Bijlage 1 - Aanpak ‘Koers en Kompas, duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties’

Opdrachtgever: Projectnr: Datum:

Gemeente Súdwest-Fryslân SWF001-0001 12 november 2025

Opdrachtgever: Projectnr: Rapportnr: Status: Datum:

Gemeente Súdwest-Fryslân SWF001-0001 01 Definitief 12 november 2025

Opsteller: PSMU

-+C0PSMU+-

Verificatie: MVEC T 088 - 33 66 333 E info@kragten.nl © 2025 Kragten Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van Kragten. Het is tevens verboden informatie en kennis verwerkt in dit rapport ter beschikking te stellen aan derden of op andere wijze toe te passen dan waaraan in de overeenkomst toestemming wordt verleend.

-+R0MVEC+-

Validatie: RVR

-+V0RVR+-

FOAROPWURD Sport, bewege en moetsjen binne ûnmisber foar in sûne en fitale mienskip, dêr’t minsken mei elkoar yn ferbining binne. Yn Súdwest-Fryslân sjogge wy alle dagen hoe't ús sportfjilden, sporthallen en swimbaden minsken by elkoar bringe. It binne plakken dêr't ynwenners wille hawwe mei elkoar, elkoar moetsje, mei elkoar wurkje oan har sûnens en dêr't ús ferienings har sosjale krêft sjen litte. Dy foarsjennings foarmje it fûnemint ûnder de leefberens fan ús doarpen en wiken. Dat fûnemint stiet lykwols ûnder druk. In soad akkommodaasjes stamme út de foarige iuw en foldogge net mear oan de easken fan dizze tiid. Der is sprake fan efterstallich ûnderhâld, hege enerzjylêsten en in groeiend ferlet fan multyfunksjoneel gebrûk. Soks freget om it meitsjen fan dúdlike karren, sadat ús foarsjennings ek foar de kommende desennia oantreklik en tagonklik bliuwe. Súdwest-Fryslân is net de iennige grutte plattelânsgemeente yn Nederlân dy't graach berikbere en tagonklike sportfoarsjennings foar ynwenners yn stân hâlde wol, mar tagelyk te krijen hat mei in grutte finansjele útdaging as it giet om behear, ûnderhâld, takomstbestindigens en ferduorsuming fan dyselde sportakkommodaasjes. It is ek mei dêrom dat der yn de Verstedelijkingspropositie 2050 fan it FSN (Fries Stedelijk Netwerk) rjochting it Ryk ynset wurdt op in fitaal plattelân, troch it bieden fan heechweardige (û.o.

sport) foarsjennings op in berikbere ôfstân. Lanlike agindearring fan dit ûnderwerp is fan grut belang. Mei dizze oanpak sette wy no lykwols al koers nei duorsume en takomstbestindige sportakkommodaasjes – binnen, bûten én swimbaden. Net troch allinnich te renovearjen wat âld is, mar troch by elke ynvestearring meardere doelen te tsjinjen: sûnens, duorsumens, ynklúzje en sosjale gearhing. Elke euro dy't wy útjouwe moat bydrage oan in sûne libbensstyl fan ús ynwenners, in sterke posysje fan ús ferienings en in leefbere omjouwing foar elkenien. Dêrby sjogge wy mei klam nei multyfunksjoneel gebrûk. In sporthal dy't oerdeis tsjinstdocht foar it bewegingsûnderwiis, jûns foar sportferienings en yn it wykein foar buertinisjativen, leveret folle mear maatskiplike wearde op as in akkommodaasje dy't mar sa no en dan brûkt wurdt. Krekt yn lytsere kearnen binne sokke foarsjenningen faak it sosjale hert fan de mienskip. Dêrom wolle wy akkommodaasjes fleksibel ynrjochtsje en gearwurking stimulearje tusken ûnderwiis, sport, wolwêzen en kultuer. Wy sjogge dêrby ek nei ússels, en stelle ús dêrby de fraach hoe’t wy ús sportakkommodaasjes noch better hoedzje en noedzje kinne yn de takomst, troch mear fokus oan te bringen op it mêd fan gebrûk, behear, ûnderhâld en ferduorsuming. De kommende perioade sykje wy út hokker foarm dêr it bêste by past.

Dizze oanpak is gjin blaudruk, mar in kompas. It helpt ús om goed trochtochte karren te meitsjen: wêr renovearje wy, wêr is nijbou nedich, wêr sykje wy gearwurking mei maatskiplike partners en wêr is ôfskaling ûnûntkomber? Sa bouwe wy oan in netwurk

1

fan sport - en beweechfoarsjennings dat duorsum, gearhingjend en maatskiplik relevant is - no én yn de takomst. Bauke Dam Wethâlder Sport

2

INHOUDSOPGAVE 1.1 1.2 1.3

Aanleiding .......................................................................................................................... 9 Doelstelling ....................................................................................................................... 10 Leeswijzer .......................................................................................................................... 10

2.1 2.2

Landelijke wet- en regelgeving ................................................................................... 13 Gemeentelijke kaders (visies en beleid) .................................................................... 14

3.1 3.2 3.3 3.4

Huidige omvang en samenstelling sportaccommodatiebestand ....................... 17 Huidig gebruik/bezetting............................................................................................... 17 Huidige kwaliteit en restlevensduur ............................................................................. 20 Conclusie huidige sportaccommodaties .................................................................. 22

4.1 4.2 4.3

Inleiding op de aanpak................................................................................................. 24 De huidige situatie .......................................................................................................... 26 Algemene denkrichtingen voor verduurzamen en toekomstbestendig maken 28 4.4 Wat verstaan we onder een duurzaam en toekomstbestendig sportaccommodatiebestand? .................................................................................................... 29 4.5 Afwegingskader duurzaamheid .................................................................................. 29 4.6 Van aanpak naar de praktijk: hoe werkt het? ......................................................... 33 5.1 5.2 5.3

Waarom de keuze voor een beslisboom? ................................................................ 34 Opzet van de beslisboom ............................................................................................. 35 Toepassing van de beslisboom .................................................................................... 36

BIJLAGEN

3

SAMENVATTING Visie ‘Sport ferbynt, de krêft van bewege 2024+’ Sport en bewegen is belangrijk in onze gemeente. Inwoners worden er gelukkig van, ze zijn actief en worden gezond ouder. In de herijkte sportvisie ‘Sport ferbynt, de krêft van bewege 2024+’ vormt de focus op ‘Veilige, toekomstbestendige en duurzame sportaccommodaties’ een van de drie beweegstrategieën. Samen met de herijkte sportvisie vormt de visie op bewegen in de openbare ruimte (Bûtengewoan bewege yn Súdwest-Fryslân) de basis voor het sport- en beweeglandschap van Súdwest-Fryslân.

Duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties Duurzaam en toekomstbestendig betekent dat sportaccommodaties op de langere termijn bruikbaar, betaalbaar en relevant blijven. Het gaat dus niet alleen om de fysieke staat van de gebouwen en sportvoorzieningen, maar ook om hoe ze aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ontwikkelingen zoals vergrijzing, toenemende beweegarmoede onder jongeren, de opkomst van techniek (gebruik van apps) en de toename van het individueel en/of anders georganiseerd sporten. Daarbij wordt steeds vaker de openbare ruimte benut als sportruimte en neemt het gebruik van traditionele sportaccommodaties af. De gemeentelijke sportaccommodaties zijn middelen om bij te dragen aan de doelen uit de sportvisie en dienen de (verenigings-)sport en het bewegingsonderwijs te faciliteren. Uiteindelijk zijn de sportaccommodaties er voor iedereen en dienen ze een (maatschappelijke) meerwaarde te hebben voor alle inwoners. Hierdoor kan het dilemma van het behouden of afstoten van sportaccommodaties in combinatie met de verduurzaming en een krimpende begroting niet los worden gezien van de bredere maatschappelijke doelen.

Urgentie voor exploitatie sportaccommodaties Een deel van de sportaccommodaties sluit niet aan op de huidige en toekomstige vraag en de sport- en beweegbehoeften van de inwoners en gebruikers. Hierdoor zijn sportaccommodaties onderbezet en worden de inwoners van Súdwest-Fryslân niet optimaal gestimuleerd om te bewegen en te sporten, maar ook om elkaar te ontmoeten. De sportaccommodaties hebben vaak ook een belangrijke maatschappelijke functie. Dit maakt de urgentie om de sportaccommodaties te verduurzamen en toekomstbestendig te maken nog groter. ‘Toekomstbestendig’ betekent dat sportparken ook in de toekomst goed gebruikt worden en een maatschappelijke meerwaarde hebben. Alleen dan zijn de accommodaties exploitabel en zijn de investeringen zowel financieel als maatschappelijk urgent.

