A De economie van de gemeente Stein 20211022 Eindrapportage.pdf

De economie van de gemeente Stein Data-analyse eindrapportage

colofon

projectnaam De economie van de gemeente Stein datum 22 oktober 2021 projectnummer P04558 opdrachtgever Gemeente Stein BRO projectleider FRi projectteam HdV, FSi bron Kaft Gemeente Stein

BRO Industriestraat 94 5931 PK Tegelen T +31 (0)77 373 06 01 E info@bro.nl www.bro.nl

Inhoudsopgave 1

Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Methode van onderzoek

3 3 3

2

Structuurkenmerken 2.1 Economisch-geografisch ligging 2.2 Aantal vestigingen 2.3 Starters en stoppers 2.4 Werkgelegenheid naar grootteklasse 2.5 Vestigingen naar sector 2.6 Arbeidsplaatsen naar sector 2.7 Brede samenstelling en ontwikkeling

5 5 5 5 7 7 8 8

Sectoren 3.1 Industrie en topsectoren 3.2 Chemelot 3.3 Haven Stein 3.4 Bedrijventerreinen 3.5 Bouw 3.6 Vrijetijdseconomie 3.7 Detailhandel 3.8 Landbouw 3.9 Niet-commerciële voorzieningen

12 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Trends 26 4.1 Algemeen 4.2 Covid-19 pandemie 4.3 Digitalisering

26 26 28

Demografie 5.1 Bevolking 5.2 Arbeidsparticipatie 5.3 Beroepsbevolking

31 31 32 32

3

4

5

Vrijdag 22 oktober 2021

6

Werk, werkloosheid 6.1 Werkgelegenheidsdraagvlak 6.2 Pendelbalans 6.3 Brain pull en brain drain 6.4 Vacatures 6.5 Werkloosheid 6.6 Uitkeringsgerechtigden

35 35 35 35 35 36 36

7

Welvaart 7.1 Inkomen 7.2 Vermogen 7.3 Gemiddelde woningwaarde 7.4 Brede Welvaart

38 38 38 38 38

8

Conclusies en aanbevelingen 8.1 Conclusies

42 42

8.1.1

Sterkte en zwakte

8.1.2

Kansen en bedreigingen

8.2 Aanbevelingen Bronnen

42 43

45 50

2

1 Inleiding De economie van de gemeente Stein

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

In Stein zijn ruim 2.000 bedrijven gevestigd, die samen werk bieden aan ca 9.300 personen. Op elke 100 mensen in de gemeente zijn er 73 arbeidsplaatsen. De inkomende pendel en uitgaande pendel is zeer hoog. Daarmee zou Stein gekarakteriseerd kunnen worden als een woongemeente. Maar wie dieper naar de lokale economie kijkt ziet een brede en kansrijke economische structuur. De economie van Stein bestaat uit een breed palet aan sectoren. De gemeente is zeer goed bereikbaar (ook met milieuvriendelijke vervoersmiddelen). De ligging nabij Chemelot en de economische kerngebieden is gunstig. De brede welvaartsontwikkeling is positief en de werkloosheid is laag. De vrijetijdsindustrie heeft zich de afgelopen jaren positief ontwikkeld. Voor de komende jaren zijn er ook forse uitdagingen. Met mondiale ontwikkelingen zoals klimaatadaptatie en energietransitie. Met regionale uitdagingen zoals vergrijzing en ontgroening. En met lokale uitdagingen als het bieden van voldoende (uitbreidings-)ruimte voor ondernemingen en starters met groeipotentie. Het huidige economisch beleidsplan van de gemeente Stein is aan actualisering toe. Als basis voor een nieuw economisch beleidsplan van de gemeente Stein heeft BRO in opdracht van de gemeente de voorliggende economische analyse opgesteld.

1

In het vervolgproces naar het nieuwe economische beleidsplan zal de gemeente uitvoerig in overleg gaan met de ondernemers van Stein. Daarmee krijgt de analyse verdere diepgang, wordt ook ‘het verhaal achter de cijfers’ zichtbaar en kan gezamenlijk tot een breed gedragen plan gekomen worden.

1.2

Methode van onderzoek

Herkennen, erkennen en handelen Het proces van economische beleidsvorming bestaat uit drie stappen:  Herkennen, waarbij van data informatie wordt gemaakt en de samenhang in beeld wordt gebracht, zodat de betekenis van trends en ontwikkelingen naar de toekomst toe zichtbaar worden.  Erkennen is de stap naar het bepalen van de gewenste accenten en ingrepen van het beleid afgezet tegen de bredere maatschappelijke doelstellingen en de ambities van de gemeente.  Handelen, waarin het beleid wordt vertaald in een concreet programma, en de rollen, de inzet en de middelen zijn bepaald. De voorliggende data-analyse betreft de cijfermatige uitwerking van het onderdeel ‘herkennen’ met een opstap naar ‘erkennen’. Benchmark: twee referentiepunten Om met een kompas en een kaart de eigen positie en vervolgens de wandelrichting te kunnen bepalen is niet één, maar zijn altijd twee referentiepunten nodig. Een benchmark met twee strategisch gekozen punten draagt bij aan het benoemen en onderbouwen van de sterkten / zwakten van de lokale economie.

In overleg met de gemeente is gekozen voor Zuid-Limburg en Limburg als referentieregio’s. Stein maakt zowel deel uit van de economie van Zuid-Limburg als van de provincie Limburg. De referentieregio’s sluiten aan op de bestaande beleidskaders en op de indelingen van databronnen, zoals het CBS en LISA. Trends en ontwikkelingen De economie is sinds het vaststellen van de vorige beleidsnota in 2017 sterk veranderd. Niet in de laatste plaats door de Covid-19 pandemie, die alle sectoren van de economie op een of andere wijze heeft geraakt. De voorliggende analyse bouwt verder op de data uit het ‘Economisch beleidsplan 2017-2020’. Daarbij is een koppeling gelegd tussen de ontwikkelingen in de afgelopen jaren en de relevante economische (en maatschappelijke) trends en verwachtingen naar de toekomst toe. 3D-SWOT analyse De vergelijking van de economie van Stein met die van ZuidLimburg en Limburg geeft inzicht in de sterkte-zwakte van de economie in Stein. De trends en ontwikkelingen geven inzicht in de kansen en bedreigingen. De sterkte-zwakte en kansen-bedreigingen zijn in de analyse weergegeven in een SWOT1-tabel met vier kwadranten. Maar sterkte-zwakten, kansen-bedreigingen staan niet los van elkaar. De kwadranten van de SWOT-tabel zijn in de analyse met elkaar in samenhang beschreven.

Met verbanden tussen de kwadranten, maar ook binnen de kwadranten en in het perspectief van de komende jaren.

SWOT: Strengths, weaknesses, opportunities en threats.

Vrijdag 22 oktober 2021

3

1 Inleiding De economie van de gemeente Stein

Data en informatie Voor de analyse is uitsluitend gebruik gemaakt van (landelijk) geaccepteerde en openbare data. De wijze van samenstellen van de data en de definiëring van de gehanteerde begrippen kunnen verschillen per bron. De economie is dynamisch en databronnen worden voortdurend ververst en aangevuld. De peildatum van de economische analyse is 1 augustus 2021. Met uitzondering van drie korte toetsende gesprekken is geen gebruik gemaakt van interviews, workshops of andere vormen van onderzoek. Tijdens de onderzoekwerkzaamheden heeft ambtelijk overleg plaatsgevonden met de gemeente Stein. Een overzicht van de gebruikte bronnen is opgenomen aan het einde van dit rapport. Ten behoeve van de leesbaarheid zijn de tabellen en figuren aan het einde van het betreffende hoofdstuk geplaatst.

Vrijdag 22 oktober 2021

4

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

2

Structuurkenmerken

2.1

Economisch-geografisch ligging

In de nabijheid ligt het vliegveld Maastricht Aachen Airport. Op minder dan een uur rijden met de auto kan gebruik worden gemaakt van de hogesnelheidsverbinding Luik – Parijs.

2.2

De ligging van een gemeente is van invloed op de economische ontwikkelingskansen. Naast de nabijheid van kapitaal, grondstoffen, arbeid en kennis is de bereikbaarheid van belang. De gemeente Stein is gelegen in het hart van het voormalige Limburgse steenkoolgebied. Met de haven als direct gevolg van de aanwezigheid van de mijnen. De groei van DSM als chemie-multinational na de sluiting van de mijnen en de ontwikkeling van Chemelot zijn van invloed op de economische positie van de gemeente. De verduurzaming van de industrie staat aan de vooravond van een ingrijpende overgang. Deze overgang biedt, naast verbetering van het leefmilieu, ook nieuwe kansen voor de economie in Stein, bijvoorbeeld in de samenwerking met Chemelot Circular Hub en aansluiting op Circulair Hub ZuidLimburg. De gemeente ligt in het hart van rivierpark Maasvallei. De goede ligging heeft de laatste jaren geleid tot een toename van de toeristische voorzieningen in de vrijetijdsindustrie.

Aantal vestigingen

Het aantal bedrijven is flink gegroeid tussen 2015-2020. Er komen vooral veel ZZP’ers bij. Het aantal middelgrote en grote bedrijven loopt terug

Om een beeld te verkrijgen van de opbouw of de structuur van de economie2 van Stein is gekeken naar de ‘dragers’ van de economie, te weten bedrijven, organisaties en zelfstandigen. Op 1 januari 2020 waren er in de gemeente Stein circa 2.030 bedrijven en instellingen gevestigd. Het aantal vestigingen in de gemeente Stein heeft zich in de periode 2011-2015-2020 positief ontwikkeld van 1.590 naar 1.775 naar 2.030. Dit is een groei van 11,4%, respectievelijk 14,4% (tabel 1a). De groei van het aantal vestigingen is vooral toe te schrijven aan ZZP-ers3 (2011-2015-2020: +24%; +25%). In dezelfde perioden nam het aantal vestigingen van bedrijven met 50 of meer werkzame personen af met respectievelijk 1 en 6 vestigingen.

De bereikbaarheid van Stein is sterk, ook vanuit het oogpunt van milieuvriendelijke vervoersmodaliteiten. De gemeente Stein is gelegen nabij de autosnelwegen A2 en A76, de waterwegen de Maas en het Julianakanaal en beschikt over een binnenhaven en railverbindingen met het DSM-terrein en Maastricht – Randstad (station Beek‐ Elsloo).

Over 2010-2020 nam de werkgelegenheid bij ZZP-ers toe met 763 arbeidsplaatsen, deze toename compenseerde in aantal de afname met 156 arbeidsplaatsen binnen de grootteklassen tussen 2 tot 100 arbeidsplaatsen en 212 arbeidsplaatsen bij bedrijven met meer dan 100 arbeidsplaatsen. Lang niet alle ZZP-ers vullen echter een voltijds arbeidsplaats in.

2

3

De samenstelling van de lokale economie naar bedrijfssectoren wordt de productiestructuur genoemd.

Vrijdag 22 oktober 2021

4

Met name de middelgrote ondernemingen zijn van groot belang voor de lokale werkgelegenheid en zijn over het algemeen stevig economisch en sociaal gebonden aan de vestigingsgemeente. De afname van het aantal middelgrote ondernemingen en hun werkgelegenheid vraagt dan ook nadere verdieping. De verdeling van bedrijven naar grootteklasse is voor de gemeente Stein nagenoeg gelijk aan die voor Zuid-Limburg. Het aandeel ZZP’ers is in Stein een fractie hoger, terwijl in Zuid-Limburg naar verhouding iets meer grote werkgevers zijn. De verschillen zijn echter niet opmerkelijk groot (tabel 1b en 1c).

2.3

Starters en stoppers

Stein kent in vergelijking met Limburg en Zuid-Limburg minder startende bedrijven, maar ook minder stoppende bedrijven.

Elke economie ontwikkelt en vernieuwt zich, doordat bedrijven mee veranderen met de tijd, maar ook doordat nieuwe bedrijven worden gestart en andere bedrijven worden opgeheven. Voldoende snelheid in de vernieuwing van de productiestructuur is van belang voor het behoud van ondernemerskracht en de lokale economische draagkracht. De gemiddelde levensduur van een onderneming is in de afgelopen decennia fors gedaald. In 1958 bedroeg de gemiddelde levensduur van een (beursgenoteerd) bedrijf 61 jaar, in 1980 25 jaar en in 2020 18 jaar4. Hoewel deze onderzoeksresultaten een hoog schaalniveau betreffen, mag aangenomen worden dat deze dalende trend voor alle bedrijven geldt.

ZZP: zelfstandige zonder personeel, de eigenaar is de werkzame persoon. Bron: www.emerce.nl

5

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

In de gemeente Stein starten gemiddeld 5 nieuwe bedrijven per kwartaal. Dit komt neer op gemiddeld 21,4 starters per 10.000 bedrijven. Het aantal starters ligt lager dan in ZuidLimburg en Limburg. Zuid-Limburg telt 24,8 starters per 10.000 bedrijven en Limburg 25,8 (figuur 1a). Elk kwartaal stoppen 3-4 bedrijven in Stein met hun activiteiten. Dit komt neer op 15 stoppers per 10.000 bedrijven. In Zuid-Limburg en Limburg ligt het aantal stoppende bedrijven

hoger. Zowel Zuid-Limburg en Limburg hebben elk kwartaal 17,3 stoppende bedrijven per 10.000 bedrijven. Gemiddeld gaat er minder dan 1 bedrijf per kwartaal failliet in Stein5 (figuur 1b).

zou kunnen wijzen op een wat geringere economische dynamiek. Maar het is ook mogelijk dat ondernemers in Stein starten in meer kapitaalintensieve sectoren die een meer weloverwogen start vereisen. Dit verklaart mogelijk ook dat er minder bedrijven stoppen.

De wijziging van het aantal bedrijven is daarmee iets geringer dan van Zuid-Limburg en Limburg. Het relatief geringere aantal starters en het relatief kleine aantal stoppers in Stein

Foto 1: FCS, Haven Stein, bron: gemeente Stein

5

Over het algemeen stoppen weinig bedrijven als gevolg van een faillissement. De meeste bedrijven stoppen om andere redenen, bijvoorbeeld doordat er geen opvolger is of de ondernemer iets anders gaat doen.

Vrijdag 22 oktober 2021

6

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

2.5 2.4

Werkgelegenheid naar grootteklasse

De werkgelegenheidsgroei is tussen 2015-2020 beperkt in Stein. Er is vooral groei in kleine bedrijven (ZZP’ers/2-4 banen) en bedrijven met 20-50 werknemers. Middelgrote bedrijven zijn een belangrijke banenmotor. In het grootbedrijf neemt het aantal banen af.

Op 1 januari 2020 waren circa 9.290 personen werkzaam in de gemeente Stein. Dit is een toename van het aantal banen met 40 banen ten opzichte van 2015. De banengroei lijkt daarmee in recente jaren grotendeels tot stilstand te zijn gekomen. Mogelijk speelt de beschikbaarheid van vestigingsruimte in Stein een rol (zie paragraaf 3.4). Eerder nam in de periode 2011‐2015 in Stein het aantal werkzame personen toe met ruim 130 personen. Deze groei was vooral toe te schrijven aan bedrijven met 1 werkzame persoon (tabel 2a-c). In de periode 2011-2020 is de werkgelegenheid bij bedrijven met 50 – 99 werkzame personen met 335 afgenomen. Bij bedrijven met 100-199 werkzame personen nam het aantal arbeidsplaatsen toe met 244 en bij bedrijven met meer dan 200 werkzame personen nam het aantal af met 446 arbeidsplaatsen. Het is goed mogelijk dat in die jaren een aantal bedrijven met 50-99 arbeidsplaatsen zijn gegroeid en tot een hogere grootteklasse zijn gaan behoren, terwijl kleinere bedrijven niet zijn doorgegroeid. Er zijn ook flinke verschillen te zien tussen de periode 20112015 en 2015-2020. Mogelijk dat wijziging van de registratie van de vestigingsplaats van de arbeidsplaatsen door grote bedrijven hierbij van invloed is geweest. 6 7

Het dalende aantal middelgrote bedrijven is een punt van aandacht voor de economische ontwikkeling van Stein6:  Middelgrote ondernemingen zijn vaak sterk economisch en sociaal verweven met de vestigingsplaats;  Middelgrote bedrijven, met een relatief forser deel vaste activa op de bedrijfsbalans zoals machines, hebben een stuwende functie naar de productiestructuur en naar de arbeidsmarkt.  In middelgrote ondernemingen (vaak familieondernemingen) is veel kennis beschikbaar over de markt, de regio en ook vaktechnisch gezien. Deze kennis is niet snel te vervangen.  Compensatie voor verlies aan arbeidsplaatsen door kleine of startende bedrijven vraagt veel startersinitiatieven. De meeste startende bedrijven betreft ZZP-ers, die geen plannen hebben uit te groeien tot een bedrijf met meer werknemers;  De meeste ZZP-ers starten in de dienstverlening, (laag startkapitaal). Het starten van een industriële onderneming vraagt een forse investering in vaste activa zoals machines;  Het aantrekken van middelgrote bedrijven van elders blijkt in de praktijk bijzonder lastig, omdat de bedrijven vaak sterk lokaal of regionaal gebonden zijn aan de vestigingsregio.

Vestigingen naar sector

De meeste bedrijven zijn actief in Zakelijke diensten, Overige diensten, Handel, Zorg en Bouwnijverheid. In vergelijking met (Zuid-) Limburg zijn Industrie, Zakelijke en Overige diensten, Vervoer en Bouw relatief sterk vertegenwoordigd.

Aandeel De meeste vestigingen zijn te vinden in de Zakelijke diensten, Cultuur, recreatie, sport & overig, Handel, Zorg en Bouwnijverheid. Voor een starter is het relatief eenvoudig in één van deze sectoren te starten, omdat de opstart weinig investeringen en bedrijfsruimte vraagt. In vergelijking tot Zuid-Limburg en Limburg heeft Stein vooral een hoog aandeel van bedrijven in de Industrie, de Zakelijke diensten, Cultuur, recreatie, sport & overige diensten, Vervoer & opslag en Bouwnijverheid. De Horeca, Onderwijs, Landbouw en Financiële instellingen zijn licht ondervertegenwoordigd. De Handel7 is weliswaar een grote sector in Stein, maar is in vergelijking met ZuidLimburg en Limburg iets minder sterk vertegenwoordigd.

Tussen 2015 en 2020 is er groei van het aantal vestigingen in alle branches, behalve in de Financiële instellingen en Handel. Vooral Zorg, Zakelijke en Overige diensten groeien fors.

Ontwikkeling Tussen 2011‐2015 groeide het aantal vestigingen in de meeste sectoren (tabel 3a-c). De sterkste toename vond (in %) plaats in de Gezondheids‐ & welzijnszorg, Zakelijke

De afname van middelgrote bedrijven is ook een landelijke trend. Onder Handel wordt elke vorm van handel verstaan, zoals groothandel en handel in auto’s en detailhandel/winkels

Vrijdag 22 oktober 2021

7

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

2.6

Arbeidsplaatsen naar sector

dienstverlening en Onderwijs, maar nam af bij de Overheid, Landbouw, Financiële instellingen en Bouwnijverheid. In de periode 2015-2020 is het aantal vestigingen in bijna alle sectoren toegenomen. De sterkste groei heeft plaatsgevonden in Zorg, Zakelijke diensten, Informatie communicatie en Cultuur, recreatie, sport & overige diensten.

Handel, Zakelijke diensten, Industrie en Bouw zijn de grootste werkgevers in Stein. In vergelijking tot Limburg en Zuid-Limburg hebben vooral Handel, Bouw, Vervoer en opslag en Zakelijke diensten een relatief groot aandeel in de werkgelegenheid.

In de breedte bezien volgt Stein de nationale ontwikkeling naar verdere verdienstelijking van de economie. Deze beweging komt onder meer doordat grote bedrijven veel werkzaamheden zijn gaan uitbesteden die niet tot de kernactiviteiten behoren. Alleen in de Financiële dienstverlening zet in Stein de daling van het aantal vestigingen sterker door. Overigens is ook dit een landelijke trend. Onder invloed van digitalisering van diensten in het bank- en verzekeringswezen verdwijnen er al een aantal jaren veel kleine vestigingskantoren.

Aandeel In aantal arbeidsplaatsen zijn de grootste sectoren in Stein de Handel, Zakelijke diensten, Industrie en Bouwnijverheid (tabel 4a-c). In vergelijking tot Limburg en Zuid-Limburg is het aantal arbeidsplaatsen van Stein relatief groot in de Handel, Bouw, Vervoer & opslag8 en Zakelijke diensten. De sectoren Landbouw, Industrie, Horeca, Zorg, Financiële instellingen en Overheid zijn relatief ondervertegenwoordigd in de werkgelegenheidsstructuur.

In de ontwikkeling van het aantal vestingen in 2015-2020 springen in Stein de Zorg, ICT, Zakelijke diensten en Cultuur, recreatie, sport & overige diensten er positief uit ten opzichte de ontwikkeling in Zuid-Limburg en Limburg. De ontwikkeling in de sectoren Bouw, Industrie en Financiële instellingen is in Stein minder dan in de referentiegebieden.

Groei van de werkgelegenheid tussen 2015-2020 vindt in Stein vooral plaats in Onderwijs, Handel, ICT en Horeca. Industrie, Bouw en Vervoer & Opslag hebben te maken van verlies aan banen.

Ontwikkeling De werkgelegenheid is in 2011-2015 in de helft van alle sectoren gegroeid. Vooral in de Gezondheids‐ & welzijnszorg, Zakelijke dienstverlening en Informatie & communicatie. De sectoren met de sterkste krimp in 2011‐2015 waren Financiële instellingen, Landbouw en Overheid. In de periode 2015-2020 is er een sterke groei in het aantal banen, vooral in het Onderwijs, de Handel, ICT en de Horeca. De Landbouw en Financiële instellingen laten een klein herstel zien. De Industrie (-14,4%), Bouw (-8,9%) en Vervoer 8 9

& opslag (-7,7%) krimpen in werkgelegenheid. De krimp in de industrie komt vooral door het vertrek van het DSM kantoor uit Stein. Deze banen vallen statistisch onder de chemischeen kunststofindustrie. Maar ook in de metaalindustrie, de machine- en apparatenindustrie en overige industrie is behoorlijk wat werkgelegenheid verdwenen. Waarschijnlijk als gevolg van automatisering en robotisering van productieprocessen. In vergelijking met Zuid-Limburg en Limburg ontwikkelen in Stein de sectoren Handel, Onderwijs, ICT en Landbouw zich naar verhouding goed. De sectoren Vervoer & opslag, Industrie en Overheid doen het naar verhouding minder goed.

2.7

Brede samenstelling en ontwikkeling

Uit de analyse van het aantal bedrijven en de werkzame personen sinds 2011 blijkt de economie van Stein uit een brede samenstelling van bedrijvensectoren te bestaan. De samenstelling volgt in grote lijnen het regionale en provinciale beeld. Zonder dat daarbij sprake is van een grote dominantie van één of enkele sectoren9. In omvang en in ontwikkeling zijn er weliswaar binnen alle sectoren wijzigingen geweest, maar deze hebben er niet toe geleid, dat de economische structuur van Stein fors is gewijzigd of verzwakt. De breed samengestelde economische structuur leidt er juist toe dat een zwakkere ontwikkeling in de ene sector gecompenseerd kan worden door groei in een andere sector. De meest opvallende kenmerken zijn:  De Handel, Industrie, Bouw en Zakelijke diensten zijn de grootste werkgevers in Stein;

Al is het aantal banen is sinds 2015 wel afgenomen. Een dergelijke dominantie kan een kans inhouden (extra groeikracht), maar ook een bedreiging (extra afhankelijkheid).

Vrijdag 22 oktober 2021

8

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein



 







10

De economie van Stein is in vergelijking met Limburg relatief sterk in Handel, Cultuur, recreatie, sport & overige diensten, Zakelijke diensten en Vervoer & opslag. Deze sectoren hebben over het algemeen ook een positieve werkgelegenheidsontwikkeling doorgemaakt; De sterke groei van de Handel, ICT en Zakelijke diensten sluit aan bij de groei van het aantal ZZP-ers; De Bouw is eveneens bijzonder sterk vertegenwoordigd in Stein, maar laat verrassend een krimp van het aantal banen zien. Deze krimp wordt met name veroorzaakt door een forse daling van de werkgelegenheid in de grond-, water- en wegenbouw, waarvan een aantal bedrijven uit Stein vertrokken zijn. De algemene burgerlijke en utiliteitsbouw en de gespecialiseerde werkzaamheden in de bouw bleven in werkgelegenheid stabiel. De Industrie en Overheid zijn in vergelijking met Limburg ondervertegenwoordigd en laten tevens een daling van de werkgelegenheid zien. De afname van de Industrie komt overeen met de groeiende automatisering in de productie, die ook zichtbaar wordt in een groeiende terreinquotiënt10 en investering per medewerker; Het Onderwijs, de Horeca, de Zorg en de ICT zijn ondervertegenwoordigd, maar laten wel groei van de werkgelegenheid zien.

Het aantal banen in Vervoer & opslag is afgenomen terwijl, gelet op de bereikbaarheid van de gemeente, de nabijheid van Chemelot en de strategische positie van geheel Limburg, een groei in deze sector verwacht had mogen worden. Mogelijk dat de toenemende efficiency verbetering in de logistiek hier een rol bij speelt.

m2 bedrijfsvloeroppervlak per arbeidsplaats.

Vrijdag 22 oktober 2021

9

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

Tabel 1a: Aantal vestigingen Stein Aantal vestigingen

Mutatie

WP

2011

2015

2020

1

986

1.219

1.534

23,6%

25,8%

2-4

346

307

273

-11,3%

-11,1%

5-9

127

125

114

-1,6%

-8,8%

10-19

68

65

54

-4,4%

-16,9%

20-49

33

27

33

-18,2%

22,2%

50-99

18

13

9

-27,8%

-30,8%

100-249

10

13

11

30,0%

-15,4%

>250 Totaal

'11-'15

Figuur 1a Starters per 10.000 bedrijven '15-'20

5

6

3

20,0%

-50,0%

1.593

1.775

2.031

11,4%

14,4%

40 30 20 10 0 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 2019 2019 2019 2019 2020 2020 2020 2020 2021 2021

Bron: Arbeidsmarktinzicht, 2021

Stein

Tabel: 1b Benchmark aantal vestigingen, 2020

Zuid-Limburg

Limburg

Stein

Zuid-Limburg

Limburg*

1

75,5%

73,6%

72,8%

2-4

13,4%

14,8%

15,4%

5-9

5,6%

5,7%

5,8%

10-19

2,7%

2,8%

2,9%

20-49

1,6%

1,8%

1,9%

50-99

0,4%

0,6%

0,7%

100-249

0,5%

0,5%

0,4%

>250

0,1%

0,2%

0,2%

Totaal 100,0% 100,0% 100,0% *Geen data beschikbaar Bron: Arbeidsmarktinzicht, 2021

Tabel 1c: Mutatie aantal vestigingen, benchmark Stein

Zuid-Limburg

Limburg*

WP

'11-'15

'15-'20

'15-'20

'15-'20

1

24%

25,8%

18,9%

19,5%

2-4

-11%

-11,1%

-8,4%

-8,4%

5-9

-2%

-8,8%

0,7%

1,1%

10-19

-4%

-16,9%

0,8%

2,4%

20-49

-18%

22,2%

18,4%

14,5%

50-99

-28%

-30,8%

-7,3%

-0,3%

100-249

30%

-15,4%

-4,0%

-2,0%

>250

20%

-50,0%

15,8%

18,9%

Totaal

11%

14,4%

18,9%

12,1%

1 986 1.219 2-4 930 793 5-9 800 808 10-19 905 867 20-49 931 855 50-99 1.322 909 100199 1.443 1.772 >200 1.663 1.890 Totaal 8.980 9.113 Bron: Vestigingenregister Limburg

Mutatie '11-'15

'15-'20

1.659 911 804 820 1.210 987

23,6% -14,7% 1,0% -4,2% -8,2% -31,2%

36,10% 14,90% -0,50% -5,40% 41,50% 8,60%

1.677 1.217 9.285

22,8% 13,7% 1,5%

-5,40% -35,60% 1,90%

Tabel 2b: Benchmark aantal werkzame personen WP Stein Zuid-Limburg Limburg 1 17,90% 14,30% 14,50%

bron: KvK Regiodata

WP

Tabel 2a: aantal werkzame personen Aantal werkzame personen WP 2011 2015 2020

Figuur 1b Stoppers per 10.000 bedrijven 30 25 20 15 10 5 0

2-4 9,80% 5-9 8,70% 10-19 8,80% 20-49 13,00% 50-99 10,60% 100-199 18,10% >200 13,10% Totaal 100% Bron: Vestigingenregister Limburg

9,20% 8,00% 8,40% 12,30% 9,60% 10,80% 27,30% 100%

9,70% 8,80% 9,30% 13,60% 10,00% 10,10% 23,90% 100%

Tabel2c: Mutatie aantal werkzame personen, benchmark Stein Zuid-Limburg Limburg WP '11-'15 '15-'20 '11-'15 '15-'20 '11-'15 '15-'20

Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 2019 2019 2019 2019 2020 2020 2020 2020 2021 2021 Stein bron: KvK Regiodata

Zuid-Limburg

Limburg

1 2-4 5-9 10-19 20-49 50-99 100-199 >200 Totaal

24% -15% 1% -4% -8% -31% -23% 14% 2%

36% 15% 0% -5% 42% 9% -5% -36% 2%

14% -10% -7% -3% -18% -5% 0% -5% -5%

17% -9% -2% -5% 15% -5% 2% 11% 5%

15% -13% -3% -6% -13% -5% 0% -9% -5%

17% -9% 0% 0% 12% 1% -4% 15% 6%

Bron: Vestigingenregister Limburg

*Geen data beschikbaar Bron: Arbeidsmarktinzicht, 2021

Vrijdag 22 oktober 2021

10

2 Structuurkenmerken De economie van de gemeente Stein

Tabel 3c: Ontwikkeling aantal vestigingen naar sector ‘15-‘20

Tabel 3a: Aantal vestigingen Aantal vestigingen Sector Zakelijke diensten

2011

2015

326

387

Stein

Mutatie

2020 449

'11-'15 18,7%

'15-'20

Sector

27,1%

Zakelijke diensten

15,3%

13,5%

11,2%

14,0%

22,4%

14,6%

12,7%

Industrie

12,4%

13,3%

14,4%

11,7%

4,2%

4,2%

16,1%

21,7%

5,8%

-1,9%

Informatie, communicatie

35,7%

Cultuur, recr. sport, overig.

16,0%

20,4%

14,0%

14,7%

Bouwnijverheid

-29,0%

20,0%

-2,7%

-3,4%

Vervoer, opslag

9,4%

4,0%

6,5%

19,0%

16,9%

12,7%

13,8%

Zorg

9,4%

19,4%

17,8%

Bouwnijverheid

196

191

200

-2,6%

4,7%

Overheid

Onderwijs

66

77

99

-16,7%

28,6%

Zakelijke diensten

Industrie

82

94

98

14,6%

4,3%

Vervoer, opslag

Horeca

74

78

86

5,4%

10,3%

Landbouw

Informatie, communicatie

49

56

71

14,3%

26,8%

Horeca

9,3%

7,5%

8,5%

7,2%

Horeca

4,6%

5,9%

5,7%

2,1%

5,1%

4,7%

18,0% 9,7%

Informatie, communicatie

1,3%

2,8%

2,2%

6,0%

-1,0%

1,5%

2,7%

Landbouw

0,6%

0,8%

3,0%

0,5%

2,1%

1,4%

100,0%

100,0%

100,0%

-19,5%

18,2%

-17,4%

-21,1%

Handel

11,4%

6,0%

5,0%

10,5%

15 2.031

4,8%

7,0%

15,4%

39

1.775

5,1%

4,7%

1,0%

19

1.593

5,7%

Onderwijs

3,1%

33

Totaal

Cultuur, recr. sport, overig.

-4,2%

-3,0%

23

-28,6%

17,0%

-3,1%

15,0%

41

6

16,3%

14,7%

Bouwnijverheid

Fin. instellingen

5

15,0%

16,9%

Landbouw

7

9,0% -20,0%

Overheid

Industrie

Overheid

20,0%

Fin. instellingen

-17,0%

-11,8%

-9,5%

-6,1%

Fin. instellingen

14,4%

Totaal

11,0%

13,3%

11,9%

12,1%

Totaal

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

Tabel 3b: Benchmark aantal vestigingen, aandeel per sector

Tabel 4a: Aantal werkzame personen

Aantal vestigingen Sector

Stein

Tabel 4c: Mutatie aantal werkzame personen, benchmark Stein

Aantal wp Zuid-Limburg

18,1%

24,6%

24,9%

304

69

Limburg

16,8%

22,9%

325

59

Zuid-Limburg

25,3%

310

54

Stein 22,3%

30,4%

267

Vervoer, opslag

Sector

31,0%

293

30,9%

'15-'20

-17,0%

230

270

'15-'20

Zorg

Handel

199

'15-'20

Tabel 4b: Benchmark aantal werkzame personen, aandeel sectoren

16,0%

Cultuur, recr., sport, overig.

152

'11-'15

Limburg

Handel

Onderwijs

Zorg

Zuid-Limburg

Limburg

Zakelijke diensten

22,1%

22,2%

20,6%

Cultuur, recr. sport, overig

16,0%

14,7%

13,8%

Handel

15,0%

16,9%

17,4%

Zorg

13,3%

13,1%

12,4%

Bouwnijverheid

9,8%

8,3%

8,4%

Onderwijs

4,9%

5,3%

5,1%

Zuid-Limburg

Sector

'11-'15

Informatie, communicatie

14,8%

77,1%

19,2%

14,5%

21,3%

Fin. instellingen

-63,3%

25,0%

-14,6%

-16,0%

1,0%

Handel

1,1%

21,3%

3,7%

5,7%

Horeca

-5,0%

11,8%

5,1%

3,4%

Onderwijs

-8,3%

9,8%

4,2%

4,1%

Sector

2011

2015

2020

'11-'15

'15-'20

Handel

1.689

1.707

2.070

1,1%

Zakelijke diensten

1.205

1.402

1.416

16,3%

1.343

1.148

-12,4% -14,5%

Bouwnijverheid

1.069

1.197

1.090

12,0%

-8,9%

Zorg

17,1%

4,4%

6,5%

4,9%

715

837

874

17,1%

4,4%

Landbouw

-21,9%

3,5%

-7,4%

-4,3%

980

944

871

-3,7%

-7,7%

Zakelijke diensten

16,3%

1,0%

8,7%

9,6%

Cultuur, recr. sport, overig.

14,2%

-1,1%

8,1%

8,6%

Overheid

-18,4%

-4,8%

-1,4%

0,7%

4,8%

3,9%

4,7%

Horeca

4,2%

5,9%

5,2%

Vervoer, opslag

Informatie, communicatie

3,5%

4,1%

3,7%

Cultuur, recr. sport, overig.

466

532

526

14,2%

-1,1%

Onderwijs

436

400

439

-8,3%

9,8%

Vervoer, opslag

-3,7%

-7,7%

0,3%

22,2%

1,5%

6,1%

6,2%

2,2%

4,9%

5,5%

Vervoer, opslag

3,4%

2,3%

2,5%

Landbouw

1,9%

2,0%

4,9%

Fin. instellingen

0,7%

1,0%

0,9%

Horeca

400

380

425

-5,0%

11,8%

Bouwnijverheid

12,0%

Overheid

255

208

198

-18,4%

-4,8%

Industrie

-12,4%

-8,9% 14,5%

Informatie, communicatie

61

70

124

14,8%

77,1%

Totaal

1,5%

1,9%

0,3%

0,3%

0,3%

100,0%

100,0%

100,0%

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

'15-'20

1.533

Industrie

Totaal

'15-'20

Industrie

Zorg

Overheid

Limburg

'15'20

Mutatie

Landbouw

73

57

59

-21,9%

3,5%

Fin. instellingen

98

36

45

-63,3%

25,0%

8.980

9.113

9.285

1,5%

1,9%

Totaal

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

Bron: Vestigingenregister Limburg/LISA

Vrijdag 22 oktober 2021

11

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

3

Sectoren 3.1

Industrie en topsectoren

De industrie is belangrijk in Stein als een stuwende sector voor andere sectoren.

Stuwende functie In Stein is de industrie goed vertegenwoordigd. Hoewel het aantal industriële bedrijven en aantal arbeidsplaatsen ook in Stein afneemt, blijft de industrie haar centrale en stuwende rol in de economie behouden. Met name de metaalindustrie is belangrijk met 25 bedrijven en bijna 850 banen. De betekenis van de industrie voor de lokale economie gaat verder dan alleen de ontwikkeling van het aantal bedrijven en de omvang van de werkgelegenheid. De industrie heeft een stevige functie in de lokale en regionale economie, met een grote uitstraling naar toeleveranciers van kennis, diensten, halffabricaten en goederen. In de gehele productieketen verschuift de toegevoegde waarde steeds meer van maken naar ontwikkelen en innoveren van nieuwe producten en diensten’ en naar de logistieke keten11. De vervlechting tussen kennis, industrie en logistiek zal de komende jaren verder toenemen en ook op bedrijventerreinen zichtbaar worden12. De mate waarin de industriële bedrijven hun technologische voorsprong weten uit te bouwen is essentieel bij het behouden en versterken van hun concurrentiepositie. Op nationaal niveau zijn dan ook de sectoren benoemd, waarvan verwacht wordt, dat deze de meeste kansen naar de toekomst toe bieden13.

Topsectorenbeleid Nationaal zijn er negen topsectoren benoemd: - Agrifood; Chemie; - Creatieve industrie; - Energie; - Hightech Systems en Maintenance (HTSM); - Life Sciences & Health; - Logistiek; - Tuinbouw & uitgangsmaterialen; - Water. De topsectoren zijn cross-sectoraal samengesteld uit branches die onderling samenhangen en elkaar versterken. Door de samenhang heeft elk van de topsectoren een grote meerwaarde voor de Nederlandse economie. Zij zorgen voor veel export en daarmee stuwende werkgelegenheid. Bovendien ligt in deze topsectoren het zwaartepunt op de ontwikkeling van kennis en innovatie. Topsectoren: vestigingen De topsectoren Brede Agrifood, Hightech Systems & maintenance en Creatieve industrie tellen veel vestigingen in Stein. n Vervoer & Opslag hebben te maken van verlies aan banen. Aan de hand van het vestigingenregister is de samenstelling en ontwikkeling van de topsectoren in Stein, Zuid-Limburg en Limburg geanalyseerd. Een aantal branches leveren een bijdrage in meerdere topsectoren, waardoor er enige overlap in data is. In Stein zijn er 521 vestigingen die gerekend worden tot de topsectoren (tabel 5 a-c). Dit is 36,0% van het totaal aantal vestigingen (Zuid-Limburg: 38,0%; Limburg: 40,2%). Het aandeel is goed vergelijkbaar met Zuid-Limburg, maar lager dan Limburg. Het aantal bedrijven in de topsectoren is tussen 2015 en 2020 toegenomen met 10,9%.

Dit is iets minder dan de toenamen in de gehele economie.

In het aantal vestigingen zijn de brede Agrifood (incl. detailhandel food en horeca), de HTSM en de Creatieve industrie de grootste topsectoren in Stein. In vergelijking tot Zuid-Limburg en Limburg zijn de topsectoren HTSM en Logistiek sterk vertegenwoordigd. In mindere mate geldt dit voor de Agrifood (excl. detailhandel en horeca) in vergelijking tot Zuid-Limburg. In vergelijking tot Zuid-Limburg en Limburg groeit in Stein het aantal vestigingen in de Agrifood en de Creatieve industrie sterk. Topsectoren: banen De topsectoren Brede Agrifood, Logistiek, Hightech Systems & maintenance en Creatieve industrie kennen veel werkgelegenheid in Stein.

De topsectoren in Stein tellen 2.560 banen. Zij hebben daarmee een aandeel van 27,6% in de werkgelegenheid van Stein (Zuid-Limburg: 28,6%; Limburg: 33,1%). Het verschil met Zuid-Limburg is vergelijkbaar met het verschil in aantal vestigingen (tabel 6a-c). Maar in vergelijking met Limburg betreft het in Stein iets grotere bedrijven. Sterke topsectoren in aantal banen in Stein zijn Agrifood (incl. detailhandel food & horeca), Logistiek, HTSM en Creatieve industrie. In 2015 was ook de Chemie nog goed vertegenwoordigd, maar die topsector is (statistisch) sterk gekrompen met het vertrek van het kantoor van DSM uit Stein in 2016. De topsectoren laten tussen 2015-2020 een daling van de werkgelegenheid met 4,1% zien in Stein, terwijl de hele werk-

11

Zie o.m. de Smile-Curve van Stan Shih, Business Week International, 2005 Aangeduid als ‘value added integrated supply chain ecosystem’ 13 Nederlands topsectorenbeleid, sinds 2014. 12

Vrijdag 22 oktober 2021

12

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

gelegenheid met 1,9% is gegroeid. De groei in aantal arbeidsplaatsen zit met name in de topsectoren Agrifood en Creatieve industrie. De Logistiek en Life sciences & health hebben een beperkte werkgelegenheidsgroei. In alle andere topsectoren zijn flinke afnames te zien van het aantal banen. Maar daarbij moet worden opgemerkt dat een aantal topsectoren zo gering in omvang is dat vertrek van een enkel bedrijf al tot forse verschuivingen leidt. In vergelijking tot Zuid-Limburg en Limburg is in Stein met name de topsector Logistiek sterk vertegenwoordigd in de werkgelegenheid. Hoewel de Agrifood (incl detailhandel food en horeca) en HTSM een relatief groot aandeel hebben van de topsectoren in Stein, zijn deze relatief ondervertegenwoordigd ten opzichte van Zuid-Limburg en Limburg. Voor wat betreft de werkgelegenheidsgroei springt alleen de Creatieve Industrie er positief uit in vergelijking tot de referentieregio’s. Alle andere topsectoren doen het relatief minder goed in Stein. Vooral de daling van het aantal banen in de HTSM in Stein is opvallend in relatie tot groei elders. De brede spreiding van de industrie over meerdere sectoren is ook in de topsectoren aanwezig. Er zijn geen topsectoren die in de structuur dominant naar voren komen. Gelet op de nabijheid van Chemelot is de lage score op het cluster Chemie opmerkelijk.

Maar chemische en daaraan gerelateerde bedrijven hebben specifieke vestigings- (en veiligheids-)eisen waar Chemelot wel en de gemengde bedrijventerreinen in Stein niet of minder aan kunnen voldoen.

14 15

Recente cijfers over innovatie, zoals quatro helix, nieuwe vormen van co‐creatie, niet-commerciële voorzieningen en verbindingen tussen overheid, bedrijven, onderwijs en inwoners zijn helaas niet beschikbaar per gemeente.

3.2

Chemelot

De nabijheid van Chemelot geeft zowel kansen voor de verduurzaming van de economie het aantrekken van spinoffs en verdere groei van de werkgelegenheid voor de beroepsbevolking.

Op het in chemie gespecialiseerd terrein Chemelot zijn, naast DSM, onder meer gevestigd SABIC, OCI Nitrogen, ARLANXEO en Sekisui. Alle 150 bedrijven zijn samen goed voor 11.000 arbeidsplaatsen en 20% van de Nederlandse chemiesector. Ook Haven Stein maakt deel uit van het Chemelotcluster. Tot 2030 wordt een groei verwacht van ca 5.000 nieuwe banen. Daarnaast wordt het aantal personen in de schil om Chemelot op eveneens ca 11.000 personen geschat. Chemelot bestaat uit de volledige keten van de sector chemied: onderzoek, onderwijs, proeffabrieken en (chemische) productie:  Industrial Park (8.000 werkenden) met het stikstofcluster op het noordelijk terrein en het koolwaterstoffencluster op het zuidelijk terrein;  Brightlands Chemelot Campus (3.000 kenniswerkers en 1.000 studenten) met ca 80 hightech bedrijven, proeffabrieken, demofabrieken, kennisintensieve productiebedrijven, kennisinstellingen en MKB’s. De bedrijfsclusters zijn: chemie, materialen, en (bio-)medisch.

Directe data over de verbondenheid van Stein met Chemelot ontbreken. De uitgaande pendel naar Sittard-Geleen bedraagt 2.700 personen. Verwacht mag worden dat een fors deel hiervan betrekking heeft op pendel naar Chemelot. Ook de ruim 140 arbeidsplaatsen in de haven kunnen gerekend worden tot Chemelot. Het aantal chemische bedrijven in Stein is beperkt, maar dat komt waarschijnlijk doordat dit type bedrijven er de voorkeur aan geeft om op Chemelot gevestigd te zijn. Er zijn geen cijfers bekend van de mate waarin bedrijven in Stein profiteren van de aanwezigheid van Chemelot of daar een directe relatie mee onderhouden. Chemelot staat voor een grote omslag naar duurzame producten en productie14 en heeft de ambitie de meest veilige, duurzame en competitieve chemie- en materialensite van Europa te worden. De focus komt te liggen op drie onderdelen15:  Food & Beverage: voeding, drank en huisdiervoeding.  Divisie gericht op gezondheid, voeding en zorg.  Animal Nutrition & Health Business Group: verduurzamen van dierlijke eiwitproductie (bijvoorbeeld kweekvlees of voeradditieven waarmee de ecologische voetafdruk dieren in de veehouderij wordt verminderd). De implicaties voor de verdere ontwikkeling van Chemelot op bijvoorbeeld de gemeente Stein zijn nog niet bekend.

Maar de omslag naar circulair ontwikkelen en produceren van chemische producten en het verlengen van de productieketen op Chemelot biedt mogelijk ook kansen voor de economie van Stein. In de vorm van een arbeidsplaats voor de inwoners, maar ook in de toeleverende sfeer voor bedrijven uit Stein.

‘Chemelot Visie 2025’ en het ‘Masterplan’ De materialentak zal worden afgestoten.

Vrijdag 22 oktober 2021

13

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

Spin-off Nieuwe bedrijven die zich op Chemelot willen vestigen, moeten voldoen aan de ambities en eisen van de Chemelot Visie 2025. Chemelot constateert echter dat de ruimte op Chemelot schaars is, er met name behoefte is aan gronden in de milieucategorie 5 en dat de verkaveling op een aantal locaties te kleinschalig is. Niet alle bedrijven die dit wensen zullen dan ook op Chemelot worden toegelaten of kunnen voldoen aan de gevraagde huur- en koopprijzen. Vestiging nabij Chemelot kan voor deze bedrijven een goed alternatief zijn. Mogelijk dat deze bedrijven vestigingsmogelijkheden in Stein aangeboden zou kunnen worden. Bijvoorbeeld voor bedrijven die wel voldoen aan de duurzaamheids- en milieueisen van Chemelot, maar kleinschaliger zijn of in een lagere milieucategorie vallen, zoals vormen van zakelijke en facilitaire dienstverlening. Een aantal bedrijven in het Business Center in Urmond hebben deze weg al min of meer gevolgd. Kerensheide In het Masterplan van Chemelot is een aangepaste invulling voor het middenterrein Kerensheide opgenomen. Op dit terrein is momenteel een deel van het koolwaterstofcluster gevestigd. In de omslag naar vergroening verwacht Chemelot een volledige herontwikkeling van Kerensheide naar circulaire chemie met tegelijkertijd het verbeteren van de ontsluiting.

Hiertoe is een strategische visie op het terrein nodig, waarbij ook de gemeente Stein met het gemeentelijk juridisch-planologisch instrumentarium een grote rol zal spelen.

3.3

Haven Stein

De trimodale haven Stein is belangrijk voor de bereikbaarheid van de regio en is nauw verbonden met Chemelot.

Verwacht wordt dat de vergroening van Chemelot gepaard gaat met een groei van de logistiek (aanvoer andere type grondstoffen) en een wijziging van de trimodal shift (buisleiding, schip en rail) met zoveel mogelijk beperking van het wegtransport. Daarnaast wordt in het Masterplan van Chemelot gewezen op de gewenste upgrading van Knooppunt 046. De logistieke groei biedt kansen voor de duurzame omslag van Haven Stein. De trimodale op- en overslaghaven Stein is gelegen aan het Julianakanaal en vindt zijn oorsprong in de steenkoolwinning. Op het hoogtepunt van de Limburgse mijnindustrie begin jaren ‘60 was de haven van Stein de grootste binnenhaven van Nederland en de op een na grootste binnenhaven van WestEuropa (na Duisburg). Haven Stein maakt via de verbinding met de Maas deel uit van de North Sea-Mediterranean Corridor. Deze corridor verbindt de ARA-zeehavens16 via België en Frankrijk met de zeehaven van Marseille17. Haven Stein heeft een oppervlak van 90 ha bruto, (waarvan 1 ha uitgeefbaar) en biedt werk aan 143 personen. De huidige diepgang bedraagt 3,00 m. De haven is bereikbaar voor klasse Va18 binnenvaartschepen en duwbakken tot 3.000 ton en wordt voorbereid voor klasse Vb19. Het terrein beschikt over een spoorwegtracé met aansluiting op het internationale

railnetwerk voor het rechtstreeks laden en lossen van wagons van en naar het schip of de vrachtwagen. Van de aan-/afvoer van Chemelot vindt 10% van de aanvoer en 52% van de afvoer (producten) per schip plaats. In de jaren 2014-2019 bedroeg de chemicaliën overslag ca 0,7 miljoen ton en die van meststoffen ca 1,2 miljoen ton. De toegevoegde waarde van Stein aan Chemelot is berekend op € 25 miljoen. De overige toegevoegde waarde van de haven bedraagt direct € 12 miljoen en indirect € 13 miljoen euro. In recente studies20 is als sterk van de haven benoemd de significante volumes vervoerde goederen (bouwmaterialen, containers, chemicaliën en metalen). Met als kansen:  toenemende vraag naar overslag (chemicaliën: +23% in 2025);  multimodale stromen van/naar Duitsland;  aanvoer van circulaire reststromen en biomassa;  Clean energy Hub Westelijke Mijnstreek;  Chemelot Circular Hub (CCH);  aansluiten bij Circulair Hub Zuid-Limburg. Daar tegenover staan als zwak/bedreiging:  de capaciteit van het Julianakanaal;  de relatief lagere waterdiepte aan de kade waardoor grotere schepen mogelijk naar concurrerende binnenhavens uitwijken;  de lage(re) maatschappelijke acceptatie van een havenen industrie uitbreiding en de beperkte milieuruimte (geluid en veiligheid, stikstof impact op Bunder- en Elsoërbos en nabijgelegen woningen).

16

Amsterdam, Rotterdam, Antwerpen Het Albertkanaal is de 2e grootscheepse ontsluiting van Limburg met hogere vervoerde volumes en takt Antwerpen met Luik aan op de Maas. 18 CEMT-klasse Va: (verlengd) groot Rijnschip van 110m-135m lente en een diepgang tot 3,5-4 m. 19 CEMT-klasse Vb: duwkonvooi met 1×2 bakken in de lengte van 170-190m lengte, een diepgang 3,5-4,0 m, laadvermogen 3.951-7.050 ton 20 BCI 2020 17

Vrijdag 22 oktober 2021

14

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

In het Masterplan van Chemelot is als mogelijke kansen opgenomen de mogelijkheid om nieuwe buisleidingen aan te leggen naar de haven en naar het noorden of naar België. Daar staan als voorwaarden tegenover het vergroten van de bevaarbaarheid van het Julianakanaal en van de capaciteit van de laadkade, de elektrificatie en spoorbeveiliging, verruiming van het Basisnet en de Zuidelijke Spooraansluiting Chemelot (ZSC).

3.4

Bedrijventerreinen

De bedrijventerreinen in Stein zijn belangrijk voor de werkgelegenheid. De voorraad nog uitgeefbare bedrijfskavels en het nog beschikbare bedrijfsmatig vastgoed is beperkt.

Voor de industrie is de beschikbaarheid en kwaliteit van de bedrijventerreinen van groot belang. De eisen vanuit de bedrijfsvoering ten aanzien van onder meer milieuruimte, ontsluiting en perceelsomvang van industriële bedrijven maakt vestiging op andere locaties niet gewenst of onmogelijk. Op de bedrijventerreinen zijn logischerwijs ook de grotere bedrijven gevestigd. Zij zijn met 16% van de vestigingen goed voor 54% van de werkgelegenheid in Stein21. Van de werklocaties voorziet Business Park Stein in het grootste aandeel van de werkgelegenheid: 83% van de werkgelegenheid op werklocaties en 44% van de totale werkgelegenheid in Stein.

het op zijn minst gelijk. Het aandeel bedrijven op de bedrijventerreinen is in 2015-2020 gegroeid. In de periode 2015-2020 valt de enorme groei op van de voormalige locatie van het DSM-kantoor (hieronder ‘Business Center’). Ook de bedrijventerreinen Kerensheide en Schutterstraat hebben een flinke groei van het aantal vestigingen doorgemaakt. De werkgelegenheid is van 2011‐2015 op Haven Stein en Business Park Stein toegenomen en op Kerensheide, Paalweg, Schuttersstraat, het DSM‐kantoor in Urmond en de overige locaties afgenomen.

In de periode 2011‐2015 bleef de verdeling van het aantal bedrijven over de werklocaties nagenoeg ongewijzigd, maar is het aantal vestigingen op alle locaties toegenomen of bleef

Foto 2: Business Park Stein, bron: gemeente Stein

21

Van de 2.031 bedrijven in Stein is 84% gevestigd in het buitengebied, een winkelgebied, kantoorlocatie of woongebied.

Vrijdag 22 oktober 2021

15

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

Voorraad bedrijventerrein In totaal bedraagt het areaal bedrijventerreinen in Stein 212 ha bruto en 157 ha netto. Per 1-2-2021 is nog slechts 2,5 ha uitgeefbaar, waarvan 1,8 ha netto direct uitgeefbaar en 0,7 ha niet-direct uitgeefbaar. Het aanbod is gelegen op Haven Stein en op bedrijventerrein Paalweg. Het grootste bedrijventerrein is Business Park Stein. In REBIS is een geplande uitbreiding opgenomen van 5 ha. Op het voormalige Superconfex terrein op bedrijventerrein Kerensheide zal enkele hectare worden herontwikkeld voor nieuwe bedrijven (Poort van Stein). In de Westelijke Mijnstreek was er in 2020 een sterke afname van de uitgifte van bedrijventerrein ten opzichte van topjaar 201922. De restcapaciteit nam sterk af met 37 ha tot 135 ha. Chemelot in Sittard-Geleen is het terrein met de meeste terstond uit te geven voorraad (83 ha). In de regio is 15% van de terreinen verouderd. Uitgifte bedrijventerrein In de periode 2001 – 2020 is er in Stein 21,8 ha bedrijventerrein uitgegeven. Dit komt neer op een langjarig gemiddelde van 1,1 ha netto per jaar. Tussen 2001-2010 lag het gemiddelde op 1,8 ha per jaar. Tussen 2011 en 2020 is aanmerkelijk minder grond op bedrijventerrein uitgegeven. Het gemiddelde in die periode ligt op 0,2 ha netto per jaar. Dit kwam mede doordat de gemeente nog maar zeer beperkt grond uitgeefbaar had.

De beperkte beschikbaarheid van bedrijventerrein beïnvloedt daarmee direct de ontwikkeling van het aantal arbeidsplaatsen in de gemeente. Zowel in voorraad bedrijventerrein als in bestaand bedrijfsmatig vastgoed is er in Stein een beperkt aanbod. