Kerkenvisie Stein def v3
Tekst van het document
Kerkenvisie Stein
Kerkenvisie Stein September 2023
Kerkenvisie Stein 2023
RO groep Wilhelminasingel 58 Postbus 3086 6202 NB Maastricht info@rogroep.nl +31 43 350 00 50 www.rogroep.nl
Op de cover: Martinuskerk te Stein
Inhoud 01
Inleiding
6
01-1
Kerkenvisie gemeente Stein
7
01-2
Aanpak en leeswijzer
8
02
Huidige situatie
9
02-1
Demografische ontwikkeling
9
02-2
Ambtelijke kaders
10
Het Erfgoedbeleid
10
Omgevingsvisie
11
02-3
Religieuze tendens
12
02-4
Kerkgebouwen in de gemeente Stein
14
Martinuskerk, Oud Stein
14
H. Martinuskerk, Urmond
16
Sint-Michaëlkerk, Berg aan de Maas
16
Kapel van het Bitter Lijden, Stein
18
Protestantse kerk, Urmond
18
Sint-Augustinuskerk, Elsloo
20
Mariakerk, Elsloo
21
Sint-Jozefkerk, Meers
21
Kerkenvisie Stein – september 2023
3
O.L.V. Hulp der Christenen kerk (Nieuwdorp) en H. Jozefkerk (Kerensheide) 22
03
Toekomstige situatie
23
Martinuskerk, Oud Stein
24
H. Martinuskerk, Urmond
24
Sint-Michaëlkerk, Berg aan de Maas
26
Kapel van het Bitter Lijden, Stein
26
Protestantse kerk, Urmond
27
Augustinuskerk, Elsloo
28
Mariakerk, Elsloo
29
Sint-Jozefkerk, Meers
29
O.L.V. Hulp der Christenen kerk (Nieuwdorp) en H. Jozefkerk (Kerensheide) 30
04
Conclusie & aanbevelingen
31
H. Martinus, Oud-Stein
31
Kapel van het Bitter Lijden, Stein
32
Protestantse Kerk, Urmond
32
Augustinuskerk (Elsloo), Mariakerk (Elsloo) en Sint Jozefkerk (Meers) 33 Kansen
Kerkenvisie Stein – september 2023
34
4
Bijlage 1 – Kerkenpaspoort Bijlage 2 – Plan van aanpak ‘Kerk en Toekomst’ Berg aan de Maas Bijlage 3 – Inspiratiematrix herbestemde kerken
Kerkenvisie Stein – september 2023
5
01 Inleiding Kerkgebouwen zijn beeldbepalend in Limburg, zo ook in de gemeente Stein. De gebouwen vervullen een religieuze functie, hebben een rijke culturele geschiedenis en een verbindende maatschappelijke en sociale betekenis. De kerkgebouwen zijn fysieke identiteitsdragers, die letterlijk en figuurlijk het hart van de gemeenschap vormen. In het dorps- en stadsgezicht nemen ze een markante plaats in en de gebouwen zijn in veel opzichten betekenisvol voor de gemeenschap. De toekomstbestendigheid van kerkgebouwen staat onder druk. Door teruglopend kerkbezoek ontstaan dalende inkomsten en het wordt steeds lastiger om de onderhoudskosten op te brengen en de exploitatie rond te krijgen. Onderhoud en beheer komen in de knel door een gebrek aan voldoende mankracht/vrijwilligers. De praktijk van alledag is dat een deel van de kerkgebouwen wordt verkocht en een andere bestemming krijgen. De gebouwen worden soms zelfs gesloopt. Om leegstand en/of achterstallig onderhoud te voorkomen en daarmee instandhouding van de eredienst in het godshuis te beogen, is het goed om samen tijdig na te denken over een toekomstbestendige invulling van de kerkgebouwen. Dit betreft een maatschappelijke opgave.
Bij het opstellen van deze kerkenvisie zijn kerkeigenaren dan ook samen met de lokale overheid en andere belanghebbenden in gesprek gegaan over hoe zij de toekomst van het religieus erfgoed én de eredienst zien. Om de gemeente in contact te brengen met belanghebbenden, heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen subsidie beschikbaar gesteld voor het opstellen van een kerkenvisie. De subsidies werden toegekend door het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, die onder het ministerie valt. Via de kerkenvisie heeft de gemeente het gesprek op gang geholpen, inzicht verkregen in de (toekomst)waarde van het religieus erfgoed en heeft zo deze gezamenlijke toekomstvisie opgesteld. Sinds 2019 hebben 240 gemeenten een decentralisatie-uitkering voor de kerkenvisie aangevraagd. Uit een evaluatie eind 2021 bleek dat de kerkenvisie op een goed moment kwam omdat kerkeigenaren al langer zochten naar mogelijkheden om de gebouwen toekomstbestendig te maken. De erkenning vanuit de overheid van de instandhoudingsopgave van de vaak monumentale gebouwen wordt gewaardeerd. Daarnaast is er terughoudendheid ten aanzien van deelname aan het kerkenvisieproces, bijvoorbeeld omdat men er nog niet aan toe was, of vanwege de scheiding tussen kerk en staat.
Onder de respondenten vanuit de kerkeigenaren kwam de meerwaarde van het onderlinge gesprek duidelijk naar voren. Wat opviel bij de evaluatie onder de gemeenten is het woord ‘verbinding’. Daarbij ging het bijvoorbeeld om verbinding tussen gemeente en geloofsgemeenschappen, tussen kerkelijke geloofsgemeenschappen onderling en tussen verschillende beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie. In het begin was het vaak zoeken naar een aanpak die past bij de gemeente en de kerkeigenaren. Het onderlinge gesprek werd als waardevol beoordeeld. Iedere gemeente realiseert zich dat een kerkenvisie het begin is en ziet een vervolg.
Kerkenvisie Stein – september 2023
6
Het primaire doel van deze kerkenvisie is een dialoog over de toekomst van kerkgebouwen opstarten tussen verschillende belanghebbenden. De visie kan dienen als basis voor keuzes over welke kerkgebouwen behouden blijven voor religieus gebruik en voor welke kerken een andere bestemming zal worden gezocht. De kerkenvisie kán een bouwsteen zijn voor de omgevingsvisie. 01-1
Kerkenvisie gemeente Stein
De gemeente Stein heeft RO groep opdracht gegeven om voorliggende visie op te stellen over de toekomstbestendigheid van het religieus erfgoed in haar gemeente in brede zin. Vooruitkijken is voor de gemeente Stein van belang, omdat veranderingen in het gebruik van kerkgebouwen van invloed zijn op leefbaarheid en maatschappelijke structuren. De gemeente Stein wil zicht krijgen op de aard en omvang van de gebedshuizen en de te verwachten toekomstige opgaven rond het religieus erfgoed. Door in gesprek te gaan met belanghebbenden, legt zij een basis voor een vertrouwensband, waarbij de partijen samen structureel over de toekomst van de gebouwen in gesprek blijven. De kerkenvisie inventariseert gegevens per kerkgebouw, maakt waarden rond het religieus erfgoed helder en helpt bij keuzes over welke gebouwen behouden zouden kunnen blijven voor religieus gebruik en voor welke kerken in de toekomst mogelijk een andere bestemming gewenst is. Dit leeft immers bij elke kerkgemeenschap anders. In dit rapport spreken we over kerken omdat de meeste gebedshuizen in de gemeente Stein kerk zijn. Alle gebedshuizen die als zodanig gebouwd zijn, kunnen echter onderwerp van gesprek zijn in de dialoog over de toekomst van het religieus erfgoed. Op basis daarvan zijn de gesprekken uitgezet. De strekking van het onderzoek: Naam kerkgebouw
Adres
Plaats
Bestuur
H. Martinus
Wilhelminaplein 1
Stein (Oud-Stein)
Parochiecluster Stein
OLV Hulp der Christenen*
Peldenstraat 1
Stein (Nieuwdorp)
Parochiecluster Stein
H. Jozef*
Sanderboutlaan 10-A
Stein (Kerensheide)
Parochiecluster Stein
H. Martinus en H. Antonius van Padua
St. Maartenstraat 1
Urmond
Parochiecluster Stein
H. Michaël
Kerkstraat 17
Berg aan de Maas
Parochiecluster Stein
Kapel van het Bitter Lijden
Vaart 1
Stein
Familie Janssen - Meuleberg
Kerkenvisie Stein – september 2023
7
Protestantse kerk
Grotestraat 67
Urmond
Protestantse Gemeente Maasen Beekdal
St. Augustinus**
Op de Berg 9
Elsloo
Parochiecluster Elsloo
St. Jozef**
Schoolsteeg 1
Meers
Parochiecluster Elsloo
Mariakerk**
Dorine Verschurenplein 11
Elsloo
Parochiecluster Elsloo
* De kerken te Nieuwdorp en Kerensheide zijn beiden apart onderwerp van onderzoek. De meest actuele stand van zaken omtrent deze twee kerkgebouwen zal in een paragraaf in dit rapport worden gedeeld. ** Het parochiecluster Elsloo heeft ondanks meerder pogingen tot benadering laten weten niet mee te willen werken aan het opstellen van de kerkenvisie. Derhalve zijn de resultaten voor deze drie kerkgebouwen gebaseerd op een bureaustudie. 01-2
Aanpak en leeswijzer
De kerkenvisie heeft geen vaste vorm; het is maatwerk. De visie dient immers aan te sluiten bij de lokale, specifieke situatie. Het totstandkomingsproces is dan ook dynamisch geweest. Om te komen tot deze gedragen kerkenvisie voor de gemeente Stein hebben wij in de basis vier stappen doorlopen, die waar mogelijk parallel zijn uitgevoerd. Zo is ook deze rapportage opgesteld. Stap 1: Inventarisatie bestaande situatie Wij zijn het proces gestart met een ronde langs de velden om een eenduidig beeld te schetsen van de huidige stand van zaken. In deze fase zijn verschillende individuele gesprekken gevoerd met de gemeente (betrokken beleidsmedewerkers) en vertegenwoordigers van de kerken (pastoor en parochiebestuur) in de gemeente. Ambities, mogelijkheden, integratie van betreffende beleidsvelden en eventuele zorgen en urgenties zijn besproken. Tijdens een de ronde langs de velden zijn de kerkgebouwen bezocht, voor een eerste kennismaking en zichtopname. Daarnaast is de actuele situatie aan de hand van beleidsdocumenten van de gemeente, basisdata uit het kerkenbestand van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, andere relevante informatie van het dekenaat, de parochie en de gemeente en informatie op het gebied van wonen, demografie en (maatschappelijke, culturele en zorg) accommodaties geanalyseerd.
Stap 2: Bepalen behoefte(n) per kerk De verzamelde informatie heeft de basis gevormd om de dialoog aan te gaan, waardoor de ambities en de visie op een toekomstbestendig kerkenbestand in de gemeente opgetekend konden worden.
Kerkenvisie Stein – september 2023
8
•
RO groep is het gesprek aangegaan met het parochiebestuur om samen een visie te vormen per kerkgebouw en urgenties op te halen. Om het visievormingstraject richting te geven, hebben wij onder andere diverse praktijkvoorbeelden getoond ter inspiratie.
•
Wanneer de kerkeigenaar dat wenselijk achtte, hebben wij middels omgevingsdialogen de gemeenschap ‘rondom’ de kerk betrokken bij de totstandkoming van de visie. Tijdens zo’n omgevingsdialoog werden aanwezigen aangespoord om mee te denken over een mogelijke toekomstbestendige invullingsmogelijkheid voor de kerk in hun kern. Daarmee is getracht draagvlak vanuit het kerkbestuur en de lokale gemeenschap te laten ontstaan en is er een netwerk gevormd waarin kerkbestuur & gemeenschap vertegenwoordigd is. De gemeente heeft een constructief meedenkende, ondersteunende en faciliterende rol vervuld.
Stap 3: Afwegingskader / scenario(‘s) Op basis van de inventarisatie en de gesprekken met alle betrokkenen heeft RO groep in afstemming met de kerkeigenaar en de gemeente waar mogelijk per kerk één of meerdere scenario’s opgesteld. Per kerkgebouw hebben we gezocht naar de meest duurzame of meest toekomstbestendige ruimtelijk-functionele invulling. Stap 4: Integraal advies toekomstbestendig kerkenbestand Ter afsluiting van het doorlopen proces hebben wij deze adviesrapportage opgesteld. De afzonderlijke visies per kerkgebouw zijn met elkaar in verband gebracht en op strategisch niveau gekoppeld. Prioriteiten voor de komende jaren zijn aangegeven en uitgewerkt in adviezen. Deze rapportage omvat dus niet alleen een visie, die het mogelijk maakt om per kerkgebouw keuzes te maken, maar kan tevens als input dienen voor gemeentelijk beleid (omgevingsvisie, accommodatiebeleid etc.). De gemeente heeft hierin vooral een ondersteunende en faciliterende rol gespeeld. 02 Huidige situatie In dit hoofdstuk wordt de huidige situatie toegelicht. Daarvoor schetsen we op basis van gegevens van het dataportaal van de Provincie Limburg de demografische ontwikkeling binnen de gemeente Stein. Vervolgens worden een aantal beleidsstukken besproken die in gesprekken met beleidsmedewerkers benoemd zijn als zijnde stukken die de kerkenvisie ondersteunen.
In deze gesprekken zijn daarnaast eventuele urgenties per kerk/kern besproken. Urgenties en lopende zaken zijn vervolgens ook in individuele gesprekken met kerkeigenaren besproken. 02-1
Demografische ontwikkeling
Op 31 januari 2022 telt de gemeente Stein 24.806 inwoners (bron: CBS). De gemeente Stein bestaat uit meerdere kernen: Stein, Elsloo, Urmond, Berg aan de Maas, Meers, Catsop, Kleine Meers, Nattenhoven en Maasbrand. De bevolkingsontwikkeling neemt al jaren af – in 2043
Kerkenvisie Stein – september 2023
9
verwacht onderzoeksbureau E’til dat de gemeente 21.981 inwoners telt. De bevolkingssamenstelling van Stein vergrijst. Dit is een tendens die in veel Limburgse gemeentes te zien is. Tegelijkertijd is echter in de bevolkingscategorie 15-29 jaar en 45-49 jaar een voorzichtig stijgende tendens te zien. De woningvoorraad in Stein typeert zich met name door het grote aandeel grondgebonden ééngezinswoningen. De verwachting is dat in 2040 een overschot aan grondgebonden woningen ontstaat (ruim 1500). Verder blijkt uit de tweede figuur dat er een mismatch bestaat tussen vraag en aanbod: te veel eengezinswoningen en te weinig appartementen/0treden woningen (+249). Ook is er een surplus aan koopwoningen (1320) en sociale huur (195) ten opzichte van particuliere huur (253), die als een kansrijk segment wordt gezien in de gemeente Stein. De woonzorgvragen nemen de komende decennia toe onder impuls van de motor van de vergrijzing. Het totaal aantal ouderen met een zorgvraag loopt op tot 1.984 personen in 2035. Een kleine 20% van hen zal gebruik maken van intramurale voorzieningen, voornamelijk in de verpleeg- en thuiszorg. De overige 80% heeft een woonzorgvraag en zal die extramuraal invullen. Daarbij is vooral de groep “verzorgd wonen” (VW) van belang. 02-2
Ambtelijke kaders
In het inventarisatietraject zijn gesprekken gevoerd met meerdere beleidsmedewerkers. In deze gesprekken hebben zij aangegeven welke beleidsstukken de kerkenvisie kunnen ondersteunen dan wel kunnen voorzien van richtlijnen. HET ERFGOEDBELEID In 2016 is binnen de gemeente Stein het besef ontstaan dat er een erfgoedbeleid ontwikkeld moest worden om het erfgoed binnen de gemeente te beschermen. In de jaren daarvoor is veel erfgoed verdwenen. Binnen het erfgoedbeleid zijn keuzes gemaakt hoe er met het bestaande gemeentelijke ruimtelijke erfgoed wordt omgegaan. Naast dat er is ingezet op het creëren van bewustwording bij inwoners en eigenaren, is er voor gekozen om vooruit te lopen op de nieuwe omgevingswet en het omgevingsplan door regels over de fysieke leefomgeving en het ruimtelijk erfgoed in het erfgoedbeleid op te nemen. Dit betekent concreet dat de “parels die de geschiedenis van Stein vertellen en die bijdragen aan de eigenheid, de identiteit en de historische beleving van de kernen en het landschap” een beschermde status hebben verkregen. In het Erfgoedbeleid worden kerken benoemd, met name de aanwezigheid van vele kerken zonder monumentenstatus omdat deze uit de wederopbouwperiode stammen. In het kader van het Erfgoedproject Stein zijn deze wel als waardevol of zeer waardevol aangemerkt. De volgende kerken, die nog in gebruik zijn als kerk, zijn als waardevol benoemd: •
H. Michaël – Berg aan de Maas
•
H. Martinus – Urmond
•
Mariakerk – Elsloo
•
Kapel van het Bitter Lijden – Stein
•
St. Josephkerk – Meers
Kerkenvisie Stein – september 2023
10
De “Waardering beeldbepalend bouwwerk of gebouw”, opgesteld door de Gemeente Stein, zijn in bijlage 1 van het Kerkenpaspoort bijgevoegd. OMGEVINGSVISIE In de Omgevingsvisie wordt de strategie voor de fysieke leefomgeving voor de komende 20 jaar besproken. Hierin is de ambitie voor de gemeente Stein om in 2040 een eigenzinnige, groene woongemeente in de Zuid-Limburgse Maasvallei te zijn, waar het mogelijk is dorps te wonen in een verstedelijkt gebied met kwalitatief hoogwaardige voorzieningen en ruimte voor ondernemerschap en particulier initiatief. Enkele aspecten uit de Omgevingsvisie bieden aanknopingspunten voor de kerkenvisie: Samenleven: het faciliteren en stimuleren van ontmoeten en verbinden. •
Dit draagt bij aan het behoud en versterken van de gemeenschapszin, waar de gemeente zich sterk voor wil maken.
