1. Rapport rekenkamercommissie Afvalinzameling Stichtse Vecht.pdf

3.3.

Hoe is de uitvoering georganiseerd?

De gemeente heeft de uitvoerende taken in het afvalbeheer uitbesteed, dan wel op afstand geplaatst. De inzameltaken zijn in hoofdzaak uitbesteed aan particuliere inzamelbedrijven, de afvalverwerking loopt via de gemeenschappelijke regeling Afval Verwijdering Utrecht (AVU). Afval Verwijdering Utrecht (AVU) is een gemeenschappelijke regeling (GR) van 26 gemeenten, w.o. Stichtse Vecht. AVU draagt zorg voor de overslag, het transport en de verwerking van het huishoudelijk afval van de deelnemende gemeenten.

Pagina 22 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Afbeelding 3.1. Overzicht van de organisatie van de uitvoering

3.4.

Afvalinzameling aan huis en bij afvalscheidingsstations

De inzameling aan huis van huishoudelijk restafval, grof huishoudelijk afval (w.o. elektrische apparaten), grof tuinafval, GFT en PMD, inclusief de lediging van (ondergrondse) verzamelcontainers, is sinds 1 januari 2019 aan SUEZ (nu PreZero) uitbesteed. De AVU heeft hiervoor destijds de aanbesteding gecoördineerd (voor 7 Utrechtse gemeenten in een procedure, w.o. Stichtse Vecht). Voor 2019 was Renewi jarenlang de inzamelaar. De overeenkomst met PreZero loopt formeel tot en met 31 december 2022 en kan tweemaal eenzijdig worden verlengd tot uiterlijk 31 december 2026. De overeenkomst bevat bepalingen over onder meer verplichtingen van opdrachtnemer, wijze van uitvoering en inzameling, eisen aan materieel en personeel, afvoer en weging, klachten, rapportage en overleg, schade en aansprakelijkheid, financiële zaken en facturering. Ook is in het contract een standaardbepaling opgenomen over social return (minimaal 5% van opdrachtsom moet besteed aan social return). Ambtelijk is men, na een eerste gewenningsperiode met aanloopproblemen (onder meer onbekendheid met routes), tevreden over de uitvoering van de dienstverlening door PreZero. De aanloopproblemen komen duidelijk tot uiting in het patroon van het aantal klachten in 2019, zie onderstaande grafiek.

Pagina 23 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Figuur: 3.1. Overzicht van aantal klachten over de inzameling 2019 en 2020

Vergelijk 2019 -2020 350 300 250 200 150 100 50 0

jan

febr

mrt

apr

mei

jun 2019

jul

aug

sep

okt

nov

dec

2020

Het grootste deel van de klachten ging in de eerste maanden van 2019 over kliko’s of zakken die niet waren geledigd/opgehaald en grofvuil/snoeiafval dat niet werd opgehaald. Toen de aanloop- en inregelproblemen voorbij waren zakte het aantal klachten en meldingen. In 2020 heeft deze lijn zich gestabiliseerd naar een niveau van rond de 100 klachten per maand. De meeste klachten gaan ook in 2020 over dezelfde onderwerpen als in 2019, alleen zitten deze op een lager niveau en worden ze volgens ambtelijke informatie ook adequaat afgehandeld. De gemeente zet klachten en meldingen over de reguliere inzameling 14 door naar PreZero. PreZero is op grond van het contract verantwoordelijk voor de klachtenafhandeling, houdt het aantal klachten en meldingen bij en rapporteert hierover aan de gemeente. Inzameling oudpapier en glas De papierinzameling, inclusief verdere verwerking, wordt verzorgd door Remondis. Deze dienst is in regionaal verband, via de AVU aanbesteed. Door de week zamelt Remondis zelf in, op zaterdag met vrijwilligers. Tijdens corona ondersteund door een wagen van PreZero vanwege de veiligheidsmaatregelen. Vrijwilligers krijgen (ook tijdens corona) een vaste vergoeding per persoon gebaseerd op de (uren)inzet. De verenigingen die meedoen aan de papierinzameling zijn verenigd in de Stichting Inzameling Oud Papier Stichtse Vecht.

Deze Stichting coördineert de inzet vanuit de verenigingen en is voor de gemeente centraal aanspreekpunt. Afspraken zijn geregeld in een dienstverleningsovereenkomst (DVO) die in 2020 is vernieuwd. De markt voor oudpapier is een wereldmarkt en kent een grillig verloop. In 2019 en 2020 is de oudpapierprijs gekelderd, in de eerste helft van 2021 is weer sprake van een stijgende trend. In de DVO van 2020 behield de Stichting dezelfde vergoeding als daarvoor. En ook toen de verenigingen niet mochten ophalen vanwege corona bleef de vergoeding overeind. De inzameling en verwerking van glas (via glasbakken) verloopt ook via een AVU-contract. De recyclingmarkt voor glas is jarenlang een stabiele markt gebleken. Het bestaande contract loopt dit jaar af. De aanbestedingsprocedure voor een nieuw contract is gaande.

Vragen en klachten over de uitrol van omgekeerd inzamelen zitten hier niet bij, die worden door de gemeente (afvalteam) zelf opgepakt en afgehandeld in het kader van het participatietraject.

14

Pagina 24 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Inzameling grof huishoudelijk afval en huisraad Grofvuil wordt laagdrempelig aan huis ingezameld. Er wordt wekelijks een grofvuilronde gereden, waarbij ook elektrische apparaten en metalen worden ingezameld. De gemeente heeft ook een ophaalservice voor grof tuinafval met behulp van de tuinzak. Goedzooi en textiel De gemeente heeft DVO’s met twee kringlooporganisaties afgesloten: Kringkoop (Mijdrecht) voor het noordelijk deel en De Sirkel in het zuidelijk deel. Naast de gebruikelijke kringloopgoederen in het noordelijk deel van de gemeente zamelt Kringkoop Mijdrecht daarnaast alle textiel in van de ondergrondse containers in heel Stichtse Vecht. Kringkoop heeft ook een container staan bij het ASS in Loenen dat niet zo heel vaak open is. Daarnaast een container in Breukelen, maar die staat vanwege ruimtegebrek niet bij het ASS. De Sirkel heeft twee winkels in Maarssen-dorp. Waarvan één bij het ASS. Op het ASS heeft de Sirkel een werkplaats waar re-integrerenden o.a. kapotte fietsen en zwerffietsen opknappen. Er is een DVO met de gemeente o.a. over de inzet van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt zoals uit de vrouwengevangenis in Nieuwersluis. Er is een initiatief geweest van de kringloopwinkels met een BEST-tas (boeken, kleine elektrische apparaten, speelgoed en textiel). De gemeente heeft daar een bijdrage aan geleverd.

Dit initiatief is na verloop van tijd vanwege onvoldoende respons beëindigd. Het coronajaar 2020 was niet bijzonder gunstig voor Kringkoop en de Sirkel. Door corona was ook minder periodiek overleg met de gemeente. De kringlooporganisaties zitten met vragen, er is sprake van onzekerheid. De DVO’s zijn voor een jaar verlengd en er moeten nieuwe afspraken komen. Wat kringlooporganisaties graag willen is een duidelijke rol bij de inname op het nieuwe ASS (en bij de inzameling van textiel) met een duidelijke lijn/route naar de kringloopwinkel. Klein chemisch afval (KCA) KCA wordt in Stichtse Vecht uitsluitend op de ASS-en ingezameld, niet met een huis-aan-huis of standplaatsensysteem. Afvalscheidingsstations Het beheer/de exploitatie van de ASS-en (m.u.v. van een beperkte brengfunctie bij een particulier bedrijf in Portengen), wordt door de gemeente uitbesteed, hiervoor is al lang geleden een doorlopend contract met Renewi aangegaan. Het aantal bezoekers op de huidige ASS-en wordt niet structureel bijgehouden. De bemensing geschiedt volledig door Renewi. In het contract zit een kettingbeding, op basis waarvan de medewerkers, die ooit in dienst van de gemeente waren, overgenomen moeten worden door een nieuwe contractpartij. Het gaat hierbij om 3 medewerkers, waarvan er 2 inmiddels met pensioen zijn.

