet alleen gastvrij maar ook gasvrij. De Blauwe Vlag is een exclusief eco-label en staat voor een veilige en duurzame haven. Het gaat dan om veiligheidsvoorzieningen als trapjes in de grachten, brandblusmiddelen en duurzame havengebouwen. De Stichting keurmerk Milieu, Veiligheid en Kwaliteit heeft in 2019 opnieuw de Blauwe Vlag toegekend aan de binnen- en buitenhaven van Stavoren, net als de havens van Bolsward, Makkum, Sneek en Workum. In de haven van Stavoren ligt sinds de zomer van 2019 een zogeheten Shoreliner. Dit is een nieuw plasticvangsysteem. Het doel is dat er in het water minder plastic ronddrijft, dat oevers verontreinigt en uiteindelijk in zee terecht komt.

In Makkum en Sneek doen we ervaring op met andere vangsystemen in het water.

Foto: havenkantoor Stavoren.

Pagina 10 van 39

Global Goals In 2015 heeft de VN 17 ambitieuze doelen voor duurzame ontwikkeling vastgesteld. Deze Global Goals for Sustainable Development vormen voor de periode tot 2030 een belangrijke gezamenlijke agenda voor de lidstaten. Alle Global Goals hebben subdoelen die direct of indirect verband houden met het dagelijkse werk van lokale en regionale overheden. De 17 doelen vormen een samenhangend geheel waar vanuit de openbare ruimte waar mogelijk aan wordt bijgedragen.

Súdwest-Fryslân is een Global Goals gemeente en voelt zich medeverantwoordelijk voor het aanpakken van gevolgen van mondiale uitdagingen in het belang van onze inwoners. Zowel in de Kadernota, gemeentelijke omgevingsvisie als in deze Nota openbare ruimte worden de mondiale doelen vertaald naar wat er lokaal moet gebeuren. De openbare ruimte is een belangrijk middel om aan de ambities bij te dragen. Hieronder staan een aantal voorbeelden op welke wijze de openbare ruimte drager is voor doelstellingen:

We zorgen er voor dat stranden en recreatieterreinen er netjes bijliggen.

Verlichting zorgt voor sfeer en een gevoel van veiligheid.

De openbare ruimte bepaalt voor een deel de identiteit van een kern.

Pagina 11 van 39

Steeds meer mensen sporten in de openbare ruimte.

De openbare ruimte is een bron van grondstoffen.

De openbare ruimte is de plek waar mensen elkaar ontmoeten, naar hun werk gaan, spelen, sporten en ontspannen.

De integrale planning is een hulpmiddel voor slim werk met werk maken bijv. met de warmtetransitie.

In onze waterrijke gemeente is onderhoud van waterbouw noodzakelijk voor duurzaam wonen, werken en genieten.

Groen draagt bij aan biodiversiteit en welbevinden. We werken vaak samen met inwoners.

1.2 De openbare ruimte is van en voor iedereen In de openbare ruimte komen veel belangen samen. We werken al zoveel mogelijk in de geest van de Omgevingswet: Bewoners en bedrijven praten graag mee over het beheer van de openbare ruimte, want het gaat om hun directe leefomgeving. Samen vorm geven aan beheer en onderhoud doen we door bewoners in ieder geval te informeren en bij grotere werken te vragen om mee te denken en gezamenlijk te komen tot een optimaal ontwerp, inrichting, beheer en gebruik van de openbare ruimte. Wanneer een dorp of wijk (een deel van) het onderhoud over wil nemen, dan bespreken we samen de mogelijkheden. Dit sluit aan bij ‘Right to Challenge/Neem het over’. In de praktijk zien we dat medebeheer op dit moment op kleine schaal plaatsvindt in het groen en bij het schoon houden van de omgeving door het opruimen van zwerfafval of het legen van prullenbakken. De andere onderdelen van de openbare ruimte lenen zich minder goed voor medebeheer. Voorbeeld: De ondernemers in het centrum van Sneek hebben in 2019 tijdens een gezamenlijk wandeling met de wethouder stil gestaan bij de beleving van de openbare ruimte in het hart van Sneek. Dit heeft er toe geleid dat we samen met ondernemers een dag in maart 2020 hebben gepland om het centrum van Sneek schoner en aantrekkelijker te maken.

Door de intelligente lock-down in verband met Covid-19 wordt deze dag op een later moment gepland. De overheid verwacht dat inwoners steeds meer zelf doen voor de samenleving. Wij communiceren hierover en stimuleren initiatieven. Dit brengt met zich mee dat er via het meldingensysteem vaker wensen en ideeën aangedragen worden bij de gemeente. Onze insteek is om inwoners en betrokkenen vooral zelf aan de slag te laten gaan met hun idee. En dat wij hen daarbij waar mogelijk zo goed mogelijk faciliteren. Met behulp van de procesgroep kleine wensen investeren we in de kwaliteit van onze dienstverlening richting onze inwoners. We plaatsen steeds meer informatie over de openbare ruimte en het onderhoud op onze website en social media. De digitale bomenkaart is een goed voorbeeld hiervan. Dit willen we verder uitbouwen. Samen met inwoners en scholen werken we aan het schoon, gezond en veilig houden van de leefomgeving. In de komende jaren gaan we hier verder mee. Iedereen doet mee Als grootste gemeente qua land en water voelen wij de verantwoordelijkheid om daar waar mogelijk mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in te zetten bij het beheer en onderhoud van de lokale leefomgeving (social return). Dit doen we op dit moment vooral in het groen en bij brugbediening.