Urgentie voor verduurzaming Daarbij komt dat een groot aantal van de sportaccommodaties in de gemeente Súdwest-Fryslân niet voldoet aan de huidige en toekomstige eisen voor duurzaamheid. Verduurzamen en vernieuwen is nodig om te kunnen voldoen aan de hoge eisen vanuit de Klimaatwet en het Klimaatakkoord. De netto-emissie moet worden teruggebracht naar ‘0’ in 2050. Als we niets doen dan zullen de sportaccommodaties verder verslechteren met mogelijk onveilige en ongezonde omstandigheden voor de gebruikers als gevolg. Daarbij zullen de kosten voor het in stand houden van de

5

sportaccommodaties verder toenemen. Alleen dit gegeven maakt al dat er een grote urgentie is om de sportaccommodaties te verduurzamen.

Urgentie voor kostenefficiënte oplossingen Het is onmogelijk om met het huidige beschikbare budget alle huidige sportaccommodaties in stand te houden, laat staan te verduurzamen en toekomstbestendig te maken. Daar komt nog bij dat de kosten voor exploitatie en instandhouding verder toenemen indien er geen maatregelen worden genomen. Daarom moet er kritisch gekeken worden naar de huidige sportaccommodaties om vervolgens gerichte investeringskeuzes te maken die daadwerkelijk bijdragen aan de eisen voor onder meer duurzaamheid en inspelen op de toekomstige vraag en behoefte op het gebied van sporten, bewegen en ontmoeten. Het is zonde om het beschikbare budget te investeren in sportaccommodaties die niet goed gebruikt worden en/of geen maatschappelijke meerwaarde hebben.

Belang van maatwerk (aansluiten op de lokale situatie) Door de grote omvang en diversiteit van het sportaccommodatiebestand in de gemeente is het niet realistisch om één denkrichting of scenario voor alle sportaccommodaties toe te passen. Per locatie of deelgebied is de situatie anders. De kwaliteit en de bezetting van sportaccommodaties verschillen, evenals lokale sport- en beweegbehoeften, bijvoorbeeld door een andere bevolkingssamenstelling. Het kan voorkomen dat een sportaccommodatie een slechte bezetting heeft, maar toch van grote waarde is voor de lokale gemeenschap. Hoewel financieel niet aantrekkelijk, heeft behoud van deze sportaccommodatie een grote maatschappelijke waarde. Dit voorbeeld illustreert waarom het niet verstandig is om één ontwikkelscenario toe te passen op alle sportaccommodaties in de gemeente. Er dient een gerichte keuze op maat gemaakt te worden voor de juiste ontwikkeling. Koppelkansen met andere maatschappelijke voorzieningen zoals o.a. dorpshuizen, MFC’s of onderwijs dienen niet over het hoofd te worden gezien. Het kan echter ook betekenen dat sportaccommodaties die geen toegevoegde waarde hebben verdwijnen. Alleen dan kan het beschikbare budget effectief worden gebruikt op de locaties waar de urgentie het grootst is en waar de investering het beste tot uiting komt.

De beslisboom als hulpmiddel (niet als bindend Om het bovengenoemde maatwerk te kunnen leveren is de beslisboom ontwikkeld. In de beslisboom worden achtereenvolgens vragen gesteld op de thema’s die van belang zijn bij het maken van de juiste keuzes wat betreft de toekomst van een of meerdere sportaccommodaties. Zo is er in de beslisboom specifiek aandacht voor de thema’s: • Onderwijsfunctie • Bezetting en capaciteit • Lokale demografische ontwikkeling • Sociale cohesie (maatschappelijke meerwaarde) • Kwaliteit en duurzaamheid huidige sportaccommodatie(s).

6

DE BESLISBOOM

advies)

Door in de beslisboom van boven naar beneden per thema de ja-/nee vragen te beantwoorden, ondersteund door cijfers en richtlijnen, komt er een voorlopig ontwikkeladvies uit voor de toekomst van de betreffende sportaccommodatie(s). Dit advies is niet bindend, maar zorgt voor een gerichte dialoog op de onderwerpen die van belang zijn in de uiteindelijke ontwikkelkeuze. Zo wordt in de dialoog met stakeholders (zoals verenigingen, eigenaren, scholen, zorginstellingen, bewoners, maatschappelijke organisaties, etc.) een weloverwogen en goed onderbouwde keuze gemaakt waarin alle aspecten zijn meegewogen. Een ingrijpende keuze zoals het uitfaseren van een sportaccommodatie wordt zo niet te snel en/of te eenzijdig genomen, bijvoorbeeld enkel vanuit financieel oogpunt of vanuit emotie. Daarnaast ontstaat begrip en draagvlak voor de keuzes die (met behulp van de beslisboom) worden gemaakt. In bijlage1 is de complete beslisboom bijgevoegd.

Financiële impact Er is tot slot een indicatie gedaan van de financiële consequenties (bandbreedte) van de ‘aanpak op maat’ bij het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties. Vanuit deze indicatie wordt de totale investering binnen 10 jaar voor binnensport, buitensport en zwembaden ingeschat op: €33.850.000 tot €45.850.000. De totale jaarlijkse exploitatielasten worden ingeschat op: €2.450.000 tot €3.348.000. Ook deze bandbreedte voor de ‘aanpak op maat’ is echter slechts een van de vele mogelijke scenario’s. Elke afwijkende keuze voor een van de sportaccommodaties betekent een wijziging van de bijbehorende investeringskosten en exploitatielasten.

7

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding De sportaccommodaties in de gemeente Súdwest-Fryslân voldoen voor een groot deel niet meer aan de huidige en toekomstige eisen met betrekking tot duurzaamheid, functionaliteit en de gebruikersbehoeften die daarmee samenhangen. Met de huidige sportaccommodaties kunnen de landelijke en gemeentelijke duurzaamheidseisen niet worden gehaald. Bovendien sluit het huidige aanbod niet meer aan op de vraag en behoeften van inwoners en (potentiële) gebruikers van de sport- en beweegvoorzieningen. De sport- en beweegbehoeften zijn aan verandering onderhevig en voor een toenemend aantal verenigingen wordt het steeds moeilijker om het hoofd boven water te houden, mede door teruglopende ledenaantallen en krimpende budgetten. Er is noodzaak om de verouderde en deels onderbenutte sportaccommodaties te verduurzamen. Hierdoor is het onmogelijk om het gehele sportaccommodatiebestand te verduurzamen. Dit betekent dat er kritisch gekeken moet worden naar de huidige sportaccommodaties en dat er gerichte investeringskeuzes gemaakt moeten worden. De investeringen dienen daadwerkelijk bij te dragen aan de duurzaamheidseisen en in te spelen op de toekomstige vraag en behoefte op het gebied van sporten, bewegen en ontmoeten. Er zijn onderzoeken uitgevoerd die inzicht geven in de huidige kwaliteit en bezetting van de sportaccommodaties.

Ook heeft de gemeente een herijkte sportvisie (‘Sport ferbynt, de krêft fan bewege 2024+) en een visie op bewegen in de openbare ruimte (Bûtengewoan bewege yn Súdwest-Fryslân) vastgesteld. Deze documenten bieden een goede basis en omschrijven heldere ambities voor het sport- en beweeglandschap van Súdwest-Fryslân in zijn algemeenheid. Er is echter nog geen aanpak die specifiek ingaat op het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties en de gebouwen die daar onderdeel van zijn. Daarnaast ontbreekt het nog aan een realistische en praktisch toepasbare strategie die, op basis van zo’n aanpak, uiteindelijk leidt tot de benodigde maatregelen. Aan Kragten is daarom gevraagd om een aanpak en aansluitend daarop een ontwikkelstrategie op te stellen voor het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties en de bijbehorende gebouwen in de gemeente Súdwest-Fryslân.