Tot het moment dat het nieuwe ASS in Breukelen gereed is (3de kwartaal 2023 is de meest recente planning) laat de gemeente het contract met Renewi in ieder geval doorlopen. Het oude contract bevat geen bepalingen over social return. In de opzet van het nieuwe ASS is dit tot dusverre ook nog geen specifiek issue geweest

3.5.

Afvalverwerking

De AVU is een regie-organisatie, ze koopt de afvalverwerking in op de verwerkingsmarkt. AVU heeft geen eigen verwerkingsinstallaties, wel heeft ze via haar deelnemers grip op de overslag. AVU regelt het transport, overslag en de verwerking van de volgende stromen: restafval, GFT en KCA. Daarnaast zorgt AVU voor de inzameling en verdere verwerking van glas en oud papier. Al jarenlang worden in AVUverband gezamenlijke restafvalanalyses uitgevoerd. Deze geven een beeld van hoe goed het afval gescheiden wordt en welk verbeterpotentieel er nog is. In 2020 is voor het eerst (in plaats van een analyse van het restafval) een analyse gedaan naar de zuiverheid van ingezameld PMD. De kwaliteit van ingezamelde grondstoffen uit Stichtse Vecht is redelijk goed. De afkeur is beperkt. Het aandeel stoorstoffen in de PMD-fractie is in 2020 bij alle AVU-gemeenten onderzocht. De aangetroffen hoeveelheid van 11,4% komt overeen met het gemiddelde in AVU-verband. In het vervolg wil AVU om het jaar een restafvalanalyse uitvoeren en in elk tussenliggend jaar de kwaliteit van een grondstoffenstroom onder de loep nemen. Pagina 25 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

AVU is ook kennispartner en adviseur van gemeenten. AVU wil de circulaire economie handen en voeten geven op regionaal niveau (onder meer in de PMD- en textielketen) en is gesprekspartner op provinciaal en landelijk niveau. De verwerkingstarieven voor restafval en GFT vertonen landelijk een sterk stijgende trend (zie paragraaf 1.4). Deze marktsituatie heeft bij de laatste aanbesteding van AVU in 2019 geleid tot fors hogere tarieven voor de AVU-gemeenten. Deze nieuwe tarieven zijn in 2021 ingegaan. De gemeenten zaten in het oude AVU-contract op een historisch laag niveau (rond de € 40 per ton restafval poorttarief). Het poorttarief voor restafval is verdubbeld en komt nu uit op € 82 per ton, hetgeen volgens AVU ongeveer gemiddeld is in de huidige markt. Begin 2019 zijn alle gemeenteraden uitgenodigd voor een avond in Utrecht over het aanbestedingstraject en de marktsituatie. Toen zijn volgens AVU “winstwaarschuwingen” afgegeven. Na de gunning is vanuit AVU ook een memo naar de raden gegaan. De verwerking van het restafval is aanbesteed met een optie op nascheiding. Naast Utrecht en Nieuwegein, waar nascheiding al operationeel is, hebben 7 AVU-gemeenten aan de voorkant aangegeven dat ze interesse voor de optie hebben. Stichtse Vecht heeft zich daar niet voor aangemeld.

Ambtelijk is dit wel overwogen, maar het vigerende beleid, het overwegend niet hoog verstedelijkte karakter van de gemeente en ook de financiële consequenties (hoger verwerkingstarief bij optie nascheiding) waren redenen om hier op dat moment niet voor te kiezen. Mocht de gemeente in de toekomst wel gebruik willen maken van de nascheidingsoptie, dan zal eerst gekeken moeten worden of hier contractueel ruimte voor is. In de toekomst wil AVU de verwerking mogelijk anders organiseren. Het plan is niet zozeer om zelf te gaan investeren in nieuwe verwerkingscapaciteit, wel om de markt te prikkelen en uit te dagen, zodat er meer concurrentie ontstaat en/of de ontwikkeling van duurzame verwerkingscapaciteit in (de omgeving van) Utrecht wordt gestimuleerd. AVU bundelt een forse hoeveelheid huishoudelijk afval die voor verwerkers interessant is. Ambtelijk wordt de samenwerking met de AVU gewaardeerd. Een enkele raadsfractie stelt voor de AVU te verlaten. Bestuurlijk kan men zich voorstellen dat er bij een volgende aanbesteding ook buiten de AVU wordt gekeken. Bevindingen • De uitvoering is goed georganiseerd en bemenst. Het contractbeheer is op orde. Er is tevredenheid bij de uitvoeringspartners over de invulling daarvan. De relatie wordt getypeerd als “samenwerkingsgericht” en “professioneel”.

• De kwaliteit van ingezamelde grondstoffen is tot dusverre goed, er is sprake van weinig afkeur. • Klachten en meldingen in de reguliere inzameling worden geregistreerd en apart bijgehouden. In de jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s zijn daar geen nadere analyses van opgenomen. Van de uitrol van omgekeerd inzamelen wordt geen apart overzicht met klachten/meldingen bijgehouden.

3.6.

Aanpak uitrol omgekeerd inzamelen

Uitvoeringsstrategie De gemeente heeft in haar uitrolstrategie bewust gekozen voor een wijkgerichte aanpak en een gefaseerde uitrol van noord naar zuid, die de gehele planperiode (2017 tot en met 2022) beslaat. Citaat uit het grondstoffenplan: “Op basis van goede ervaringen elders kiezen wij voor een wijkgerichte aanpak en wordt telkens voldoende tijd ingepland voor een goede implementatie per wijk om maatwerk mogelijk te maken. Daarom is de uitrol van het omgekeerd inzamelen over de gehele gemeente in fasen en per wijk ingepland gedurende de periode 2017-2022”. De goede ervaringen elders met omgekeerd inzamelen waren een belangrijke reden om in een keer te besluiten tot invoering van dit systeem in de hele gemeente. Het eerst uitvoeren van een pilot is ambtelijk Pagina 26 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

wel overwogen, maar werd om deze reden niet nodig geacht. Een snellere uitrol (bijvoorbeeld in twee jaar) of omgekeerde volgorde (van zuid naar noord) is niet expliciet afgewogen. De gefaseerde uitrol maakt het mogelijk om te leren van ervaringen en maakt het ook mogelijk om een zorgvuldig participatietraject te doorlopen met inwoners. Inmiddels klinkt er intern en bij externe uitvoeringspartners ook door dat de aanpak weliswaar zeer zorgvuldig is, maar ook veel tijd kost. Daardoor kan er extra weerstand ontstaan. Opgemerkt wordt dat het beeld kan ontstaan dat de sterke kostenstijgingen in 2020 en 2021 (zie hierna) door het nieuwe systeem komen. Ook wordt opgemerkt dat de meerjarige invoering ertoe leidt dat er in de gemeente gedurende een lange periode met een dubbel systeem wordt gewerkt, wat suboptimaal is. Planmatige uitvoering In de uitrol wordt een planmatige aanpak gevolgd. Zoals in paragraaf 3.2 beschreven is er een aparte werkgroep die de implementatie begeleidt. Er wordt per kern/gebied een intensief participatietraject met bewoners doorlopen, voordat er een locatieplan voor de ondergrondse containers wordt opgesteld en in procedure gebracht. In verband met Covid zijn fysieke participatiebijeenkomsten nu vervangen door schriftelijke mailrondes.

Vragen en kritiekpunten van betrokken inwoners in zo’n traject worden rechtstreeks door het team afval opgepakt en afgehandeld. Het kernteam afval geeft aan dat het participatietraject en de persoonlijke benadering eraan bijdragen dat er relatief weinig klachten en meldingen bij de uitrol zijn. Overzichten van het aantal klachten en meldingen tijdens de participatie worden niet bijgehouden. Wel worden natuurlijk de zienswijzen geregistreerd van inwoners ten tijde van de formele inspraakprocedure(s). Gedurende de uitrol is er gebruik gemaakt van een uitgebreide campagne in het huis-aan-huis blad VARnieuws over de uitrol en andere afval gerelateerde zaken.

