Bijlage 1 - Beheerplan begraafplaatsen

Beheerplan begraafplaatsen

2024-2028 Gemeente

Súdwest-Fryslân

Inhoudsopgave Inhoudsopgave..............................................................................................................................................2 1.

Samenvatting.........................................................................................................................................4

2.

Inleiding.................................................................................................................................................5 2.1 Algemeen.............................................................................................................................................5 2.2 Doel beheerplan.................................................................................................................................. 6 2.3 Jaarplannen......................................................................................................................................... 6 2.4 Vaststellen stukken.............................................................................................................................. 6

3.

Kaders en uitgangspunten.....................................................................................................................7 3.1 Nationaal beleid...............................................................................................................................7 3.2 Gemeentelijk beleid.........................................................................................................................7

4.

Areaal.....................................................................................................................................................9 4.1 Omvang................................................................................................................................................9 4.2

Areaal Begraafplaatsen.................................................................................................................9

4.3 Kwaliteit.............................................................................................................................................10 5

Ontwikkelingen en uitdagingen............................................................................................................11 5.1 Ontwikkelingen................................................................................................................................. 11 5.2 Uitdagingen.......................................................................................................................................12

6.

Visie toekomstbestendig beheer begraafplaatsen............................................................................ 15 6.1 Algemeen:..........................................................................................................................................15 6.2

Verbreding dienstverlening ....................................................................................................... 16

6.3

Graven met te kleine afmetingen en slechte bereikbaarheid.....................................................17

6.4 Slechte lijkvertering...........................................................................................................................17 6.5 Financiën............................................................................................................................................18 6.6 Beheer en behoudt waardes.............................................................................................................18

6.7 Funerair erfgoed................................................................................................................................19 7. Zo werken wij..........................................................................................................................................20 7.1 Organisatie....................................................................................................................................... 20 7.2 Beheer funerair erfgoed....................................................................................................................20 7.3 Jaarplan uitvoering beheer................................................................................................................22 7.4 Duurzaam en toekomstbestendig.....................................................................................................23 8

Diensten begraafplaatsen.................................................................................................................. 24 8.1 Non-actieve begraafplaatsen............................................................................................................24 8.2 Bolsward............................................................................................................................................25

Pagina 2 van 55

Gemeente

SúŕAvest-Fryslân

8.3 Hindeloopen

27

8.4 IJ 1st.....................................................................................................................................................28 8.5 Koudum.............................................................................................................................................29 8.6 Molkwerum.......................................................................................................................................30

8.7 Poppenwier.......................................................................................................................................31 8.8 Raerd..................................................................................................................................................32

8.9 Skarl .................................................................................................................................................. 33 8.10 Sneek...............................................................................................................................................34 8.11 Stavoren...........................................................................................................................................36 8.12 Wommels.........................................................................................................................................37 8.13 Workum...........................................................................................................................................38 8.14 Ypecolsga.........................................................................................................................................40 9

Kosten/middelen.................................................................................................................................42

10 Communicatie en participatie............................................................................................................... 43 10.1 Communicatie................................................................................................................................ 43 10.2 Participatie..................................................................................................................................... 43 Bijlagen ....................................................................................................................................................... 44 Bijlage 1 Begraafplaatsen in beheer gemeente..................................................................................... 44 Bijlage 2 Kaarten begraafplaatsen met vaknummers............................................................................ 45 Bijlage 3 Gesprekken belanghebbenden en landelijke adviezen.......................................................... 50 Bijlage 4 Conclusies gesprekken begraafplaatsen plaatselijke belangen............................................... 51 Bijlage 5 Info plechtigheden en begrafenissen...................................................................................... 53

Pagina 3 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

1. Samenvatting

ŗ~~\----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- \ Visie Gemeentelijke begraafplaatsen bieden een plek voor lijkbezorging en rouwverwerking. Als gemeente bieden we een passende dienstverlening nu en in de toekomst. Bij het beheer van de begraafplaatsen kijken we naar een optimaal balans tussen de kosten, prestaties en risico's. - De gemeente zet zich in voor verbreding van de dienstverlening op de begraafplaatsen. We sluiten aan bij de behoeften van de burgers en ondernemers, alsmede bij verwachte toekomstige ontwikkelingen. o Verbreden faciliteiten op de begraafplaatsen. Met name op de vijf grote begraafplaatsen. o Onderzoek mogelijkheden exploitatie nieuwe natuurbegraafplaats. o Begraafplaatsen zijn klantgericht met een persoonlijke benadering. o We werken meer samen intern en extern. o We promoten onszelf meer en organiseren meer (passende) activiteiten - Op de begraafplaatsen realiseren we voldoende capaciteit voor begraven en voldoen we aan wet- en regelgeving. o Op delen van begraafplaatsen wijzigen we de indeling van de graven zodat afmetingen breder sluiten. Op Stavoren sluiten we rijen A t/m E voor begraven vanwege de krappe afmetingen. o Op delen van begraafplaatsen is de grondwaterstand te hoog voor een goede lijkbezorging. We sluiten in IJlst het oude deel, Bolsward nr.

5-8 en C-D. Voor Molkwerum eerst onderzoek naar alternatieven. o Schudden van graven niet meer toestaan. - Begraafplaatsen zijn 70% kostendekkend o We onderzoeken mogelijkheden voor nieuwe verdienmodellen zoals de realisatie van een nieuwe natuurbegraafplaats. o Onderzoek naar het instellen van een voorziening voor algemeen onderhoud en het ruimen van graven. Het voorstel hiertoe, samen met de financiële gevolgen, uiterlijk bij de Programmabegroting 2026 tegemoet te zien. - We borgen bestaande waardes van begraafplaatsen(funerair erfgoed) en onderhouden begraafplaatsen op hoge kwaliteit. Waar mogelijk kijken we naar het bevorderen van biodiversiteit. V_____________________________ ____________________________________________________

Pagina 4 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

2. Inleiding 2.1 Algemeen De gemeente Súdwest-Fryslân heeft dertien grote en kleinere gemeentelijke begraafplaatsen waar actief begraven wordt. Begraafplaatsen zijn een plek voor rouwverwerking, waar nabestaanden hun geliefden kunnen bezoeken, maar ook een plek voor erfgoed, biodiversiteit en cultuur. Naast dertien actieve begraafplaats beheert de gemeente nog vijf non-actieve begraafplaatsen. Het beheren van een in ieder geval één actieve gemeentelijke begraafplaats is een verantwoordelijkheid van de gemeente. Totaal zijn er in de gemeente maar liefst 94 begraafplaatsen. Gemeentelijke begraafplaatsen betekenen veel meer dan een plek waar je jouw geliefde kan begraven en bezoeken. Steeds meer mensen kiezen voor een crematie. Mensen hebben behoefte aan een plek waar herdacht kan worden of een rustige plek in de natuur. Begraafplaatsen zijn belangrijke groengebieden binnen een dorp of stad. Groen is belangrijk voor een gezonde leefomgeving van flora en fauna. Daarnaast zijn begraafplaatsen ook een openlucht museum waar de graven vertellen over de historie van een stad of dorp. Begraafplaatsen krijgen daardoor steeds meer een rol als gedenkpark. De wensen van onze bewoners en wijze waarop we gekenden verandert. De veranderingen in de wijze van gedenken en lijkbezorging maakt dat we als gemeente niet meer aansluiten bij de behoefte.

We moeten daarom onze dienstverlening aanpassen op deze behoefte.