•
Dit kan bijvoorbeeld door ontmoetingsplekken te creëren, omdat daardoor activiteiten, vriendschappen en betrokkenheid in de buurt ontstaat.
•
Multifunctionele ontmoetingsplaatsen binnen kernen worden dan ook door de gemeente gefaciliteerd. Daarnaast is er ook behoefte aan ontmoetingsruimte op wijkniveau. Op dit moment worden bepaalde bestaande ontmoetingsplekken echter niet optimaal gebruikt. In het kader van kwaliteit boven kwantiteit is deze kwestie onderwerp van nader onderzoek door de gemeente.
•
Het ultieme doel is ontmoetingsplaatsen (ook in de buitenruimte) voor meerdere doelgroepen interessant te maken: met name voor de jongere generatie, om daarmee hun bijdrage aan het vitaal houden van kernen mogelijk te maken.
Actief eigenaarschap van inwoners en ondernemers verder stimuleren en faciliteren •
Inwoners geven zelf aan wat zij nodig vinden om hun kern te houden en te maken tot de kern waar zij zich thuis voelen.
•
Dorpscontactpersonen opereren hierin als verbindende schakel tussen de inwoners en de gemeente.
•
Faciliteren en stimuleren van (buurtgerichte) initiatieven van inwoners die zorgen voor structurele verbindingen binnen én tussen kernen.
Trots en bewust van eigen(zinnige) identiteit en kwaliteit •
Cultuurhistorische waarden kunnen als totempaal dienen voor het versterken van een gedeelde identiteit van een wijk of kern en kan het gevoel van gezamenlijke roots en sociale cohesie onder inwoners versterken.
•
Het vertellen van het verhaal/laten zien/beschermen van een plek en de geschiedenis zijn belangrijk bij het versterken en doorgeven van deze trots aan jeugd, bezoekers, (nieuwe) inwoners door: o Het (h)erkennen van erfgoed o Verbeteren van de kwaliteit van erfgoed o Beleving van erfgoed
Uitgangspunten thema sociale en vitale wijken en kernen •
Identiteit en unieke kenmerken van een wijk of kern centraal stellen.
Kerkenvisie Stein – september 2023
11
•
De ruimtelijke (economische) focus is primair gericht op een versterking van vitale stedelijke en landelijke centrumkernen.
•
Er dient een balans te zijn tussen bedrijvigheid in woonkernen (o.a. detailhandel, horeca, aan huis gebonden bedrijvigheid) en een veilige en gezonde leefomgeving.
•
Binnen woonkernen wordt onderscheid gemaakt in de volgende ruimtelijke subgebieden: Stedelijke en landelijke centrumkernen met concentratiegebieden: hier is ruimte voor bedrijvigheid waarbij functies worden gecentraliseerd, behouden en versterkt. Woongebieden met de focus op wonen en leefkwaliteit. In deze gebieden worden voor de leefomgeving belastende functies in beginsel beperkt. Aanloopgebieden (tussengebieden).
•
Een veilige en gezonde leefomgeving is een belangrijke voorwaarde om de leefkwaliteit in de gemeente Stein als woongemeente te versterken.
02-3
Religieuze tendens
Nederland Het religieuze landschap in Nederland is de afgelopen decennia sterk veranderd. Waar in 1960 nog rond ruim 80 procent van de bevolking katholiek of protestants (vooral hervormd, en een klein deel gereformeerd of anderszins) was, is dat nu geheel anders. De belangrijkste verschuiving is dat een meerderheid van de Nederlanders nu te kennen geeft niet te behoren tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering. Secularisatie: Nederland is een land waar secularisatie een sterke invloed heeft gehad. Veel mensen zijn minder betrokken geraakt bij georganiseerde religie en hebben de traditionele religieuze praktijken en overtuigingen achter zich gelaten. Kerken hebben te maken gehad met een gestage afname van het aantal leden en regelmatige kerkgang. Ontkerkelijking: Het aantal mensen dat zichzelf als religieus of gelovig beschouwt, is aanzienlijk afgenomen. Veel mensen identificeren zich niet langer met een specifieke religie of kerk en hebben zichzelf als 'niet-religieus' of 'niet-gelovig' geclassificeerd. Diversiteit: Naast de afname van de traditionele religie is Nederland een steeds diverser land geworden qua religieuze overtuigingen. Door immigratie zijn er gemeenschappen ontstaan met een breed scala aan religies, waaronder de islam, het hindoeïsme, het boeddhisme, sikhisme en anderen.
Deze religieuze gemeenschappen zijn gegroeid en hebben bijgedragen aan de religieuze diversiteit van Nederland. Individualisering: Er is een trend naar individualisering zichtbaar, waarbij mensen hun eigen spirituele pad volgen buiten de grenzen van traditionele religies. Ze combineren elementen uit verschillende religieuze tradities of creëren hun eigen persoonlijke spirituele overtuigingen. Seculiere samenleving: Nederland heeft zich ontwikkeld tot een seculiere samenleving waarin religie een minder prominente rol speelt in het openbare leven en de politiek. Wetgeving en
Kerkenvisie Stein – september 2023
12
beleid zijn steeds meer gebaseerd op seculiere principes en religie wordt over het algemeen als een privéaangelegenheid beschouwd.
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2018
2019
2020
2021
98600
153800
2017
89800
157900
173500
186700
198000
214300
226100
248700
266300
Het is belangrijk op te merken dat deze trends algemene observaties zijn en dat er nog steeds mensen zijn die actief betrokken zijn bij religie en geloof in Nederland. De veranderingen in het religieuze landschap zijn echter duidelijk merkbaar en hebben de dynamiek van religie in de samenleving beïnvloed.
2022
Het aantal kerkgangers in Nederland van 2010 – 2022. In 2019 en 2020 hebben er geen tellingen plaatsgevonden.
De religieuze betrokkenheid in Nederland is tussen 2017 en 2019 verder afgenomen. In 2017 rekende voor het eerst iets minder dan de helft (49 procent) van de Nederlanders van 15 jaar of ouder zich tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering, in 2019 was dat 46 procent. De katholieken vormen de grootste groep met 20 procent van de bevolking, gevolgd door de protestanten (15 procent) en de moslims (5 procent). Bijna 6 procent rekent zich tot een overige gezindte. Ook het aandeel dat regelmatig een religieuze dienst bijwoont, is geslonken: van 16 procent in 2017 naar 14 procent in 2019. Over het bestaan van God zijn de meningen verdeeld. Zo zegt een op de drie niet in God te geloven, terwijl een kwart dat wel doet. De rest weet niet of God bestaat, twijfelt hierover of gelooft wel in een hogere macht. Limburg Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat Limburg het hoogste percentage gelovigen heeft. Wanneer er naar het aantal inwoners, dat daadwerkelijk naar de kerk gaat wordt gekeken, scoort Limburg juist bijzonder laag. Een verklaring hiervoor is de vergrijzing van de provincie. Jongeren trekken naar stedelijke gebieden en de ouderen blijven in de provincie wonen. Binnen deze laatste bevolkingsgroep is door de opvoeding het katholicisme nog sterk aanwezig.
Door de inrichting van het geloof blijven Limburgers zich verbonden voelen met het geloof. Het katholicisme staat namelijk toe dat men zich niet in de kerk vertoont. Wanneer men biecht, en berouw toont, worden zonden vergeven.