Na elke project uitrol wordt een mondelinge evaluatie gehouden in de ambtelijke werkgroep “Groot comité”. De leerervaringen uit deze mondelinge evaluatie worden vastgelegd in het verslag van deze werkgroep. Ook vindt er volgens ambtelijke informatie tweewekelijks monitoring plaats in de ambtelijke werkgroep om snel in te kunnen grijpen en bij te kunnen sturen in geval van ongewenste ontwikkelingen. De ambtelijke organisatie geeft aan dat er diverse praktische leerervaringen zijn opgedaan en verwerkt in de verdere aanpak, zoals: • de schaal/omvang van de inloopbijeenkomsten; • het exacter verdelen van de kernen ten opzichte van de bebouwing in het buitengebied; • het nauwkeuriger plannen van de perioden van proefsleuven en de uitvoering ervan door de aannemers; Pagina 27 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

•

een snellere ambtelijke reactie op de ingekomen reacties van inwoners door een aparte mailbox te introduceren.

Positief in de ogen van de ambtelijke organisatie is dat door de invoering van omgekeerd inzamelen en daaraan gekoppeld de inzet van afvalcoaches het aantal bijplaatsingen is afgenomen vergeleken met de periode daarvoor. Objectieve meetgegevens hierover zijn niet voorhanden; deze constatering is gebaseerd op ervaringen van de afvalcoaches en toezichthouders. In het investeringsbudget voor omgekeerd inzamelen zit ruimte om directe omgeving na te lopen, zodat schoon, heel en veilig kan worden opgeleverd. Dit levert volgens de ambtelijke organisatie goodwill op. Planning en realisatie In het grondstoffenplan 2016-2022 is aangegeven dat begin 2017 met de uitrol wordt begonnen en dat eind 2022 omgekeerd inzamelen in de hele gemeente is ingevoerd. In onderstaande tabel staat per gebied/kern de oorspronkelijke planning en de realisatie. Tabel: 3.1. Planning en realisatie uitrol Omgekeerd inzamelen Kern / gebied

Planning

wijk 1: Nigtevecht, Vreeland, Loenersloot, Loenen, Nieuwersluis en Zandweg Oostwaard

2017

wijk 2: Maarssen-Dorp, Oud Zuilen Tienhoven

2018

wijk 3: Breukelen, Kockengen, Nieuwer Ter Aa

wijk 4: Maarssenbroek wijk 5: Buitengebieden, hoogbouw

Stand van zaken - Nigtevecht gerealiseerd in 2018 - Vreeland, Loenersloot en buitengebied ten noorden van N201 in 2019 Nog niet gerealiseerd, gaat dit jaar (2021) gebeuren. Plaatsing containers staat gepland vanaf juli, ingebruikname eind september 2021.

- Breukelen en Nieuwer Ter Aa gerealiseerd in 2020, inclusief het buitengebied tussen Breukelen en het 2019 gebied ten zuiden van de provinciale weg N201. - Kockengen nog niet gerealiseerd. Wordt meegenomen met “wijk 4”. Voorbereidingen starten eind 2021, naast Maarssenbroek, worden ook 2020 Kockengen en buitengebieden meegenomen 2021-2022 Wordt meegenomen met “wijk 4”.

Ten opzichte van de oorspronkelijke planning is er een vertraging ontstaan van circa 2 jaar in de uitrol. Volgens ambtelijke informatie is ultimo eerste kwartaal 2021 ongeveer 1/3 van de uitrol (in aantal woonhuisaansluitingen) gerealiseerd. Eind dit jaar zal de teller, als de geplande uitrol voor dit jaar in Maarssen-Dorp, Oud Zuilen en Tienhoven wordt gerealiseerd, op ongeveer 50-60% staan. In dit onderzoek (uit documenten en gesprekken) worden de volgende verklaringen voor de vertraging genoemd: • behandeling van de motie van november 2017 om de uitrol voorlopig stop te zetten (zie hoofdstuk 2); • het zorgvuldige en intensieve participatie- en communicatietraject vraagt meer tijd dan van tevoren werd gedacht (ook n.a.v. de beide moties uit het eerste kwartaal van 2018, zie hoofdstuk 2). In de jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s grondstoffen is/wordt de planning geactualiseerd. Zichtbaar is dat de uitrol in de tijd opschuift. De voortgang ten opzichte van de oorspronkelijke planning wordt in de uitvoeringsprogramma’s niet nader in beeld gebracht, ook wordt niet nader ingegaan op consequenties van de vertraging. Het kernteam afval gaat ervan uit dat de uiteindelijke planning eind 2022 (grotendeels) wordt gehaald. Pagina 28 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Aangegeven wordt dat “eind 2022 (met een uitloop naar begin 2023) omgekeerd inzamelen in alle kernen van de gemeenten zal zijn ingevoerd 15”. Medewerkers van het kernteam geven aan dat ze ervan uitgaan dat met de voorbereidingen die opgestart zijn het einddoel nog steeds haalbaar is. Bestuurlijk geeft men aan dat het college de raad rondom de motie in 2017 had kunnen confronteren met de consequentie dat de totale uitrol langer zou duren. Toen was overigens niet voorzien dat de totale vertraging zou oplopen tot zo’n twee jaar. Bevindingen • Er is een bewuste keuze gemaakt voor een gefaseerde en langjarige uitrol van omgekeerd inzamelen. Mogelijkheden van een “snellere uitrol” zijn niet expliciet afgewogen. • Er wordt een projectmatige aanpak gevolgd bij de uitrol van omgekeerd inzamelen. Een tussentijdse evaluatie is in de plannen niet opgenomen. Analyses en onderbouwde prognoses ten aanzien van de voortgang en doelrealisatie ontbreken. • Het participatietraject is intensief en zorgvuldig vormgegeven. Vragen en klachten worden via een persoonlijke benadering in het participatietraject opgepakt. • De uitrol van omgekeerd inzamelen loopt circa 2 jaar achter op de oorspronkelijke planning. Oorzaken zijn de vertraging in de tweede helft van 2017 en de (extra) tijd die het participatietraject vraagt.

3.7.

Middelen

Begroting De afvalbeheerkosten worden doorbelast via de afvalstoffenheffing. Ook een deel van de straatreinigingskosten, interne organisatie- en inningskosten en kwijtscheldingen worden via de afvalstoffenheffing verhaald. In onderstaande figuur is de ontwikkeling van de gemiddelde afvalstoffenheffing weergegeven (gemiddelde is middeling van heffing voor meerpersoonshuishouden en eenpersoonshuishouden). Het kostendekkingspercentage is (al deze jaren) 100%. Figuur 3.2: Ontwikkeling van de gemeentelijke afvalstoffenheffing Stichtse Vecht

ontwikkeling afvalstoffenheffing (gemiddeld tarief per huishouden) 350 291

300 250 200

239 197

199

200

200

203

2015

2016

2017

2018

2019

150 100 50 0

2020

2021

Tot 2019 is de afvalstoffenheffing stabiel, daarna is sprake van een sterke stijging. Vooral de ontwikkelingen op de afvalverwerkingsmarkt zijn daar debet aan. Dit is een landelijk beeld. Landelijk is de heffing in 2020 met ruim 8% gestegen, in Stichtse Vecht is sprake van een sterkere stijging. Ambtelijk geeft men aan dat er daarna nog wel wat zaken om aandacht en aanvullende actie vragen zoals b.v. maatwerk in het buitengebied en bij de hoogbouw. Daarna komen zalen als maatwerk bij nieuwbouw, vervangingstrajecten bestaande ondergrondse containers ouder dan 10 jaar, evalueren aanbod containers en mogelijk bijplaatsen extra containers (textiel, glas, papier, PMD & rest).

15

Pagina 29 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

De sterke stijging richting 2021 wordt veroorzaakt door de sterk gestegen verwerkingskosten voor restafval en gft, als gevolg van nieuwe afvalverwerkingscontracten die in AVU verband zijn aangegaan. Zie paragraaf 3.3. en onderstaande tekst uit de programmabegroting 2021 – met de kanttekening bij de laatste zin dat de oudpapier markt inmiddels wat hersteld is in 2021. Begroting 2021, meerjarenperspectief Extra lasten afvalverwerking Voor het verwerken van het restafval, grof huishoudelijk afval en gft-afval heeft het provinciaal samenwerkingsverband Afval Verwijdering Utrecht (AVU) contracten afgesloten. Het huidige contract loopt af op 31 december 2020. In 2019 is een nieuwe aanbesteding gedaan om de verwerking van deze afvalstromen na 31 december 2020 te garanderen. Deze aanbesteding heeft geleid tot een forse stijging van de verwerkingskosten voor brandbaar restafval en grof huishoudelijk afval (73%) en een forse stijging voor de verwerkingskosten van gft-afval (52%). Deze hogere kosten worden aan alle deelnemende gemeenten binnen de AVU doorberekend naar ingezamelde hoeveelheden en leiden voor Stichtse Vecht tot een kostenstijging van € 931.054. Deze extra kosten berekenen wij door in de afvalstoffenheffing.