Figuur 2.1 Gemeentelijke begraafplaats Bolsward

Pagina 5 van 55

4*1-

Gemeente

Súdwest-Fryslân

2.2 Doel beheerplan In het beheerplan is beschreven hoe de gemeentelijke begraafplaatsen een plek bieden voor lijkbezorging en rouwverwerking. Als gemeente willen we meer aansluiten op dit gebied door een passende dienstverlening te geven voor nu en in de toekomst. Bij het beheer van de begraafplaatsen kijken we naar een optimaal balans tussen de kosten, prestaties en risico's. Het beheerplan geeft inzicht in de ontwikkelingen, beleidsuitgangspunten, beheerareaal, de huidige en gewenste kwaliteit, onze werkwijze, dienstenaanbod, het benodigde onderhoud en de kosten die daarmee gepaard gaan. Met de dienstverlening en beheer op begraafplaatsen spelen we in op de behoeften van onze bewoners, we zorgen voor instandhouding en functioneren en dragen zorg voor een optimale levensduur. Het plan is daarmee zowel een kader voor de beheerder om het beheer en onderhoud beleidsmatig en planmatig te kunnen uitvoeren, als een verantwoording richting de bestuurder van de te realiseren kwaliteit en de benodigde budgetten. Dit beheerplan beperkt zich tot de gemeentelijke begraafplaatsen. Het beleid en het beheer van het groen op de begraafplaatsen is niet opgenomen in dit beheerplan. De hiervoor relevante stukken staan beschreven in hoofdstuk drie. Alleen de onderdelen zijn opgenomen welke te maken hebben met de dienstverlening op de begraafplaatsen.

De totstandkoming en participatie van het beheerplan staat beschreven in bijlagen 3 en 4.

2.3 Jaarplannen Het beheerplan vormt de schakel tussen de Nota openbare ruimte 2020-2025 enerzijds en de realisatie de gewenste dienstverlening en onderhoud op begraafplaatsen. In de het jaarplan van groen wordt uitvoering gegeven aan de visie en acties vanuit het beheerplan.

2.4 Vaststellen stukken Op basis van dit beheerplan moeten ook de beheerverordening, nadere regels, gemeentelijke lijst funerair erfgoed en de tarievenlijst worden geactualiseerd en vastgesteld.

Pagina 6 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

3. Kaders en uitgangspunten Als beheerder van de gemeentelijke begraafplaatsen draagt Súdwest-Fryslân de verantwoordelijkheid dat de begraafplaatsen "in goede staat" zijn en begraafplaatscapaciteit beschikbaar is voor de inwoners. In haar rol van begraafplaatsbeheerder is Súdwest-Fryslân niet volledig vrij in het vaststellen van haar beleid. Het gemeentebestuur is, als eigenaar en beheerder van haar voorzieningen, verantwoordelijk voor de staat waarin de openbare voorzieningen zich bevinden. Het beheer van de gemeentelijke begraafplaatsen dient namelijk te worden uitgevoerd binnen de kaders van de wet- en regelgeving. De belangrijkste wetten en regelingen die van invloed zijn op de gemeentelijke begraafplaatsen zijn: 3.1 Nationaal beleid Wet op de lijkbezorging De Wet op de lijkbezorging regelt wat er met een lichaam van een overleden persoon moet gebeuren. Onderwerpen zijn onder andere: - Wanneer een uitvaart moet plaatsvinden. - Het registreren van een overlijden. - Begraven, cremeren en alternatieven daarvoor. Global Goals De Global Goals zijn doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De gemeente conformeert zich aan de Global Goals. 3.2 Gemeentelijk beleid Het beheer en beleid van de gemeentelijke begraafplaatsen valt onder de keten Openbare Ruimte. Het beleid voor deze keten is in hoofdlijnen vastgelegd in de Nota openbare ruimte 2020-2025.

Het groenbeheer op de begraafplaatsen wordt uitgevoerd volgens het bomenbeleid, groenbeleid en beheerplan groen. Nota Openbare ruimte 2020-2025 Deze nota is een overkoepelend en integraal plan voor het beheer en onderhoud van gemeentelijke kapitaalgoederen. Het doel van de Nota is richting geven aan een financieel gedegen beheer en onderhoud dat toekomstige ontwikkelingen niet in de weg staat. Onderstaande figuur is een samenvatting van de Nota.

Onze missie: Samen werken aan een leefomgeving waarin een ieder zich thuis voelt! De basis op orde

Financieel gedegen

Duurzaam en toekomstbestendig

Huidige en oude beheerverordeningen De beheerverordeningen beschrijven de mogelijkheden op de begraafplaatsen voor begraven, urnbijzettingen, verstrooien van as, etc. Daarnaast zijn praktische zaken voor het beheer en onderhoud beschreven. Oude beheerverordeningen zijn nog steeds van kracht bij oude grafrechten van rechthebbenden. Pagina 7 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

Nadere regels De nadere regels vallen onder de beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen. De nadere regels gaan over de openingstijden van de begraafplaatsen, termijnen grafrechten, afmetingen en uitgifte van graven, monumenten en gedenkplaatsen. Bomenbeleidsplan Aan de hand van beleidskaders is het bomenbeleid vormgegeven. Het doel is een vitaal en duurzaam bomenbestand in stand te houden. Beleidsplan Openbaar groen Aan de hand van beleidskaders is het beleid van het openbaar groen in Súdwest-Fryslân vormgegeven. De beleidskaders zijn: - We onderhouden en beheren het openbaar groen op een duurzame wijze en streven naar een zo hoog mogelijk biodiversiteit. - We onderhouden het groen op een gemiddeld basisniveau. Begraafplaatsen beheren we op hoge kwaliteit. - We streven naar een zo groot mogelijke betrokkenheid van inwoners bij het groenbeheer. - We streven naar het verlagen van de beheerkosten door effectieve en efficiënte beheermethoden te ontwikkelen. - We zetten optimaal in op het inpassen van Social Return bij het groenonderhoud. Beheerplan groen Het beheerplan groen is een uitwerking van de nota openbare ruimte. De uitgangspunten, kwaliteit, werkwijze en uitvoering van de belangrijkste beheergroepen van het openbaar groen zijn omschreven.

Het beheerplan geeft inzicht hoe het gemeentelijke groen in goede staat wordt gehouden en welke financiële middelen hiervoor nodig zijn. Het groen op de begraafplaatsen valt ook onder het gemeentelijk groen. Erfgoednota Hierin wordt o.a. benoemd dat gemeente een inventarisatie en waardering van funerair erfgoed gaat uitvoeren. Deze lijst moet worden vastgesteld.

Pagina 8 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

4. Areaal 4.1 Omvang De gemeente Súdwest-Fryslân heeft 13 grote en kleinere gemeentelijke begraafplaatsen waar actief begraven wordt. Daarnaast heeft de gemeente nog 5 non-actieve begraafplaatsen in beheer. Zie bijlage 1. In dit beheerplan beperken wij ons tot de lijkbezorging en de dienstverlening op de begraafplaatsen. Het beheer van het groen staat beschreven in het beheerplan groen. Op onze begraafplaatsen bieden wij mogelijkheden tot; - Begraven enkeldiep en dubbeldiep(alleen in Sneek en Bolsward perk 9 t/m 65). Graven met liggende en/of staande steen, met of zonder 'tuintje'. - Kindergraven - Asbestemming in een urnenmuur, bestaand graf, of urnengraf en strooiveld. - Gedenkplaats, bijvoorbeeld door het plaatsen van een gedenkplaatje. - Monumenten voor levenloos geboren kinderen.

13 gemeentelijke

Totale grootte

begraafplaatsen

13 ha

•I* Eşrņ

ÍŐÌ M 252 plechtighe­ den perjaar

207 begrafenissen

Verlengen van

perjaar

graven. Gem. aan­ tal jaar-14 jaar.

Er wordt meer begraven dan we graven terug krijgen.

4^ dŕi

929 sterfgevallen jnSWF

27^0 van

sterigevallen heeft een plechtigheid bij de gemeente.

22Va van de sterfgevallen laat zich begraven op onze gemeentelijke begraafplaatsen

Figuur 4.1 Feiten over de gemeentelijke begraafplaatsen SWF

4.2 Areaal Begraafplaatsen In bijlage 5 is te zien wat de capaciteit op de begraafplaatsen is en hoe gebruik wordt gemaakt van onze diensten. In hoofdstuk 8 is per begraafplaats een beschrijving van de beschikbare diensten, omvang en visie voor de toekomst. De belangrijkste conclusies van de capaciteit en het gebruik van diensten zijn; - De meeste plechtigheden vinden plaats op Sneek en daarna op Bolsward. Samen ruim de helft van het aantal plechtigheden. - In de gehele gemeente is ruim voldoende capaciteit voor begraven en asbestemmingen. o Voor Molkwerum is mogelijk op korte termijn een capaciteitstekort als bij nader onderzoek blijkt dat het oude gedeelte van de begraafplaats gesloten moet worden voor begraven en alternatieven voor uitbreiding niet mogelijk zijn. o Op de andere begraafplaatsen is nog voldoende capaciteit voor begraven. o Op Hindeloopen en Workum is nog beperkte ruimte voor urnengraven/urnennissen. Hier zijn nog wel voldoende mogelijkheden voor uitbreiding. - De capaciteit op alle gemeentelijke begraafplaatsen neemt jaarlijks met ongeveer 33 graven af. o Op de meeste begraafplaatsen neemt de capaciteit af. o Alleen in IJlst, Raerd en Ypecolsga neemt het toe. o In Wommels is het ongeveer gelijk.

Pagina 9 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

-

-

Verlengen van graven. Het is mogelijk om een graf te verlengen na het verlopen van het huurtermijn. Met name in Sneek wordt hier veel gebruik van gemaakt. In Bolsward wordt hier naar verhouding aanzienlijk minder gebruik van gemaakt. Dit hangt ook samen met hoeveel jaar dit wordt verlengd en hoe vaak iemand verlengd. Gemiddeld wordt verlengd met een termijn van ongeveer 14 jaar. Asbestemmingen. De meeste asbestemmingen vinden plaats in Bolsward en Sneek. Ten opzichte van begraven wordt relatief weinig van dit aanbod gebruik gemaakt.

4.3 Kwaliteit Op de gemeentelijke begraafplaatsen is de kwaliteit tweeledig; 1. Kwaliteit van de dienstverlening inclusief het dienstaanbod. 2. Kwaliteit van het onderhoud op de begraafplaats. In hoofdstuk 5 Ontwikkelingen en uitdagingen wordt uitgebreider op bovenstaande onderwerpen ingegaan. Hieronder is een overzicht te zien van het afgesproken ambitieniveau en de gerealiseerde beeldkwaliteit voor het onderhoud in 2021. De onderhoudsniveaus zijn vastgesteld in de nota Kapitaalgoederen van 2013 door de raad. Voor de begraafplaatsen een onderhoudsniveau CROW A (hoog) afgesproken. Op de begraafplaatsen wordt om de drie jaar een beleidsmeting gedaan door een onafhankelijk bedrijf. Het doel van de beleidsmeting is het controleren van de afgesproken kwaliteitsafspraken/ambities. Daarnaast bieden de meetresultaten input voor communicatie richting het bestuur en de inwoners, voor de organisatie, het beleid en de beheerbudgetten. Prestaties 2021

Openbaar Groen

Omvang

Begraafplaatsen

13 stuks

Vastgesteld Kwaliteit in 2021 Onderhoudsniveau (feitelijk) (ambitie) Laag | Basis | Hoog Hoog |X |x

Uit gesprekken met belanghebbenden in 2023(zie bijlagen 3 en 4) is gebleken dat men doorgaans tevreden is over de kwaliteit van het onderhoud en de dienstverlening op de begraafplaatsen. Een aandachtspunt is wel de conditie van de paden op een aantal begraafplaatsen.

Pagina 10 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

5 Ontwikkelingen en uitdagingen 5.1 Ontwikkelingen Gemeentelijke begraafplaatsen zijn in toenemende mate afhankelijk van andere ontwikkelingen in de uitvaartbranche. Een extra crematorium of natuurbegraafplaats in de regio heeft direct gevolg op het aantal verrichtingen op een gemeentelijke begraafplaats en de daaraan gekoppelde inkomsten. De concurrentie voor het traditionele begraven neemt toe. Resomeren Binnenkort is het waarschijnlijk mogelijk om te resomeren in Nederland. Bij resomeren wordt het lichaam van een overledene ontbonden van stoffelijke resten door het onder hoge druk en hoge temperatuur op te lossen in een loogvloeistof.

Cremeren of begraven? Onderzoek van de Landelijke Organisatie Begraafplaatsen in 2015 wijst uit dat cremeren vaak een rationele keuze is. Het is goedkoop en geen omkijken naar een graf. De keuze voor begraven wordt vanuit het hart gemaakt. Een plek om te herdenken.

Groei crematies Steeds meer mensen kiezen voor crematie. Redenen hiervoor zijn o.a. dat uitvaartondernemers klanten vooraf binden via uitvaartverzekeringen. De uitvaartleider is deels sturend in de invulling van de uitvaart en keuze voor begraven en cremeren. De mogelijkheden op gemeentelijke begraafplaatsen zijn niet altijd in beeld. Crematoria bieden vaak ook zelf een diversiteit aan asbestemmingen aan op hun eigen terrein. Daarnaast spelen kosten, geloofsovertuiging en milieubelasting ook een rol.

Natuurbegraven Steeds meer mensen kiezen niet voor traditioneel begraven, maar voor natuurbegraven. Begraven worden in een mooie natuurlijke omgeving met langere graftermijnen (vaak 100 jaar of onbepaalde tijd). Onderhoudsvrije graven spreekt aan doordat nabestaanden ontzorgt worden voor een (relatief) aantrekkelijk en betaalbaar tarief. Aan alle genoemde keuzeafwegingen kunnen ook een aantal gemeentelijke begraafplaatsen in meer of mindere mate voldoen. Eigentijdse uitvaarten Burgers zijn op zoek naar persoonlijke eigentijdse uitvaarten. Door de ontkerkelijking zijn oude tradities minder van waarde en wordt gezocht naar nieuwe hedendaagse uitvaartrituelen en herdenkingsmogelijkheden. Uitvaarten zijn booming business en veel ondernemers haken hierbij aan. Van aanbieders van lijkwaden en alternatieven voor de traditionele kisten tot ritueelbegeleiders. Op begraafplaatsen richt zich dat onder meer op een behoefte aan meer keuzemogelijkheden voor soorten graven en asbestemmingen, graftermijnen en grafbedekkingen. Kostenbewust handelen Burgers handelen steeds vaker kostenbewust, o.a. door het vergelijken van de tarieven voor begraven en cremeren. Te hoge tarieven, ook al zijn ze vastgesteld op basis van kostenonderbouwing, hebben daardoor direct invloed op het aantal begrafenissen en asbestemmingen.

Voorkomen dient te worden dat een stijging van de tarieven leidt tot minder begravingen en asbestemmingen, een negatieve spiraal. Het vaststellen van marktconforme tarieven is een vereiste. All-in pakket Een aantal grote uitvaartondernemingen passen het principe van ketenbeheer toe. Zij bieden zelf uitvaartverzekeringen aan inclusief naturapolissen waarbij de verzekerde zich bindt aan de door de verzekeraar vastgestelde uitvaartvoorwaarden. Daarnaast hebben ze eigen opbaarruimten en aula's voor de uitvaartdiensten, exploiteren eigen crematoria en bieden zelf asbestemmingen aan. Uitvaartondernemers zijn diegene die na een overlijden als eerste aan tafel zitten en hebben daardoor een sturende invloed bij te maken keuzes.