Kerkenvisie Stein – september 2023
13
Gemeente Stein Er zijn geen gedetailleerde gegevens over het geloof binnen de gemeente Stein aanwezig. Uit de gesprekken met verschillende belanghebbenden blijkt echter dat zowel de landelijke als de provinciale tendens van geloofsbelijdenis ook binnen de gemeente doorzet: de kerk wordt minder bezocht, en de mensen die er zitten worden ouder. Dit correspondeert ook met de getallen met betrekking tot kerkbezoek en speciale aangelegenheden zoals onder andere doopsels, die door het parochiecluster Stein is aangeleverd. De algemene tendens, gebaseerd op aangeleverde gegevens terug te vinden in het kerkenpaspoort, dat als bijlage 1 bij dit rapport is gevoegd. 02-4
Kerkgebouwen in de gemeente Stein
MARTINUSKERK, OUD STEIN Rijksmonument 34834 De Martinuskerk is in 1884 gebouwd. Ten tijde van de bouw is gebruik gemaakt van oude bouwmaterialen zoals mergelstenen, waaruit de toren is opgetrokken. In het interieur zijn een aantal kolommen uit oude hardstenen Maaskapitelen uit de 15e eeuw verwerkt. Het gebouw is nog in gebruik als kerk en is een Rijksmonument. Ten opzichte van de weg is de kerk lager gelegen. Aan de achterzijde van de kerk bevindt zich een pleintje, rondom is begroeiing. Aan de noordkant bevindt zich een kerkhof en columbarium. Het kerkgebouw is een Rijksmonument (nr. 34834), heeft een oppervlakte van ca. 744 m2 en heeft ca. 311 zitplaatsen. In 2004 is de Martinuskerk getroffen door een brand. Daarna heeft een grote restauratie plaatsgevonden die er tot vandaag de dag voor zorgt dat het gebouw erg stabiel is en de algemene conditie goed te noemen is. Enkele vochtproblemen blijven zich echter voortdoen. Het betreft een terugkomende vochtplek bij de toren en vooraan bij het priesterkoor, ter hoogte van de eerste pilaar. De oorzaak hiervan is een lekkage aan een dakgoot jaren geleden. De vochtplek blijft terugkeren doordat er gebruik is gemaakt van historische bouwmaterialen. In de buurt van het platte dak ter hoogte van de sacristie zit ook een lekkage waarvan de oorzaak onbekend is. Op dit moment is de lekkage provisorisch gerepareerd.
Er is op die plek echter sprake van monumentaal handstucwerk, wat voor een goed herstel momenteel te kostbaar is.
Kerkenvisie Stein – september 2023
14
Het gewelvenplafond en glas-in-lood in de Sint-Martinuskerk in Stein
De begroting bevat kosten die nodig zijn ten behoeve van onderhoud- en herstelwerkzaamheden zoals het toepassen van preventieve maatregelen, reparaties en schilderwerk. Voor het dekken van deze kosten wordt op verschillende subsidies een beroep gedaan, zoals de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten uit de van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Algemene Subsidieverordening van de Provincie Limburg. Tevens kent de Gemeente Stein incidenteel subsidies toe. In 2021 is door het parochiebestuur een aanvraag gestart voor subsidie vanuit Monumentenzorg ten behoeve van verschillende herstelwerkzaamheden. Specifiek valt hier het behandelen van de vochtplek aan de binnenkant onder en herstellen van het voegwerk aan van de buitenmuur ter hoogte van het columbarium en dus de schaduwkant. Financieel is de Martinusparochie gezond met een positief vermogen. Ook zijn er voor de werkzaamheden in en rondom de kerk genoeg vrijwilligers te mobiliseren. Deze vrijwilligerspoule vergrijst echter en kent weinig tot geen nieuwe (jonge) aanwas. De Martinuskerk blijft populair om in te trouwen en te dopen, wegens de pittoreske uitstraling en intieme setting. Verder wordt deze kerk gezien als de moederkerk van het cluster Stein, Urmond en Berg aan de Maas.
Kapel Maria in de Nood De Kapel Maria in de Nood is in 1760 opnieuw gebouwd. De voorganger stamt uit de middeleeuwen. De kapel is nagenoeg zonder fundering op de berg gezet waardoor verzakkingen en scheuren zijn ontstaan. Het grondplan van de kapel vormt een rechthoek (ca. 6,75 x 5,65 m) met sterk afgesneden hoeken. De hoogte tot het dak bedraagt 4 meter.
Kerkenvisie Stein – september 2023
15
De kapel is opgetrokken uit baksteen met speklagen: een achttal sierlagen van mergel, die elkaar regelmatig afwisselen (drie lagen baksteen tegen één even hoge laag mergel). De kapel staat ook wel bekend als de Bokkenrijderskapel en ligt in het zuidoostelijke deel van de dorpskern Stein op een hoge heuvelrug langs de Maas, op de ‘Hanekraak’, vlakbij buurtschap Keerend. De drukbezochte devotiekapel kent dagelijks vele bezoekers die hier tot bezinning komen en een kaarsje opsteken. Het grootste deel van de inkomsten wordt gegenereerd door de verkoop van noveenkaarsen. Het beheer van de kapel berust sinds 1650 bij de pastoor van de Martinusparochie (heden Parochiecluster Stein) en is bij decreet vastgelegd in 1661. In de maand mei worden er wekelijks missen opgedragen. Daarnaast trekt de kapel ook tijdens Maria Hemelvaart op 15 augustus en op Maria Geboorte op 8 september veel bezoekers. Iedere 5 jaar wordt een processie gehouden: het Mariabeeld wordt dan van de Martinuskerk naar de Mariakapel overgebracht, wat veel bekijks trekt. De volgende processie is in 2025. H. MARTINUSKERK, URMOND De huidige H. Martinuskerk ligt in het midden van de oude dorpskern van Oud-Urmond aan de Sint Maartensstraat. De bouw is in 1955 gestart en de kerk werd in 1956 ingezegend.
Het betreft een georiënteerde, bakstenen en betonnen pseudobasiliek met een iets hogere westbouw en bescheiden klokkentoren achter het priesterkoor. Het ontwerp is van Frits Peutz. De kerk is 958 m2 en telt ca. 450 zitplaatsen. De kerk ligt hoger op een heuvel. Voor de kerk ligt een grasveld met een pad naar de hoofdingang. De kerk wordt omringd door grondgebonden woningen. De kerk heeft geen monumentale status, maar is in de Erfgoedbeleid Stein 2019 wel benoemd als ‘waardevol’ en is daarmee beschermd erfgoed. De voorganger van de kerk is de oude Martinuskerk, ook wel bekend als de Terpkerk. Deze ligt ca. 75 meter westelijker in Oud-Urmond. Toen de Terpkerk in de jaren 70 te klein werd voor de parochie, is deze voor 1 gulden verkocht aan de Urmondse monumentenstichting. Thans is de Terpkerk in gebruik als cultureel centrum. Financieel is de parochie gezond. Dit is mede te danken aan een grote schenking van een aantal jaar geleden. Daarnaast beschikt deze kerk over 5,5 hectare grond die verpacht wordt, en waarmee dus inkomsten worden gegenereerd. De pastorie is jaren geleden verkocht. Op dit moment is de Martinuskerk veel te groot geworden voor de animo. Vrijwilligers zijn er voldoende, maar ook hier vergrijst de vrijwilligerspoule en is er weinig tot geen nieuwe aanwas.
De schutterij, fanfare, carnavalsvereniging, vrouwenbond, seniorenvereniging en scouting hebben nog kerkelijke betrokkenheid. Verder kent de kerk nog een aantal tradities zoals de dodenherdenking, carnavalsmis, patroonsfeesten van de schutterij en de fanfare, de moederdagviering en het vredeslicht. SINT-MICHAËLKERK, BERG AAN DE MAAS De Michaëlkerk ligt in de kern Berg aan de Maas op een natuurlijke verhoging in het landschap. Rechts van de kerk ligt de lagere school. De kerk is omgeven door plantsoenen.
Kerkenvisie Stein – september 2023
16
Achter de kerk ligt de begraafplaats. De omliggende bebouwing bestaat uit particuliere woningen. De kerk is een niet-georiënteerde bakstenen neoromaanse kruisbasiliek in romaniserende trant. De fundamenten van de kerk stammen uit 1825, in 1905 werd deze verbouwd en vergroot. In de jaren daarna is de kerk een aantal keer vergroot, de laatste keer was in de jaren ’50 – de kerk groeide toen van 190 naar 628 zitplaatsen. In 1959 werd de kerk zoals deze in de huidige vorm bekend is, ingezegend. De kerk heeft geen monumentale status, maar is in de Erfgoedbeleid Stein 2019 wel benoemd als ‘waardevol’ en is daarmee beschermd erfgoed. De kern Berg aan de Maas kent circa 2.500 inwoners. De meerderheid van de bewoners komt uit Berg zelf. Het aantal forenzen is de laatste jaren toegenomen. Mensen die in Berg zijn opgegroeid en voor studie zijn verhuisd, keren na het afstuderen wel graag terug. In het verleden heeft het kerkbestuur ooit, gedwongen door het bisdom, moeten opstappen. Daarna zijn er een aantal pastoors geweest die door hun aanpak langzaam maar zeker een afstand tot de gemeenschap hebben gecreëerd. Dit leeft nog steeds binnen de bevolking, waardoor die afstand van de gemeenschap richting de kerk blijft. De betrokkenheid tot de kerk is dan ook al jaren laag, met als gevolg dat ook de financiële situatie sinds een aantal jaar zorgwekkend is. Er bestaat een structureel tekort.
De pastorie van de kerk is een aantal jaren geleden verkocht. Het beleid vanuit het bisdom is echter dat opbrengsten van verkopen opnieuw geïnvesteerd dienen te worden in vastgoed en dus niet mogen dienen om tekorten in de exploitatie te dichten. De huidige pastoor heeft de dorpsbewoners op de hoogte gebracht van de financieel nijpende situatie en heeft middels een aantal acties extra bijdragen weten te genereren. Echter waren deze nooit voldoende om de grote tekorten aan te vullen.
De Michaëlkerk in Berg aan de Maas
Adviescommissie “Parochie Berg aan de Maas en de Toekomst” De oproep heeft er wel voor gezorgd dat een adviescommissie zich manifesteerde, die actiever wilde kijken naar hoe de kerk in stand gehouden kon blijven. Deze commissie ontstond vóórdat corona uitbrak. Het doel van de adviescommissie is/was het opstellen en implementeren van een strategisch aanpak, uitgewerkt in een plan van aanpak, om kerk en parochie wederom een meer centrale en veelzijdige rol toe te delen, zodat de handhaving van
Kerkenvisie Stein – september 2023
17
de Limburgse (kerkelijke) tradities, pastorale werkzaamheden en saamhorigheid in de ruimste zin van het woord gewaarborgd blijven voor de toekomst van de parochie. De commissie keek onder andere naar hoe missen interessanter konden worden vormgegeven om meer mensen te trekken en hoe het kerkgebouw ingezet kon worden voor bijvoorbeeld tentoonstellingen, concerten en lezingen. Hier is door de adviescommissie in samenwerking met de pastoor een plan van aanpak voor gemaakt, dat als bijlage 2 bij dit rapport is gevoegd. KAPEL VAN HET BITTER LIJDEN, STEIN De Kapel van het Bitter Lijden is gelegen in een woonwijk in Stein, op de hoek van Vaart en de Begijnenstraat. De bouw van de kapel is gestart in 1972 en in 1973 werd deze in gebruik genomen. De kapel heeft een nagenoeg vierkante plattegrond met afmetingen van ongeveer 20 bij 20 meter en één afgeschuinde hoek. Het gebouw is opgetrokken uit gele bakstenen en delen van glassteen, en heeft één bouwlaag met een plat dak. Op de buitenmuren zijn kruisjes aangebracht, vergelijkbaar met die van de kruisweg. Het dak wordt gekenmerkt door drie kruisen van neonlicht. Binnenin is de ruimte afgewerkt met een natuurstenen vloer en een houten plafond. De kapel biedt plaats aan ongeveer 200 personen.
Het middelpunt van de kapel is een stenen altaar met zes kaarsen, een bronzen tabernakel met twee engelen op de deurtjes en daarboven een kruisbeeld met overhuiving en twee kaarsenstandaards. Onder het altaar bevindt zich een gekleurde pietà in gips, terwijl achter het altaar een glaswand te vinden is met een kruisbeeld van ongeveer 1 meter hoog. Aan de voorzijde van het altaar staan twee communiebanken. De kapel is in eigendom van de familie Meuleberg en behoort tot het parochiecluster Stein. De kapel is erkend door het bisdom. Door de gemeente Stein is de kapel als cultuurhistorisch waardevol gewaardeerd vanwege de historisch-ruimtelijke samenhang, architectonische waarden en/of (cultuur)historische waarden en meer in het bijzonder omdat onder andere: •
Het pand van betekenis is voor de plaatselijke geschiedenis als uitdrukking van een sociale en geestelijke ontwikkeling;
•
Het object van betekenis is in de herinnering van de plaatselijke bevolking;
•
Het pand van betekenis is in relatie tot het ontwerp, dat is gemaakt door de plaatselijke architect en voormalig wethouder Geurt Pepels;
•
De kapel zeldzaam is als laat voorbeeld van een devotie- en bedevaartlocatie.
Op dit moment vindt in de kapel nog elke zondag een mis plaats die zo’n 30 bezoekers trekt. De missen worden in het Latijns gegeven, de eigenaren merken daardoor een verjonging binnen de bezoekers. De kapel is een stichting en heeft daarmee géén winstoogmerk. Zij spelen ieder jaar ‘break-even’ en hebben daarmee een stabiele financiële situatie. PROTESTANTSE KERK, URMOND Rijksmonument 34840 De Protestantse kerk ligt in Oud-Urmond op een heuvel aan de Grote Straat. Het kerkje is in 1685 gebouwd. Het is een wit geschilderde, eenbeukige classicistische kerk met rond gesloten koor, dakruiter en een voorzijde met vlakke topgevel. De kerk is omgeven door een tuin, een kleine begraafplaats en bebouwing en is te bereiken via een hek en trappen naast de
Kerkenvisie Stein – september 2023
18
pastorie. Het kerkgebouw is een Rijksmonument (nr. 34840), heeft een oppervlakte van ca. 123 m2 en heeft ca. 80 zitplaatsen. De pastorie staat aan de voet van de heuvel. De kerk is eigendom van de Protestantse Gemeente Maas- en Beekdal (PGMB). Dit is een samenwerkingsverband van verschillende protestantse kerken in de burgerlijke gemeenten Beek, Stein, Meerssen en Valkenburg aan de Geul in de provincie Limburg. De gemeente is ontstaan uit een fusie van verschillende lokale kerken en heeft als doel om als protestantse gemeenschap samen te werken en gezamenlijk invulling te geven aan het protestantse geloof. De Protestantse Kerk en haar kerkgebouwen in het algemeen Een protestants kerkgebouw is niet gewijd en geldt meer, anders dan voor katholieken, als een functioneel gebouw waar ‘het Woord’ wordt verkondigd. Hoewel protestantse kerkgebouwen verhuurd kunnen worden voor niet-religieuze activiteiten, lopen opvattingen over wat men daarvoor gepast vindt in de praktijk uiteen. De protestantse kerk opereert zelfstandig, de gemeenschappen beslissen zelf over afstoten, herbestemmen of nevenbestemmen. Procedures, activiteiten en rituelen voor het buiten gebruik stellen van het kerkgebouw kunnen per genootschap verschillen. In de praktijk valt het de geloofsgemeenschappen zwaar om afstand te doen van de als heilige plaats geconstrueerde gebouwen.
De omzetting van de kerkgebouwen gebeurt dan ook met zorg. Naast het bieden van een plaats van ontmoeting en geloofsverdieping, speelt de Protestantse Gemeente Maas- en Beekdal ook een actieve rol in de lokale gemeenschap. Zo is de gemeente betrokken bij lokale initiatieven op het gebied van diaconie en maatschappelijke dienstverlening. Dit doet zij door bijvoorbeeld voedselbanken te ondersteunen, te helpen bij schuldhulpverlening en door in te zetten op het versterken van de sociale cohesie en het welzijn van de gemeenschap als geheel. Ook worden er andere activiteiten georganiseerd, zoals bijbelstudieavonden, gespreksavonden, concerten en maatschappelijke activiteiten. Voor de kerk in Urmond specifiek wordt het verbruik van gas ten behoeve van de verwarmingsinstallatie als grootste probleem ervaren. De temperatuur in de kerk mag namelijk nooit onder de 14 graden duiken in verband met de bescherming van het monumentale orgel. Het orgel werd in 1768 gebouwd door de bekende orgelbouwer Franssen uit Roermond. In de loop der tijd heeft het enkele aanpassingen ondergaan, maar is grotendeels nog in oorspronkelijke staat. Het orgel van de Protestantse Kerk in Urmond wordt beschouwd als een van de belangrijkste historische orgels in de regio door de bijzondere klank.