Oorzaken van de prijsstijgingen zijn vooral het grote aanbod van buitenlands afval bij de huidige afvalverbrandingsinstallaties en het gebrek aan concurrentie op de afvalmarkt. Minder inkomsten papier De verwerking van het ingezamelde oud papier binnen de gemeente loopt via contracten afgesloten door de AVU. Door internationale ontwikkelingen op de oudpapiermarkt, onder andere de sluiting van de Chinese grenzen voor oud papier, is in de papierverwerkende industrie een groot overschot aan oud papier ontstaan. Hierdoor is de vergoeding in de afgelopen jaren van € 85 per ton gedaald naar € 35 per ton. Dit betekent dat de inkomsten voor Stichtse Vecht uit oud papier met € 133.826 afnemen. Er is nog geen zicht op enig herstel van de oudpapiermarkt.

Realisatie Over 2019 en 2020 was er sprake van overschrijdingen van de begroting. In 2019 was volgens ambtelijke informatie sprake van een uitzonderlijke situatie: de lastenkant pakte ruim € 1,5 mln. hoger uit dan begroot. In de jaarstukken worden hiervoor de volgende verklaringen genoemd: • hogere verwerkingskosten en marktontwikkelingen met duurdere aanbestedingen; • de extra belasting op restafval vanuit de Rijksoverheid waar in de begroting nog geen rekening mee was gehouden; • hogere inzamelkosten als gevolg van duurdere aanbestedingen van het huis-aan-huis ophalen van afval per 1 januari 2019, en • de aanloopkosten in verband met de nieuwe inzamelaar. De hogere kosten over 2019 zijn onder meer gedekt door een onttrekking uit de egalisatievoorziening gemeentereiniging. Deze voorziening is daarmee uitgeput. In 2020 bedroeg de overschrijding aan de lastenkant circa € 890.000, waarvan circa € 640.000 aan de inzamelkant en circa € 250.000 aan de verwerkingskant. Deze overschrijding is nagenoeg volledig coronagerelateerd. Zonder corona zou de afvalbegroting 2020 zonder kostenoverschrijding zijn afgesloten. Als gevolg van corona werkten mensen meer thuis, werd er meer verbouwd en opgeruimd, waardoor er meer ingezameld moest worden en er sprake was van hogere afvalhoeveelheden. Dit effect deed zich elders ook voor 16.

De overschrijding is binnen het totale programma (“Fysiek Domein”) opgevangen. Bevindingen • De gemeentelijke afvalstoffenheffing vertoont vanaf 2020 een sterk stijgende trend. De hogere afvalverwerkingskosten, gevolg van autonome landelijke ontwikkelingen, zijn hier de belangrijkste verklaring voor. • Ook landelijk is sprake van een trendmatige stijging in de hoogte van gemeentelijke afvalstoffenheffingen. De afvalstoffenheffing in Stichtse Vecht stijgt wel sneller dan landelijk 16

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/27/grootste-toename-huishoudelijk-afval-in-bijna-25-jaar

Pagina 30 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

•

3.8.

gemiddeld. De fors hogere verwerkingstarieven voor gft en restafval die in AVU-verband zijn aangegaan vormen hiervoor de belangrijkste verklaring. In 2019 en 2020 was sprake van forse overschrijdingen van de afvalbegroting. De overschrijding van 2019 kende diverse incidentele oorzaken, die van 2020 is nagenoeg volledig coronagerelateerd.

De toekomstgerichtheid

In hoeverre loopt de gemeente met haar beleid en uitvoering in de pas met ontwikkelingen? Speelt de gemeente in op landelijke trends of loopt/blijft ze achter? Met andere woorden: hoe toekomstgericht en -bestendig is het gemeentelijk afvalbeheer? Trends en ontwikkelingen Het afvalveld is volop in beweging zoals we al in hoofdstuk 1 beschreven. Met het oog op de toekomst zijn vooral de volgende thema’s/onderwerpen relevant: Op strategisch/beleidsmatig niveau: • circulariteit; • kostenbeheersing; • keuze inzamelstrategie. Op tactisch/organisatorisch niveau: • kennis en kunde in de eigen organisatie; • datagedreven inzameling. Hierna gaan we wat dieper in op deze thema’s en schetsen we in hoeverre de gemeente hier in haar huidige beleid en organisatie al op inspeelt. Circulariteit De nadruk in het landelijke afvalbeheer verschuift meer en meer naar het daadwerkelijk realiseren van hergebruik. In de periode tot 2021 lag de nadruk in het landelijke beleid m.b.t. huishoudelijk afval vooral op het zoveel mogelijk gescheiden inzamelen van grondstoffen en het reduceren van de hoeveelheid restafval. Welk deel van de gescheiden ingezamelde stromen daadwerkelijk wordt hergebruikt kreeg minder aandacht. Dit verandert in het vervolg programma Van Afval naar Grondstof 2021 en verder.

Verwacht wordt dat daarin ook doelstellingen ten aanzien van zuiverheid van ingezamelde stromen en hergebruik/recycling opgenomen gaan worden. De kwaliteit en zuiverheid van grondstoffen neemt in belang toe. De nadruk komt minder eenzijdig op de hoeveelheid restafval te liggen. Bevinding Speelt de gemeente hier al op in? In het beleid is de kwaliteit van grondstoffen nog geen centraal item, de nadruk in de monitoring ligt op de kwantitatieve doelen. De gemeente heeft in de uitvoering al wel aandacht voor de kwaliteit, de inzet van afvalcoaches is hier een voorbeeld van. De resultaten (weinig afkeur) zijn ook goed. Kostenbeheersing De afvalverwerkingskosten stijgen sterk, in Stichtse Vecht nog sterker dan landelijk gemiddeld. Er lijkt sprake van een blijvende trend. Het belang van kostenbeheersing neemt toe. Bevinding Speelt de gemeente hier al op in? In de gemeentelijke organisatie is er oog voor de kostenontwikkeling. Een van de opties die in beeld is gebracht betreft het beprijzen van de grofvuilservice. In de jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s krijgen mogelijke kostenbesparingen momenteel nog wat minder aandacht. Ook in AVU-verband is dit nog geen prominent issue. Het verdient aanbeveling om in AVU-verband nadrukkelijk(er) de mogelijkheden te verkennen om toekomstige prijsschommelingen minder groot te maken. Pagina 31 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Best presterende inzamelstrategieën De best presterende inzamelstrategieën landelijk zijn Diftar (variabel tariefsysteem met een financiële prikkel op het aanbieden van restafval wordt gewerkt), in combinatie met serviceprikkels zoals omgekeerd inzamelen. Bijna de helft van de Nederlandse gemeenten werkt met een Diftar-systeem. Gemeenten met deze strategie zitten gemiddeld ruim onder de 100 kg restafval per jaar en hun gemiddelde afvalstoffenheffing ligt gemiddeld tientjes lager. Het ontwijkgedrag (w.o. dumpingen en vervuiling van grondstofstromen) valt gemiddeld genomen mee. Wel moet hier in de communicatie en toezicht en handhaving rekening mee worden gehouden. Deze conclusies komen uit recent landelijk onderzoek 17. Bevinding Speelt de gemeente hier al op in? De gemeente heeft al wel gekozen voor een serviceprikkel via omgekeerd inzamelen, maar niet voor een financiële prikkel. Invoering van Diftar vraagt om een bredere politieke afweging, waarbij niet alleen financieel-inhoudelijke argumenten een rol spelen. Mocht de gemeente in de toekomst wel kiezen voor invoering van Diftar dan is dat technisch relatief eenvoudig in te voeren. De ondergrondse containers zijn of worden toegerust met toegangscontrole, PMDcontainers zijn gechipt, technisch gezien kan de gemeente Stichtse Vecht een eventuele stap richting Diftar relatief eenvoudig maken.