Pagina 11 van 55

Stijging sterfgevallen Perspectief voor het verbeteren van de financiële situatie van de begraafplaatsen is de demografisch verwachtte stijging van het aantal sterfgevallen de komende 30 jaar, een stijging van ongeveer 50%. Door nu in te spelen op hedendaagse behoeften kan het marktaandeel minimaal gelijk blijven, en als dat gelijk blijft stijgt het aantal verrichtingen en kan de financiële situatie verbeteren. Landelijk advies LOB - begraafplaats van de toekomst Als gemeente zijn we lid van de LOB, de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen. De LOB is de enige vakorganisatie op het gebied van begraven en begraafplaatsen. De LOB treedt op als vertegenwoordiger en belangenbehartiger van de Nederlandse begraafplaatsen. In opdracht van de LOB is een rapport geschreven over de 'begraafplaats van de toekomst'. Gezien de ontwikkelingen in de uitvaartbranche, zoals deze ook in 5.1 zijn beschreven adviseert het rapport dat begraafplaatsen moeten door ontwikkelen wil het toekomstbestaansrecht blijven houden.

De begraafplaats van de toekomst is een uitnodigende, multifunctionele omgeving. Hier worden overledenen begraven of wordt hun as bijgezet. Deze plek wordt bezocht door mensen die overledenen herdenken, genieten van de natuur of historische waarden, deelnemen aan activiteiten die in het teken staan van herdenken en het bespreekbaar maken van de dood en rouw. Uit: begraafplaats van de toekomst

Als voorbeeld gebruikt de LOB de omslag welke bibliotheken hebben gemaakt. Niet alleen meer een plek waar je boeken leent. Maar een multifunctioneel centrum voor de ontwikkeling van spraak en taal. De LOB adviseert dat de begraafplaats voor de toekomst een zelfde ontwikkeling maakt als de bibliotheken hebben gemaakt.

5.2 Uitdagingen Voor het beheren en onderhouden van de gemeentelijke begraafplaatsen in Súdwest-Fryslân zijn een aantal uitdagingen. Enerzijds geven de ontwikkelingen in de uitvaartbranche uitdagingen voor de gemeentelijke begraafplaatsen. Daarnaast zijn er ook uitdagingen voor het beheer van de bestaande begraafplaatsen. De belangrijkste problemen worden hier benoemt. Afnemen aantal begravingen en inkomsten Het afnemende aantal begravingen en verlengingen, en daarmee geringere inkomsten. Crematoria en natuurbegraafplaatsen zijn gezien hun populariteit blijkbaar beter in staat om diensten aan te bieden die aansluiten bij de hedendaagse behoeften. Kostendekkend niet mogelijk In een eerder raadsbesluit is besloten dat begraafplaatsen 100% kostendekkend moeten zijn. In de programmabegroting is de afgelopen jaren een kostendekkendheid van 90% aangegeven. Recente nacalculaties wijzen uit dat we in de praktijk voor ongeveer 70% kostendekkend zijn. Dit komt mede doordat niet alle personele uren goed toegerekend waren. Daarnaast is het gezien de ontwikkelingen ook niet realistisch volledig kostendekkend te werken. Momenteel is nog geen voorziening voor de onderhoudskosten en het ruimen van graven in de toekomst. Dit is echter wel een wettelijke verplichting. Binding aan gemeentelijke begraafplaatsen Als gemeente doen we onvoldoende aan binding bij leven.

Bijvoorbeeld door het aanbieden van vroegtijdige reserveringen tegen betaalbare tarieven en rondleidingen waarbij een keuzefolder voor de laatste wensen wordt aangeboden, zodat burgers bij leven zelf al nadenken en besluiten over hun

Pagina 12 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

uitvaart. Uitvaartondernemers en crematoria investeren volop in marketing en informatievoorziening met mooie websites en folders. Graven met te geringe afmetingen Bij oude graven liggen de grafbedekkingen zonder tussenruimte tegen elkaar of ontbreken liggende stenen of zerken. De beschikbare ruimte tussen de graven is te gering voor de bijzetting van hedendaagse kisten en de in de nadere regels van de beheerverordening genoemde grafafmetingen zijn te ruim. Een bijzetting is niet of nauwelijks mogelijk en de verwijdering van de grafbedekking is lastig of risicovol in verband met breuk of beschadiging, dan wel risicovol voor de beschadiging van omliggende grafbedekkingen. In het verleden werd het probleem opgelost door een deel van de nieuwe kist onder het pad te begraven of werd soms het voeteinde buiten het graf begraven. Dit is ethisch niet verantwoord. Het betreft graven op delen van de begraafplaatsen in Stavoren, Molkwerum, IJlst, Raerd en Poppenwier. Hoge grondwaterstand Het Besluit op de lijkbezorging geeft aan dat bij begraving in nieuwe graven minimaal 30 cm boven de gemiddeld hoogste grondwaterstand begraven mag worden. Grondwatermonitoring in 2021-2022 op delen van begraafplaatsen in Molkwerum (A oude deel), Bolsward (perk 5-8 en C en D) en IJlst (Klasse 1-3, oude deel) heeft aangetoond dat de gemiddelde grondwaterstanden te hoog zijn voor nieuwe begravingen.

Dit is tevens een belangrijke verklaring voor de slechte lijkvertering. Voor een deel betreft het ook hangwater als gevolg van vastgereden ondergrond of fundamenten van voormalige gebouwen. Het aanleggen van drainage, een dure investering, verhelpt de problemen slechts deels. Mede omdat zware kleigronden slecht draineren. Voor de delen van de begraafplaats in Bolsward, oude deel Molkwerum en oude gedeelte IJlst biedt drainage geen oplossing. Deze delen van de begraafplaatsen moeten worden gesloten voor begravingen. Voor de begraafplaats in Molkwerum volgt eerst nader onderzoek wat de oorzaak is van de hoge grondwaterstand.

Figuur 5.1 Begraafplaats Molkwerum

Begraafplaatscapaciteit Het berekenen van de benodigde begraafcapaciteit is door de grillige ontwikkelingen in de uitvaartbranche erg complex. Het aantal begravingen en verlengingen is sterk afgenomen en lijkt enigszins gestabiliseerd. Voor Molkwerum is mogelijk op korte termijn een capaciteitstekort als bij nader onderzoek blijft dat het oude gedeelte van de begraafplaats gesloten moet worden voor begraven en alternatieven voor uitbreiding niet mogelijk zijn. Dit vanwege het grondwateronderzoek waaruit blijkt dat op het oude deel de grondwaterstand te hoog is. Voor Stavoren is met het sluiten van de rijen A t/m E en aanpassing van de breedtematen van de graven naar verwachting voorlopig voldoende capaciteit. Ook de beschikbare capaciteit op de begraafplaatsen van Poppenwier en Raerd is gering, maar daar vinden jaarlijks maar een gering aantal begravingen plaats. Gezien de geschetste ontwikkelingen is het de vraag of nieuwe uitbreidingen met conventioneel begraven maatschappelijk verantwoord zijn, aangezien ze grote investeringen vragen. De huidige begraafplaatscapaciteit is opgenomen in bijlage 5 en de belangrijkste conclusies beschreven in hoofdstuk 4.2.

Mechanisch grafdelven onmogelijk Het probleem op een aantal oudere begraafvelden en begraafplaatsen is dat de graven nagenoeg tegen elkaar aan liggen en dat paden ontbreken, waardoor een deel van de graven niet of moeilijk bereikbaar zijn. Hierdoor kan er niet altijd gewerkt worden met een grafdelfmachine. Dit betreft graven waar oude rechten zijn met name in Bolsward(perk A-D) en Stavoren. Op andere begraafplaatsen is het op de oude gedeeltes bij enkele graven. Met uitzondering wordt handmatig begraven.