Het instrument heeft een rijke geschiedenis en is van grote culturele en historische waarde doordat het een typisch (goedbewaard) voorbeeld is van de orgelbouw uit de 18e eeuw. Het orgel is geschonken door Prins Hendrik en Prins Frederik. Het orgel wordt nog regelmatig gebruikt tijdens kerkdiensten en bij concerten. Het bestuur van de Protestantse Gemeente, waar de kerk in Urmond onder valt, wilt graag kijken hoe zij zich aan de nieuwe realiteit met energieprijzen kunnen aanpassen, rekening houdend met de monumentale beperkingen. Het kerkgebouw staat op dit moment kostenneutraal op de balans waardoor er geen financiële urgentie bestaat.
Kerkenvisie Stein – september 2023
19
SINT-AUGUSTINUSKERK, ELSLOO Rijksmonument 34875 De Augustinuskerk ligt op het hoogste punt van de oude dorpskern van Elsloo. Via een trap leidt een smalle klinkerweg tussen twee oude huizen door en langs het goed onderhouden kerkhof naar de hoofdingang. Om de kerk ligt een kleine, parkachtige groenvoorziening. De kerk zelf is een niet-georiënteerde, drieschepige kerk met één zadeldak over drie schepen. De voorkant ligt op de zuidzijde en is voorzien van een vierkante toren met een balustrade, hoektorentjes en spits, die bijna geheel binnen het schip valt. Een ronde absis sluit de kerk af. De kerk zoals die nu bekend is, is in 1848-49 gebouwd en in de jaren 1963-65 en 2009-10 gerestaureerd. In 2015 is de kerktoren nog uitgebreid gerestaureerd. Het kerkgebouw is een Rijksmonument (nr. 34875), heeft een oppervlakte van ca. 449 m2 en heeft ca. 250 zitplaatsen. De kerk herbergt diverse bezienswaardigheden zoals het uit de 13 e eeuw stammende ‘houten kruis van Catsop’ en een ‘Sint Anna te Drieën’ van de Meester van Elsloo (16 e eeuw). Deze kerk is door de inwoners gebouwd uit zelfgebakken stenen naast de ingestorte kerk van mergel uit de 15e eeuw. Links van de hoofdingang is de toegang tot een aparte Maria devotiekapel, die vrij toegankelijk is.
Het imposante barokke altaar in de Augustinuskerk te Elsloo
De parochie St. Augustinus (Elsloo) en St. Jozef (Meers) vormen een federatie, dat wil zeggen dat alles (bestuur, beleid, etc.) behalve de financiën, gezamenlijk is. Volgens de website van Katholiek Elsloo is het doel van de parochie is datgene waar elke parochie van de R.K. Kerk voor hoort te staan proberen een levende geloofsgemeenschap te vormen gericht op de verkondiging en viering van het geloof en het handen en voeten geven aan het Christelijk leven in dienstbaarheid zoals dat door de Kerk bedoeld wordt. Het parochiecluster Elsloo heeft ondanks meerder pogingen tot benadering laten weten niet mee te willen werken aan het opstellen van de kerkenvisie. Derhalve zijn de resultaten voor
Kerkenvisie Stein – september 2023
20
deze drie kerkgebouwen gebaseerd op een bureaustudie. De website van katholiek Elsloo geeft echter wel een inkijk in de financiële stand van zaken: “De parochie St. Augustinus heeft de beschikking over de volgende kerkgebouwen: St. Augustinuskerk, Elsloo, (Rijks- en provinciaal monument) en Mariakerk, Elsloo. Andere gebouwen die eigendom zijn van de parochie zijn de pastorie in Elsloo (bij de Mariakerk), het oud klooster bij de St. Augustinuskerk (Rijksmonument). De parochie heeft de zorg over het kerkhof ‘Op de Berg’ en bezit enkele hectaren landbouwgrond. Gebouwtechnisch zijn deze kerken na restauratie en opknapbeurten in (zeer) goede staat. Speciale aandacht moet worden besteed aan het beheer van de kerkelijke kunstvoorwerpen (en monumentaal orgel) in de kerken, m.n. in de St. Augustinuskerk. De financiële positie van de parochie St. Augustinus is goed. Er zijn geen opeisbare schulden en het vermogen van de parochie is positief. Er zijn voorzieningen getroffen voor groot onderhoud van de gebouwen en voor vooruit ontvangen grafrechten. Er is ook vermogen belegd. De parochie heeft teruglopende opbrengsten uit Kerkbijdragen en collecten en wordt hierdoor steeds meer afhankelijk van de beleggingsopbrengsten.” MARIAKERK, ELSLOO De Maria- of Onze-Lieve-Vrouwekerk ligt aan het Dorine Verschurenplein in het centrum van het nieuwe gedeelte van Elsloo.
Het Dorine Verschurenplein wordt als markt- en parkeerplaats gebruikt. Rondom het plein liggen winkels. De kerk sluit het plein af en is door haar grootte prominent aanwezig. De kerk is een niet-georiënteerde bakstenen pseudobasiliek met een halfronde absis en dakruiter. Er is geen kerktoren. De kerk is in 1958 gebouwd en in 1959 in gebruik genomen. Met een omvang van 1371 m2 en 1000 zitplaatsen is dit de grootste kerk in de gemeente. Het gebouw beschikt over een parochiezaal die op zondag na de mis vaak gebruikt wordt als gemeenschapsruimte. In de kelder bevindt zich een ruimte die door jeugd gebruikt werd/wordt. De kerk is voorzien van de modernste technologie die ervoor zorgt dat een livestream van de mis mogelijk is. De Mariakerk valt binnen de parochie St. Augustinus dus de financiële situatie is hetzelfde als voor de Augustinuskerk zoals in de voorgaande paragraaf beschreven. SINT-JOZEFKERK, MEERS De Sint-Jozefkerk is gelegen in Groot-Meers aan de Schoolsteeg. Voor de kerk ligt een plantsoen, achter de kerk is een tuinaanleg. Het is een driebeukige kerk met driezijdig gesloten koor en een ongelede toren met schilddak en dakruiter. De kerk is in 1910 gebouwd en in 1923 uitgebreid. De kerk heeft geen monumentale status, maar is in de Erfgoedbeleid Stein 2019 wel benoemd als ‘waardevol’ en is daarmee beschermd erfgoed.
Het gebouw heeft een oppervlakte van 616 m2 en heeft 450 zitplaatsen. De bijbehorende pastorie is verhuurd en zorgt daarmee voor een bescheiden bedrag aan inkomsten. Het patronaat is nog in eigendom van de parochie. Het parochiecluster Elsloo heeft ondanks meerder pogingen tot benadering laten weten niet mee te willen werken aan het opstellen van de kerkenvisie. Derhalve zijn de resultaten voor
Kerkenvisie Stein – september 2023
21
deze drie kerkgebouwen gebaseerd op een bureaustudie. De website van katholiek Elsloo geeft echter wel een inkijk in de financiële stand van zaken: “De parochie St. Jozef beschikt over één kerkgebouw: de St. Jozefkerk in Meers en heeft zorg voor één kerkhof: Gods Akker. Verder bezit de parochie de pastorie bij de St. Jozefkerk en het naastgelegen patronaat. Het kerkgebouw is in orde maar het dak is op niet al te lange tijd aan vervanging toe. De toekomst en behoud van het kerkgebouw wilt het parochiebestuur samen met het bisdom bekijken tegenover plannen die de parochiestructuur overstijgen. Het patronaat wordt voor een symbolisch bedrag verhuurd aan de bejaardenbond, die ook voor het onderhoud van het gebouw zorgt. De financiële positie van de parochie St. Jozef is zorgwekkend. Er zijn weliswaar geen opeisbare schulden en het vermogen van de parochie is positief, maar de inkomsten uit Kerkbijdrage en collectes lopen zorgwekkend terug. Dit is des te zorgwekkender omdat de hele structuur van de gemeenschap lijkt te verdampen: zo zijn de school, de winkels en een aantal verenigingen al verdwenen.” O.L.V. HULP DER CHRISTENEN KERK (NIEUWDORP) EN H. JOZEFKERK (KERENSHEIDE) Deze twee kerken zijn apart onderwerp van onderzoek (geweest) waar de volgende resultaten uit zijn gekomen: •
Het plan voor de kerk te Kerensheide is om deze om te bouwen tot buurtcentrum met ca. 24 zorgwoningen. In deze kerk werd al ruim zeven jaar geen kerkdienst meer gehouden en was wegens achterstallig onderhoud toe aan een fikse renovatie. De parochie heeft als eigenaar met Stichting Wijkcentrum Sint Jozefkerk Kerensheide en de projectontwikkelaar een Focus Real Estate een intentieovereenkomst getekend. De realisatie tot wijkcentrum en zorgwoningen is mogelijk te danken aan subsidies vanuit gemeente en provincie. Het kerkbestuur staat daarnaast namens de parochie borg voor een bedrag.