Investeren in sportaccommodaties is pas duurzaam als aansluiting wordt gevonden op de toekomstige sport- en beweegbehoefte op de locaties waar de vraag en maatschappelijke urgentie aanwezig is. Het is niet duurzaam om te investeren in duurzaamheidstoepassingen als niet duidelijk is welke sportaccommodaties überhaupt kansrijk zijn en in de toekomst goed gebruikt worden.

9

1.2

Doelstelling Zoals de aanleiding omschrijft staan we met het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties voor een grote opgave, zeker met het huidige budgettaire kader waarmee niet alles behouden kan blijven en kan worden verduurzaamd. Als we niets doen en geen keuzes maken zullen de sportaccommodaties verder verslechteren met mogelijk onveilige en ongezonde omstandigheden voor de gebruikers van de sportaccommodaties als gevolg. Bovendien zullen de kosten voor de exploitatie en het in stand houden van de sportaccommodaties nog verder toenemen. Vanuit deze urgente opgaven is de doelstelling voor deze opdracht als volgt geformuleerd: • Een heldere aanpak voor het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties in de gemeente Súdwest-Fryslân. • Een praktisch toepasbare strategie die: - Rekening houdt met lokale behoeften in de gemeente die soms sterk verschillen (maatwerk); - Rekening houdt met (financiële) mogelijkheden en onmogelijkheden in de gemeente; - Helpt bij het maken van de juiste en goed onderbouwde (investerings)keuzes.

1.3

Leeswijzer In de hoofdtukken van dit rapport komen achtereenvolgens de volgende onderwerpen aan bod: •

Hoofdstuk 2 omschrijft de meest urgente wetgeving, visies en beleid die kaderstellend en richtinggevend zijn voor verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties.

•

Hoofdstuk 3 geeft inzicht in de bezetting en kwaliteit van het huidige sportaccommodatiebestand op basis van de op dit moment beschikbare gegevens die met behulp van een dashboard inzichtelijk zijn gemaakt.

•

Hoofdstuk 4 beschrijft de aanpak die de basis vormt voor de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties, waarbij de link wordt gelegd met de afwegingskaders voor duurzaamheid.

•

In hoofdstuk 5 wordt de keuzemethodiek beschreven op basis van een beslisboom voor weloverwogen en goed onderbouwde keuzes voor de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties.

•

Hoofdstuk 6 geeft tot slot op hoofdlijnen inzicht in de financiële impact. Deze globale raming geeft een impressie van de mogelijke financiële consequenties van de ‘aanpak op maat’ in de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties. Hier kunnen geen definitieve conclusies aan verbonden worden.

10

11

2

HUIDIGE KADERS Hieronder worden de meest urgente kaders voor het duurzaam en toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties samengevat. Op het hoogste abstractieniveau gaat het om landelijke wet- en regelgeving die direct van invloed is op de ontwikkeling en verduurzaming van sportaccommodaties. Daarnaast gaat het om de gemeentelijke visies en beleidskaders, waar in het kader van deze aanpak op wordt aangehaakt en die hun doorvertaling dienen te vinden bij de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties in Súdwest-Fryslân.

2.1

Landelijke wet- en regelgeving •

Klimaatwet en Klimaatakkoord. In 2020 is de Nederlandse Klimaatwet in werking getreden. Het uiteindelijke doel van deze wet is om de netto emissie terug te brengen naar ‘0’ in 2050. Daarbij is ook het Klimaatakkoord vastgesteld. Het Klimaatakkoord bevat de inhoudelijke uitwerking en concrete invulling van de doelen uit de Klimaatwet. In het verlengde van dit Klimaatakkoord heeft de gemeente de ambitie om al het gemeentelijk vastgoed energieneutraal te maken. Om deze doelstelling te bereiken, moet dus ook het gemeentelijke sportaccommodatiebestand worden verduurzaamd.

•

Verplichting bewegingsonderwijs. Sinds 1 augustus 2023 zijn scholen in het primair onderwijs (basisscholen) verplicht om tenminste 2 (les)uren bewegingsonderwijs per week te geven. Ook voor het voortgezet onderwijs (middelbare scholen) is bewegingsonderwijs verplicht. Echter, voor het voortgezet onderwijs is geen lesomvang vastgesteld. Hierbij wordt gerefereerd aan het aantal uur lichamelijke opvoeding dat vóór1 augustus 2005 op het rooster stond (toen de wettelijke lessentabel nog een beschermde status had). Voor zwemlessen geldt geen wettelijke verplichting. Ook voor de reisafstand naar bewegingsonderwijs geldt geen wettelijke verplichting. Dit dient lokaal te worden bepaald (zie paragraaf 2.2).

•

Wettelijke kaders voor renovatie of (nieuw)bouw van sportaccommodaties. Voor de uiteindelijke uitvoering van de maatregelen voor het verduurzamen en toekomstbestendig maken van de sportaccommodatie (renovatie, nieuwbouw of sloop) geldt verschillende wet- en regelgeving. De meest belangrijke wet- en regelgeving: - Bouwbesluit en Omgevingswet: eisen aan de constructie, veiligheid en milieuaspecten van de sportaccommodaties. - Omgevingsplan: gemeentelijke regels voor ruimtelijke ontwikkeling en bouwactiviteiten. - Warenwetbesluit attractie- en speeltoestellen: veiligheidsregels voor speeltoestellen. - Omgevingswet en Omgevingsplan: regels geluidshinder en bouw in de openbare ruimte.

13

2.2

Gemeentelijke kaders (visies en beleid) Meest urgente kaders (direct raakvlaak): •

Sportvisie ‘Sport ferbynt, de krêft fan bewege 2024+’ (december 2023). Deze herijkte visie omschrijft de wijze waarop gemeente Súdwest-Fryslân haar sport- en beweeglandschap wil ontwikkelen. Hierbij zijn concrete ambities geformuleerd die betrekking hebben op: 1. Het stimuleren van bewegen van de inwoners en kwetsbare groepen in het bijzonder; 2. Veilige, toekomstbestendige en duurzame sportaccommodaties; 3. Het versterken van de (maatschappelijke) waarde van sport en bewegen. Met name de ambitie ‘veilige, toekomstbestendige en duurzame sportaccommodaties’ heeft direct betrekking op deze visie en ontwikkelstrategie, die specifiek gaat over de te maken keuze en het effectief investeren in veilige, toekomstbestendige en duurzame sportaccommodaties. Vanzelfsprekend dragen deze keuzes bij aan stimuleren van bewegen door inwoners en het versterken van de (maatschappelijke) waarde van de sport- en beweegsportaccommodaties.

14

•

Bûtengewoan bewege yn Súdwest-Fryslân, Visie op bewegen in de openbare ruimte (november 2022). Deze visie omschrijft hoe de gemeente Súdwest-Fryslân de komende jaren het sporten en bewegen een vaste plek wil geven in de openbare ruimte. Sporten en bewegen in de openbare ruimte kan niet los worden gezien van het gebruik van de formele sportaccommodaties. Het sporten en bewegen in de openbare ruimte wint aan populariteit en heeft direct invloed op de bezetting en het gebruik van de sportaccommodaties. Daarbij biedt de openbare ruimte veel kansen en kan het een goed alternatief en/of een aanvulling zijn op de sportaccommodaties.

•

Beleid voor reisafstand en leerlingenvervoer bewegingsonderwijs. In de ‘Beleidsregels 2022 vergoeding lokalen bewegingsonderwijs voor (speciaal) basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs’ zijn regels vastgelegd voor de maximale loopafstand voor bewegingsonderwijs in relatie tot het wel/niet vergoeden van leerlingenvervoer. Samengevat is hierin het volgende bepaald: - De gemeente vergoedt het vervoer naar bewegingsonderwijs in de periode oktober - april. - Een school kan in aanmerking komen voor vervoer naar bewegingsonderwijs wanneer voor de groepen 3 en 4 de loopafstand naar de gymnastiekvoorziening groter is dan 1,1 km. - Voor groep 5, 6, 7 en 8 geldt een vergoeding voor vervoer voor bewegingsonderwijs bij een loopafstand naar de gymnastiekvoorziening groter dan 1,7 km. - Uitgezonderd hiervan zijn de stedelijke kernen Bolsward en Sneek. - Uitgangspunt is gebruik van het dichtstbijzijnde lokaal. Als het bevoegd gezag voorkeur heeft voor een verder gelegen lokaal, wordt dit per situatie beoordeeld.

