Toelichting - Bijlage 9 Onderzoek OCE.pdf

Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven

Ouderhoek Nieuwersluis IDDS Explosieven B.V.

Datum Kenmerk Auteur Status Versie

: 23 december 2020 : 20091213 : Mevr. K. Eeftink MA : Definitief : 1.0

ACCORDERING Historisch Vooronderzoek Ouderhoek Nieuwersluis Kenmerk: 20091213 Onderhavig Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven is conform de vigerende norm WSCS-OCE opgesteld. Gezien en goedgekeurd door Functie Organisatie IDDS Explosieven B.V.

Naam Dhr. C.P. Kuijpers

IDDS Explosieven B.V.

Dhr. T.G.M. Neijenhuis

Datum

Projectleider, bevoegd namens bedrijfsleider

23-12-2020

Senior OCEdeskundige

23-12-2020

Handtekening

© IDDS Explosieven B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of anderszins zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

2

Inhoudsopgave 1

INLEIDING ............................................................................................................ 4

1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 1.3 1.4

AANLEIDING..................................................................................................................... 4 DOEL VOORONDERZOEK .................................................................................................... 4 UITGANGSPUNT ................................................................................................................ 4 WERKWIJZE VOORONDERZOEK ........................................................................................... 5 SCOPE ONDERZOEKSGEBIED .............................................................................................. 6 LEESWIJZER .................................................................................................................... 6

2

GERAADPLEEGDE BRONNEN .................................................................................. 7

2.1 2.2 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 2.4.8 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.5.4 2.6

VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL ............................................................................. 7 REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN .................................................................................. 7 LITERATUUR .................................................................................................................... 8 ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND ................................................................................... 8 GEMEENTEARCHIEF .......................................................................................................... 8 PROVINCIAAL ARCHIEF ...................................................................................................... 9 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG .............................................................................. 10 INSTITUUT VOOR OORLOGS-, HOLOCAUST- EN GENOCIDESTUDIES (NIOD) AMSTERDAM ........... 11 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG ................................. 12 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) ....................................................................................... 13 STUDIEGROEP LUCHTOORLOG 1939-1945 (SGLO) ............................................................ 13 WEBSITES .....................................................................................................................

13 ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND ........................................................................... 14 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK) .......................................................... 14 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON ........................ 14 BUNDESARCHIV (BARCH) BERLIJN-LICHTERFELDE .............................................................. 14 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG ............................................................ 15 LUCHTFOTO-ONDERZOEK ................................................................................................. 15

3

RESULTATEN INVENTARISATIE ............................................................................. 17

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9

INLEIDING ...................................................................................................................... 17 MOBILISATIEPERIODE ...................................................................................................... 19 MEIDAGEN 1940 ............................................................................................................ 19 DUITSE BEZETTINGSJAREN ............................................................................................... 19 BEVRIJDINGSJAAR 1944-1945 ......................................................................................... 20 NAOORLOGSE PERIODE – HEDEN....................................................................................... 22 LUCHTFOTO-ANALYSE ..................................................................................................... 24 INVENTARISATIEKAART .................................................................................................... 25 LEEMTEN IN KENNIS ........................................................................................................ 25

4

ANALYSE GEGEVENS .......................................................................................... 26

4.1

INDICATIES .................................................................................................................... 26

5

CONCLUSIE EN ADVIES ....................................................................................... 27

5.3

ADVIES ......................................................................................................................... 27

6

BIJLAGEN .......................................................................................................... 28

BIJLAGE 1 OVERZICHT BEOORDELEN/EVALUEREN INVENTARISATIE (WSCS-OCE) .................................. 29 BIJLAGE 2 VASTSTELLEN VERDACHT GEBIED EN AFBAKENING IN VOORONDERZOEK .................................. 31 BIJLAGE 3 DEKKING GERAADPLEEGDE LUCHTFOTO’S .......................................................................... 33 BIJLAGE 4 A1 CE INVENTARISATIEKAART ......................................................................................... 36 BIJLAGE 5 A1 CE-BODEMBELASTINGKAART ...................................................................................... 37

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

3

1 INLEIDING 1.1

AANLEIDING De aanleiding van het vooronderzoek is de uitvoering van civieltechnische werkzaamheden. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in de (water)bodem. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbo-wetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan. In opdracht van SAB Adviseurs heeft IDDS een vooronderzoek CE uitgevoerd voor het onderzoeksgebied Ouderhoek Nieuwersluis in de gemeente Stichtse Vecht (provincie Utrecht) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog.

1.2

DOEL VOORONDERZOEK Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de (water)bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) de onderzoeksgebieden betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • •

Hoofdsoort(en) aan te treffen CE; Subsoort(en) aan te treffen CE; Kaliber aan te treffen CE; Nationaliteit aan te treffen CE; Ontstekingsrichtingen; Hoeveelheid aan te treffen CE; Verschijningsvorm aan te treffen CE; Maximale en minimale diepteligging CE.

1.2.1 UITGANGSPUNT Het vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven, hierna te noemen WSCSOCE. In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Naast de verplichte bronnen zijn ook aanvullende bronnen geraadpleegd. Op basis van uitgevoerde vooronderzoeken in het verleden is gebleken dat vaak relevante informatie aanwezig was in de aanvullende bronnen. Deze informatie had in een aantal gevallen invloed op de omvang van het verdachte gebied.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

4

Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) 1 Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives 2 The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ Niet beschikbaar

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • • • • •

Nationaal Archief (NA) te Den Haag; Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Imperial War Museum (IWM) te Londen (V.K.); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Dld.); Relevant websites.