•
De kerk in Nieuwdorp aan de Peldenstraat is met 1169 m2 en 800 zitplaatsen de op één na grootste kerk binnen de gemeente. De kerk is nog in de eredienst maar wordt op korte termijn gesloten. De bijbehorende pastorie wordt door pastoor Schwillens bewoond. Het gebouw is onderwerp van onderzoek bij de ontwikkeling van het “Bruisend Hart Nieuwdorp”. RO groep heeft een ontwikkelplan opgesteld voor de gebouwen en percelen van de kerk en de voormalige basisschool met als doel een bruisend wijkcentrum te realiseren: een plek waar inwoners, bezoekers en ondernemers zich thuis voelen. Uit het onderzoek kwam naar voren dat het niet haalbaar is de kerk en het voormalige schoolgebouw te behouden. Op de plek van de kerk en de voormalige basisschool is nu het plan om een aantal welzijn- en zorgvoorzieningen bij elkaar te brengen. De stichting Buurtcentrum Nieuwdorp, zorginstelling Vivantes en PIW (Partners in Welzijn) krijgen hier een vaste plek. Activiteiten voor de wijk, de welzijnsinloop van maatschappelijke partijen als PIW, Stichting MEE zuid Limburg, Steunpunt Mantelzorg Zuid, Zaam Wonen en Vidar krijgen hier ook een plek. Verder is er ruimte om 64 zorggeschikte woningen te bouwen in verschillende woningtypen.
Kerkenvisie Stein – september 2023
22
03 Toekomstige situatie Steeds meer kerken verliezen hun religieuze functie als gevolg van ontkerkelijking. Sommige kerken kunnen nog steeds in gebruik blijven als er nevenfuncties aan worden toegevoegd, maar vaak is dat niet mogelijk. In dat geval besluiten kerkbesturen om de kerk af te stoten en te verkopen aan de gemeente, een stichting of een commerciële partij. Sinds 1975 zijn er 1340 kerkgebouwen buiten gebruik geraakt in Nederland, deels door het samenvoegen van kerkelijke gemeenten en parochies. Meer dan 1000 van deze kerken hebben een nieuwe functie gekregen, terwijl de rest is gesloopt. In 2008 waren er nog 8323 kerken in gebruik. Naar verwachting zullen er de komende tien jaar veel kerkgebouwen vrijkomen, gemiddeld twee per week, ongeveer 600-700 protestantse en 400-500 rooms-katholieke kerken. Dit maakt de opgave om nieuwe passende bestemmingen te vinden vele malen groter dan in de afgelopen decennia. Het vinden van een nieuwe bestemming voor een kerk is geen gemakkelijke opgave. Kerkgebouwen zijn niet gebouwd als commercieel vastgoed, juist als gestolde ideeën van geestelijk leven. Het succes van herbestemming hangt af van veel factoren, zoals de locatie en het type gebouw. Verkoopprijzen kunnen variëren van 1 euro tot ver boven een miljoen euro.
Bovendien zijn vooroorlogse kerken moeilijker te herbestemmen vanwege hun hoge, waardevolle binnenruimtes die niet altijd geschikt zijn voor nieuwe functies, vooral als er verdiepingen moeten worden ingebracht. Nieuwe functies brengen ook nieuwe eisen met zich mee, zoals daglicht, comfort en indeling, wat kansen biedt maar ook risico's met zich meebrengt. Ingrijpende aanpassingen kunnen de monumentale waarden van een kerk onbedoeld aantasten, of de monumentale status beperkt voornoemde eisen. De sluiting van een kerkgebouw is niet een op zichzelf staand gebeuren. Het is in feite de afronding van een veel langer durend proces waarbij het kerkbestuur een gebouwenplan heeft gemaakt, (meerdere) geloofsgemeenschappen naar elkaar zijn toegegroeid, gemeenschappen al enige tijd bijvoorbeeld om-en-om een viering verzorgen of koren zijn geïntegreerd. Pas dan kan een bestuur een voorstel aan de bisschop doen om een van de kerkgebouwen aan de eredienst te onttrekken en aan een herbestemming of herontwikkeling werken. Het decreet zelf wordt overigens pas uitgebracht als betreffend kerkgebouw al is gesloten en duidelijk is wat er met het gebouw gaat gebeuren. In het Wetboek van canoniek recht staat daarnaast dat wanneer een kerk aan de eredienst is onttrokken, deze moet worden teruggebracht ‘tot een profaan en niet onwaardig gebruik’.
Dat betekent dat het kerkgebouw gebruikt moet worden op een manier die niet tegen het geloof of de katholieke moraal in gaat. In dit hoofdstuk wordt per kerk de visie op de toekomst van het gebouw omschreven. Een vastomlijnd recept daarvoor bestaat niet; bij het nadenken over de toekomst van (monumentaal) religieus vastgoed staat maatwerk voorop.
Kerkenvisie Stein – september 2023
23
MARTINUSKERK, OUD STEIN Het toekomstperspectief voor de Martinuskerk in Stein lijkt over het algemeen positief, met enkele uitdagingen die moeten worden aangepakt. Stabiliteit en conditie: Na de brand in 2004 heeft er een grote restauratie plaatsgevonden, waardoor het gebouw momenteel stabiel is en over het algemeen in goede conditie verkeert. Hoewel er nog enkele vochtproblemen zijn, lijken deze beheersbaar te zijn en kunnen ze worden aangepakt met onderhouds- en herstelwerkzaamheden. Financiële gezondheid: Financieel gezien is de Martinusparochie gezond, met een positief vermogen. Er wordt een begroting opgesteld voor onderhouds- en herstelwerkzaamheden, en er wordt actief gezocht naar subsidies om deze kosten te dekken. Het succes van subsidieaanvragen kan van invloed zijn op de uitvoering van noodzakelijke reparaties en onderhoud. Vrijwilligers en betrokkenheid: De Martinuskerk kan nog steeds rekenen op de betrokkenheid van vrijwilligers, maar er wordt opgemerkt dat de vrijwilligerspoule vergrijst en weinig nieuwe (jonge) aanwas heeft. Het is belangrijk om nieuwe vrijwilligers aan te trekken om te helpen bij het onderhoud en beheer van de kerk op de lange termijn. Culturele betekenis en populariteit: De Martinuskerk heeft een pittoreske uitstraling en een intieme setting, waardoor het aantrekkelijk blijft voor trouwceremonies en doopplechtigheden.
Het wordt ook beschouwd als de moederkerk van het cluster Stein, Urmond en Berg aan de Maas, wat aangeeft dat het een belangrijk historisch en cultureel centrum is voor de lokale gemeenschap. Al met al lijkt de Martinuskerk een positieve toekomst tegemoet te gaan, maar het is belangrijk om de vochtproblemen aan te pakken, de betrokkenheid van vrijwilligers te vergroten en financiële middelen te blijven zoeken om het onderhoud en herstel te waarborgen. Door deze uitdagingen aan te pakken, kan de Martinuskerk haar rol als historisch en cultureel monument blijven vervullen en een belangrijk onderdeel blijven van het dorpsleven in Stein. H. MARTINUSKERK, URMOND Gebruik: Qua omvang is de Martinuskerk inmiddels te groot voor de eredienst geworden. Er ligt een informele wens vanuit het parochiebestuur om eventueel weer met de Terpkerk te wisselen van functie. De functie van de Terpkerk – het culturele centrum – zou volgens verschillende betrokkenen ook goed functioneren in de Martinuskerk. Redenen hiervoor zijn onder andere het formaat (ruimte voor groei) en de ruimtelijke indeling van het gebouw, met name wanneer er over multifunctioneel gebruik van de Martinuskerk wordt nagedacht. Voor slechts exposities blijft de Martinuskerk te groot.
Een suggestie met betrekking tot multifunctioneel gebruik, die vanuit betrokkenen is gedaan, is het herhuisvesten van de fanfarezaal in de Martinuskerk. De huidige fanfarezaal ligt in Oud-Urmond en doet volgens enkele kenners stedenbouwkundig afbreuk aan de omgeving. Daarnaast is deze zaal sterk verouderd. Op dit moment maken onder andere de carnavalsvereniging en de vrouwenbond gebruik van deze fanfarezaal. Wanneer er grotere evenementen of evenementen met zitplaatsen plaatsvinden, wordt de zaal te klein.