Datagedreven inzameling De inzameling verloopt steeds meer geautomatiseerd, op basis van volmeldsystemen worden computergestuurd inzamelroutes ingepland en kan realtime bijsturing plaatsvinden. Op die manier kan er nog efficiënter worden ingezameld. Bevinding Speelt de gemeente hier al op in? Technisch is de gemeente hier klaar voor. Volgens ambtelijke informatie wordt er in 2/3 van de gemeente nu op proef - om de systemen in te regelen - op basis van volmelding ingezameld. Het is de bedoeling om vanaf 2022 volledig op volmelding de ondergrondse restafvalcontainers te gaan legen, maar hier kan pas optimaal gebruik van worden gemaakt als de uitrol van omgekeerd inzamelen compleet is doorgevoerd. Kennis en kunde (beleid en regiecapaciteit) De dynamiek van het afvalveld vraagt om voldoende beleid- en regiecapaciteit. Naar de toekomst toe wordt dit alleen maar belangrijker. Diverse gemeenten in het land hebben er mede om deze reden (kwetsbaarheid van de eigen organisatie) voor gekozen om de inzameling en het contractbeheer onder te brengen bij een overheidsgedomineerd samenwerkingsverband. Vooral bij kleinere gemeenten speelt dit; daar is doorgaans minder dan 1 fte beschikbaar voor beleid en regie. Bevinding Speelt de gemeente hier al op in? De gemeente beschikt op dit moment over een deskundig team dat uit ter zake deskundige medewerkers bestaat.

Op de korte termijn (tijdens de uitrol) speelt er geen capaciteitsprobleem. De ambtelijke organisatie geeft daarnaast aan dat ze de ontwikkelingen rondom schaalvergroting van samenwerkende gemeenten zoals ROVA, RMN en AVRI actief volgt. De gemeente Stichtse Vecht werkt intergemeentelijk samen in AVU-verband. Omdat de AVU een gemeenschappelijke regeling is kan niet snel of zonder consequenties overgestapt worden naar een andere samenwerkingsorganisatie.

Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer, 25 januari 2021. Beschrijvend onderzoek van IPR Normag, in opdracht van Rijkswaterstaat (https://www.vang-hha.nl/@243230/diftar-beleidsinstrument-huishoudelijk-afvalbeheer/).

17

Pagina 32 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

3.9.

Beantwoording van de onderzoekvragen

Tabel 3.2. geeft de beoordeling vanuit het normenkader weer, met een toelichting als aan de norm gedeeltelijk is voldaan of niet is voldaan. Op basis van de bevindingen en de beoordeling beantwoorden we daarna de onderzoekvragen Tabel 3.2: Beoordeling vanuit het normenkader Norm

Oordeel Toelichting

Organisatie Het beleid is verankerd in de organisatie Het beleid wordt uitgevoerd Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden tussen gemeente en externe partijen zijn vastgelegd en worden als zodanig uitgevoerd De beoogde resultaten van externe partijen zijn eenduidig vastgelegd, vergelijkbaar met andere gemeenten en toegespitst op de praktijk van Stichtse Vecht De voorzieningen voor de afvalinzameling zijn toereikend De gemeente is op de hoogte van ‘good practices’ in andere Nederlandse gemeenten (en de situatie in omliggende gemeenten) De gemeente speelt in op nieuwe ontwikkelingen

De inrichting van de organisatie volgt landelijke ontwikkelingen en trends in de markt Middelen De kosten van het afvalbeleid zijn transparant Er is gewerkt met een investeringsplan

De huidige afvalstations zijn verouderd, maar daar is op geanticipeerd Ambtelijk is men goed op de hoogte, maar raad wordt niet proactief en structureel van de ervaringen en cijfers elders op de hoogte gebracht. Ontwikkelingen worden gevolgd, maar niet expliciet als bijstuur- of alternatieve opties in beeld gebracht. Kostenbeheersing en circulariteit (kwaliteit van grondstoffen) vragen meer aandacht (ook in monitoring). Zie ook hoofdstuk 4.

Op papier wel, voor (een deel van de) de raad niet

Eventuele inkoop is doelmatig verlopen De gedane investeringen zijn zichtbaar in concrete producten en/of diensten Het tarief van de afvalstoffenheffing is kostendekkend (wanneer alle toegestane kosten worden toegerekend) De reserves voor de afvalinzameling zijn toereikend

De egalisatiereserve is leeg

Onderzoeksvragen uitvoering 1. Hoe is de uitvoering georganiseerd? (inzameling en verwerking) De uitvoering van inzameling en verwerking is overzichtelijk, verankerd en stabiel voor de komende jaren. Wat het nieuwe ASS en de AVU textiel-aanbesteding betekent voor de inzameling via de kringloopwinkels is niet helder op dit moment. 2. Zijn voorzieningen voor de afvalinzameling toereikend? (o.a. AfvalScheidingsStations). Pagina 33 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Ja, wanneer de uitrol van omgekeerd inzamelen is voltooid en het nieuwe ASS is gerealiseerd. De huidige afvalscheidings- en brengstations zijn toe aan vervanging. 3. Loopt de organisatie van het afvalbeheer in de pas met landelijke ontwikkelingen en trends in de markt? Ja. Ontwikkelingen worden gevolgd, maar niet expliciet als (bijstuur) of alternatieve opties in beeld gebracht. Kostenbeheersing en circulariteit (kwaliteit van grondstoffen) vragen meer aandacht (ook in monitoring). Zie ook hoofdstuk 4. 4. Zijn er alternatieven voor de huidige samenwerkingsverbanden? In theorie wel, in de praktijk kost dat geld. Het is altijd (financieel) aantrekkelijker om aangesloten te zijn bij een groter geheel (massa). In het kader hieronder lichten we dit nog wat nader toe. Alternatieve samenwerkingsverbanden? Mogelijke alternatieven aan de inzamelkant zijn: 1) in eigen beheer (eigen inzameldienst optuigen). Is gelet op de schaal een dure oplossing. 2) aansluiten bij overheidsgedomineerde partij, (b.v. GAD, HVC, Cyclus, RMN). Onduidelijk of dit kostentechnisch voordelen oplevert en of de gemeente dit politiek-bestuurlijk wel wil, is toch fundamenteel een ander model. Mogelijke alternatieven aan de verwerkingskant: 1) zelf gaan aanbesteden (erg kwetsbaar). 2) aansluiten bij ander samenwerkingsverband. Uittreding uit GR AVU heeft financiële consequenties.

Aansluiting bij een ander samenwerkingsverband zou kunnen door bijvoorbeeld bij een ketenorganisatie als HVC aan te sluiten. Ook daar is sprake van stijgende tarieven en moet zeggenschap met meer partijen gedeeld worden. Onzeker is ook of dit soort partijen hiervoor open staan.

5. Is er sprake van voldoende lerend vermogen van de gemeente t.a.v. het afvalbeleid en de uitvoering daarvan? Ja en nee. In de operationele aanpak en uitvoering van het omgekeerd inzamelen wel, daar wordt geleerd van de opgedane ervaringen in de uitrol per kern. Overkoepelend – leidt de uitrol tot wat we willen (halen we de doelen, gaan we wel snel genoeg, lopen we nog in de pas met ontwikkelingen elders) worden de onderdelen Check en Act van de PDCA niet consequent toegepast. 6. Welke verbetermogelijkheden in de uitvoering zijn er? Geïnterviewden noemen verschillende aspecten waaronder o.a. versnelling uitrol en meer overleg tussen gemeente en uitvoeringspartners. De positie van de beide kringlooppartners op het nieuwe ASS is een aandachtspunt. Sommige raadsleden noemen nascheiding als verbeterpunt. Onderzoekvragen middelen 1. Hoe hebben de kosten van het afvalbeheer zich in de periode 2016-2020 ontwikkeld en wat is de verwachting voor de komende jaren? De kosten hebben zich – nog even los van corona - ongunstig ontwikkeld door mondiale en landelijke prijsontwikkelingen op de grondstoffenmarkt en aanvullende nationale belastingen. Het grootste deel van de kostenstijging ligt buiten de invloedsfeer van de gemeente zelf.

Binnen het beïnvloedbare deel (de inzamelkosten) is, met uitzondering van de overstapperiode naar de nieuwe inzamelaar, sprake van een constante/voorspelbare prijsontwikkeling (zie hoofdstuk 4). De stijgende trend in de afvalverwerkingskosten zet zich de komende jaren naar verwachting door. Landelijk wordt een verdere stijging van de gemeentelijke afvalstoffenheffingen verwacht. 2. Welke prijsontwikkelingen zijn er in de markt? Verwerking van restafval en gft is duurder geworden en grondstoffen leveren minder op vanwege de situatie op de markt (textiel, papier, inmiddels weer wat beter). Ook is sprake van strengere kwaliteitseisen, waardoor het percentage afkeur van bijvoorbeeld PMD en GFT kan gaan stijgen. 3. Hoe heeft de prijs/kwaliteitsverhouding van afvalinzameling- en verwerking zich in de periode 2016-2020 ontwikkeld? Pagina 34 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Het voorzieningenniveau (service) is van een vergelijkbaar hoog niveau (zie hoofdstuk 4) als in 2016, de afvalscheidingsprestatie is (heel) licht gestegen (zie ook hoofdstuk 4). De kosten zijn in deze periode in absolute en relatieve zin wel gestegen (zie ook hoofdstuk 4). De prijs-kwaliteitverhouding heeft zich in die zin niet positief ontwikkeld. Kanttekening hierbij is dat de sterke kostenstijging slechts in beperkte mate beïnvloedbaar is door de gemeente. 4. Hoe verlopen aanbestedingen en contractbeheer? Dit verloopt naar behoren. Het contractbeheer en aanbestedingsproces zitten professioneel in elkaar. Aanbestedingen zijn zoveel mogelijk collectief weggezet, maar door de marktsituatie was sprake van relatief weinig inschrijvingen. 5. Wat is de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing? De afvalstoffenheffing stijgt door (waarschijnlijk ook de komende jaren), waardoor Stichtse Vecht van onder (gunstige nul-positie) naar boven het landelijk gemiddelde beweegt (zie ook 4.3). Dit wordt in hoofdzaak veroorzaakt door stijgende kosten van de afvalverwerking (autonome ontwikkeling, niet of nauwelijks beïnvloedbaar door de gemeente).

Pagina 35 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

4.Resultaten 4.1.

Inleiding

4.2.

Inzamelhoeveelheden en doelrealisatie

In dit hoofdstuk kijken we naar de resultaten van de afvalinzameling in Stichtse Vecht. Daarbij vergelijken we de milieuprestaties, het kostenniveau en het voorzieningenniveau met die van andere, vergelijkbare gemeenten. We geven een samenvatting van de uitkomsten van de inwonerspeiling (die integraal in hoofdstuk 5 staat). Tot slot beantwoorden we de onderzoeksvragen mede in relatie tot de toetsing aan de normen. De gemeente heeft in de grondstoffenvisie de volgende hoofddoelstellingen opgenomen: 75% afvalscheiding en 75 kg fijn restafval te bereiken in 2022. Deze 75 kg fijn restafval komt ongeveer overeen met de landelijke doelstelling van 100 kg restafval per inwoner per jaar, die conform het landelijk grondstoffenbeleid als norm/richtsnoer voor 2020 gold. De landelijke 100 kg-doelstelling omvat naast het fijn huishoudelijk restafval (dat bij huis wordt ingezameld via minicontainers en/of ondergrondse verzamelcontainers) ook het grof huishoudelijk restafval van de ASS-en. De landelijke doelstelling is richting 2025 inmiddels aangescherpt naar een streefwaarde van 30 kg restafval. Ontwikkeling afvalhoeveelheden Vanaf 2017 is begonnen met de invoering van omgekeerd inzamelen, in combinatie met de uitrol van een aparte container voor PMD. Onderstaande figuren geven een beeld van de inzamelresultaten op gemeenteniveau in de afgelopen jaren.

Vanaf 2015 is een licht dalende trend zichtbaar in de hoeveelheid fijn restafval. De hoeveelheid fijn restafval is in de planperiode met 24 kg afgenomen van 221 kg per inwoner per jaar in 2015 naar 197 kg per inwoner per jaar in 2020. In 2019 lag de hoeveelheid fijn restafval op 193 kg, in 2020 is deze hoeveelheid, als gevolg van corona, weer iets gestegen. Figuur 4.1. Ontwikkeling hoeveelheid fijn restafval in kg per inwoner per jaar

225 220

221

215

215

kg per inw

210 205

210 205

200 195

197 193

190 185 180 175 2015

2016

2017

2018

2019

2020

Pagina 36 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Conform het gemeentelijke beleid zou de hoeveelheid ingezamelde grondstoffen (GFT, oudpapier, glas, PMD en textiel) moeten stijgen. In de cijfers op gemeenteniveau is dit nog niet of nauwelijks zichtbaar. Alleen bij PMD (kunststof in de figuur) is sprake van een duidelijke stijgende trend (figuur 4.2.). De stijging in 2020 wordt deels veroorzaakt door corona. Mensen waren meer thuis, dit heeft geleid tot meer verbouwingsafval, maar ook tot meer glas en verpakkingsafval (karton, PMD) en GFT. In de landelijke cijfers is dit Corona-effect ook waarneembaar. Figuur 4.2. Ontwikkeling ingezamelde hoeveelheid grondstoffen in kg per inwoner per jaar en per fractie 200 180

162

158

164 4 8,5

160

5 6,5

140

21,8

20

45,5

43,2

46,7

83

83

85

2015

2016 2017 gft papier glas

4 8

19,7

158 4 9

4 11,5

20,7

19,6

43,4

46,1

81

80

87

2019 textiel

2020

120 100

174

161

4 15,6 21

46,4

80 60 40 20 0

2018 kunststof

Doelrealisatie Met een hoeveelheid fijn restafval van 197 kg in 2020 is er nog een groot gat te overbruggen naar de gemeentelijke doelstellingen voor 2022. Na het 1e kwartaal 2021 is circa 1/3 van het aantal huishoudens “over” op omgekeerd inzamelen. Hoe ver gaat de gemeente komen als omgekeerd inzamelen volledig is ingevoerd? Ambtelijk en bestuurlijk verwacht men een heel eind te komen als de hele gemeente de overstap heeft gemaakt. Deze verwachting is gebaseerd op ervaringen elders en op resultaten die in Nigtevecht, Vreeland en Loenersloot zijn behaald (3.150 inwoners). In deze kernen is omgekeerd inzamelen in 2018 ingevoerd. In de eerste helft van 2019 zijn de ingezamelde hoeveelheden fijn restafval en PMD hier apart bijgehouden en vergeleken met die van 2018. Uit deze cijfers blijkt dat de hoeveelheid fijn restafval aanzienlijk is gedaald (zie figuur 4.3.).

Pagina 37 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Figuur 4.3. Ontwikkeling ingezamelde hoeveelheid restafval in Nigtevecht, Vreeland en Loenersloot (in kilogrammen per inwoner per maand, 1e helft 2019 versus 1e helft 2018). 25,00 22,05 20,00

19,08 15,59

17,24

17,75

15,96

15,00 11,41

10,42

10,00

12,81

10,47

10,43

9,94

5,00 0,00

jan

feb

mrt

apr

2018

2019

mei

jun

Omgerekend komen deze ingezamelde hoeveelheden in de eerste helft van 2019 neer op 131 kg fijn restafval per inwoner per jaar. De ingezamelde hoeveelheid PMD is door invoering van het nieuwe systeem in Nigtevecht, Vreeland en Loenersloot duidelijk gestegen: van 9 naar 20 kg PMD per inwoner per jaar. Deze resultaten tonen aan dat omgekeerd inzamelen tot een betere afvalscheiding en verdere restafvalreductie leidt. Praktijkervaringen bij andere gemeenten die overgestapt zijn op omgekeerd of laagfrequent inzamelen van restafval tonen dit ook aan. Het is echter niet waarschijnlijk dat de gemeente met invoering van omgekeerd inzamelen haar formele doelstelling van 75 kg fijn restafval in 2022 gaat realiseren (ook het in de begroting 2020 en 2021 bijgestelde streefcijfer van 100 kg lijkt niet haalbaar). De qua afvalscheiding moeilijkste delen van de gemeente moeten nog over op omgekeerd inzamelen. Het is de vraag of hier vergelijkbare resultaten geboekt gaan worden als in Nigtevecht, Vreeland en Loenersloot. Daarnaast laten landelijke ervaringen zien dat gemeenten met een vergelijkbare inzamelstrategie (omgekeerd of laagfrequent inzamelen van fijn restafval) niet onder de 100 kg restafval uitkomen. De ‘best practice’ in de regio met deze inzamelstrategie (De Bilt) schommelt rond de 150 kilogram restafval (fijn en grof samen) en heeft een scheidingspercentage van 73%.

De enige gemeenten die landelijk onder de 100 kg restafval (fijn en grof samen) uitkomen zijn gemeenten die met een prijsprikkel op het restafval werken. Zie paragraaf 3.5 (toekomstgerichtheid).

4.3.

Vergelijking afvalbeheerprestaties

Landelijk worden de resultaten in het gemeentelijk afvalbeheer vaak met behulp van de “afvaldriehoek” in beeld gebracht (zie afbeelding 4.1). De afvaldriehoek wordt vaak ook gebruikt bij beleidsontwikkeling. De driehoek is een handig hulpmiddel (instrument) om gemeentelijke doelen en ambities in kaart te brengen. Met de driehoek kan de gemeente de huidige en gewenste positie (passende balans) tussen service, kosten en milieuresultaat aangeven.

Pagina 38 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Afbelding 4.1. Afvaldriehoek.

De prestaties van de gemeente Stichtse Vecht zetten we hierna af op de drie hoekpunten tegen die van vergelijkbare gemeenten in de regio en landelijk. De referentiegemeenten zijn vergelijkbaar qua mate van verstedelijking (aandeel hoogbouw/compacte bouw). In de regionale vergelijking is ook gekeken naar de wijze van inzameling en het tariefsysteem. De vergelijkingsgemeenten die net zoals Stichtse Vecht ook met een serviceprikkel op het restafval (omgekeerd of laagfrequent inzamelen 18)) werken zijn groen weergegeven. Veelal is basisjaar 2019 aangehouden, benchmarkgegevens over 2020 komen pas eind 2021 beschikbaar. Milieuprestaties / afvalscheiding Zoals de gemeente zelf ook al constateert in haar uitvoeringsprogramma’s grondstoffeninzameling blijven de afvalscheidingsprestaties nog achter bij vergelijkbare gemeenten. In onderstaande figuren zijn de prestaties van Stichtse Vecht afgezet tegen die van een aantal regiogemeenten. Geen van de gemeenten in deze vergelijkingsgroep hanteert een financiële prikkel op het restafval. De gemeenten met ook een serviceprikkel zijn zoals hiervoor ook al toegelicht groen weergegeven.

Laagfrequent inzamelen houdt in dat de grijze minicontainer niet om de week maar in een lagere frequentie wordt ingezameld (doorgaans 1 x 3 of 1 x 4 weken).

18

Pagina 39 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Figuur 4.4. Afvalscheidingspercentages: Stichtse Vecht versus gemeenten in omgeving. Cijfers over 2019.

60% 50%

61%

61%

66%

66%

67%

67%

71%

73%

52%

De vergelijkingsgegevens zijn afkomstig uit de landelijke benchmark Huishoudelijk Afval van Rijkswaterstaat, peiljaar 2019. De basisgegevens (afvalhoeveelheden) van Stichtse Vecht zitten hier ook in en zijn conform landelijke systematiek verwerkt. De weergave van de afvalscheidingsprestaties in de landelijke benchmark wijken daardoor wat af van cijfers die in de uitvoeringsprogramma’s grondstoffeninzameling worden genoemd. Dit is een indelings-/definitiekwestie. Het verdient aanbeveling om de gemeentelijke monitoring beter aan te laten sluiten op de landelijke benchmark. Figuur 4.5. Hoeveelheid restafval in kg per inwoner per jaar. Stichtse Vecht versus gemeenten in de omgeving. Cijfers over 2019.

300 250 200 150

244

221

224

200 158

183

179

182

165

150

146

100 50 0

Uit gegevens van AVU blijkt dat de Utrechtse gemeenten in 2020 gemiddeld op 187 kilogram restafval zitten. Met 221 kg restafval in 2019 (inclusief grof restafval) zit Stichtse Vecht hier dus nog duidelijk boven. De inzamelprestaties zijn ook vergeleken met een landelijke vergelijkingsgroep van gemeenten met een vergelijkbare stedelijkheidsklasse. In figuur 4.6. is naast de inzamelprestatie op restafval ook gekeken naar de inzamelprestatie op enkele grondstofstromen. Uit deze grafiek ontstaat een vergelijkbaar beeld als uit de Pagina 40 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

regionale vergelijking: de hoeveelheid restafval bevindt zich nog boven het landelijke gemiddelde, de hoeveelheid gescheiden ingezamelde grondstoffen nog duidelijk onder het landelijk gemiddelde. Figuur 4.6. Inzamelprestaties: Stichtse Vecht versus landelijk gemiddeld 2019 van klasse C gemeenten 19 250

kg per inwoner

200 150 100 50 0

rest

gft

opk

pmd

Stichtse Vecht

221

80

46

12

landelijk gemiddeld klasse C

175

111

58

25

Stichtse Vecht

landelijk gemiddeld klasse C

N.B. in deze vergelijkingsgroep is geen onderscheid gemaakt naar inzamelstrategie. Hierin zitten dus ook gemeenten die met een financiële prikkel (gedifferentieerd tarief/Diftar) op het restafval werken. Gemeenten met Diftar hebben gemiddeld lagere restafvalhoeveelheden en hogere hoeveelheden grondstoffen. Service / voorzieningenniveau Het serviceniveau richting inwoners kan worden gemeten door naar de voorzieningen te kijken en/of door de tevredenheid te meten. Qua voorzieningen bevindt de dienstverlening zich op een hoog niveau. Dit geldt met name voor de inzameling van grof huishoudelijk en grof tuinafval. Stichtse Vecht kent een hoogfrequente en laagdrempelige haalservice voor grof huishoudelijk afval en voor de inzameling van grof tuinafval met de tuinzak. Verder zijn er op dit moment meerdere ASS-en in de gemeente. Daarnaast wordt er bij de uitrol van omgekeerd inzamelen consequent aandacht besteed aan een goede inpassing in het straatbeeld. De inwonertevredenheid (zie 4.4. en hoofdstuk 5) over de afvalinzameling wordt niet structureel gemeten. Bij diverse andere gemeenten gebeurt dit wel regelmatig, vaak als onderdeel van een breder tevredenheidsonderzoek. Kostenniveau De gemeentelijke afvalbeheerkosten vertonen een sterk stijgende trend, vooral als gevolg van stijgende verwerkingskosten.

Dat hebben we in hoofdstuk 3 al gezien in de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing. De gemiddelde afvalstoffenheffing in 2020 ligt beneden het landelijke gemiddelde van € 263. In 2021 zit de gemeente met een gemiddelde heffing voor eenpersoonshuishoudens van € 212,89 nog steeds lager dan het landelijke gemiddelde van € 249 (bron COELO). Voor meerpersoonshuishoudens is deze inmiddels hoger: € 323 tegen € 305 landelijk gemiddeld. De nieuwe AVU-verwerkingstarieven zijn zoals gezegd de belangrijkste verklaring voor de stijging. De afvalstoffenheffing is geen betrouwbare graadmeter voor kostenefficiëntie in het afvalbeheer. In de afvalstoffenheffing zitten namelijk kostenposten versleuteld (reinigingskosten, btw-componenten, kwijtscheldingen), waar lokaal sterk verschillend mee om wordt gegaan. De feitelijke afvalbeheerkosten vormen een betere graadmeter. In onderstaande tabel zijn de afvalbeheerkosten van de gemeente Stichtse 19

Klasse C: percentage hoogbouw 20-29%. Stichtse Vecht kent 25% hoogbouw.

Pagina 41 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Vecht op een aantal beeldbepalende onderdelen (totale afvalbeheerkosten en inzamelkosten restafval en gft) afgezet tegen het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten. Daarvoor zijn vergelijkingsgegevens uit de landelijke afvalbenchmark 2019 geïndexeerd naar kostenniveau 2020. De kosten van Stichtse Vecht zijn gebaseerd op de begroting 2020, waarbij op basis van ambtelijke informatie de kosten op afvalstroomniveau uitgesplitst zijn 20. De begroting 2020 geeft een reëel beeld van de feitelijke inzamelkosten in Stichtse Vecht, zie paragraaf 3.5. De hogere inzamel- en verwerkingskosten in 2020 als gevolg van corona zijn niet in deze vergelijking meegenomen. Dat is terecht, omdat het coronaeffect zich pas vanaf 2e kwartaal 2020 voordeed en dit effect dus ook niet in de landelijke benchmarkcijfers over 2019 zit. Tabel 4.1: Vergelijking inzamelkosten (2020), in € per woonhuisaansluitingen (wha) AfvalbeheerInzamelkosten inzameling inzameling gft kosten totaal totaal** restafval (kosten per (kosten per wha) wha) Gemiddelde gemeenten uit € 200 € 79 € 31 € 23 klasse C Stichtse Vecht (2020)*

€ 193

€ 63

€ 23

€ 16

*Gebaseerd op een ambtelijk Exceloverzicht van de afvalbeheerkosten over 2020. In de gemeentebegroting zelf zijn de kosten niet op activiteit- en afvalstroomniveau uitgesplitst. **Dit betreft de inzameling van restafval, GFT, PMD en oudpapier. De grofvuil- en ophaalservice voor grof tuinafval (ad € 11 per wha bij elkaar) is hier niet in meegenomen.

De totale afvalbeheerkosten liggen in 2020 iets onder het landelijk gemiddelde. Als puur naar de inzameling wordt gekeken (inzameling totaal, inzameling van restafval en inzameling van gft) dan liggen de inzamelkosten duidelijk onder het landelijk gemiddelde. Er is sprake van scherpe inzamelcontracten. Verhoudingsgewijs liggen de verwerkingskosten in Stichtse Vecht op een hoger niveau dan landelijk gemiddeld. Dat komt vooral doordat de hoeveelheid restafval in Stichtse Vecht hoger is en er daarnaast minder opbrengsten zijn omdat de hoeveelheid ingezameld PMD lager is. In 2021 zullen de totale gemeentelijke afvalbeheerkosten naar verwachting boven het landelijke gemiddelde liggen. De feitelijke inzamelkosten blijven relatief laag, maar de verwerkingskosten zijn als gevolg van de hogere verwerkingstarieven in het nieuwe AVU-contract (zie paragraaf 3.5) fors gestegen. Bevindingen • De milieuprestaties (afvalscheiding, hoeveelheid restafval) zijn begin 2021 licht verbeterd ten opzichte van 2015.Ten opzichte van vergelijkbare gemeenten is sprake van een achterstand. De gemeentelijke doelstellingen voor 2022 liggen nog ver buiten bereik. • De invoering van omgekeerd inzamelen leidt tot betere afvalscheiding en reductie van de hoeveelheid restafval.

Omdat omgekeerd inzamelen nog maar in een deel van de gemeente is uitgezet is deze verbetering nog maar beperkt in de cijfers op gemeenteniveau zichtbaar. • Het is niet realistisch om te verwachten dat met complete invoering van omgekeerd inzamelen een resultaat van 75 kg fijn restafval (per inwoner per jaar) haalbaar is. Gelet op ervaringen elders en eigen gemeentelijke ervaringen is een resultaat van 130 kg fijn restafval realistischer. • Er is sprake van een hoog serviceniveau in de inzameling, met name op het gebied van de grof vuilen grof tuinafval-inzameling. Hoe de service wordt beleefd door de inwoners wordt niet regelmatig gemeten. • De totale afvalbeheerkosten liggen in 2020 nog onder het landelijke gemiddelde, maar vertonen een sterk stijgende trend. Dit wordt met name veroorzaakt door autonome stijgingen aan de afvalverwerkingskant. Ook de relatief hoge hoeveelheid restafval draagt hier aan bij. De feitelijke inzamelkosten zijn relatief laag.

20

Deze info is op afvalstroom-/activiteitniveau niet beschikbaar voor de begroting of realisatie 2019.

Pagina 42 van 65

Endelhovenlaan 1, 3601 GR Maarssen Postbus 1212, 3600 BE Maarssen T 0346 25 40 00 F 0346 25 40 10 www.stichtsevecht.nl

Zwerfafval en bijplaatsingen In Stichtse Vecht maakt men een onderscheid tussen zwerfafval en bijplaatsingen. Zwerfafval is overal in bermen, langs wegen en in plantsoenen en andere openbare buitenruimten liggend afval, over het algemeen klein van aard zoals blikje, flesje, papiertjes sigarettenpeuken etc. Zwerfafval valt niet binnen de taken van het team afval en zij beschikken niet over concrete gegevens over het volume. Afvalcoaches en andere ‘ogen in het veld’ geven wel aan dat invoering van omgekeerd inzamelen tot minder zwerfafval heeft geleid. Bijplaatsingen betreft afval (zakken, karton en grofvuil) dat naast wijk-verzamelcontainers en bij milieuparkjes wordt gezet. Binnen het project omgekeerd inzamelen zijn dergelijke problemen samen met de wijkbewoners (inloopavonden/participatieproces) geïnventariseerd en zijn er verschillende maatregelen getroffen: aanvullende containers op de juiste locaties, een ander inzamelsysteem (op afroep) voor grofvuil met andere aanbiedlocaties, verscherping van toezicht door afvalcoaches, aanstelling van een extra toezichthouder en intensivering van de samenwerking met de Boa’s. Dit heeft tot minder bijplaatsingen geleid in gebieden waar omgekeerd inzamelen is ingevoerd.

4.4.

Inwonerpeiling

In de peiling hebben we vragen gesteld over afvalinzameling, afvalscheiding en de (voorgenomen) uitrol van het omgekeerd inzamelen. We vergelijken ook het gebied waar uitrol heeft plaatsgevonden met het gebied waar dat nog niet het geval is. In hoofdstuk 5 staan de resultaten uitbereider en in figuren beschreven. Afvalinzameling • Bijna zeven op de tien de inwoners vinden dat de afvalinzameling geordend verloopt. Een op de acht inwoners vindt dat het niet geordend verloopt. Er zijn geen verschillen gevonden tussen beide inzamelsystemen. • Ruim de helft van de inwoners van Stichtse Vecht vindt de informatie over afvalinzameling duidelijk. Ongeveer een op de zeven vindt het juist onduidelijk. Er zijn geen verschillen tussen beide inzamelsystemen. • Voor iets meer dan de helft van de inwoners van Stichtse Vecht is het momenteel niet duidelijk waarom de afvalstoffenheffing is gestegen. In plaatsen waar omgekeerd inzamelen nog moet worden ingevoerd, zeg 16% dat het hen wel duidelijk is. In plaatsen waar omgekeerd inzamelen al is ingevoerd is dat 11%. • De meerderheid van de inwoners van Stichtse Vecht is tijdens de coronacrisis niet anders omgegaan met afval dan in de periode daarvoor. Van de groep die wel aangaf tijdens de coronacrisis anders met afval te zijn omgegaan, ging het grootste deel niet of minder vaak naar een afvalbrengstation 21.

• Inwoners noemen als verbetering van de afvalinzameling afval vaker ophalen, huidige situatie behouden, zwerfafval verminderen, meer of betere voorlichting/communicatie, stoppen met scheiden van afval of met omgekeerd inzamelen, meer containers plaatsen en meer inbreng van burgers. Afval scheiden • Inwoners van Stichtse Vecht geven de mogelijkheden om afval te scheiden gemiddeld een lager rapportcijfer (7.0) dan in 2015 (7.4). Waar omgekeerd inzamelen al is ingevoerd is het rapportcijfer nu lager dan in de gebieden waar omgekeerd inzamelen nog ingevoerd moet worden. In 2015 was het oordeel over de mogelijkheden om afval te scheiden juist hoger in het gebied dat nu al omgekeerd inzamelt. • Ongeveer zeven op de tien inwoners scheiden GFT vaak tot altijd. In vergelijking met 2015 zijn iets meer inwoners GFT vaak tot altijd gaan scheiden. Dit aandeel is groter in de plaatsen waar omgekeerd inzamelen al is ingevoerd dan in plaatsen waar dat nog moet gebeuren.