Pagina 13 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

Schudden en ruimen van graven Bij het schudden/samenvoegen van graven worden stoffelijke resten van de bovenste laag verdiept begraven om extra begraafruimte te creëren. Dit geeft problemen bij een onvolledige lijkvertering. Dit speelt met name bij de begraafplaatsen met (zware) kleigronden. De rechthebbende betaalt in dit geval slechts de begraafkosten. Bij de meeste andere gemeenten wordt een extra tarief in rekening gebracht voor het schudden/samenvoegen van graven. In de gemeente Súdwest-Fryslân is dit vooralsnog niet het geval, maar wel wenselijk gezien de extra werkzaamheden. Voor zover bekend staat er in de oude beheerverordeningen niks vermeld over het recht op schudden, omdat deze onvindbaar of nooit vastgesteld zijn. Bij de bevolking leeft het idee dat schudden altijd mogelijk is, omdat men van oudsher hier altijd gebruik van heeft gemaakt. In de huidige beheerverordening wordt schudden niet genoemd. Wel de term samenvoegen; het verdiept begraven van stoffelijke resten in een bestaand graf op verzoek van de rechthebbende, waarbij ruimte ontstaat voor een nieuwe begraving. Daarbij wordt momenteel niet voldaan aan de Arbo-voorschriften. Bij gebruik van voorgeschreven kleding is dit wel mogelijk. Gespecialiseerde bedrijven zijn hier echter beter op toegerust. Keldergraven Keldergraven zijn er in meerdere soorten en afmetingen, met een open en een gesloten bodem.

Oude keldergraven zijn vaak aan de kleine kant voor hedendaagse grafkistafmetingen. Problemen met veel keldergraven is bovendien dat er water in blijft staan en dat er een slechte zuurstoftoevoer is, met een slechte lijkvertering als gevolg. Keldergraven kunnen geplaatst worden zonder vergunning, een melding volstaat. In artikel 16 van de huidige beheerverordening 2022 is opgenomen dat het plaatsen van nieuwe keldergraven verboden is, met een uitzondering voor Sneek op de daarvoor aangewezen gedeelten. Waardevolle grafmonumenten en graven In de beheerverordening en de Erfgoednota van 2021 wordt benoemt dat de gemeente een lijst met waardevolle graven en grafmonumenten vaststelt. De inventarisatie is in 2021 uitgevoerd. De lijst heeft alleen nog geen status. Het behoudt van waardevolle grafmonumenten en graven is van cultuurhistorisch belang. Het is aan de raad om een definitieve lijst vast te stellen en beleid voor het onderhouden en restaureren van deze graven en grafbedekkingen. Nadere besluiten zijn nodig ten aanzien van de wijze van beheer, de uitvoering van de werkzaamheden (vrijwilligers of begraafplaatsmedewerkers of derden), scholing van de uitvoerders en structureel budget.

Pagina 14 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

6. Visie toekomstbestendig beheer begraafplaatsen In hoofdstuk 5 zijn de ontwikkelingen en de uitdagingen beschreven. Daarnaast zijn ook de wensen van onze stakeholders opgehaald. De ontwikkelingen in de uitvaartbranche en de uitdagingen in het beheren van de gemeentelijke begraafplaatsen vraagt om nieuwe kaders. Op basis van dit beheerplan moeten ook de beheerverordening, nadere regels, gemeentelijke lijst funerair erfgoed en de tarievenlijst worden geactualiseerd en/of vastgesteld.

6.1 Algemeen: r

ì

Gemeentelijke begraafplaatsen bieden een plek voor lijkbezorging en rouwverwerking. Als gemeente bieden we een passende dienstverlening nu en in de toekomst. Bij het beheer van de begraafplaatsen kijken we naar een optimaal balans tussen de kosten, prestaties en risico's. - De gemeente zet zich in voor verbreding van de dienstverlening op de begraafplaatsen. We sluiten aan bij de behoeften van de burgers en ondernemers, alsmede bij verwachte toekomstige ontwikkelingen. - Op de begraafplaatsen realiseren we voldoende capaciteit voor begraven en voldoen we aan wet- en regelgeving. - Begraafplaatsen zijn 70% kostendekkend en we onderzoeken mogelijkheden voor nieuwe verdienmodellen zoals het exploiteren van een natuurbegraafplaats. - We borgen bestaande waardes van begraafplaatsen en onderhouden deze op hoge kwaliteit. Waar mogelijk kijken we naar het bevorderen van biodiversiteit. De belangrijkste waarden en functies van een begraafplaats zijn: 1. Plek om overledenen te begraven en asbussen een bestemming te geven; 2. Plaats voor het herdenken van overledenen (spiritueel of religieus); 3. Omgeving voor rouwverwerking; 4. Ontmoetingsplek voor gelijkgestemden; 5. Ecologisch waardevolle groengebieden in de stad of dorp; Een begraafplaats heeft potentiële waarden zoals: 6. Ruimte voor extensieve recreatie zoals wandelen en ontspannen; 7.

Een plek voor meditatie en reflectie op zingeving; 8. Grafkunst en exposities van kunstenaars; 9. Historisch stenen archief door borging van funeraire waarden; 10. Plaats voor educatie (lesprogramma's voor scholieren en volwassenen). Vijf grote begraafplaatsen als gedenkparken - Begraafplaatsen Bolsward, IJlst, Koudum, Sneek en Workum. - Met behoudt van het historische karakter de begraafplaatsen transformeren tot gedenkparken. - Dienstaanbod verbreden met nieuwe verdienmodellen. - Door verbreding van functies samenwerken met ondernemers, maatschappelijke organisaties en vrijwilligers. Behoudt gemeentelijke begraafplaatsen bij kerken met historie - Begraafplaatsen Raerd, Poppenwier, Skarl, Stavoren en Molkwerum. - Aanpassing van regelgeving zodat begraven in beperkte mate mogelijk is. - Waarde van de begraafplaats als historisch onderdeel van stad en dorp. Drie satellietbegraafplaatsen - Begraafplaatsen Hindeloopen, Wommels en Ypecolsga. - Op deze begraafplaatsen zijn geringe mogelijkheden voor het verbreden van de dienstverlening.

Pagina 15 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

Daarnaast onderzoek naar mogelijkheden voor exploiteren nieuwe gemeentelijke natuurbegraafplaats.

6.2 Verbreding dienstverlening Het verbreden van de dienstverlening biedt mogelijkheden voor nieuwe verdienmodellen. Hierdoor spelen we ook meer in op de behoeften van de overledene en nabestaanden. De begraafplaats krijgt een bredere rol in de rouwverwerking, educatie en op sociaal gebied. In hoofdstuk 8 diensten begraafplaatsen is specifiek de toekomstvisie voor de dienstverlening per begraafplaats beschreven. Faciliteiten huidige begraafplaatsen - Verbreden faciliteiten op begraafplaatsen. Met name op de vijf grote begraafplaatsen. - Natuurbegraven op een aantal begraafplaatsen mogelijk maken met een verruimd graftermijn van 100 jaar. Op het graf is geen steen aanwezig. Het graf gaat op in de 'natuur'. - De begraafplaats in Sneek biedt potentie voor een multifunctioneel gebouw waar kleinschalig mogelijkheden zijn voor bijvoorbeeld een gedenkcafé, huren van een zaaltje, kleinschalige afscheid nemen na een asverstrooiing. De invulling en het verdienmodel moet nader onderzocht worden. - Voor de eerste uitgifte is al de mogelijkheid voor 20, 30 en 40 jaar. Ook graftermijn van 10 en 50 jaar als optie aanbieden. - Pluktuinen op meerdere begraafplaatsen met informatiebordjes. Natuurbegraafplaats - Onderzoek of en waar de gemeente zelf een nieuwe natuurbegraafplaats zou kunnen exploiteren. - Graven hebben een langer graftermijn van 100 jaar en er is geen steen aanwezig op het graf.

- De natuurbegraafplaats heeft de uitstraling een park/natuurgebied waar ook extensieve recreatie mogelijk is. - De natuurbegraafplaats kan worden gezien als een recreatiegebied voor de stad of dorp waar bijvoorbeeld gewandeld, gesport of gespeeld kan worden. - Andere doelen als de bossenstrategie voor CO2 compensatie kunnen hiermee ook gerealiseerd worden. - Een businessmodel moet nog nader onderzocht worden. De verwachting is dat het exploiteren van een natuurbegraafplaats voldoende opbrengsten levert om alle gemeentelijke begraafplaatsen kostendekkend te maken. Klantgericht - Een persoonlijke benadering op de begraafplaatsen met voorkeur voor live contact. Het contact is laagdrempelig. De gastheer van de begraafplaats heeft oog voor de sociale behoeften. Goed klantgericht werken vraagt een nauwe samenwerking tussen beheer, beleid en administratie. Hierdoor is waarschijnlijk een aanpassing van de huidige organisatie noodzakelijk. Samenwerking - Meer samenwerking intern door een samenwerking met het Sociaal Domein. Mogelijkheden zijn wellicht arbeidsparticipatie, contact van ouderen, keren van isolement, re-integratie traject. - Samenwerking extern met uitvaartondernemers versterken. - Samenwerking extern met bijvoorbeeld, vrijwilligers, stichtingen en kerken door samen activiteiten te organiseren.

Promotie en activiteiten(zie ook hoofdstuk 10 Communicatie en participatie) - Communicatie en promotieplan opstellen. - Gemeentelijke begraafplaatsen meer promoten met eigen website, folders, nieuwsbrief, etc. - Rondleidingen en lezingen op begraafplaatsen - Aansluiten op landelijke gedenkdagen als Allerzielen, Moederdag, Vaderdag, open monumentendag - Binding nabestaanden door samen activiteiten te organiseren.

Pagina 16 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

6.3 Graven met te kleine afmetingen en slechte bereikbaarheid Op een verantwoorde manier begraven en bijzetten is alleen mogelijk met kistmaten die voldoen aan de afmetingen van het graf. In de beheerverordening en bijbehorende nadere regels ontbreken de juiste afmetingen. Het toekomstbestendig maken van deze vakken en velden vraagt een grootschalige herinrichting. - In Stavoren, Poppenwier, Raerd en Ypecolsga zijn (op delen) van de begraafplaats de lengte en de breedte van de graven te kort en te smal. In Bolsward zijn de afmetingen van perk 54 t/m 65 te smal. Voorstel: - Stavoren sluiten rijen A t/m E. Deze rijen kunnen wel beschikbaar worden gesteld voor urnentuintjes. Voor de rijen F t/m M een maximale grafmaat van 2.1 m. O t/m R is lang genoeg, maar te smal. Voor de rijen F t/m R de indeling wijzigen door graven samen te voegen zodat voldoende breedte voor nieuwe graven ontstaat. In Stavoren is hierdoor minder capaciteit op de begraafplaats beschikbaar. Bewoners wijzen op mogelijkheden bij andere begraafplaatsen en alternatieven zoals urnenkelders en verstrooiing van as. - Poppenwier. De indeling van de begraafplaats wijzigen en alvast een nieuwe kaart over de oude indeling uitwerken. Indeling wijzigen door van drie rijen twee rijen met een looppad te maken. Zo zijn de graven beter toegankelijk en hebben ruimere afmetingen.

Een gedeelte van de begraafplaats een rij aanwijzen voor urnengraven. De wijziging van de indeling zal een proces zijn van tientallen jaren. - Raerd. De indeling van de begraafplaats wijzigen en alvast een nieuwe kaart over de oude indeling uitwerken. Indeling wijzigen door van drie rijen twee rijen met een looppad te maken. Zo zijn de graven beter toegankelijk en hebben ruimere afmetingen. Een gedeelte van de begraafplaats een rij aanwijzen voor urnengraven. De wijziging van de indeling zal een proces zijn van tientallen jaren. - Ypecolsga. Voor deel West een maximale graflengte van 2.2m. Voor deze rijen de indeling wijzigen door graven samen te voegen zodat voldoende breedte voor nieuwe graven ontstaat. - Bolsward. Afmetingen van de graven in de breedte wijzigen van perk 54 t/m 65. Dit is nog door te voeren omdat slechts een deel van de graven in gebruik is. - Maximale afmetingen voor de graven en de rijen duidelijk communiceren en aanpassen in de nadere regels.

6.4 Slechte lijkvertering De slechte lijkvertering als gevolg van hoge grondwaterstand of problemen met hangwater, synthetische kleding en kistbekleding, plastic lijkhoezen en medicijngebruik vraagt om een duidelijk standpunt ten aanzien van het schudden en samenvoegen van graven. Vooral de oudere delen hebben hier last van. Voorstel hoge grondwaterstand: - Molkwerum oude gedeelte. Het verzoek van de kerk en plaatselijk belang is oorzaak en alternatieven eerst nader te onderzoek alvorens delen van de begraafplaats te sluiten voor begravingen. Nader onderzoek naar de oorzaak van de hoge grondwaterstand, mogelijke gevolgen drainage voor de kerk en opties voor ophogen begraafplaats en uitbreiden huidige capaciteit. Wel wordt verwacht dat deze investering niet worden terug verdient. - IJlst oude gedeelte sluiten voor begravingen omdat drainage geen oplossing biedt. Op het nieuwe gedeelte is voldoende capaciteit. - Bolsward op het oude gedeelte nr. 5-8 en C-D sluiten voor begravingen omdat drainage geen oplossing biedt. Op de overige velden is dubbeldiep begraven mogelijk. Op de begraafplaats blijft voldoende capaciteit.

Pagina 17 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

Voorstel schudden van graven: - Schudden van graven niet meer toestaan ook niet voor graven met oude rechten. Restanten naar een verzamelgraf brengen. Voorafgaand aan de begraving is namelijk niet in te schatten of een volledige lijkvertering heeft plaatsgevonden. - Mochten er mensen zijn die oude rechten claimen voor het schudden van graven dan hiervoor een tarief in rekening brengen. - Medewerkers voorzien van persoonlijke beschermingsmiddelen volgens de Arbo-richtlijnen en/of werkzaamheden worden uitgevoerd door een gespecialiseerd bedrijf.

6.5 Financiën 100% kostendekkend voor de gemeentelijke begraafplaatsen is niet mogelijk. - Verdere bezuinigingen ten aanzien van de kosten is niet realistisch, omdat dat leidt tot een verdere achteruitgang van het onderhoud en een daarmee gepaard gaande negatieve spiraal van minder begravingen en nog minder inkomsten. Bezoekers en nabestaanden verwachten op begraafplaatsen een hoog onderhoudsniveau. - Sluiten van begraafplaatsen als bezuinigingsdoel is voor de korte termijn evenmin een optie, omdat daarna nog minimaal 30 jaar een onderhoudsverplichting van kracht blijft, zonder dat daar inkomsten tegenover staan. Wel valt sluiting te overwegen indien door de geschetste problematiek begraven niet meer mogelijk is. Sluiting is daarnaast maatschappelijk een zwaar beladen en emotioneel thema. - Verhoging van de tarieven is eveneens een beladen maatregel. Wanneer begraven in relatie tot cremeren of begraven op een natuurbegraafplaats te duur wordt zullen nog meer mensen kiezen voor cremeren of natuurbegraven. - Momenteel is nog geen voorziening voor de onderhoudskosten en ruimen van graven in de toekomst. - De grootste kansen zijn er voor het genereren van extra inkomsten door verbreding van de dienstverlening, maar de verwachting is dat 100% kostendekkend ook daarmee niet gerealiseerd wordt.

Mogelijk biedt de exploitatie van een nieuwe natuurbegraafplaats wel mogelijkheden voor extra inkomsten. Voorstel: 1. Huidige realisatie van 70% kostendekkend aanhouden. 2. Onderzoek naar het instellen van een voorziening voor algemeen onderhoud en het ruimen van graven. Het voorstel hiertoe, samen met de financiële gevolgen, uiterlijk bij de Programmabegroting 2026 tegemoet te zien. 3. Onderzoek naar mogelijkheden exploitatie nieuwe natuurbegraafplaats waardoor kostendekkendheid mogelijk 100% wordt. 4. Verbreden van de dienstverlening daar waar mogelijk.

Totale lasten C910.000

Verwachte baten C625.000

Kostendekkend 69%

6.6 Beheer en behoudt waardes -

De begraafplaatsen worden op hoge kwaliteit onderhouden volgens de CROW A-kwaliteit. Waar mogelijk biodiversiteit verhogen, bijvoorbeeld op delen waar minder vaak begraven wordt. Op de vijf grote begraafplaatsen wordt een parkachtige uitstraling versterkt. De begraafplaatsen behouden wel hun eigen identiteit en historie.

Pagina 18 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

6.7 Funerair erfgoed -

-

-

Waardevolle graven en grafmonumenten wordt ook wel funerair erfgoed genoemd. Daarnaast kan de begraafplaats als geheel ook als funerair erfgoed worden aangeduid. Hindeloopen oud en Skarl zijn als geheel een rijksmonument. Funerair erfgoed vaststellen en beheer borgen. Een beperkte basislijst van 118 graven vaststellen. Totaal zijn 926 graven als waardevol geïnventariseerd. Specifiek per begraafplaats de graven behouden welke de historie van de plek en de belangrijke personen waarborgen. Op de grote begraafplaatsen (in de toekomst) een veld aanwijzen als behoudenswaardig en hier de monumenten concentreren. Verplaatsen is alleen noodzakelijk als er ruimtegebrek ontstaat, of de indeling of functie van het perk moet wijzigen. Als een persoon behoudenswaardig is dan op locatie bewaren. Per begraafplaats bekijken of vrijwilligers extra graven willen behouden. Als zij het onderhoud waarborgen kunnen extra graven behouden blijven.

Bovenstaande toekomstvisie vraagt ook aanpassingen in de beheerverordening en nadere regels. Vervolgens worden de tarieven hierop ook aangepast.

Pagina 19 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

7. Zo werken wij In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de beheerorganisatie van de gemeentelijke begraafplaatsen is ingericht en hoe we zorg dragen voor het beheer. Het beheer van het groen op de begraafplaatsen staat beschreven in het beheerplan groen.

7.1 Organisatie Beschrijving van de huidige en toekomstige beheerorganisatie. Huidige situatie - Team groen. Beleid en beheer gemeentelijke begraafplaatsen. Het beheer van het groen op de begraafplaatsen wordt door de verschillende rayons uitgevoerd in aansturing van de voorman. Daarnaast ook aansturing bij het uitzoeken van een graf en voorlopen tijdens een begrafenis. - Burgerzaken. Bijhouden van de grafadministratie, planning begrafenissen en veelal het eerste contact met de nabestaanden. Daarnaast ook de financiële afhandeling. - Belastingen. Jaarlijkse aanvraag en verantwoording financiële middelen. - Juridische zaken. Advies bij herzien regelgeving. - Gebouwen. Onderhoud baarhuisjes en gebouwen bij de gemeentelijke begraafplaatsen. Toekomst Met de plannen voor toekomstbestendig beheer is intensieve samenwerking van belang om een passende dienstverlening te geven. Naast bovengenoemde teams liggen er ook nog kansen voor samenwerking met bijvoorbeeld het Sociaal Domein op bijvoorbeeld het gebied van eenzaamheid. Na vaststelling van dit beheerplan worden hierover verder gesprekken gevoerd en een plan voor de beheerorganisatie gemaakt waar de rollen, taken en verantwoordelijkheden duidelijk worden belegd.

7.2 Beheer funerair erfgoed Hier wordt met name ingegaan op inventarisatie en het beheer van het funerair erfgoed. Als er nog een rechthebbende van het graf is dan is deze verantwoordelijk voor het beheer van het grafmonument en het tuintje. Inventarisatie behoudenswaardige grafmonumenten Door extern deskundige Leon Bok is geïnventariseerd welke graven en grafmonumenten behoudenswaardig zijn. In dit rapport zijn ook aanbevelingen opgenomen hoe het funerair erfgoed behouden kan blijven. Totaal komen 926 graven en grafmonumenten in aanmerking voor behoudt. Dit betreft ongeveer 5% van de totale hoeveelheid graven. Het is voor de gemeente echter een te groot aantal om het onderhoud en de veiligheid te waarborgen. Daarom stelt de gemeente hiervan een beperkt aantal vast. De overige graven worden wel aangewezen als behoudenswaardig, maar dan zonder status. De Joodse begraafplaatsen grafmonumenten en graven zijn niet geïnventariseerd, want deze zijn geen gemeentelijk eigendom. De inventarisatie van behoudenswaardige graven is gedaan op basis van de volgende criteria. Per onderdeel zijn punten gegeven op basis van de waarde; a. Biografische betekenis van de begravene b. Ouderdom grafmonument c. Materiaalgebruik en hantering d. Vormgeving van het monument e. Bijzondere symboliek f. Passend in karakter van het grafveld g. Technische staat Pagina 20 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

In dit beheerplan is een lijst met funerair erfgoed opgenomen voor behoudt. In de lijst is onderscheid gemaakt tussen twee categorieën; 1. Gemeentelijke lijst funerair erfgoed. 2. Behoudenswaardige graven zonder status. Gemeentelijke lijst funerair erfgoed Op de gemeentelijke lijst funerair erfgoed staat een selectie van de totale lijst van behoudenswaardige graven en grafmonumenten. Bij het behouden van de gaven en grafmonumenten is gekeken welke minimaal behouden moeten blijven om de identiteit van de begraafplaats te behouden. Daarom verschilt het minimale aantal punten voor behoudt per begraafplaats. Oude begraafplaatsen - Begraafplaatsen met een hoog gehalte funerair erfgoed. Totaal 107 graven behoudt gemeentelijke lijst. Criteria punten Behoudt gemeentelijk Behoudt zonder status ^ +ensemble 25 163 Bolsward Hindeloopen oud 8 40 IJlst 9 87 Molkwerum 1 10 Poppenwier ^, ^ met bio 4 33 Raerd 6 106 Skarl 4 12 Sneek ^ + ensemble 39 297 Stavoren 4 26 Ypecolsga 7 70 Op Sneek en Bolsward worden de graven ook behouden waar het graf ensemb lewaarde heeft samen met graven van een hoog genoeg puntenaantal. Dit graf zelf heeft een lager puntenaantal dan het gestelde criterium. Op Poppenwier worden graven met een puntenaantal van 5 en hoger ook behouden vanwege de biografische betekenis.

Begraafplaatsen uit de 20e eeuw - Begraafplaatsen met een beperkt aantal historisch waardevolle graven. Totaal 11 graven behoudt gemeentelijke lijst. Criteria punten Behoudt gemeentelijk Behoudt zonder status Koudum 4 20 Workum ^ en ^ met bio 7 60 Nieuwe begraafplaatsen - Op deze begraafplaatsen is geen funerair erfgoed aanwezig. Hier ook geen funerair erfgoed voor aanwijzen. - Hindeloopen nieuw en Wommels. Beheer funerair erfgoed Voor de vast te stellen lijst gemeentelijk funerair erfgoed draagt de gemeente zorg voor het onderhoud. Tenzij voor het graf nog een rechthebbende bekend is. Voor de overige graven welke wel behoudenswaardig zijn draagt de gemeente geen zorg voor het beheer. De graven worden in principe ter plekke behouden. Verplaatsing van de graven kan overwogen worden als de capaciteit op een begraafplaats te gering wordt, als herindeling nodig is of bij wijziging van functies van een grafveld. Op perk 2 van de begraafplaats in Sneek worden de graven verplaatst naar perk 1. Wel blijven graven van biografische betekenis altijd behouden op de locatie(in situ).

Pagina 21 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

Gemeentelijke lijst funerair erfgoed Totaal zijn dit 118 graven. De meeste graven zijn in goede staat en is gering onderhoud noodzakelijk. 18^! van deze graven hebben een redelijke tot slechte staat. Voor deze graven is een inhaalslag in het onderhoud noodzakelijk. Voor het herstel van de redelijke tot slechte graven zijn incidenteel middelen nodig. Voor het onderhoud van de 118 graven is structureel extra middelen benodigd. Oorlogsgraven Totaal zijn 50 oorlogsgraven op de gemeentelijke begraafplaatsen. Oorlogsgraven houden we buiten beschouwing wat betreft gemeentelijk funerair erfgoed. Deze hebben al een Nationale bescherming. Voor deze graven zijn al afspraken dat ze altijd behouden blijven. Onderhoudskosten zijn voor het land van de overledene. Wel worden de graven apart benoemd in de lijst voor het overzicht. En de gemeente maakt jaarlijks voor 4 en 5 mei de stenen schoon. Behoudenswaardige graven zonder status De totale geïnventariseerde lijst met funerair erfgoed is 926, inclusief oorlogsgraven. De graven welke niet opgenomen zijn op de lijst funerair erfgoed of de status oorlogsgraven hebben blijven in de basis wel behouden. De gemeente draagt alleen geen zorg voor het onderhoud. Voor het onderhoud vraagt de gemeente vrijwilligers of zij hier een rol in willen betekenen.

Als de staat van het graf slecht is, gevaar oplevert of capaciteitsgebrek is op een begraafplaats dan worden deze graven verwijdert.

Figuur 7.1 Graf oud burgemeester met familiewapen Aesgema op de begraafplaats in IJlst

7.3 Jaarplan uitvoering beheer In dit beheerplan begraafplaatsen zijn de uitgangspunten voor het beheer van de gemeentelijke begraafplaatsen benoemd. De uitgangspunten voor het beheer worden geconcretiseerd in het jaarplan groen. De komende jaren wordt zo uitvoering gegeven aan het beheerplan begraafplaatsen.

Pagina 22 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

7.4 Duurzaam en toekomstbestendig De Global Goals zijn doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De gemeente conformeert zich aan de Global Goals. Gemeentelijke begraafplaatsen dragen ook bij aan deze doelen. Global Goal

3

GOEDE SÙNENS

-fy\Į*

Hoe dragen we bij aan dit doel? We werken actief aan ^ een waardige locatie voor afscheid nemen en het verwerken van rouw (mentale en geestelijke gezondheid).

Goede gezondheid Global Goal

Hoe dragen we bij aan dit doel? We werken actief aan ^ begraafplaatsen als belangrijke groengebieden binnen een dorp en stad.

Duurzame steden en dorpen Global Goal

Hoe dragen we bij aan dit doel? We werken actief aan ^ bomen op begraafplaatsen zorgen voor een stabieler microklimaat en preventie van hittestress. ^ versterken biodiversiteit op de begraafplaatsen.

Aanpassen aan klimaatverandering en versterken biodiversiteit

Global Goal

Hoe dragen we bij aan dit doel? We werken actief aan ^ een stiltegebied met (potentie voor) een rijke flora en fauna, een plek voor bedreigde en beschermde korstmossen op oude monumenten, vlinders en insecten.

Leven op het land Global Goal

Hoe dragen we bij aan dit doel? We werken actief aan ^ Een passend aanbod van hedendaagse begraafmogelijkheden en asbestemmingen, met een variatie aan soorten graven en asbestemmingen, graftermijnen, grafbedekkingen en herdenkingsmogelijkheden.

Vrede, Justitie en sterke publieke diensten

Pagina 23 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

8 Diensten begraafplaatsen Op de dertien gemeentelijke begraafplaatsen bieden wij verschillende diensten aan. In hoofdstuk 4.1 is beschreven wat ons totaalaanbod wat betreft diensten op de begraafplaats zijn. In dit hoofdstuk wordt beschreven welke diensten we specifiek per begraafplaats aanbieden. Daarnaast is ook beschreven wat de knelpunten zijn en hoe we hier mee om gaan. En een visie voor de toekomst per begraafplaats.

8.1 Non-actieve begraafplaatsen Voor onderstaande begraafplaatsen dragen wij als gemeente zorg voor het onderhoud. De Joodse begraafplaatsen zijn niet in ons eigendom. Op deze begraafplaatsen vinden geen graf- en asbestemmingen meer plaatsen. - Joodse begraafplaats Sneek - Joodse begraafplaats Bolsward, Bolwerk en op de gemeentelijke begraafplaats - Joodse begraafplaats Workum - Oude begraafplaats Hindeloopen Een aandachtspunt voor deze begraafplaatsen is dat we wel de onderhoudskosten hebben, maar er worden hier geen inkomsten gegenereerd. Daarnaast betalen wij ook nog kosten voor een aantal graven van bijzondere personen op veelal kerkelijke begraafplaatsen binnen onze gemeente. Dit zijn veelal oorlogsslachtoffers.

Figuur 8.1 Oude begraafplaats Hindeloopen

Pagina 24 van 55

Gemeente

Súdwest-Fryslân

8.2 Bolsward Algemeen Adres: Samuel van Haringhouckstraat Beheergebied: rayon 4 Typering: Ten noorden van de stad is begin 19e eeuw met het oog op het verbod op begraven een nieuwe begraafplaats aangelegd en in 1829 in gebruik genomen. De begraafplaats bestond toen uit de perken 1, 2, 4 en A/B. Latere uitbreidingen volgen eind 19e eeuw, 1951 en eind 20e eeuw. De begraafplaats heeft twee ingangen, de oorspronkelijke ingang vanaf de Franekerstraat met een laan van Lindebomen en de nieuwe ingang vanaf de Samuel van Haringhouckstraat. De nieuwe ingang heeft ruime parkeerplekken en is dichter gelegen bij het nieuwe gedeelte waar het meest begraven wordt. De gehele begraafplaats wordt omgeven door een haag. Oppervlakte: 34.218m2

Dienstverlening begraafplaats Op de begraafplaats kan worden begraven, zowel gewone als kindergraven. Voor asbestemmingen zijn mogelijkheden voor bijzetting in een bestaand graf, urnennis, urnentuintjes en verstrooien van as. Daarnaast is een gedenkzuil voor levenloos geboren kinderen aanwezig. Voorzieningen - Monument voor zusters en Minnebroeders van de Franciscanen - Paden halfverharding Koers en graspaden - Vier watertappunten met gieters - 7 afvalbakken, 2 groene en 6 grijze afvalcontainers - 9 vaste bankjes en 1 verplaatsbare bank - Parkeergelegenheid naast nieuwe entree. - Bedrijfsgebouw met opslagruimte en kleine verblijfsruimte met keukentje. - Baarhuisje midden op begraafplaats. - Op oude deel authentieke paaltjes aanwezig.