Kerkenvisie Stein – september 2023
24
De Urmondse Monumentenstichting geeft aan dat herhuisvesting in de Martinuskerk allereerst niet schoort met het doel van de Monumentenstichting: het in stand houden van Rijksmonumenten in Urmond. Daarnaast is de Martinuskerk voor de stichting ook te groot en brengt het object te veel exploitatielasten met zich mee.
De Martinuskerk in Urmond
De Terpkerk wordt op dit moment gebruikt als exporuimte, voor concerten, lezingen, toneelstukken en af en toe een filmavond. Het bestuur van de Terpkerk geeft aan dat zij tevreden zijn met deze programmering en deze flexibiliteit willen behouden. Ook gaat de voorkeur ernaar uit de kerk enkel ter beschikking te stellen voor activiteiten met een culturele insteek. Daarom is het verplaatsen van de H. Missen naar de Terpkerk geen optie. Daarnaast is de Terpkerk niet goed toegankelijk voor mindervaliden. De bestuursleden van de Urmondse Monumentenstichting geven aan, conform de demografische gegevens, dat Urmond tamelijk verjongt. De aanname wordt gedaan dat dit komt door het gebrek aan doorstroommogelijkheden in woonproducten voor ouderen. Daarop volgt de suggestie om op lange termijn bijvoorbeeld seniorenhuisvesting binnen de Martinuskerk te overwegen. De vraag naar levensloopbestendige woningen is continu. Ook tijdens een informatieavond was dit het meest gedragen scenario wanneer de situatie ertoe zou leiden dat de kerk aan de eredienst onttrokken zou moeten worden. In de kerk zou een ruimte voor de eredienst bewaard kunnen worden, daarnaast heeft de protestantse gemeente ook aangegeven dat de protestants kerk gebruikt mag worden voor de rooms-katholieke eredienst.
Kerkenvisie Stein – september 2023
25
SINT-MICHAËLKERK, BERG AAN DE MAAS In het vorige hoofdstuk is terug te lezen dat de financiële situatie van de kerk in Berg aan de Maas binnen het parochiecluster het meest noodlijdend is. Sluiting van het kerkgebouw zal snel aan de orde zijn. Wanneer er geen concrete herbestemmingsmogelijkheid – die gesteund wordt door de eigenaar van de kerk (de parochie) voor het gebouw wordt aangedragen – wordt de kerk gesloten, maar niet aan de eredienst onttrokken. Voor de kerk in Berg aan de Maas zijn in het verleden verschillende initiatieven genomen. In het vorige hoofdstuk is de werkgroep/adviescommissie “Parochie Berg aan de Maas en de Toekomst” al besproken. Een van de hoofddoelen, het financieel vitaal houden van de parochie is niet behaald. Om dit te kunnen bewerkstelligen, zette het plan van aanpak onder andere in op het organiseren van evenementen en multifunctionele bijeenkomsten zoals gospel, muziekconcerten, exposities en jeugdbijeenkomsten. Nog steeds is het sentiment onder de omwonenden dat de kerk wegens haar beeldbepalende karakter in de huidige verschijningsvorm moet blijven bestaan. Daarnaast wordt het gebouw omringd door een kerkhof met lopende grafrechten waardoor nabestaanden graag nog naar de plek zouden willen komen, maar ook graag de mogelijkheid willen behouden om te begraven op het kerkhof.
Binnen het kerkgebouw wordt de kapel met de glazen wand het liefst behouden als gebedsfunctie. Wanneer behoud van het gebouw niet haalbaar blijkt, vinden de inwoners van Berg aan de Maas de kerktoren het belangrijkst om te behouden. Wanneer er wordt nagedacht over behoeftes die spelen binnen de kern gaat het over huisvesting voor met name senioren en starters. Daarnaast wordt de aanwezigheid van verschillende verenigingen benoemd en hun mogelijke ruimtebehoefte, zonder daarmee in het vaarwater van ruimtes zoals het Multifunctioneel Centrum te belanden. Als laatst wordt het gebrek aan functies voor jongeren, zoals bijvoorbeeld een sportschool benadrukt. Deze oproepen passen bij de Visie DOP Berg-Nattenhoven die in 2020 door het bestuur van de Stichting DOP Berg-Nattenhoven is vastgelegd. In die visie is leefbaarheid het belangrijkste thema dat binnen de onderwerpen wonen, maatschappelijke voorzieningen, openbare ruimte, ruimtelijke ontwikkelingen en sociale samenhang & verbinding opgezocht wordt. Met name binnen het onderwerp wonen wordt er gezocht naar voldoende – diverse – woonvoorzieningen, voor jong en oud. Hierbij wordt ook het aanwezige verenigingen- en cultuuraanbod aangehaald en het belang van behoud daarvan.
Het onderwerp sociale samenhang en verbinding is in dat kader ook interessant, omdat het DOP Berg-Nattenhoven actief de samenwerking met lokale initiatieven en verenigingen op wil zoeken. Getracht wordt de gemeenschapszin en leefbaarheid te bevorderen door onder andere bijeenkomsten en evenementen te organiseren. Bewoners van Berg benoemen dan ook dat de kerk, die altijd als plek voor samenkomst heeft gediend, daar wellicht weer een rol in zou kunnen spelen. KAPEL VAN HET BITTER LIJDEN, STEIN De kapel is van grote betekenis voor de plaatselijke geschiedenis, omdat het een uitdrukking is van sociale en geestelijke ontwikkelingen. Het gebouw symboliseert een specifieke periode en heeft een sterke verbondenheid met de herinnering van de plaatselijke bevolking. Ook ruimtelijk vormt de kapel samen met de ontwikkeling van de omliggende wijk tussen de Heerstraat en het Houterend een belangrijk onderdeel van de historische en ruimtelijke
Kerkenvisie Stein – september 2023
26
samenhang in dit gebied. De kapel is ontworpen door de lokale architect en voormalig wethouder Geurt Pepels. Zijn ontwerp draagt bij aan de architectonische waarde van het pand. De bouwmassa en gevels zijn gaaf bewaard gebleven, waardoor de oorspronkelijke vormgeving goed zichtbaar is gebleven. Dit geeft de kapel een authentiek karakter. De kapel heeft een bijzondere zeldzaamheidswaarde als laat voorbeeld van een devotie- en bedevaartlocatie. Het is een uniek en opmerkelijk fenomeen dat de kapel een speciale status geeft binnen de context van religieuze en culturele gebouwen. Dit maakt ook dat de kapel een specifieke, vaste groep bezoekers blijft trekken. Zoals gesteld in de omschrijving van de huidige situatie, geeft het bestuur van de kapel aan dat alle kosten jaarlijks gedekt kunnen worden met de inkomsten. Zij verwachten wel dat dit in de toekomst wellicht lastiger gaat worden. De stichter van de kapel heeft nooit collectes gehouden en in haar geest zal dat in de toekomst ook niet gaan gebeuren. Voor de offerkaarsen staat geen vast bedrag, mensen zijn vrij te geven wat ze zelf willen en kunnen missen. De kosten van de priester/pastoor welke de heilige mis op zondag opdraagt worden grotendeels gecompenseerd door degene die de mis aangevraagd heeft. Concluderend kan worden gesteld dat de kapel een waardevol en uniek cultuurhistorisch object is.
De historisch-ruimtelijke samenhang, architectuurhistorische waarden, cultuurhistorische betekenis en zelfredzaamheid maken deze kapel van grote waarde voor de plaatselijke geschiedenis en de herinnering van de gemeenschap. PROTESTANTSE KERK, URMOND In voorgaand hoofdstuk is geschetst hoe de Protestantse kerk in Urmond al jaren vooruitstrevend bezig is met het inzetten van het kerkgebouw voor het genereren van extra inkomsten. Specifiek voor de kerk in Urmond blijven de stookkosten echter een punt van zorg. De eigenaar van de kerk zou gebaat zijn bij meer kansen met betrekking tot energiezuinig/duurzaam verwarmen. Uitgangspunten PGMBD in het kader van de kerkenvisie/toekomstvisie Voor deze kerkenvisie is gesproken met de voorzitter van de Kerkenraad, de scriba en met de voorzitter van het college van kerkrentmeesters, allen van de Protestantse Gemeente Maasen Beekdal. De uitgangspunten zijn: •