1.2.2 WERKWIJZE VOORONDERZOEK Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen (WSCS-OCE) uitgevoerd en bestaat uit twee delen, namelijk de inventarisatie en de beoordeling & evaluatie. In het eerste deel van het vooronderzoek, de inventarisatie, is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven binnen de grenzen van de onderzoeksgebieden. In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties gevonden waaruit blijkt dat (delen van) de onderzoeksgebieden getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen. In het tweede deel van het vooronderzoek, de beoordeling & evaluatie3, is de verzamelde informatie beoordeeld en geëvalueerd. Op basis van de beoordeling en de evaluatie zijn de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • • •

De hoofdsoort(en) van de aan te treffen CE; De subsoort(en) van de aan te treffen CE; Het kaliber van de aan te treffen Ce; De nationaliteit van de aan te treffen Ce; De ontstekingsinrichtingen; De hoeveelheid van de aan te treffen CE; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De horizontale begrenzing van verdacht(e) gebied(en); De minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE.

De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart.

1

De naam van het instituut is gewijzigd in Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. De afkorting NIOD is behouden gebleven. 2 De naam TARA is gewijzigd in National Collection of Aerial Photography (NCAP). 3 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven. 20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

5

1.3

SCOPE ONDERZOEKSGEBIED Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Ouderhoek Nieuwersluis in de gemeente Stichtse Vecht (provincie Utrecht), vanaf hier ‘onderzoeksgebied’. In afbeelding 1 is een kaart met daarop in blauwe lijnen het onderzoeksgebied weergegeven.

Afbeelding 1: onderzoeksgebied in de gemeente Stichtse Vecht (binnen de blauwe lijnen).

1.4

LEESWIJZER In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de geraadpleegde bronnen. In het derde hoofdstuk komen de resultaten van het bronnenonderzoek aan bod. Vervolgens worden de resultaten beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 zijn de conclusie en het advies beschreven. In de bijlagen van dit rapport zijn diverse stukken opgenomen, waaronder de geraadpleegde luchtfoto’s.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

6

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

VERANTWOORDING BRONNENMATERIAAL Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie in een mogelijke tweede en/of meerdere bronnen te worden bevestigd. Wanneer dit niet het geval is dan moet op basis van deze enkele bron een afweging worden gemaakt welke consequentie(s) dit heeft voor het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties (en contra-indicaties) van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

REEDS UITGEVOERDE ONDERZOEKEN Er is nagegaan of er historische vooronderzoeken CE bekend zijn die betrekking hebben op het onderzoeksgebied of de directe omgeving ervan. Het onderstaande rapport was mogelijk relevant voor het onderzoeksgebied. Dit rapport werd opgevraagd bij de Omgevingsdienst Regio Utrecht maar was hier niet bekend. Het rapport is vervolgens opgevraagd bij de gemeente Stichtse Vecht. Hier kwam nog geen reactie op. •

GPR7955.5, VO CE Baggerplan Loosdrechtse Plassen, uitgevoerd door de firma T&A Survey (d.d. 28-08-2019)

Afbeelding 2: Onderzoeksgebied in de gemeente Stichtse Vecht (binnen de blauwe lijnen) afgebeeld met een reeds uitgevoerd vooronderzoek in de buurt.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

7

2.3

LITERATUUR In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaand overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. Relevante informatie uit de bestudeerde publicaties is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). • • • • • • • • • •

2.4

Amersfoort, H. en Kamphuis, P. (reds.), Mei 1940. Strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bollen, H.A. en Vroemen, P., Canadezen in actie. Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (Warnsveld 1993); Klep, Ch. en. Schoenmaker, B. (reds.), De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995); Kruijter, K. de, en Mooij, W., Luchtwachtpost in het dorp Loenen aan de Vecht 1921-1941 (Loenen 2008); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Molenaar, F., De luchtverdediging in de meidagen van 1940 (2 dln. Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1. Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); Over Leven. Herinneringen aan de oorlogsjaren 1940-1945 in Gooi, Eemland en Vechtstreek (1995); Vechtkroniek, De geschiedenis van de gemeente Loenen (6-20); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2dln; Den Haag 1991-1993).

ARCHIEFONDERZOEK IN NEDERLAND Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Het onderzoeksgebied lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in de voormalige gemeente Loenen (nu: Stichtse Vecht). In het Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen te Breukelen zijn de stukken van de gemeente Loenen ingezien. Tevens zijn de archieven van de provincie Utrecht bestudeerd. Daarnaast zijn stukken uit het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd, uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens is het archief van de Explosieven Opruimingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd. In de volgende sub-paragrafen worden deze archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 GEMEENTEARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de voormalige gemeente Loenen (aan de Vecht). Er is in het gemeentearchief gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de (naoorlogse) ruiming van explosieven.

De LBD hield het luchtruim boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslagen. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. Indien de oorzaak van de schade wordt vermeld in de bron kunnen deze meldingen een goed beeld geven van de oorlogshandelingen in een gebied. Stukken betreffende het ruimen van explosieven vormen enerzijds een indicatie van oorlogshandelingen, anderzijds een contra-indicatie van de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. 1024

20091213

Titel Gemeente Loenen, 1811-1943 (1956)

Inv. nr. 620

Jaar 19361945

Ouderhoek Nieuwersluis

Omschrijving Stukken betreffende de luchtbescherming, 1936-1945. 1 omslag.

8

Toeg. nr. 1025

Titel Gemeente Loenen, 1944-1964 (1983)

Inv. nr. 233 240

Jaar 19451963 1945

Omschrijving Stukken betreffende het opruimen van munitie en ontplofbare stoffen in de gemeente. Stukken betreffende oorlogsschade aan woningen en gebouwen, 1945-1954. Met inventarisatie van schade aan gebouwd onroerend goed, opgemaakt ten behoeve van de Algemeen Gemachtigde voor de Wederopbouw en Bouwnijverheid te Den Haag.

2.4.2 PROVINCIAAL ARCHIEF Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Utrecht. In het Utrechts Archief (UA) te Utrecht liggen de stukken van de provincie Utrecht opgeslagen. Er is in het provinciaal archief gezocht naar relevante stukken van de LBD, rapporten betreffende schade die is ontstaan door oorlogshandelingen en (naoorlogse) ruimingen van explosieven. Onder andere de stukken van het Militair Gezag (MG) zijn geraadpleegd. Het Militair Gezag werd direct na de bevrijding van de bezette gebieden ingesteld als tijdelijk bestuur dat moest zorgen voor de openbare orde en veiligheid. De stukken uit het archief van het MG gaan over het ruimen van mijnen en andere projectielen en schademeldingen uit de hele provincie. Daarnaast zijn archiefstukken van de bestuurlijke organen van de provincie geraadpleegd, zoals van de Provinciale Waterstaat, het Provinciaal Bestuur en de Commissaris van de Koningin, waarin informatie is te vinden over oorlogshandelingen, schade en de bevrijding. De volgende stukken zijn ingezien. Toeg. nr. 1136

1200

1201

20091213

Titel Militair gezag in de provincie Utrecht 1945-1946 (1948)

Provinciale Staten van Utrecht 19211954 Gedeputeerde Staten van Utrecht (1920-1954)

Inv. nr. 1

Jaar 1945

6

1945

18

1945

20

1945

21

1945

22

1945

23

1945

205

1945

207

1945

439

1945

557

19391944

Ouderhoek Nieuwersluis

Omschrijving Week- en veertiendaagse rapporten van de Militaire Commissarissen Utrecht-Oost en Utrecht-Centrum en van de Afdeling Militaire Commissaris Utrecht en Noord-Holland, 1945 Verslagen van de werkzaamheden van de commissariaten, onderverdeeld naar de secties, 1945 Sectie IV Enquêteformulieren waarop statistische gegevens zijn ingevuld door de Utrechtse gemeentebesturen 1945. Sectie I: woningschade en -herstel Enquêteformulieren waarop statistische gegevens zijn ingevuld door de Utrechtse gemeentebesturen 1945. Sectie IX: bruggen behalve spoorbruggen Enquêteformulieren waarop statistische gegevens zijn ingevuld door de Utrechtse gemeentebesturen 1945. Sectie IX: waterwegen en sluizen Enquêteformulieren waarop statistische gegevens zijn ingevuld door de Utrechtse gemeentebesturen 1945. Electriciteitscentrales en gasfabrieken Enquêteformulieren waarop statistische gegevens zijn ingevuld door de Utrechtse gemeentebesturen 1945. Inundaties Ingekomen brieven van de Utrechtse gemeentebesturen, waarin opgegeven wordt waar en wanneer militaire vliegtuigen zijn neergestort en wat er met de bemanningen is gebeurd, 1945. Correspondentie over het melden van de ligplaatsen van landmijnen en andere onontplofte projectielen, 1945.

Verslagen over de werkzaamheden van de verschillende secties, 1945 Er werden geen relevante resultaten aangetroffen Stukken betreffende vergoeding door het Rijk van oorlogs-, defensie- en bezettingsschade aan provinciale wegen, waterwegen, bruggen en sluizen, 1939-1944 9

Toeg. nr.

1202

Titel

Commissaris van de Koningin in de Provincie Utrecht (1920-1954)

Inv. nr. 558

Jaar 19451950

559

19521957

2674

19401942, 1946

235

1940 mei-juli

236

1940 aug.-dec

237

1941

253

19331943

572

1940

605

1945, 1945

640

19421943

643

19401946

Omschrijving Stukken betreffende vergoeding door het Rijk van oorlogs-, defensie- en bezettingsschade aan provinciale wegen, waterwegen, bruggen en sluizen, 1945-1950 Stukken betreffende vergoeding door het Rijk van oorlogs-, defensie- en bezettingsschade aan provinciale wegen, waterwegen, bruggen en sluizen, 1952-1957 Opgaven van de defensie-, oorlogs- en bezettingsschade aan de werken van waterschappen in de provincie, 1940-1942, 1946 Meldingen van burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welke direct verband houden met de oorlogshandelingen 1940 mei-juli Meldingen van burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welke direct verband houden met de oorlogshandelingen 1940 aug.-dec Meldingen van burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welke direct verband houden met de oorlogshandelingen 1941 Organisatie en functioneren van de luchtbeschermingsdiensten in de afzonderlijke gemeenten, 1933-1943 Opgaven van burgemeesters in de provincie van eventuele schade door brand of anderszins aan de bevolkingsregisters in de gemeente, 1940 Overzicht per gemeente van geleden oorlogsschade op 10 mei 1945 en van de stand van zaken van het herstel van deze schade per 1 november 1945, 1945 Meldingen van

burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welke direct verband houden met de oorlogshandelingen 1942-1943 Organisatie en functioneren van de luchtbescherming in de provincie1940-1946

2.4.3 NATIONAAL ARCHIEF (NA) DEN HAAG In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken uit het Bunkerarchief ingezien. Hierin zijn documenten opgeslagen die betrekking hebben op verdedigingswerken in heel Nederland. Daarnaast zijn de stukken van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Korps Hulpverleningsdienst, het Militair Gezag en de Commissie van Proefneming bekeken. Het gaat om de volgende stukken. Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (1937-1946)

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

Inv. nr. 42

Jaar 19401941

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Utrecht, nrs. 18.6.1 - 18.6.15

74

19401941

20

z.j.

Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Utrecht Registers met krantenknipsels inzake explosieven

21

19451947 19571959

22

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven

10

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 23

Jaar 1947

28

19471970 19671971

69

2.13.25

Militair Gezag

1567 1568

2.13.167

2.13.210

Bunker Archief

1951 19471962 z.j.

Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)

19441945 19441945

272-284 285-296

z.j.

11121119 1120

23

1940

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Omschrijving Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot format Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

2.4.4 INSTITUUT VOOR OORLOGS-, HOLOCAUST- EN GENOCIDESTUDIES (NIOD) AMSTERDAM In het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam zijn diverse archiefstukken geraadpleegd. In het NIOD is het archief van het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen ingezien. Deze instantie was het politieapparaat van het Duitse bestuur. Hierin zijn de processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen. Daarnaast zijn in het archief van het Departement van Justitie processen-verbaal ingezien van lokale instanties betreffende luchtaanvallen, bominslagen en ontploffingen. Tevens zijn stukken van verzetsgroep Albrecht ingezien over troepensterkten en stellingen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 077

20091213

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Ouderhoek Nieuwersluis

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

11

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 1332

Jaar 19401943

190a

Groep Albrecht

17-34

1944

216k

Departement van Justitie (1935)(19401945)(1950)

181-185

19401945

186

z.j.

Omschrijving Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen.

2.4.5 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG Voor het onderzoek zijn stukken uit het NIMH geraadpleegd. Het NIMH beheert de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een uitgebreide collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Onder andere de 575-collectie, met betrekking tot Duitse verdedigingswerken, is geraadpleegd. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden. Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Er zijn in de andere geraadpleegde bronnen geen indicaties dat er gevechten hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940. In de meidagen lagen in/bij het onderzoeksgebied Nederlandse eenheden van Groep Nieuwersluis, onderdeel van het Oostfront van de Vesting Holland. De 409-collectie is niet geraadpleegd, omdat er geen gevechten hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940 in/bij het onderzoeksgebied. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen

12

19401945

36

19401945

383

19411945

401

19411945

409

19411945

575

20091213

Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575serie)

Ouderhoek Nieuwersluis

Omschrijving In de overige geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er gevechten hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940. De 409-collectie is niet geraadpleegd. Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Lange Ruige Weide t/m Luyksgestel Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Landsmeer t/m Luyksgestel Inlichtingen binnenlandse strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen – GB serienummers 5524/44 Inlichtingen binnenlandse strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen – GB serienummers 6601/44 Inlichtingen binnenlandse strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen – GB serienummers 7089/44

12

2.4.6 SEMI-STATISCH ARCHIEF (SSA) Het Semi-statisch Archief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn onder ander de ruimrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) opgeslagen. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. Voor het onderzoeksgebied zijn relevante MORA’s aangetroffen. Deze zijn uitgewerkt in §3.6 Tevens bevinden zich in het SSA ook enkele dossiers van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD). De MMOD, was een voorloper van de huidige EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in de Nederlandse gemeente. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. Geen

Titel Archief MMOD

Inv. nr. 48

Jaar 19451947

Omschrijving K t/m L

2.4.7 STUDIEGROEP LUCHTOORLOG 1939-1945 (SGLO) De SGLO heeft in de loop der jaren een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op basis van de raadpleging van de digitale lijst op www.sglo.nl is vastgesteld dat er geen vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan. 2.4.8 WEBSITES In het kader van dit vooronderzoek zijn websites geraadpleegd. In onderstaand overzicht zijn de geraadpleegde websites weergegeven. De website ‘Vergeltungswaffen: V.1 & V.2 inslagen in Nederland’ is geraadpleegd om vast te stellen of er V.1 en/of V.2 inslagen hebben plaatsgevonden of dat er een V.1 en/of V.2 lanceerlocatie stond in en/of nabij het onderzoeksgebied. • •

•

•

•

20091213

De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag; De site http://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is.

Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site; De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Loenen in combinatie met zoektermen als ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; In https://www.youtube.com/watch?v=EbMO_16VXAY&feature=youtu.be wordt meer informatie gegeven bij verschillende gebeurtenissen tijdens de Tweede

Ouderhoek Nieuwersluis

13

•

• •

2.5

Wereldoorlog in Loenen. Vooral over het bombardement aan de brug over het kanaal wordt en de locatie van de bommen wordt meer informatie gegeven; Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Hierop is gezocht naar gegevens met betrekking tot oorlogshandelingen in Loenen; De site www.beeldbankwo2.nl is een databank van fotografisch beeldmateriaal uit de Tweede Wereldoorlog. Er is gezocht naar relevant beeldmateriaal met betrekking tot oorlogshandelingen in de (voormalige) gemeente Loenen; Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. Er is gezocht naar gegevens van de regio van Loenen in de jaren 1939-1945.

ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Het projectteam beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK) In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. AIR 14

Titel Air Ministry: Bomber Command

Inv. nr. 2666

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

1893

Jaar Jul – Aug 1940 Jun – Aug 1941 1945

2080 715

1945 1944

Squadron Number: 603 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Sep – Oct 1944

716

1944

717

1945

718

1945

2nd Tactical Air Force. Daily Log: Nov – Dec 1944 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Jan – Feb 1945 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Mar – May 1945

2673

AIR 27

Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons

AIR 37

Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force

Night Bomb Raid Sheets

Squadron Number: 453 RAAF (Royal Australian Air Force)

2.5.2 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. In de geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er Amerikaanse bombardementen hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied of dat Amerikaanse grondtroepen gevochten hebben in het onderzoeksgebied. Er zijn geen stukken uit het NARA geraadpleegd. 2.5.3 BUNDESARCHIV (BARCH) BERLIJN-LICHTERFELDE In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichsicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de navolgende tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. 20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

14

Toeg. nr. R58

Titel Reichssicherheitshauptamt

Inv. nr. 3578

3580

3581

Jaar Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943

Omschrijving Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4

2.5.4 BUNDESARCHIV-MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL2-II

2.6

Titel Generalstab der Luftwaffen/Lutwaffenführungsstab

Inv. nr. II-205II-269

Jaar 19401941

Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffenführungsstab

LUCHTFOTO-ONDERZOEK Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit (WAG) en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Voor dit vooronderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties KAD en NCAP geraadpleegd.

De keuze van de luchtfoto’s is gebaseerd op de datum, kwaliteit en schaal van de foto’s in combinatie met de resultaten uit de literatuur- en archiefstudie. De luchtfoto van 1936-1937 werd geraadpleegd om de vooroorlogse of nul-situatie van het onderzoeksgebied vast te stellen. Deze foto werd drie tot vier jaar voor de aanvang van de oorlog genomen. Als er verstoringen zijn waargenomen op een luchtfoto uit de oorlog, dan kan de luchtfoto uit 1936-1937 worden gebruikt om vast te stellen of de verstoring er al voor de oorlog was. Indien dit het geval is, dan is de verstoring niet veroorzaakt door CE. Tussen het begin van de oorlog en de luchtfoto van 8 april 1945 ligt een periode waarvan geen luchtfoto werd geraadpleegd. Uit de raadpleging van de literatuur en archiefgegevens zijn geen indicaties van oorlogshandelingen aangetroffen voor het onderzoeksgebied waarvoor een luchtfoto geraadpleegd diende te worden. Eventuele landschappelijke ontwikkelingen in de periode 1940 tot april 1945 zijn niet bekend. De luchtfoto van 8 april 1945 werd geraadpleegd om de situatie in en rond het onderzoeksgebied te analyseren een kleine maand voor de bevrijding van Loenen.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

15

De luchtfoto van 12 mei 1945 werd tenslotte geraadpleegd om een eindbeeld te krijgen van het onderzoeksgebied. De foto werd een week na de bevrijding van Loenen genomen. Collectie KAD

Sortie ref. 31Ezuid

Foto nrs. 179

Datum 1936-1937

Kwaliteit B

WAG WAG

4-2214 16-2171

3119 1030

08-04-1945 12-05-1945

A/B C

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

Bijzonderheden Vooroorlogs, drie tot vier jaar voor de aanvang van de oorlog Net voor de bevrijding Naoorlogs

16

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

INLEIDING In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven van de raadpleging van de bronnen die in het vorige hoofdstuk zijn vermeld. Tijdens de raadpleging van de bronnen is de aandacht gericht op de gebeurtenissen die in en/of in de nabije omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden en die (mogelijk) van invloed zijn op de aanwezigheid van CE binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Aan de hand van de bronnen is een chronologisch overzicht geconstrueerd van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan. Met voetnoten wordt telkens verwezen naar de geraadpleegde bron(nen). Achter enkele gebeurtenissen staat een (dikgedrukte) codering, die is opgebouwd uit de volgende onderdelen: • • •

Afkorting RAP: rapport; Datum: jj/mm/dd; Volgletter: A, B, C, etc.

Deze coderingen staan tevens op de inventarisatiekaart en vormen de verbinding tussen de gebeurtenissen zoals die in de onderstaande tekst zijn beschreven en de tekeningen in de kaarten. Meldingen die buiten het onderzoeksgebied vallen maar binnen het gebied van de inventarisatiekaart (paragraaf 3.8) zijn ook voorzien van een nummer. Deze zijn terug te vinden op de A1 Inventarisatiekaart (losbladig). Meldingen van een onbekende datum zijn als volgt genummerd: RAP_001 etc. De oorlogshandelingen die geen RAP-nummer hebben gekregen zijn niet ingetekend op de inventarisatiekaart. De reden daarvoor is dikgedrukt achter de oorlogshandeling weergegeven.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

17

Afbeelding 3: onderzoeksgebied in de gemeente Stichtse Vecht afgebeeld op een kaart uit 1935. Bron: Topotijdreis, Historische topografische data 1935.

Afbeelding 4: onderzoeksgebied in de gemeente Stichtse Vecht met de overeenkomende coördinaten volgens het Modified British System (Nord de Guerre zone). Het onderzoeksgebied ligt volledig in het coördinaatsvlak qZ.1303.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

18

3.2

MOBILISATIEPERIODE In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van Nederlandse strijdkracht onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Voor de mobilisatieperiode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot CE.

3.3

MEIDAGEN 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse eenheden Nederland binnen. Vanuit het grensgebied vielen Duitse grondstrijdkrachten Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten gestopt en Nederlandse eenheden vochten tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Meidagen 1940 Tussen Loenen aan de Vecht en Loenersloot zaten het 12e Bataljon Luchtdoelartillerie en het 41e Peloton Luchtdoelmitrailleurs. 4 [Historische context] 10 mei 1940 De luchtwachtpost Loenen gaf om 03.03 uur de eerste meldingen van overvliegende Duitse vliegtuigen. 5 [Historische context] 12-13 mei 1940 De 8e Compagnie Luchtdoelmitrailleurs kreeg de opdracht om in stelling te gaan bij Loenen om de terugtocht van de divisie te beschermen. Zodra de divisie was langsgetrokken, moesten het 1e en 2e peloton in stelling blijven en de rest zich mee verplaatsen naar Montfoort. Het 1e peloton ging in stelling bij paal 21 van de straatweg Amsterdam-Utrecht. Het 2e peloton ging in stelling bij de begraafplaats Loenen.

Ook het 158e Bataljon Luchtdoelartillerie ging in stelling bij Loenen, op 800 meter ten westen van het dorp. 6 [Buiten onderzoeksgebied] 16 mei 1940 De eerste Duitse troepen verschenen in Loenen (aan de Vecht), op doortocht richting Amsterdam.7 [Historische context] Voor de meidagen zijn er verder in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot CE.

3.4

DUITSE BEZETTINGSJAREN Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op vliegvelden, havens, infra en industriegebieden. Vanaf 1943, toen de geallieerde luchtmachten steeds sterker werden, vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden havens en industriegebieden in Nederland. Vanaf 1942 werd door de Organisation Todt begonnen met het aanleggen van de Atlantikwall in het Nederlands kustgebied.

4

Molenaar, deel 2 (1970) 659. Kruiijter en Mooij (2008) 106. 6 Molenaar, deel 2 (1970) 698. 7 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 12. 5

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

19

12/13 augustus 1940 Omstreeks 00.10 uur kwamen twee bommen neer in een weiland in de gemeente Loenen. Eén van de twee bommen kwam hierbij niet tot ontploffing.8 Het ging vermoedelijk om een brandbom die midden in een stuk hooiland een smal gat in de grond sloeg. Ook werd bij daglicht ontdekt dat er drie explosieve bommen9 in een weiland ontploft waren. Er werden zeven gaten met onontplofte bommen gevonden. In totaal vielen er elf bommen, zonder schade te doen, afgeworpen door een vliegtuig dat zich ‘ontdeed van zijn last’. De omgeving van de blindgangers werd afgezet. Vermoedelijk ging het om zeven brandbommen.10 Noot: in de verslagen van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook en Everitt (1985) werd hiervan niets terug gevonden. Daarnaast is gezocht in de Night Bomb Raid Sheets. Ook hierin werd niets relevant aangetroffen over deze gebeurtenis. [Locatie onbekend] 8 december 1940 In Loenen werd een poging gedaan om enkele brandbommen te verwijderen. Deze zaten te diep en heeft men laten zitten.11 [Locatie onbekend] 7/8 juli 1941 Om 0.35 uur werden twee projectielen afgeworpen boven Nieuwersluis door hoogvliegende toestellen die van west naar oost overvlogen. Er vielen geen doden of gewonden maar er was wel schade aan enkele gebouwen. De gevallen projectielen ‘waren van zeer licht kaliber’.

Een van de projectielen was op een klinkerweg gevallen en hier niet in doorgedrongen. Het tweede projectiel veroorzaakte een trechter van 50 cm doorsnede. Er werd ook geschoten met het afweergeschut in de gemeente.12 Noot: in de verslagen van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook en Everitt (1985) werd hiervan niets terug gevonden. Daarnaast is gezocht in de Night Bomb Raid Sheets. Ook hierin werd niets relevant aangetroffen over deze gebeurtenis. [Locatie onbekend] 20 april 1944 Bij het fort in Nieuwersluis werden er enkele MG-putten aangelegd. Op het fort werd luchtafweer gezet, waarschijnlijk 2 cm.13 [Buiten onderzoeksgebied] 3.5

BEVRIJDINGSJAAR 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ‘bevrijd’. Als dit plan zou slagen dan zouden geallieerde eenheden voor kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Limburg, Zeeland en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. 28/29 oktober 1944 Te Nieuwersluis kwamen enkele vliegtuigbommen neer. Voor het woonhuis aan perceel A.70 (aan de oostelijke zijde van het Merwedekanaal) werd een gat geslagen in het wegdek, al had het huis zelf slechts geringe schade. Het dubbele woonhuis vijftig meter verderop werd wel ernstig beschadigd. Noot: In de verslagen van 2nd Tactical Air Force werd hiervan niets terug gevonden.14 [Buiten onderzoeksgebied]

8

BaMa, RL2, II-205-II-269. Deze ‘explosieve bommen’ zijn brisantbommen. 10 UA, toeg. nr. 1202, inv. nr. 235. 11 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 12 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 42 en 74. 13 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 21. 14 RHCVV, toeg. nr. 1024, inv. nr. 620. 9

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

20

5 december 1944 Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron (146 Wing) bombardeerden de spoorlijn op positie qZ.1202 met zestien 500 lb brisantbommen. Er waren twee voltreffers 100 yards (91,44 meter) uit elkaar. Twee bommen vielen in het kanaal.15 [Buiten onderzoeksgebied] 11 december 1944 Vier Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 216 Squadron (146 Wing) vielen een stafvoertuig aan op de weg tussen Hilversum en Kortenhof. Ze vuurden 32 raketten af op de lijn op positie qZ.1304. Er waren acht mogelijke voltreffers op de lijn.16 [Buiten onderzoeksgebied] 9 maart 1945 Acht Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron (131 Wing) vielen een gemotoriseerd transport aan op positie qZ.1304. Het voertuig werd beschadigd.17 [Buiten onderzoeksgebied] 19 maart 1945 Elf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 302 Squadron (131 Wing) voerden een bombardement uit op de spoorlijn Amsterdam-Utrecht met vier 500 lb en acht 250 lb brisantbommen.18 [Buiten onderzoeksgebied] 25 maart 1945 Vier Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 603 Squadron bombardeerden om 07.35 uur een spoorkruising bij Breukelen. De vliegtuigen kwamen aanvliegen vanuit het noordoosten en wierpen hun bommen af op een hoogte van 9.000 ft.19 [Buiten onderzoeksgebied] Vier Australische Spitfire jachtbommenwerpers van 453 Squadron bombardeerden de spoorlijn op positie qZ.1303 tussen 10.00 en 11.25 uur.

Twee bomclusters raakten de spoorlijn.20 [Buiten onderzoeksgebied] 30 maart 1945 Vier Australische Spitfire jachtbommenwerpers van 453 Squadron bombardeerden de spoorlijn op positie qZ.1405 tussen 06.35 en 08.10 uur. Een bomcluster kwam neer op de brug. Twee bommen kwamen neer aan de oostkant van het kanaal.21 [Buiten onderzoeksgebied] Vier andere Australische Spitfire jachtbommenwerpers van 453 Squadron bombardeerden tussen 15.25 en 17.10 de spoorlijn op positie qZ.1303.22 [Buiten onderzoeksgebied] 31 maart 1945 Vier Australische Spitfire jachtbommenwerpers van 453 Squadron bombardeerden de spoorlijn op positie qZ.1303. Een bomcluster viel net ten oosten en een andere net ten noorden van de spoorlijn.23 [Buiten onderzoeksgebied] 21 april 1945 Enkele inwoners van Loenen werden vastgezet in het kasteel van Loenen om verplicht werkzaamheden uit te voeren in de gemeente voor de aanleg van verdedigingslinies. 24 [Historische context]

15

TNA AIR37/716. TNA AIR37/716. 17 TNA AIR37/718. Het verkeerde coördinaat is genoteerd in de Daily Log, want in het aangegeven coördinaatsvak lag geen spoorlijn. Vermoedelijk is qZ.1203 bedoeld. 18 TNA AIR37/718. 19 TNA AIR27/2080. Het verkeerde coördinaat is genoteerd in het Operations Record Book, want in het aangegeven coördinaatsvak lag geen spoorlijn. Vermoedelijk is qZ.1203 bedoeld. 20 TNA AIR27/1893. Het verkeerde coördinaat is genoteerd in het Operations Record Book, want in het aangegeven coördinaatsvak lag geen spoorlijn. Vermoedelijk is qZ.1203 bedoeld. 21 TNA AIR27/1893. 22 TNA AIR27/1893. 23 TNA AIR27/1893. 24 https://www.youtube.com/watch?v=EbMO_16VXAY&feature=youtu.be (14-12-2020). 16

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

21

Voorjaar 1945 De Duitse bezetters eisten dat de ophaalbrug/klapbrug over de Vecht tussen Loenen en OudOever afgebroken werd. Deze werd pas ver na de oorlog herbouwd. De brug in Vreeland werd wel opgeblazen.25 [Buiten onderzoeksgebied] 5 mei 1945 De gemeente Loenen werd officieel bevrijd.26 [Historische context] 7 mei 1945 Canadese troepen reden door Loenen over de Rijksstraatweg op weg van Utrecht naar Amsterdam.27 [Historische context] 3.6

NAOORLOGSE PERIODE – HEDEN Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. De resultaten hiervan zijn onbekend, verjaard of inmiddels vernietigd. Van 1971 – heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden. Over de periode mei 1945 tot en met 1970 is dus niet of nauwelijks informatie bekend over het aantreffen en ruimen van CE. 2 juni 1945 De burgemeester van Loenen deelde mee dat er in zijn gemeente geen mijnen meer aanwezig waren. Wel lag er nog een tiental Duitse mogelijk met springstof gevulde projectielen nabij de Vechtbrug aan de weg Loenen-Hilversum.

Hieruit was wel de ontstekingsstof reeds verwijderd.28 [Buiten onderzoeksgebied] 20 juni 1945 In de gemeente Loenen werd er de volgende lijst gemaakt van beschadigde gebouwen: • 3 onherstelbaar beschadigde woonpanden: o A.71-72; [Locatie onbekend] o A.73-74 (bombardement op station Nieuwersluis); [Locatie onbekend] o het stationsgebouw; [Buiten onderzoeksgebied] • 6 niet hersteld woonpanden: o B.232-232a (door oorlogsgeweld op 28 januari 1945), omgenummerd naar Westkanaaldijk 24; [Buiten onderzoeksgebied] o A.91; [Locatie onbekend] o B.224; Buiten onderzoeksgebied] o B 225; Buiten onderzoeksgebied] o B.226; [Buiten onderzoeksgebied] o B.230-231; [Buiten onderzoeksgebied] • De dubbele houten ophaalbrug over de Vecht tussen Loenen en Loosdrecht werd afgebroken zodat deze tijdens de bevrijding niet moest worden opgeblazen.29 [Buiten onderzoeksgebied] 15 augustus 1945 In de gemeente Loenen waren er bij de aanvang van de oorlog 360 woningen. Hiervan werden er in de loop van de oorlog vier vernield, drie zwaar beschadigd en vier lichtbeschadigd. Bij de bevrijding waren er zeven onbewoonbaar. Deze waren nog niet hersteld op 15 augustus 1945.30 [Locatie onbekend]

25

Over leven (1995), 146-147. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 36. 27 Over leven (1995), 146-147. 28 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 29 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 240. 30 UA, toeg, nr. 1136, inv. nr. 18. 26

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

22

27 november 1945 Er waren nog zeven landmijnen aanwezig op de zuidelijke berm van de Bloklaan, nabij het westelijke bruggenhoofd van de Provinciale Basculebrug in Loenen aan de Vecht. De mijnen werden er door Duitse troepen geplaatst om deze brug op te blazen. Dit is echter nooit gebeurd. 31 Noot: mogelijk ging dit om dezelfde projectielen als hierboven. [Buiten onderzoeksgebied] 26 januari 1946 De bovengenoemde zeven mijnen aan de brug in Loenen aan de Vecht werden geruimd. Het ging echter niet om landmijnen maar om bommen.32 Noot: dit ging om dezelfde ‘mijnen’ als hierboven. [Buiten onderzoeksgebied] 16 maart 1946 De volgende voorwerpen waren nog aanwezig in de gemeente: een Duitse landmijn of bom waarvan de ontstekingsstof reeds verwijderd werd, een Pantservuist, een doos met zogenaamde Glühzünders.33 [Locatie onbekend] 24 juni 1946 Er werd melding gemaakt van zes Tellermijnen uit 1942 (T-Mine 42) die enkele honderden meters ten noorden van station Nieuwersluis-Loenen in een sloot lagen, op de westelijke dijk van het Merwedekanaal. Deze mijnen werden alle zes gevonden.34 [Buiten onderzoeksgebied] 5 juli 1946 Er werd melding gemaakt van zes mijnen die ongeveer 1,5 km ten noorden van de draaibrug bij Nieuwersluis lagen, nabij km 20.4.35 Noot: mogelijk gaat dit om dezelfde zes mijnen als hierboven. [Buiten onderzoeksgebied] 6 juni 1947 Op de boerderij van veehouder H.

van den Bosch onder de gemeente Loenen aan de Vecht was nog een antipersoneelsmijn aanwezig. Deze werd verwijderd.36 [Buiten onderzoeksgebied] 21 mei 1948 Er waren nog twee mijnen van 50 à 60 cm aanwezig in de gemeente. Deze werden gebracht door een particulier.37 [Locatie onbekend] 22 november 1950 Tijdens het uitbaggeren van een sloot bij de veehouder H. van den Bosch aan de Rijksstraatweg 145 weg werd er een ‘vreemd voorwerp’ gevonden met een doorsnede van 9 à 10 cm, ovaal van vorm en vergezeld door een draad die uitliep in een dop. Het voorwerp woog zo’n 2,5 kg en was 25 cm lang. Dit voorwerp werd opgeruimd.38 [Buiten onderzoeksgebied] 29 december 1955 In de gemeente Loenen aan de Rijksweg 103 tegenover het gemeentehuis werd een mortiergranaat gevonden.39 [Buiten onderzoeksgebied] 28 maart 1960 In een sloot in de gemeente was nog een hoeveelheid munitie aanwezig. Deze moest verwijderd worden omdat de sloot gedempt werd om hier riolering aan te leggen.40 [Locatie onbekend] 5 maart 1963

31

CAD archief MMOD, inv. nr. 48. CAD archief MMOD, inv. nr. 48. 33 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 34 CAD archief MMOD, inv. nr. 48. 35 CAD archief MMOD, inv. nr. 48. 36 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 37 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 38 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 39 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 40 RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233. 32

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

23

Bij het uitbaggeren van een sloot in de gemeente werd vermoedelijk een pantservuist gevonden. 41 [Locatie onbekend] Mijnenvelden 1945-1947 In de geraadpleegde bronnen werden er geen indicaties aangetroffen dat er mijnenvelden in het onderzoeksgebied lagen. 1970-heden Er zijn geen MORA’s aangetroffen in het archief van de EOD met betrekking op en/of nabij het onderzoeksgebied. 3.7

LUCHTFOTO-ANALYSE De geraadpleegde luchtfoto’s zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals onder andere kraters, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, (geschut)stellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn diverse sporen van oorlogshandelingen waargenomen. Luchtfoto van 8 april 1945 Op de luchtfoto van 8 april 1945 werd een rij mangaten aangetroffen langs de weg van Nieuwersluis naar de kern van Loenen aan de Vecht. Deze mangaten lagen op de grens van het onderzoeksgebied. De functie van de mangaten in dit gebied was om bij eventuele vijandelijke luchtaanvallen dekking te bieden voor personen.

Afbeelding 5: uitsnede van de luchtfoto van 8 april 1945 met daarop een rij mangaten langs de weg aan de rand van het onderzoeksgebied. Bron: WAG, sortieref. 4-2214, fotonr. 3119, d.d. 08-04-2020.

41

RHCVV, toeg. nr. 1025, inv. nr. 233.

20091213

Ouderhoek Nieuwersluis

24

3.8

INVENTARISATIEKAART Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen en literatuur zijn ingetekend op de inventarisatiekaart in GIS. In de onderstaande afbeelding is de inventarisatiekaart voor het onderzoeksgebied weergegeven. In bijlage 4 (losbladig) is de inventarisatiekaart op A1-formaat opgenomen. Hierop zijn zowel alle gebeurtenissen met een RAP-nummer, de relevante MORA’s, mijnenveldgegevens van de EOD als ook de waargenomen indicaties van oorlogshandelingen uit de luchtfotoanalyse weergegeven. Op afbeelding 6 is de rij mangaten ingetekend.

Afbeelding 6: Inventarisatiekaart onderzoeksgebied in de gemeente Stichtse Vecht.

3.9

LEEMTEN IN KENNIS Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn hieronder beschreven. • • • •

20091213

Het is onbekend of er in de periode 1940-1945 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Het is onbekend of er in de periode 1945-1970 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Niet van alle gebeurtenissen kon op basis van de beschikbare gegevens een exacte plaatsbepaling worden vastgesteld; De geraadpleegde vooroorlogse luchtfoto stamt uit 1936-1937, drie tot vier jaar voor de aanvang van de oorlog. De eerstvolgende geraadpleegde foto werd genomen op 8 april 1945, een kleine maand voor de bevrijding. Dit betekent dat er een periode zit tussen het begin van de oorlog en 8 april 1945 waarvan geen luchtfoto’s werden geraadpleegd.