1.3 Waardering inwoners Enquêtes Inwoners en bedrijven maken dagelijks gebruik van de openbare ruimte. Ter voorbereiding op deze Nota zijn inwoners daarom via een enquête gevraagd naar hun mening over de toestand van de openbare ruimte. De resultaten geven een indicatie van de waardering van inwoners. Het gemiddelde cijfer is afgenomen van een 6,5 in 2011 tot een 6,3 in 2016 en een 6,1 in 2019 (zie bijlage VI). Dit sluit aan bij het onderzoek van het Fries Sociaal Planbureau (2019) waaruit naar voren komt dat inwoners in Fryslân minder tevreden zijn met de buitenvoorzieningen dan in 2012. Voor de toekomst willen we onderzoeken op welke wijze we de beleving van inwoners kunnen monitoren én wat de mogelijkheden zijn om te sturen op beleving en verwachtingen van inwoners.

Pagina 12 van 39

Wijkschouw Op aanvraag van dorps- en wijkbelangen voeren we een gezamenlijke wijkschouw uit met bewoners. Hierbij kijken we naar de gehele openbare ruimte. Dit wordt zeer gewaardeerd en hierbij komen we zeer betrokken inwoners tegen. Meldingen Inwoners kunnen met behulp van een Melding Openbare Ruimte (MOR) aangeven of iets in hun omgeving kapot of vuil is. Jaarlijks worden ruim 8.000 meldingen ingediend over de kapitaalgoederen. Voor de wegen en het groen worden de meeste meldingen ingediend (zie bijlage VI).

We constateren een spanningsveld tussen een financieel gedegen beheer en onderhoud op basis van assetmanagement en de intentie om een melding binnen 5 werkdagen te behandelen. Let op: dit betekent niet altijd dat de situatie opgelost is! We koppelen binnen 5 werkdagen actief terug naar de melder. Soms is er meer tijd nodig om een melding op te lossen. Het aantal meldingen heeft deels te maken met achterstallig onderhoud zoals de melding over een gat in de weg. Sturen op (preventief) onderhoud is efficiënter dan het toepassen van incidentenmanagement. Meldingen hebben daarnaast ook deels te maken met weersomstandigheden zoals afgewaaide takken of water op straat of storingen in verlichting of brugbediening. Dit zijn voor ons waardevolle signalen. We hebben een pilot uitgevoerd met een nieuwe vorm van wijkbeheer waarbij het groenteam in een rayon situaties als losliggende tegels en ander klein “grijs” leed verhelpt. De pilot is als zeer positief ervaren en beoordeeld. Daarom zetten we de pilot met hernieuwde afspraken en focus voort met de duur van 1 jaar. Naast het rayon Makkum-Workum zal de nieuwe vorm van wijkbeheer ook in rayon Bolsward uitgerold worden. We monitoren de pilot om na te gaan of dit een efficiënte werkwijze is die bijdraagt aan een leefbare omgeving en optimalisatie van onze dienstverlening.

Pagina 13 van 39

2. De kapitaalgoederen nader toegelicht: huidige situatie Eén van de principes van assetmanagement is een balans tussen kosten, prestaties en risico’s. Aan de hand van deze drie parameters geven we inzicht in de huidige stand van zaken. Onder prestaties schetsen we per onderdeel de aard van het kapitaalgoed, de kerncijfers en de (financiële) stand van zaken.

2.1 Wat kost beheer en onderhoud van onze kapitaalgoederen? In de kapitaalgoederen is een groot vermogen geïnvesteerd. Het gaat hier in totaal om circa € 3.900.000.000. In Súdwest-Fryslân hebben we het dan over circa € 100.000 per huishouden. Het beheerbudget zou 1-2% ten opzichte van het geïnvesteerd vermogen moeten zijn (= minimaal € 39 miljoen) op basis van een technische benadering. Te weinig budget leidt tot lagere technische waarde en een lagere bijdrage aan maatschappelijke doelen. Ook lopen hierdoor de levensduurkosten (total cost of ownership) op. Structurele budget In de periode 2013 t/m 2017 is ingezet op het structureel op orde brengen van het budget door een financieel ingroeimodel. Hierdoor is voor beheer en onderhoud in het exploitatiebudget nu € 29,1 miljoen beschikbaar. Met dit ingroeimodel is geaccepteerd dat achterstanden in elementenverharding en waterbouw zijn toegenomen. Met ingang van 2021 wordt het budget voor kapitaalgoederen structureel verhoogd met € 300.000, om hogere kosten als gevolg van achterstallig onderhoud zo veel mogelijk te voorkomen. Dit geldt voor zowel de bruggen, kaden/oevers als de elementenverharding waar op dit moment de grootste achterstanden zijn. Dit bedrag is een mooie aanzet om te komen tot een fonds voor vervangingen en renovaties. Het beschikbare budget wordt beperkt aangepast aan prijsfluctuatie (indexering).

De komende areaaluitbreidingen door nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen zijn (nog) niet gecompenseerd. Achterstallig onderhoud Met behulp van het ingroeimodel was onze koers om achterstallig onderhoud bij asfaltwegen in te halen. Hierbij is gekozen voor de aanpak die leidt tot een lange levensduur. Voor de waterbouw lag er een optimalisatie-opgave. We kunnen vaststellen dat de uitgezette koers bij wegen ertoe heeft geleid dat asfaltwegen inmiddels aan het gemiddelde basisniveau voldoen. Echter bij de klinkerverharding, waterbouwkundige kunstwerken en de baggeropgave zijn de achterstanden toegenomen. In haar rol als toezichthouder heeft de Provinsje Fryslân (2019) haar zorgen hierover met ons gedeeld. 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0

Figuur: Verloop achterstallig onderhoud

Pagina 14 van 39

2013 2016 2019

Bestemmingsreserve In de bestemmingsreserve kapitaalgoederen zijn middelen concreet gelabeld aan specifieke projecten of beleidsthema’s waaronder een bedrag voor achterstallig onderhoud waterbodems in het kader van overdracht stedelijk water. Voor het opvangen van urgente achterstanden wordt een beroep gedaan op de Algemene Reserve. In december 2020 verzoeken we de raad een bedrag van € 400.000 voor de kwaliteitsimpuls kernen vrij te maken uit de Algemene Reserve. We zijn van plan dit aan te wenden voor het verkeersveilig maken van situaties in combinatie met wensen út de Mienskip en achterstallig onderhoud. Cyclisch beheer Vastgoed, groen, riolering en inmiddels ook asfaltwegen worden veelal cyclisch beheerd. Voor de openbare ruimte betekent dat bij nieuwbouw of na een onderhouds- of veegbeurt de openbare ruimte er goed of zelfs prachtig bij ligt. Maar na verloop van tijd, door gebruik, vervuiling en verwering, neemt de kwaliteit af. De snelheid waarmee dat gebeurt, verschilt sterk per asset en gebied (gebruik). Groengebieden vragen vaak meerdere keren per jaar aandacht, terwijl aan wegen en kademuren in principe respectievelijk 15 jaar en 40 jaar groot onderhoud wordt gepleegd. Er wordt op de eerste plaats gekeken naar de kosten over de gehele levenscyclus van aanleg tot vervanging (levenscyclus-kosten).

Dit zorg voor de laagste kosten over de levensduur en daarmee laagste kosten voor onze inwoners. We streven naar preventief onderhoud want dat draagt bij aan de veiligheid en de kwaliteit van de leefomgeving. Onder druk van het beschikbare budget kiezen we echter in de praktijk bij straatmeubilair, elementenverharding, bruggen, oevers en kaden vaak voor curatieve maatregelen en stellen we preventief onderhoud zoals regelmatig schoonmaken uit. Curatieve maatregelen bestaan uit het vervangen en repareren van delen van een object of het gehele object omdat er sprake is van zoveel aantasting dat de veiligheid in het geding komt. Of we nemen tijdelijke maatregelen zoals het instellen van een aslastbeperking of het afsluiten van objecten zoals bijvoorbeeld de Looxmagracht in Sneek. Curatief onderhoud kan niet uitgesteld worden om het object in gebruik te kunnen houden. Nadeel hiervan is de hogere kosten die dit veelal met zich meebrengt. Ook vallen deze werkzaamheden veel slechter te plannen wat de beheersbaarheid niet ten goede komt.

Looxmagracht Sneek: De kade aan de Looxmagracht in Sneek is in november 2018 afgesloten. Het fundament van de kade is er slecht aan toe. In het kader van veiligheid is besloten om de kade af te sluiten voor parkeren. Aan de bewoners is een alternatieve parkeermogelijkheid aangeboden. Het verkeer kan er nog wel langsrijden. Ook bij het slotconcert van de Sneekweek in 2019 zijn veiligheidsmaatregelen genomen.

Pagina 15 van 39

2.2 Stand van zaken prestaties kapitaalgoederen De kapitaalgoederen zijn op basis van het BBV opgedeeld in zeven groepen. Onderstaande indeling sluit aan bij de opbouw van de begroting. Per groep starten we met een korte beschrijving van het onderdeel. Daarna gaan we in op de prestaties. In tabelvorm is de omvang van de verschillende onderdelen van deze groep kapitaalgoederen, het door de raad vastgestelde onderhoudsniveau en de feitelijke kwaliteit in 2019 weergegeven. Onder de tabel treft u een korte toelichting op de stand van zaken aan. Onder het kopje Financieel staat een tabel met het beschikbare budget voor onderhoud uit de Programmabegroting 2020. Het gaat hier om de beïnvloedbare posten. Dit houdt in dat kapitaalslasten en de kosten van eigen personeel niet zijn meegenomen (met uitzondering van onze groendienst). Het benodigd budget is het budget dat gemiddeld nodig is voor onderhoud over de periode 2020 t/m 2029 en is gebaseerd op de (cyclische) planning exclusief het wegwerken van achterstanden. In de laatste kolom is aangegeven wat naar verwachting de kosten zijn om achterstallig onderhoud in te halen. Daarnaast is bij de onderdelen waar dat van toepassing is, een tabel opgenomen waarin is weergegeven welke middelen in het Investeringsprogramma in Bijlage C van de Programmabegroting zijn opgenomen voor vervanging.

2.2.1 Wegen De wegen vormen, samen met de bruggen, tunnels en aquaducten, de basis van de infrastructuur die nodig is voor de economie en het sociale leven. De gemeente heeft daarbij als wegbeheerder de wettelijke zorgplicht voor veilige en bruikbare wegverhardingen (op basis van de Wegenwet). Onder deze noemer vallen onder andere asfalt-, klinker- en betonwegen. Ook vallen halfverharde paden onder dit vakgebied, en zaken als straatmeubilair, verkeersregelinstallaties, verkeersborden, palen, hekwerken en zitbankjes. In dorpen, wijken en in het buitengebied worden veel wegen zowel door een scala aan gemotoriseerd verkeer als door fietsers gebruikt. Het gebied kenmerkt zich door de vele landbouwwegen met verschillende verkeersdeelnemers. Veiligheid voor alle gebruikers is van belang bij onderhoud van de wegen. Hierbij hebben we tevens te maken met een ondergrond die deels bestaat uit veen. Prestaties Wegen

klinkers verblijfsgebied asfalt (dicht asfaltbeton) beton (cementbeton) Verkeersborden Verkeersregelinstallaties Bermen Onkruidbestrijding op verharding

Omvang

Vastgesteld Kwaliteit in 2019 Aanvullende informatie Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag Basis Hoog

412 ha Basis tot Laag 358 ha Hoog 65 ha Basis tot Laag 37.154 stuks Basis tot Laag 5 stuks Basis tot Laag 720 ha Gemiddeld Basis 216 ha Gemiddeld Basis

X

X X

X X X X X

Fors achterstallig onderhoud Duurzame aanpak Ambitie circulair straatmeubilair Verouderde installaties Uitrollen insectennetwerk

Stand van zaken  De afgelopen jaren is een stijgende lijn zichtbaar voor wat betreft de kwaliteit van het areaal asfalt. De duurzame aanpak van asfalt werpt zijn vruchten af. Uit de inspectie van 2019 blijkt dat het onderhoudsniveau van asfaltverharding gemiddeld basis is maar dat de elementenverharding een achterstand van ruim € 12 miljoen heeft. Dit sluit aan bij de resultaten van de enquête. Inwoners waarderen de asfaltwegen hoger en daarentegen de klinkerwegen, stoepen en fietspaden lager dan voorgaande jaren. De focus verschuift nu geleidelijk naar een meer gelijkmatige verdeling tussen asfalt/beton en elementen omdat nu ook de elementenverharding aandacht vraagt  In 2021 wordt de volgende inspectie uitgevoerd.  Onze gemeente heeft zich aangesloten bij het Ambitiedocument Circulair Fryslân. Eén van de ambities die hierin zijn vastgelegd, is dat we vanaf 2020 alleen nog circulair straatmeubilair inkopen. Hier is geen aanvullend budget voor.

Pagina 16 van 39

 Om de biodiversiteit te bevorderen, passen we gefaseerd ons bermbeheer aan waarbij bermen langs een netwerk van insectvriendelijke gebieden op ecologische wijze beheerd worden. Financieel Onderhoud Wegen klinkers verblijfsgebied asfalt (dicht asfaltbeton) beton (cementbeton) Verkeersborden Verkeersregelinstallaties Bermen Onkruidbestrijding op verharding TOTAAL

Beschikbaar Benodigd budget budget

Verschil

€7.501.463

€ 8.654.907 € 1.153.444

€ 87.602 € 51.505 € 250.363 € 551.012

idem idem 450.363 idem

€ 200.000 -

€ 8.441.945 € 9.795.389 € 1.353.444

Achterstallig onderhoud € 11.943.669 € 1.154.495 € 460.810 nee Vervangingsbudget ontbreekt nee nee € 13.558.975

 Het structurele budget is onvoldoende om de elementenverharding op niveau Gemiddeld basis te brengen, en in te spelen op de wensen van de Mienskip en ambities op gebied circulair straatmeubilair waar te maken. Voor deze ambitie zijn geen middelen beschikbaar gesteld.  De achterstand bedraagt nu ruim € 13 miljoen. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de achterstanden in de elementenverharding.  Voor kleine verkeerskundige aanpassingen zoals de aanleg van verkeersdrempels of parkeervoorzieningen was een bedrag beschikbaar. Dit bedrag is over enkele jaren verdeeld en in 2021 verbruikt. Dit wordt in 2021 deels gecompenseerd door het bedrag van € 400.000 dat eenmalig beschikbaar is voor kwaliteitsimpuls kernen. Indien dit niet structureel wordt ingeregeld, dan betekent dit dat kleine verkeerskundige aanpassingen niet meer plaatsvinden vanwege ontbrekend budget.  Om de biodiversiteit te bevorderen, zijn incidentele middelen beschikbaar om ons bermbeheer om te vormen waarbij bermen langs een netwerk van insectvriendelijke gebieden op ecologische wijze beheerd worden. De structurele beheerskosten bedragen € 200.000 en moeten nog ingeregeld worden. In de tabel is het bedrag verwerkt onder benodigd budget.

Investeringen ten behoeve van vervanging of renovatie Zoals bekend staan in alle opgestelde dorps- wijk- of stadvisies wel een verzoek tot herinrichting en/of aanvullende infrastructuur zoals drempels, fietspaden en parkeerplaatsen. Ook komen deze wensen vaak naar voren in de bestuurlijke overleggen. Daarnaast zijn er verschillende situaties waar vanwege verkeersveiligheid een herinrichting of reconstructie gewenst is. Met het oog op het uitgangspunt om werk met werk te maken, wordt dit gecombineerd met de onderhoudsopgave, zoals vastgelegd in de vorige nota. Voor de aanvullende kosten wordt incidenteel dekking gezocht. Een goed voorbeeld hiervan is de herinrichting Bolsward waar incidenteel geld wordt samengevoegd met onderhoudsgeld. Voor aanpassing aan het huidige tijdsbeeld, nieuwe beleidsuitgangspunten en wensen vanuit de Mienskip is het onderhoudsbudget ontoereikend. Uiteraard wordt per situatie gezocht naar financiering, bijvoorbeeld in combinatie met andere onderhoudswerkzaamheden, subsidies of projecten. Dit is maatwerk per situatie. Welk budget noodzakelijk is, is afhankelijk van de projecten en de aanpassingen. Uitgangspunt blijft altijd aanpassingen te combineren met onderhoudswerkzaamheden. Financieel gezien is dit het meest voordelig en voor de Mienskip geeft het éénmalig overlast als gevolg van werkzaamheden.

Aangezien het onderhoudswerk betreft, worden ook gelijk de achterstanden weggewerkt. Een bedrag is moeilijk aan te geven, verschilt per werk. Voordeel is wel dat deze werken zogenaamde investeringen zijn. Dus door een structureel bedrag beschikbaar te stellen voor de kapitaalslasten van dergelijke investeringen, is het mogelijk de komende jaren een veelvoud van dit bedrag te investeren. Op deze manier zijn de kosten eerst laag maar het effect maximaal om zodoende deels de achterstanden weg te werken.

Pagina 17 van 39

2.2.2 Openbare verlichting Openbare verlichting is een taak van de gemeente en draagt bij aan de leefbaarheid; in het bijzonder de sociale veiligheid en de verkeersveiligheid. In de Coöperatie Openbare Verlichting & Energie Fryslân U.A. werken we samen met de provincie en het merendeel van de Friese gemeenten ten aanzien van het beheer en onderhoud van openbare verlichting en de inkoop van energie. Prestaties Openbare Verlichting

Armaturen

Omvang

Vastgesteld Kwaliteit in 2018 Aanvullende informatie Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag Basis Hoog Bij vervanging passen we 18.629 stuks Gemiddeld Basis 15% 55% 30% energiezuinige verlichting toe

Stand van zaken  De komende jaren hebben we te maken met een vervangingspiek van masten en armaturen. Deze piek voeren we niet in één jaar uit, maar smeren we uit over meerdere jaren. Uitgangspunt voor nieuwe armaturen (na vervangingsonderhoud) is energiezuinige verlichting.  De doelstelling voor verlichting in het energie-akkoord is om in 2030 energiebesparing van 30% t.o.v. 2013 te realiseren. We stellen een plan op voor het vervangen van masten en armaturen in combinatie met verduurzaming.  Lichtmasten en armaturen worden beperkt schoongemaakt. Veel dorpen en wijken ervaren dit als afbreuk aan hun leefomgeving. Financieel Openbare Verlichting Onderhoud

Beschikbaar Benodigd budget budget € 652.443 Idem

Verschil -

Achterstallig onderhoud Aanpak door vervanging en renovatie

Het structurele beïnvloedbare budget bedraagt € 687.347. Het exploitatiebudget is toereikend voor het minimaal noodzakelijke beheer en onderhoud en energiekosten maar niet voor regelmatig schoonmaken van de masten. Investeringen ten behoeve van vervanging of renovatie In 2020 is een bedrag van € 1.400.000 vrijgemaakt voor het vervangen en verduurzamen van openbare verlichting. Door groot in te kopen en samen te werken met de aannemer wordt getracht voordeel te behalen en zo veel mogelijk achterstanden in te lopen. Investeringen Verlichting

Beschikbaar

Vrijgemaakt Openbare verlichting 2021 Vervangen ledverlichting 2021 Openbare verlichting 2022 Vervangen ledverlichting 2022 Openbare verlichting 2023 Vervangen ledverlichting 2023

€ 1.400.000 € 500.000 € 150.000 € 300.000 € 150.000 € 300.000 € 150.000

2.2.3 Bruggen, tunnels en aquaducten De bruggen, tunnels en aquaducten vormen, naast de wegen, de basis van de infrastructuur van het wegen- en vaarwegennet. Het huidige onderhoudsniveau varieert van hoog tot laag. Deze groep worden ook wel civiele kunstwerken genoemd. Dit zijn bouwwerken die gemaakt zijn van metselwerk, beton, hout, staal of kunststof zoals bruggen, tunnels, steigers en ook, kademuren en damwanden.

Pagina 18 van 39

Prestaties Bruggen, tunnels en Aquaducten Bruggen, tunnels, sluizen, steigers en aquaducten

Omvang Vastgesteld Kwaliteit in 2019 Aanvullende informatie Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag Basis Hoog 772 stuks Gemiddeld Basis

7%

40%

53%

Stand van zaken  Om de kwalitatieve staat van de civiele kunstwerken in kaart te brengen, worden de kunstwerken één keer in de vijf jaar visueel geïnspecteerd. Hierbij worden alle onderdelen zoals brugdek, leuning, hoofddraagconstructie, fundatie, metselwerk en landhoofden bekeken en beoordeeld. Een kwaliteit 7% ‘laag’ lijkt prima maar betekent toename van risico’s en de financiële opgave.  Na de inspectie in 2019 is gebleken dat een groot aantal van de geplande maatregelen op korte termijn moeten worden uitgevoerd. Korte termijn betekent hier binnen één of enkele jaren. Dit zorgt de komende jaren voor een piek in het onderhoud. Daarnaast is herstel op een later moment duurder dan preventief onderhoud.  Een groot aantal van de onderdelen in de categorie laag betreft een zeer laag niveau. Dit brengt ongewenste risico’s met zich mee. Onder andere de betonconstructies en verouderde bedieningssystemen baren ons zorgen in verband met de kans op veiligheid en storingen. In 2020 zijn ruim 30 bruggen met betonconstructies in ontsluitingswegen en doorgaande wegen nader geïnspecteerd. Hier vloeit een uitvoeringsprogramma van ruim € 2,5 miljoen voor de komende vijf jaar uit.  De meest urgente situaties krijgen prioriteit. Hierdoor blijven onvoldoende middelen over voor preventief onderhoud zoals het schoonmaken van bruggen. Dit heeft effect op de leefomgeving.

Financieel Bruggen, tunnels en aquaducten

Beschikbaar Benodigd budget budget

Onderhoud

€ 2.153.807 € 2.240.000 € 86.193

Verschil

Achterstallig onderhoud € 8 miljoen

 De combinatie van onvoldoende budget en de leeftijd van objecten heeft er toe geleid dat het achterstallig onderhoud is toegenomen. Een kwaliteit 7% ‘laag’ betekent een opgave van € 14 miljoen. Dit betreft deels achterstallig onderhoud en deels werkvoorraad.  Het structurele budget bedraagt € 2.153.807. Investeringen ten behoeve van vervanging of renovatie De leeftijd van ons areaal neemt toe en het budget moet opnieuw ingeregeld worden om de piek in onderhoud- en vervanging op te vangen. De eisen op gebied van constructieve veiligheid zijn in de loop van de jaren (veelal naar boven) bijgesteld. Ook de intensiteit van gebruik is veelal toegenomen. Dit betekent dat we bij vervanging rekening moeten houden met andere functionele eisen dan voorheen. Renovatie en vervanging gaat gepaard met hoge kosten die we op grond van het BBV als investering beschouwen met kapitaalslasten voor een lange periode als gevolg. Investeringen bruggen, tunnels en aquaducten

Beschikbaar

2020 2021 2022 2023 t/m 2030

€ 100.000 € 100.000 € 150.000

Leeuwarder Courant 20 juli 2019: verfbeurt brug aan de Seine langs Stadsrondweg Oost te Sneek.

Pagina 19 van 39

2.2.4 Oevers en kaden De gemeente heeft langs diverse watergangen en waterpartijen beschoeiingen en kademuren in beheer. De beschoeiingen en kaden langs watergangen en waterpartijen zijn nodig ter bescherming tegen afkalving en om de doorstroming van het water te borgen. Soms vormen ze onderdeel van de wegconstructie. Prestaties Oevers en kaden

Omvang Vastgesteld Kwaliteit in 2019 Aanvullende informatie Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag Basis Hoog Oevers en kaden (verdedigd) 140 km Gemiddeld Basis 20% 34% 46% Stand van zaken  Voor de periode 2021-2035 voorzien we een piek in onderhouds- en vervangingswerkzaamheden.  De onderhoudsstaat onder de waterlijn is nog niet goed in beeld. De komende jaren laten we verdere onderwaterinspecties uitvoeren. Op basis van de inspectiegegevens stellen we een beheerplan met een kostenraming voor de komende jaren op. We verwachten hier een substantiële financiële opgave.  In Súdwest-Fryslân ligt circa 12.000 meter aan gemetselde/betonnen kademuren. De technische levensduur van een kade is gemiddeld 60 jaar maar een aantal kades ligt er al veel langer. Door technologische en maatschappelijke veranderingen worden vooral de oudere kades veel intensiever gebruikt en zwaarder belast dan waarvoor ze oorspronkelijk ontworpen zijn. Over het aanzien/beeld van de kade en de wijze van herstel is vaak overleg met de bewoners. Het herstellen of vervangen van dergelijke kademuren is arbeidsintensief en kost veel geld.  Op dit moment is het (deels) onduidelijk wie verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud van oevers en kaden langs de officieel aangewezen vaarwegen.

Samen met de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de gemeenten, wordt herverdeling van het beheer en onderhoud van de oevers en kaden onderzocht met als doel duidelijkheid te verschaffen en hier afspraken over maken tussen de 3 partijen. De colleges van de Friese gemeenten hebben in september 2020 hun voorkeur uitgesproken over de gewenste variant. In 2021 volgt de verdere technische en financiële uitwerking, waarna er een finaal besluit wordt genomen door Provinciale Staten. Financieel Oevers en kaden Onderhoud

Beschikbaar Benodigd Verschil budget budget € 1.682.777 € 2.500.000 € 817.233

Achterstallig onderhoud € 10 miljoen

 De onderhoudsopgave en het benodigde budget krijgen we steeds beter in beeld door het uitvoeren van inspecties. Met de resultaten van de nog uit te voeren onderwaterinspecties kunnen we een nog betere raming maken. De combinatie van onvoldoende budget, de leeftijd van objecten en gebruiksintensiteit heeft er toe geleid dat het achterstallig onderhoud is toegenomen. Het structurele budget bedraagt € 1.682.777. Voor het goed functioneren is circa € 2.500.000 nodig. Investeringen ten behoeve van vervanging of renovatie De leeftijd van ons areaal neemt toe en het budget moet opnieuw ingeregeld worden om de piek in onderhoud- en vervanging op te vangen. De komende jaren zitten er noodzakelijke vervangingen aan te komen, o.a. voor de kademuren. Dit gaat vaak gepaard met grote investeringen. De komende decennia is een stevige impuls voor de waterbouw nodig met kapitaalslasten voor een lange periode als gevolg. Investeringen oevers en kaden

Beschikbaar

Steigers Makkum 2018 Steigers algemeen 2019 Kade Gaastmeer 2021 2022 t/m 2030

€ 150.000 € 32.000 € 450.000

Pagina 20 van 39

2.2.5 Waterbodems (baggeren) Onze gemeente is een waterrijke gemeente. Het water verbindt dorpen, steden, meren en het IJsselmeer. Een goede bevaarbaarheid en onderhoud draagt bij aan de kwaliteit van de leefomgeving, het stimuleren van de werkgelegenheid in de recreatieve sector en het vergroten van economische kansen. De gemeentelijke taken zijn onder andere het bereikbaar houden van gemeentelijke havens, het op diepte houden van aanleggelegenheden, de vaargeulen in het IJsselmeer en het onderhoud van water ten behoeve van de kwaliteit van de leefomgeving. Prestaties Waterbodems

Omvang

Vastgesteld Kwaliteit in 2019 Aanvullende informatie Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag Basis Hoog

Waterbodems

550 ha

Laag

X

Overdracht Stedelijk Water (OSW)

Stand van zaken  De afgelopen jaren lag de focus op de overdracht vaarwegen en het afsluiten van de overeenkomst Overdracht Stedelijk Water (OSW) met Wetterskip Fryslân. De resterende waterbodems hadden lagere prioriteit. Als gevolg hiervan is de slibdikte zodanig toegenomen dat deze zich ruim boven de ingrijpdiepte bevindt (het water is dus minder diep).  Door de inwerking van de Waterwet is Wetterskip Fryslân verantwoordelijk voor het beheer van het stedelijk water. Voorheen werd het onderhoud door gemeente uitgevoerd. Afgesproken is dat uiterlijk in 2025 de wateren zonder achterstand worden overgedragen aan het Wetterskip. Het Wetterskip draagt 50% van de kosten. Uit de evaluatie in 2019 blijkt dat de omvang van het areaal groter is dan werd aangenomen en dat de kosten zijn gestegen. We zijn hierover in gesprek met het Wetterskip. Duidelijk is dat de komende jaren de focus ligt op OSW.  Bij achterstallig onderhoud van waterbodems is geen sprake van kapitaalvernietiging. Wel komt de doorstroming en de bevaarbaarheid in het geding en is er in warmere zomers meer kans op botulisme en stankoverlast. Dit staat haaks op onder meer onze toeristische ambities en de leefbaarheid in dorpen en wijken.  Inmiddels zijn de nodige peilingen uitgevoerd om de baggeropgave in beeld te brengen. Het baggerplan leggen we in 2021 aan het college voor. Financieel Waterbodems

Beschikbaar Benodigd budget budget

Waterbodems, excl € 464.981 vaargeulen en stranden OSW Totaal, excl geulen/stranden € 464.981

Verschil

Achterstallig onderhoud

€ 450.000

€ 445.000

€ 5.200.000

€ 250.000 € 700.000

€ 235.000

€ 5.200.000

Het budget voor onderhoud waterbodems bedraagt € 464.981. Het beschikbare budget is onvoldoende om te voldoen aan de verplichtingen Overdracht Stedelijk Water én het verbeteren van het onderhoudsniveau in combinatie met de opgave die er ligt. In de baggeropgave zit altijd een bepaalde onzekerheid omdat de grilligheid van de natuur impact heeft op bijvoorbeeld de vaargeulen in het IJsselmeer en de havens. Daarnaast hebben we te maken met de milieuwetgeving (o.a. PFAS). Hierdoor kan het zijn dat er incidenteel extra budget nodig is.  Het achterstallig onderhoud bedraagt in totaal ruim € 5 miljoen. In het stedelijk water dat we overdragen is sprake van € 3,5 miljoen aan achterstanden Voor het inhalen van deze achterstanden ontvangen we een vergoeding van 50% van het Wetterskip. In 2020 is een bedrag van € 374.000 vrijgemaakt uit de reserve kapitaalgoederen voor aanpak achterstanden OSW waardoor een opgave van ruim € 3 miljoen resteert waarvan de helft voor de rekening van de gemeente komt.  Het is mogelijk om binnen het huidige budget in 2025 de OSW-wateren zonder achterstand over te dragen. Het effect is dat we aan onze “eigen” opgave nagenoeg niets doen.

 Sowieso ligt de eerstkomende jaren het accent op de OSW-wateren en bij het opstellen van het baggerplan onderzoeken we of daarna het benodigde budget voldoende is om in een periode van 20 jaar (=baggercyclus) de achterstanden in te halen. In verband met maatschappelijke effecten heeft het de voorkeur om de achterstanden in 10 jaar in te halen. In het baggerplan dat in 2021 aan het college wordt voorgelegd, werken we verschillende varianten uit. Pagina 21 van 39

2.2.6 Openbaar groen Meer dan elk ander onderdeel van de kapitaalgoederen bepaalt de aan- of afwezigheid van openbaar groen de sfeer en beleving van de openbare ruimte. De groenvoorziening is een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte. Groen krijgt een steeds belangrijkere rol door de klimaatverandering. Foto: Vergroenen Waterpoortsgracht in Sneek, september 2019.

Prestaties Openbaar Groen

Omvang

Openbaar groen, parken en bossen waaronder bomen Buitensportvelden Speelvoorzieningen Begraafplaatsen Sloten en vijvers

500 ha 51.438 bomen 105 velden Gemiddeld Basis 2.028 stuks Gemiddeld Basis 13 stuks Hoog 365 ha Gemiddeld Basis

Vastgesteld Kwaliteit in 2019 Aanvullende Onderhoudsniveau (feitelijk) informatie (ambitie) Laag Basis Hoog Gemiddeld Basis X X X XX X

Stand van zaken  We monitoren de kwaliteit van het groen door het uitvoeren van een jaarlijkse schouw. Daarnaast wordt eens in de drie jaar een onafhankelijke schouw uitgevoerd. De eerstvolgende onafhankelijke schouw is in 2020 gestart.  Vanaf 2011 is ingezet op omvormingen in het groen met als doel een zo efficiënt mogelijk beheer. Uit benchmark blijkt dat in Súdwest-Fryslân de hoeveelheid groen per inwoner (60,5 m2/inwoner) hoger is dan in vergelijkbare gemeenten (50,5 m2/inwoner) . Door de omvormingen gaat het dan vooral om meer gazon. De kosten die per inwoner en per m2 gemaakt worden, zijn 14% lager dan in vergelijkbare gemeenten.  Invasieve exoten zoals de reuzenberenklauw en de Japanse duizendknoop nemen toe. Ook de eikenprocessierups is in Súdwest-Fryslân sterk toegenomen. Door een aanpassing in de Europese wetgeving zijn we sinds augustus 2017 verplicht om gevaarlijke invasieve exoten zoals de reuzenberenklauw te bestrijden en nemen we maatregelen om verspreiding tegen te gaan.  In het onderhoud van het openbaar groen zetten we op verschillende wijzen een groot aantal mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in (social return).  Groen wordt steeds belangrijker om de gevolgen van klimaatverandering te verzachten en een gezonde balans in biodiversiteit te bereiken.

In het gemeentelijk groen binnen de bebouwde kom wordt naar schatting jaarlijks 4.000 ton CO2 vastgelegd.  Met de Actie Steenbreek betrekken we inwoners bij het vergroenen van de leefomgeving. In 2019 zijn 60 geveltuinen aangelegd, in Bolsward, Gauw, Hindeloopen, IJlst, Makkum, Nijland, Sneek, Workum en Woudsend. Deze actie wordt de komende jaren voortgezet. Financieel Openbaar Groen Openbaar groen, parken en bossen waaronder bomen Buitensportvelden Speelvoorzieningen Begraafplaatsen Sloten en vijvers Totaal

Pagina 22 van 39

Beschikbaar Benodigd budget Budget € 4.492.615 (incl. uren) € 503.779 € 158.557 € 182.099 € 497.984 € 5.528.864

Verschil

Idem

-

Idem Idem Idem Idem Idem

-

Achterstallig onderhoud nee

Het exploitatiebudget is naar verwachting in 2021 nog net toereikend voor het dagelijks beheer en onderhoud. De externe monitoring van de beeldkwaliteit zal het komende groeiseizoen moeten uitwijzen of we de beoogde kwaliteit nog kunnen halen. De arealen nemen toe zonder extra budget, het groeiseizoen wordt steeds langer waardoor de werkzaamheden langer doorgaan met toenemende kosten. Door klimaatsverandering hebben we ook steeds meer te maken met extreme weersomstandigheden die kostenverhogend werken (meer uitval beplanting, extra beregenen, stormschade etc.). 2.2.7 Riolering Het beheer en onderhoud van de riolering is geregeld in het verbreed Gemeentelijk Riolerings Plan 2018-2022. Door de schaalgrootte en de wijziging van de bedrijfsvoering zijn de afgelopen jaren behoorlijke besparingen behaald. De financiering is geregeld via de voorziening Riolering. Prestaties Riolering

Omvang

Rioolstelsel Rioolgemalen Riooloverstorten Kolken

765 km Gemiddeld Basis 658 stuks Gemiddeld Basis 305 stuks Gemiddeld Basis 44.200 stuks Gemiddeld Basis

Vastgesteld Onderhoudsniveau (ambitie)

Kwaliteit in 2019 Aanvullende (feitelijk) informatie Laag Basis Hoog X X X X

Obv vGRP 2018-2022

Stand van zaken  Het verbreed Gemeentelijk Riolerings Plan 2018-2022 (vGRP) is in 2018 vastgesteld.  Bij Riolering is geen sprake van achterstallig onderhoud. Financieel Riolering Rioolstelsel

Beschikbaar Benodigd budget budget

Verschil

€ 7.978.321 € 7.978.321

-

Voorziening

Achterstallig onderhoud

ja

nee

Door de rioolheffing is sprake van een gesloten, financieel systeem. De geraamde inkomsten van de rioolheffing bedraagt € 7.978.321 voor 2020. Beheer en onderhoud worden hier uit volledig betaald.

Foto: Werkzaamheden aan de riolering in het Kruiswater te Sneek. Om de levensduur van de riolering te verlengen, is het slechte gedeelte vervangen door een tussenstuk van PVC. Als eerste gemeente in Nederland heeft Súdwest-Fryslân in 2019 dit type koppeling toegepast.

2.2.8 Gemeentelijke gebouwen De gemeente is eigenaar van een groot aantal gebouwen, variërend van omvangrijke gebouwen tot kleinere gebouwtjes en enkele (huur)woningen. Naast de stad- en gemeentehuizen, buitendiensthuisvesting, sportaccommodaties (sporthallen), gaat het om diverse recreatieve toiletgebouwtjes, strategische panden, parkeergarages, culturele gebouwen en (rijks)monumenten. De gemeente onderhoudt en beheert 198 panden (niet meegerekend de gebouwen die voorheen een onderwijsbestemming hadden en op dit moment leegstaan). Daarnaast zijn er nog tientallen gedenktekens en culturele kunstwerken die ook onder dit deel van de kapitaalgoederen vallen. Het onderhoudsniveau van de gebouwen is gedifferentieerd en varieert van hoog tot basis naar laag.