•

Rapport ‘Afweging renovatie, nieuwbouw of sloop’ (HEVO B.V. april 2024). Hoewel dit rapport nog niet is vastgesteld vormt het belangrijke input. Het geeft namelijk actueel inzicht in de huidige (technische) kwaliteit van 16 gemeentelijke binnensportaccommodaties en geeft op basis daarvan een richtinggevend advies per sportaccommodatie: renovatie, nieuwbouw of sloop. Daarbij is nadrukkelijk aandacht voor de aspecten: uitstraling, bouwkundige staat, veiligheid, binnenmilieu, exploitatie (i.r.t. energiezuinigheid) en de functionele staat. Al deze aspecten zijn mede bepalend voor de uiteindelijke keuze wat betreft de toekomstige ontwikkeling van deze 16 binnensportaccommodaties.

•

Memo ‘Duurzaamheidsonderzoek 3 zwembaden’ (HEVO B.V. januari 2024). Deze memo geeft inzicht in de huidige kwaliteit van de thermische schil van de gebouwen en de installaties en de daarbij behorende duurzaamheidskansen van 3 gemeentelijke zwemaccommodaties (Vitaloo, It Rak en De Klomp). Deze memo geeft op basis daarvan een richtinggevend advies per zwemaccommodatie over de benodigde maatregelen voor de verduurzaming van deze zwembaden.

Overige kaders: • Onderzoek/advies toekomstbestendige ontmoetingsplaatsen (december 2019) • Verduurzaming Súdwest-Fryslân, Portefeuilleroutekaart maatschappelijk vastgoed (mei 2022) • Ruimte voor sport in Súdwest-Fryslân, vraag-aanbodanalyse buiten- en binnensportaccommodaties (april 2018) • Nota Kunstgrasvelden in Súdwest-Fryslân 2024, nu en in de toekomst (april 2023) • Integraal Huisvestingsplan onderwijs Gemeente Súdwest-Fryslân (juli 2025) • Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs, (december 2014)

15

3

HUIDIG SPORTACCOMMODATIEBESTAND Dit hoofdstuk biedt op hoofdlijnen inzicht in de bezetting, de kwaliteit en de restlevensduur van de huidige gemeentelijke sportaccommodaties in Súdwest-Fryslân. Dit inzicht is het startpunt (0-situatie) voor de verduurzamingsopgave van onze sportaccommodaties. De informatie in dit hoofdstuk is grotendeels afkomstig uit het dashboard dat (samen met de beslisboom) is ontwikkeld om de juiste keuzes te kunnen maken bij de verduurzaming en het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties in Súdwest-Fryslân. De sportaccommodaties van de gemeente staan centraal en vormen het startpunt waar vanuit de ontwikkeling naar duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties in gang word gezet. De informatie in dit hoofdstuk, die afkomstig is uit het dashboard, gaat daarom vooral over de gemeentelijke sportaccommodaties. In de uiteindelijke ontwikkelkeuzes wordt wel rekening gehouden met de ligging van de niet gemeentelijke sportaccommodaties. De ligging van sportaccommodaties die geen eigendom zijn van de gemeente is daarom wel inzichtelijk gemaakt, maar niet de bezetting, kwaliteit en restlevensduur van deze sportaccommodaties.

Afbeelding 1. Impressie dashboard sportaccommodaties gemeente SúdwestFryslân

16

3.1

Huidige omvang en samenstelling sportaccommodatiebestand De onderstaande tabel en afbeelding geven op hoofdlijnen inzicht in de omvang en samenstelling van het huidige sportaccommodatiebestand in de gemeente. Dit zijn zowel sportaccommodaties die eigendom zijn van de gemeente als particulier eigendom (gebaseerd op de huidige beschikbare gegevens). Tabel 1. Omvang en samenstelling gemeentelijk sportaccommodatiebestand Aantal locaties Samenstelling

Binnensport*

Buitensport

Zwemsport

64

99

8

• 8 sporthallen (6 in eigendom) • 4 sportzalen (1 in eigendom) • 47 gymzalen (9 in eigendom) Overig (geen eigendom): • 1 jeu-de-boules-hal •1 schietsportaccommodatie • 3 tennishallen

• 52 sportaccommodaties • 130 velden, schansen en banen • 22 natuurijsbanen • 2 skeelerbanen • 21 tennisbanen

•6 binnenzwembaden (2 in eigendom)

•2 buitenzwembaden

(170 voorzieningen in openbare ruimte: sportkooien, speeltuinen, trapveldjes fitnesstoestellen etc.)

* Verschil in typen binnensportaccommodatie: - Gymzaal: 1 zaaldeel. Primair gebruik basisonderwijs, ook geschikt voor binnensport met beperkte ruimtevraag (vechtsporten, gymnastiek, tafeltennis). - Sportzaal: 2 zaaldelen. Gebruik zoals een gymzaal, door omvang ook geschikt voor trainingen van diverse zaalsporten. - Sporthal: minimaal 3 zaaldelen. Geschikt voor alle traditionele zaalsporten zoals zaalvoetbal, zaalhockey, basketbal.

3.2

Huidig gebruik/bezetting

3.2.1

Binnensport De jaarlijkse bezettingsgraad van de gemeentelijke gymzalen varieert tussen de 15% en 48%. Ten opzichte van het landelijk gemiddelde voor gymzalen (à 29%) zijn drie gymzalen onderbezet: - Gymzaal van ABBS De Skulpe te Hindeloopen - Gymzaal van Sperkhem te Sneek - Gymzaal te Arum. Gymzalen met een goede bezetting zijn: - It Rak te Sneek - War Dy te Scharnegoutum - Gymzaal in Stadsfenne te Sneek

17

De jaarlijkse bezettingsgraad van gemeentelijke sportzalen en -hallen varieert tussen de 14% en 44%. Ten opzichte van de richtlijn voor minimale bezetting van 1.400 uur per jaar voor een exploitabele zaal/hal van de NOC*NSF, behalen alle sportzalen en hallen in de gemeente dit minimum. Ten opzichte van het landelijk gemiddelde voor gemeentelijke sportzalen en -hallen (à 42%) scoort alleen sporthal Duinterpen te Sneek boven dit landelijk gemiddelde. In totaal hebben dus negen binnensportaccommodaties een bezetting onder het landelijk gemiddelde en drie sportaccommodaties erboven.

3.2.2

Buitensport Van de 99 buitensportlocaties is op het moment van schrijven voor 37 locaties de bezetting bekend. Hierbij gaat het erom in hoeverre de beschikbare velden op deze buitensportaccommodaties ook daadwerkelijk gebruikt worden. Samengevat valt het volgende op: • Op 5 locaties is sprake van ondercapaciteit. Met andere woorden; er is hier een tekort aan velden en/of er is meer capaciteit in de bespeelbaarheid van de huidige velden nodig om aan de huidige vraag vanuit de verenigingen te kunnen voldoen. • Op 13 locaties is sprake van een goede capaciteitsbalans. Het aantal beschikbare velden op deze sportaccommodaties sluit goed aan op de vraag vanuit de sportverenigingen. Er is voldoende sportruimte, maar geen overbodige capaciteit. • Op 22 locaties is sprake van overcapaciteit. Hier zijn dus meer sportvelden en/of is een grotere bespeelbaarheidscapaciteit aanwezig dan nodig is, ook op de piekmomenten in het weekend als de meeste wedstrijden gespeeld worden.

3.2.3

Zwemmen Wat betreft de bezetting/het gebruik van de zwemaccommodaties is het volgende bekend: •

Het buitenbad De Klomp in Wommels wordt door het jaar heen goed gebruikt door een groot aantal verschillende gebruikers waaronder verschillende basisscholen (project fit en veilig het water in), een middelbare school, recreanten (vrij zwemmen), jongerenwerk, maatschappelijke organisaties, leszwemmen en doelgroepzwemmen vanuit meerdere verenigingen.

•

Ook Sportcentrum De Rolpeal in Workum wordt door het jaar heen goed gebruikt door ruim 45.000 actieve zwembadbezoekers. Daarbij is er in de afgelopen jaren een stijging te zien in het aantal bezoekers vanuit externe zwemscholen en activiteiten die worden georganiseerd. Rechts is een lijst van aantallen en typen gebruikers die gebruik maken van de zwemaccommodatie Sportcentrum De Rolpeal. De lijst is afkomstig uit het jaarverslag van Sportcentrum De Rolpeal van 2024.

•

Over zwemaccommodatie Vitaloo in Bolsward is bekend dat het zwembad in 2024 door 50.000 bezoekers is bezocht. De zwemaccommodatie wordt onder meer gebruikt door

18

verschillende sport-/zwemverenigingen, zwemlessen en doelgroepzwemmen. Ook wordt er recreatief gezwommen. •

Zwemaccommodatie It Rak werd in 2024 door ruim 110.000 bezoekers bezocht. De gebruikers bestaan voornamelijk uit basisscholen, zwem-/sportverenigingen, recreanten (o.a. peuters en kinderen), zwemlessen en doelgroepzwemmen.

Afbeelding 2. Aantallen gebruikers zwemaccommodatie De Rolpeal (Bron: jaarverslag De Rolpeal 2024)

Hoewel er geen bezettingsgraad bekend is van deze zwemaccommodaties, kan op basis van de bovenstaande informatie worden geconcludeerd dat deze zwembaden goed worden benut. Sportcentrum De Rolpeal is geen eigendom van de gemeente. De gemeente staat garant voor het Maatschappelijk Financieren van Sportcentrum De Rolpeal. Sportcentrum De Rolpeal ontvangt een structurele subsidie van de gemeente.

19

3.3

Huidige kwaliteit en restlevensduur Van 16 binnensportaccommodaties is de huidige kwaliteit en/of restlevensduur bekend. Hierbij valt het volgende op: Kwaliteit binnensportaccommodaties: • 8 binnensportaccommodaties hebben een zeer lage kwaliteit. Hier is een grote investering nodig om de sportaccommodatie volgens de huidige normen duurzaam en toekomstbestendig te maken. Vaak is nieuwbouw kosteneffectiever dan renovatie van het huidige gebouw. • 4 binnensportaccommodaties hebben een lage kwaliteit. Hier is enkel ledverlichting toegepast. Ook hier is een grote investering nodig om de sportaccommodaties volgens de huidige normen duurzaam en toekomstbestendig te maken en is nieuwbouw in veel gevallen kosteneffectiever dan renovatie van het huidige gebouw. • 4 binnensportaccommodaties zijn van voldoende tot goede kwaliteit. Hier voldoet meestal een relatief kleine bouwkundige ingreep om het gebouw voor verduurzaming volgens de huidige normen duurzaam en toekomstbestendig te maken. Restlevensduur binnensportaccommodaties: De restlevensduur houdt verband met de huidige kwaliteit. De restlevensduur van de 16 gemeentelijke sportaccommodaties laat het volgende beeld zien: • 1 binnensportaccommodatie, de gymzaal in Hindeloopen, is zo goed als afgeschreven en heeft op papier geen restlevensduur meer (0 - 10 jaar).

• 6 binnensportaccommodaties zijn verouderd, maar kunnen nog een korte tot middellange periode mee (10 - 20 jaar). • 9 binnensportaccommodaties kunnen nog minimaal 20 jaar mee. Kwaliteit en restlevensduur zwemaccommodaties: Begin 2024 heeft er een globaal onderzoek plaatsgevonden naar de duurzaamheidskansen voor drie zwemaccommodaties: • De Klomp in Wommels (bouwjaar 1974) • It Rak in Sneek (bouwjaar 2001) • En Vitaloo in Bolsward (bouwjaar 1972 en 2009). Met name Vitaloo is een oude zwemaccommodaties met een beperkte restlevensduur. Het is hier mogelijk om door middel van verduurzamingsmaatregelen het energiegebruik van dit zwembad positief te beïnvloeden. Echter door de leeftijd en de huidige staat van het gebouw zijn dit geen structurele oplossingen voor de toekomst en is nieuwbouw nodig voor een duurzame en toekomstbestendige sportaccommodatie. In de ontwikkeling van Sporthart Bolsward wordt ook nadrukkelijk gekeken naar de realisatie van een nieuw zwembad. Zwemaccommodatie It Rak heeft te maken met een ondermaatse staat van het gebouw, thermische schil en installaties. Onderzoek uit 2024 geeft aan dat de kosten voor vervanging van de installaties de technische- en economische levensduur overstijgt. In februari 2031 vervalt zwembadaccommodatie It Rak volledig terug naar de gemeente.

Uit verder onderzoek naar zwemaccommodatie It Rak moet blijken welke optie (sloop, renovatie of nieuwbouw) de beste keuze is.

20

De zwembaden van zwemaccommodatie De Klomp zijn, ondanks hun leeftijd, in uitstekende conditie en verduurzaamd. De opstallen zijn volledig afgeschreven en voldoen niet meer aan de bouwkundige en installatietechnische eisen van deze tijd. Nieuwbouw van de opstallen staat gepland voor 2026. Hoewel de duurzaamheidskansen voor Sportcentrum De Rolpeal niet zijn onderzocht, blijkt uit overige stukken (waaronder het jaarverslag van Sportcentrum De Rolpeal) dat het gebouw over het algemeen een goede technische staat en een lange restlevensduur heeft. Het gebouw dateert uit 2019. Alleen op het gebied van energiegebruik valt hier nog winst te behalen.

21

3.4

Conclusie huidige sportaccommodaties De gegevens van de sportaccommodaties in het dashboard bevestigen het beeld dat er nog veel terrein te winnen valt als het gaat om de bezetting. Zeker op locaties waar meerdere sportaccommodaties in de nabijheid van elkaar zijn gesitueerd (veelal in Sneek) kan door de juiste samenwerking meer profijt worden gehaald uit de beschikbare binnen- en buitensportruimten. Bij de zwemaccommodaties is de bezetting over het algemeen goed. Ook de stelling dat een aanzienlijk deel van de sportaccommodaties verouderd/van slechte kwaliteit is, wordt grotendeels bevestigd met de inzichten uit het dashboard. Veel sportaccommodaties hebben een slechte kwaliteit. Een deel van de binnensportaccommodaties (waarvan gegevens bekend zijn) is binnen 10 tot 20 jaar aan vernieuwing toe. Ook hier geldt dat door samen te werken en de toekomstige binnensportaccommodaties op strategische plekken te behouden of nieuw te bouwen, er meer profijt kan worden gehaald uit de investeringen. Vaak is nieuwbouw kosteneffectiever dan renovatie van oude panden. Samenwerking en een multifunctionele invulling zorgen er bovendien voor dat de sportaccommodaties beter exploitabel zijn en verenigingen een beter toekomstperspectief kunnen bieden.

De onderstaande tabel (volgende pagina) geeft een inschatting in wanneer welke gemeentelijke binnensportaccommodaties aan vervanging of vernieuwing toe zijn, inclusief de gemeentelijke zwembaden. Dit geeft een impressie van waar maatregelen (vernieuwen, verduurzamen of slopen) op dit moment het meest urgent zijn en dus waar als eerste geïnvesteerd moet worden. De sportaccommodaties met de hoogste urgentie, dus die er het slechts aan toe zijn, staan bovenaan.

Voor de bijbehorende gebouwen op buitensportaccommodaties (kleedruimten, kantines, opslag, tribunes, etc.) zijn geen gegevens bekend over de huidige kwaliteit en duurzaamheid. Opstal op buitensportaccommodaties is eigendom van de verenigingen. Naar alle waarschijnlijkheid zijn hier vaak meerdere kleine verouderde opstallen aanwezig, waarbij iedere vereniging haar eigen clubgebouw, kleedruimten en opslagruimten heeft. Door in de toekomst gezamenlijke multifunctionele gebouwen toe te passen waar alle aanwezige verenigingen gebruik van maken, kan er een grote effectiviteitsslag gemaakt worden. Door verenigingen en functies te bundelen in één gebouw is er meer mogelijk en wordt het beschikbare budget effectiever besteed. Ook lopen de verenigingen minder risico doordat de gezamenlijke draagkracht groter is.

22

Tabel 2. Urgentie maatregelen binnensport- en zwemaccommodaties (op basis van huidige kwaliteit)

Sportaccommodatie (op volgorde van urgentie) 1. Gymzaal ABBA De Skulpe, Hindelopen 2. Gymzaal Witmarsum 3. Zwemaccommodatie Vitaloo, Bolsward 4. Zwemaccommodatie De Klomp, Wommels

5. Zwembad It Rak, Sneek

6. Gymzaal, Arum

7. Sporthal de Sândobbe, Koudum

8. Gymzaal ’t Mingeltsje, Sibrandabourren

9. Sporthal Duinterpen, Sneek 10. Gymzaal MFC De Gearhing, Parrega 11. Gymzaal War Dy, Scharnegoutum

12. Gymzaal Stadsfenne, Sneek

13. Gymzaal Driemaster, Sperkhem, Sneek

14. Sporthal de Greidhoeke, Easterein

Wanneer afgeschreven / maatregelen nodig Technisch afgeschreven, maatregelen op korte termijn nodig. Bezetting en maatschappelijke waarde zijn minimaal. Technisch afgeschreven, maatregelen op korte termijn nodig. Hoge bezetting en grote maatschappelijke waarde. Gebouw verouderd, maatregelen op korte termijn nodig voor duurzame en toekomstbestendige accommodatie. Gebouw verouderd, maatregelen binnen 5 jaar nodig voor duurzame en toekomstbestendige sportaccommodatie. Slecht binnenklimaat/ ventilatie en hoog energieverbruik van het zwembad. Matige bouwkundige staat. Daardoor binnen 10 jaar maatregelen nodig. Na 10 jaar afgeschreven, maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig. LET OP: lage bezetting, daardoor mogelijk eerder maatregelen. In 10 - 20 jaar afgeschreven. Maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig. LET OP: vanwege lage bezetting en ouderdom mogelijk eerder maartgelen nodig. Maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig voor verdere verduurzaming. LET OP: lage bezetting, daardoor mogelijk eerder maatregelen nodig. Relatief jonge sportaccommodatie (2009), maar door matige bouwkundige staat eerder afgeschreven, maatregelen binnen 20 jaar nodig. Oud, maar goed onderhouden en goed gebruikt gebouw, aanpassingen ter verduurzaming nodig, mogelijk nieuwbouw.

Verouderd, na circa 10 afgeschreven, maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig. In 10 - 20 jaar afgeschreven, maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig. LET OP: Door overcapaciteit in omgeving mogelijk eerder maatregelen nodig. In 10 - 20 jaar afgeschreven, maatregelen op middellange termijn (10 - 20 jaar) nodig. LET OP: Door overcapaciteit in omgeving mogelijk eerder maatregelen nodig. Na >20 jaar afgeschreven, echter op korte termijn maatregelen nodig door slechte isolatie/energieverbruik. Mogelijk nieuwbouw aanbevolen

23

15. MFC Utherne, IJlst

16. Sporthal De Middelzee, Bolsward

17. Sneker sporthal, Sneek

19. Sporthal Schuttersveld, Sneek 20. Gymzaal It Rak, Sneek

Kleedkamers en bestuurskamer verouderd, binnen 5 10 jaar aan vernieuwing toe. Overig gebouw pas na >20 jaar. Na >20 jaar afgeschreven, enkel beperkte aanpassingen ter verduurzaming nodig. Bezetting is aandachtspunt. Na >20 jaar afgeschreven, enkel beperkte aanpassingen ter verduurzaming nodig. LET OP: Door overcapaciteit in omgeving mogelijk eerder maatregelen nodig. Na >20 jaar afgeschreven. Enkel kleinschalige bouwkundige verbeteringen geadviseerd. Na >20 jaar afgeschreven.

4

AANPAK KOERS EN KOMPAS, DUURZAME EN TOEKOMSTBESTENDIGE SPORTACCOMODATIES

4.1

Inleiding op de visie Dit hoofdstuk omschrijft de eerste specifieke aanpak voor duurzame en toekomstbestendige binnen- en buitensportaccommodaties van de gemeente Súdwest-Fryslân. Niet eerder zijn in de gemeente dergelijke beleidslijnen opgesteld, op basis waarvan in de komende jaren keuzes kunnen worden gemaakt als het gaat om sportaccommodaties en de wijze waarop we de sportaccommodaties inzetten, onderhouden en gebruiken. Op basis van deze aanpak kan worden bepaald welke investeringen er nodig zijn in de komende jaren. Súdwest-Fryslân is een echte sport- en beweeggemeente. In Súdwest-Fryslân vinden we het belangrijk dat we sporten en bewegen. Daarom is de missie van de huidige sportvisie ‘Sport ferbynt, de krêft fan bewege 2024+’ niet voor niets: ‘Alle inwoners van Súdwest-Fryslân een leven lang in beweging brengen en houden.’ In de moderne samenleving is sport niet alleen een vorm van vermaak of competitie, maar ook een essentiële pijler voor het bevorderen van gezondheid en welzijn. Terwijl de waarde van lichamelijke activiteit steeds meer erkend wordt, is het vaak de aanwezigheid van sportaccommodaties die het daadwerkelijk mogelijk maakt om sport op een toegankelijke manier te beoefenen. Van speelplaatsen tot zwembaden, van voedbalveldjes tot sporthallen; deze faciliteiten spelen een cruciale rol in het bevorderen van de fysieke en mentale gezondheid van de bevolking.

Sportaccommodaties zijn van betekenis voor onze inwoners en de sociale cohesie van onze gemeente. Naast sporten en bewegen zijn sportaccommodaties een plek voor samenzijn, ontspanning en plezier en daarnaast worden ze ook gebruikt voor evenementen en ontmoetingen. Dit brede gebruik van sportaccommodaties is een verrijking voor onze gemeente. Onze opgave

24

Als we kijken naar de verduurzamingsopgave op maatschappelijk vastgoed dan komt er de komende jaren het nodige op ons af. Veel van onze sportaccommodaties zijn verouderd en hebben dringend onderhoud nodig. Tegelijkertijd staan we voor een grote uitdaging op het gebied van duurzaamheid, met de verplichting om bestaande gebouwen energiezuiniger te maken en te verduurzamen. Daarmee stijgen de kapitaal- en rentelasten met een factor 3 ten opzichte van de huidige situatie (2025). Met het oog op onze krimpende begroting en sterk stijgende kapitaallasten is het noodzakelijk om goed onderbouwde keuzes te maken over het sportaccommodatiebestand, zodat we dit bestand toekomstbestendig kunnen maken. ‘Duurzaam’ en ‘Toekomstbestendig’ zijn twee termen die veel overlap met elkaar hebben, maar de nadruk net op andere aspecten hebben liggen. Bij duurzaamheid ligt de nadruk vooral op de technisch kwaliteit, de restlevensduur en de fysieke duurzaamheidsaspecten zoals energietransitie, klimaatadaptatie, emissie, ecologie, etc. Toekomstbestendigheid legt meer nadruk op de zachtere aspecten zoals de functie/het gebruik en de maatschappelijke meerwaarde. Sportaccommodaties dienen in te spelen op de toekomstige vraag en behoefte van de huidige en toekomstige inwoners en gebruikers. Al deze aspecten zijn van belang in afwegingen bij de ontwikkeling van de sportaccommodaties.

Daarom worden beide termen expliciet toegepast.

25

4.2

De huidige situatie De gemeentelijke sportaccommodaties zijn middelen om bij te dragen aan de doelen uit de sportvisie. De binnen- en buitensportaccommodaties hebben de functie om (verenigings-)sport en bewegingsonderwijs te faciliteren. Voor sportaccommodaties maken we onderscheid in binnensport-, buitensport- en zwemaccommodaties. De gemeente kent zowel gemeentelijke als niet-gemeentelijke sportaccommodaties. Bij binnensportaccommodaties maken we onderscheid in sporthallen, sportzalen en gymzalen (zie onderstaand kader). Daarnaast zijn er in totaal ook zes binnenzwembaden in de gemeente aanwezig. Een deel van het bestand is in eigendom van een school, een stichting of een exploitant (bijvoorbeeld een gymzaal aan een school, een commerciële sporthal, of fitnesscentra). De buitensportaccommodaties zijn overwegend in eigendom van de gemeente met uitzondering van de opstallen. De focus om toe te werken naar een toekomstbestendig sportaccommodatiebestand is in beginsel gericht op de sportaccommodaties die primair in bezit zijn van de gemeente. Een relatief groot aandeel van het huidige sportaccommodatiebestand is verouderd en heeft dringend onderhoud nodig (zie ook hoofdstuk 4). Tegelijkertijd staan we voor een grote uitdaging op het gebied van duurzaamheid, met de verplichting om bestaande gebouwen energiezuiniger te maken en te verduurzamen.

Het is belangrijk om te evalueren of de huidige sportaccommodaties, gezien de kosten voor renovatie en verduurzaming, wel toekomstbestendig zijn of toekomstbestendig gemaakt kunnen worden. Het dilemma van het behouden of afstoten van sportaccommodaties in combinatie met de verduurzaming en een krimpende begroting kan niet los worden gezien van bredere maatschappelijke doelen. Welke effecten hebben een veranderend sportlandschap op het gebruik en de bezetting van de sportaccommodaties? En kunnen we door slim te investeren in multifunctionele en duurzame voorzieningen, die voldoen aan de behoeften van zowel sport als de bredere gemeenschap, een toekomstbestendig en kostenefficiënt netwerk van sportaccommodaties realiseren? Er zijn meerjarenonderhoudsplannen (MOP) en meerjareninvesteringsplannen (MIP) opgesteld. Voor de buitensportaccommodaties en BIOR-voorzieningen zijn deze echter nog niet geëffectueerd. De financiële realiteit sluit onvoldoende aan op deze MOP en MIP. De beschikbare onderhoudsbudgetten zijn structureel te laag, wat leidt tot achterstallig onderhoud en kwaliteitsverlies. Tegelijkertijd is er in de begroting van sport sprake van schaarste in investeringsmiddelen, waardoor noodzakelijke vernieuwingen en verduurzaming vaak worden uitgesteld. Dit verhoogt het risico op dure ingrepen in de toekomst.

Zonder structurele versterking van zowel het onderhouds- als investeringsbudget komt de toekomstbestendigheid van het gemeentelijk sportvastgoed onder druk te staan. De bovengeschetste situatie roept essentiële beleidsvragen op, die van belang zijn voor de koers ten aanzien van het gericht toekomstbestendig maken en verduurzamen van het sportaccommodatiebestand in de gemeente. Per regio/gebied of specifieke locatie in de gemeente dient een goed onderbouwde afweging te worden gemaakt voor deze opgaven. Om hiertoe te komen zijn er een drietal algemene denkrichtingen geformuleerd, die in zijn algemeenheid aangeven hoe de verduurzamingsopgave van

26

de sportaccommodaties kan worden ingevuld. Deze denkrichtingen zijn in de volgende paragraaf nader toegelicht.

27

4.3

Algemene denkrichtingen voor verduurzamen en toekomstbestendig maken De onderstaande algemene denkrichtingen omschrijven op hoog abstractieniveau de te maken keuzes bij het verduurzamen en toekomstbestendig maken van het sportaccommodatiebestand. Een combinatie van meerdere denkrichtingen op een locatie is mogelijk. Deze keuzes staan namelijk nooit op zichzelf; het structureel verduurzamen gaat vaak hand-in-hand met de multifunctionele en gebiedsgerichte benadering. Denkrichting A: Verduurzaming als structureel beleid (de ‘Vooroploper’). De gemeente profileert zich als voorloper in het Noorden door gemeentelijke sportaccommodaties goed te laten renderen en uiterlijk in 2040 energieneutraal en klimaatadaptief te maken. Hierbij staan duurzame materialen, circulaire principes en hernieuwbare energie centraal, met aandacht voor demografische ontwikkelingen en het daadwerkelijk gebruik van de sportaccommodatie. Verduurzaming is in deze denkrichting verankerd als structureel beleidsdoel, gericht op toekomstbestendige sportvoorzieningen. Denkrichting B: Multifunctionele meerwaarde en gebiedsgericht maatwerk (de ‘Functionele en lokale benadering’). Sportaccommodaties die niet alleen duurzaam en toekomstbestendig zijn, maar ook multifunctioneel en flexibel inzetbaar.

Door ruimtes geschikt te maken voor sport, onderwijs, cultuur, welzijn en ontmoeting, wordt een brede maatschappelijke meerwaarde gecreëerd en het gebruik geoptimaliseerd. Tegelijkertijd kiest de gemeente voor een gebiedsgerichte aanpak: per locatie en omgeving wordt gekeken naar de lokale behoefte en het gebruik, de technische staat en de sociale en ruimtelijke context. Dit kan leiden tot volledige vernieuwing, samenvoeging of gefaseerde verduurzaming. Waar gebruik of draagvlak ontbreekt, kan beëindiging of afstoting een verantwoorde keuze zijn. Denkrichting C: Continuering huidige situatie (de ‘Minimale aanpak’). De gemeente kiest voor behoud van bestaande sportaccommodaties, waarbij regulier onderhoud en noodzakelijke aanpassingen het uitgangspunt vormen. Verduurzaming gebeurt alleen bij onderhoud, of wanneer financiële sancties dreigen wegens het niet voldoen aan wettelijke verplichtingen. Actieve inzet op energieneutraliteit, circulariteit of multifunctioneel gebruik is niet voorzien. Uitzondering vormt nieuwbouw: alle nieuwe sportaccommodaties moeten duurzaam en klimaatneutraal worden gerealiseerd. Deze terughoudende koers richt zich op behoud met minimale investeringen. De onderstaande tabel is een samenvatting van de denkrichtingen en de belangrijks kernmerken, voordelen en aandachtspunten daarbij. Tabel 3.

Belangrijkste kernmerken, voordelen en aandachtspunten per denkrichting Denkrichting

Kern

A. Verduurzaming als structureel beleid (de ‘Vooroploper’)

Alle sportaccommodaties uiterlijk 2040 energieneutraal en klimaatadaptief. Uniforme aanpak, circulair en duurzaam bouwen, optimale exploitatie.

• •

B. Multifunctionele meerwaarde en gebiedsgericht

Sportaccommodaties worden multifunctioneel en flexibel, afgestemd op

•

28

Voordelen

•

Aandachtspunten

Beleidsstijl

Duidelijke koers Meetbare resultaten Sterke bijdrage aan klimaatdoelen

• •

Hoge investeringskosten Behoefte aan langetermijnplanning en onderhoudsbudget

Top-down gestuurd met gebruikersparticipatie

Breed maatschappelijk draagvlak

•

Complexe afstemming tussen partijen

Coöperatief en integraal

maatwerk (de ‘Functionele en lokale benadering’)

lokale behoefte en ruimtelijke context. Maatwerk per locatie.

• •

Efficiënt ruimtegebruik Lokale aansluiting

• • •

C. Continuering huidige situatie (de ‘Minimale aanpak’)

4.4

Behoud van bestaande voorzieningen met regulier onderhoud. Verduurzaming alleen bij groot onderhoud of wettelijke verplichtingen. Nieuwbouw altijd duurzaam.

• •

•

Lage investerings-druk Minimale belasting gemeentebegrot ing Efficiënt ruimteen budgetgebruik

• • •

Langere voorbereidingstrajecten Investeringen in flexibele inrichting Mogelijke weerstand bij afbouw voorzieningen Beperkte verduurzaming, kans op veroudering en achteruitgaan voorzieningen Beperkte maatschappelijke meerwaarde Risico op ongelijkheid tussen kernen

Behoudend en kostenbewust

Wat verstaan we onder een duurzaam en toekomstbestendig sportaccommodatiebestand? Met ‘toekomstbestendig’ bedoelen we dat sportaccommodaties zo zijn ingericht dat ze op de langere termijn bruikbaar, betaalbaar en relevant blijven. Het gaat dus niet alleen om de fysieke staat van de gebouwen of velden, maar ook om hoe ze aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen. De volgende uitgangspunten zijn van belang voor toekomstbestendige sportaccommodaties: • Gezonde exploitatie: Goed gebruik van de sportaccommodatie en financieel rendabel. • Fysieke duurzaamheid: Energiezuinig, circulair gebouwd of gerenoveerd, met lage onderhoudskosten en toekomstgericht materiaalgebruik. • Prettig en gezond binnenklimaat: men kan prettig binnen sporten zonder gezondheidsrisico’s en zonder last te hebben van tocht/vocht en schimmels. De ruimtes zijn goed geïsoleerd en kunnen goed worden geventileerd. • Biodivers en klimaatadaptief: Ruimte voor groen en water ten behoeve van het lokale ecosysteem en bestand tegen droogte of juist grote hoeveelheden water. • Flexibiliteit en multifunctionaliteit: Ruimtes die meerdere sporten en doelgroepen kunnen bedienen, en die zich makkelijk laten aanpassen aan nieuwe sporttrends of gebruiksvormen. • Toegankelijkheid en inclusiviteit: Geschikt voor jong en oud, mensen met een beperking, van verschillende culturen en niveaus.

• Bereikbaarheid en veiligheid: Goede veilige sportaccommodaties: bereikbaar en bruikbaar. • Meebewegen met trends en ontwikkelingen: Denk aan de groei van ongeorganiseerd sporten, de behoefte aan ontmoetingsplekken, of de link met gezondheid en welzijn. Kortom: een toekomstbestendige sportaccommodatie is er niet alleen voor ‘nu’, maar blijft ook voor de toekomst waardevol en bruikbaar, ook als wensen en omstandigheden veranderen.

4.5

Afwegingskader duurzaamheid We hebben een afwegingskader duurzaamheid ontwikkeld (zie bijlage 3), waarmee duurzame en toekomstbestendige afwegingen gemaakt kunnen worden. Onderstaand schema (ABCD) geeft het proces en de thema’s uit het afwegingskader weer om mee aan de slag te gaan bij het duurzaam en toekomstbestendig maken van

29

het sportaccommodatiebestand. Daaronder zijn de verschillende onderdelen nader toegelicht.

Scope Dashboard (zie hst 4)

Afbeelding 3. Procesmatige samenvatting afwegingskaders (incl. positionering dashboard & beslisboom)

30

Scope beslisboom (zie

A: Wat is het (hogere) doel? In deze fase is het van belang om een strategische langetermijnaanpak op toekomstbestendige sportaccommodaties te formuleren. Deze aanpak draagt bij aan: 1. Een leefbare aarde. 2. Veilige, duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties. 3. Doelstelling sportaccommodatie zelf: • De gewenste levensduur • Het huidige en het toekomstige gebruik.

B: Wat is de opgave? In deze fase is de vraag relevant: wat zijn kansen of belemmeringen om sportaccommodaties goed te laten functioneren, gedurende de gewenste levensduur, voor huidig en toekomstig gebruik, op een manier die bijdraagt aan veilige, duurzame en toekomstbestendige sportaccommodaties? Voor het in beeld brengen van de opgave zijn er drie perspectieven: 1. Duurzaamheid: opgave om het hoogste doel (een leefbare aarde) te halen. 2. Assetmanagement: opgave voor beheer en onderhoud, exploitatie en gebruik en toekomstige renovatie en sloop-nieuwbouw. 3. Omgeving: opgave in de context van de omgeving van de sportaccommodaties, andere voorzieningen, functies en gebruik.

C: Wat zijn mogelijke oplossingen (maatregelen)? In deze is de vraag relevant: welke interventies (oplossingsmaatregelen) zijn nodig om een sportaccommodatie toekomstbestendig te maken. Voor het in beeld brengen van de oplossingen en mogelijke maatregelen zijn er drie perspectieven van waaruit je vragen stelt: 1. Omgeving, gebruik en functionaliteit 2. Duurzaamheid 3. Assetmanagement

D: Effectiviteit oplossingsmaatregelen? In deze fase wordt de vraag gesteld of de voorgestelde maatregelen effectief zijn en of investeringen te rechtvaardigen zijn en of risico’s afgedekt kunnen worden.

Relatie afwegingskader duurzaamheid met dashboard en beslisboom De eerste twee fasen (A en B) in het proces van het afwegingskader hebben betrekking op het hogere doel, de langetermijnvisie en de opgave. Het dashboard dat is opgesteld om inzicht te krijgen in het huidige sportaccommodatiebestand sluit aan op fase B. De opgaven worden hiermee namelijk letterlijk in beeld gebracht (zie hoofdstuk 4). De fase die daarna komt (C), gaat over de interventies en het type oplossingsmaatregelen om sportaccommodaties toekomstbestendig te maken. In deze fase dient de keuze te worden gemaakt voor het wel of niet behouden, verduurzamen, vernieuwen en/of samenvoegen van de huidige sportaccommodaties. Om deze keuze te kunnen maken is een beslisboom ontwikkeld. De beslisboom kan worden gezien als een praktisch hulpmiddel om invulling te kunnen geven aan processtap C. De beslisboom wordt nader toegelicht in hoofdstuk 5. Tenslotte gaat de laatste fase (D) over de daadwerkelijk toe te passen maatregelen voor de verduurzaming van het sportaccommodatiebestand. De maatregelen worden

31

uiteindelijk toegepast op de voorkeurslocaties, die met behulp van de beslisboom als meest kansrijke sportaccommodaties naar voren zijn gekomen. Relevante trends en ontwikkelingen voor het toekomstbestendig maken van de sportaccommodaties

32

•

Sportvastgoed onder druk: De beschikbare onderhoudsbudgetten zijn structureel te laag, wat op dit moment leidt tot achterstallig onderhoud en kwaliteitsverlies. Ook is er sprake van schaarste in investeringsmiddelen in de begroting van sport, waardoor noodzakelijke vernieuwingen en verduurzaming vaak worden uitgesteld. Dat verhoogt het risico op dure ingrepen in de toekomst. Zonder structurele versterking van zowel het onderhouds- als investeringsbudget komt de toekomstbestendigheid van het gemeentelijk sportvastgoed onder druk te staan.

•

Anders georganiseerd sporten: Ook op het gebied van sporten en bewegen zelf zien we diverse ontwikkelingen. We zien dat we steeds vaker individueel en in de openbare ruimte sporten, maar dat het gebruik van andere sportaccommodaties wel afneemt. Verder wordt sporten en bewegen steeds vaker als middel ingezet, bijv. bij gezondheid en participatie. We streven daarbij ook naar inclusie en toegankelijkheid, zodat iedereen mee kan doen. Daarmee krijgt sporten en bewegen een grotere maatschappelijke betekenis. Dat werkt ook door in de rol van sportverenigingen en de functie de sportaccommodaties. Zo ontstaan nieuwe initiatieven zoals bijvoorbeeld de urban sports.

•

Motorische ontwikkeling: Een andere trend die in opkomst is, is het breed motorisch opleiden en ontwikkelen. Dat houdt in dat we jonge kinderen (4-12 jaar) verschillende sporten laten beoefenen, waardoor ze een breed scala aan motorische vaardigheden aanleren, zoals vangen en gooien, rollen, trappen, springen en landen. Dat noemen we veelzijdig bewegen. Door veelzijdig te bewegen wordt de kans op blessures verkleind, alsook het vroegtijdig stoppen met sporten. Deze ontwikkelingen vragen in de toekomst om een andere kijk op de wijze waarop we gebruik maken van onze sportaccommodaties. Maar ook op hoe we onze sportaccommodaties willen inrichten. Gezien het belang van veelzijdig te bewegen zullen de sportaccommodaties in moeten spelen op deze veranderende behoefte.

•

Demografische ontwikkelingen: Tussen 2011 en 2021 is in bijna de helft van de kernen van Súdwest‐Fryslân het inwonertal gedaald. Deze krimp komt vooral voor in de kleinere kernen met minder dan 1.000 inwoners. Ook in kernen tussen 1.000 en 5.000 inwoners komt krimp voor, maar veel minder vaak dan in de kleinste kernen. Grotere kernen zoals Sneek en Bolsward kenden in deze periode juist bevolkingsgroei. Vergrijzing en bevolkingskrimp zijn sterker merkbaar in landelijke gebieden dan in de grotere kernen.

•

Gezondheid en beweeggedrag: De trend van ongeorganiseerd sporten en bewegen zet landelijk door. Dat betekent dat de gemeente de opgave heeft om mee te gaan met de trend. Het voorzieningenaanbod moet zo goed mogelijk aansluiten op de groeiende behoefte aan ongeorganiseerd sporten en bewegen. Sportaccommodaties zijn locaties waar mensen bij elkaar komen, die traditioneel gezien verenigingssport beoefenen. Om in te spelen op de trend van ongeorganiseerd sporten en bewegen liggen er doorgaans kansen op sportaccommodaties om de voorzieningen en faciliteiten te realiseren die aansluiten bij de behoefte vanuit de omgeving.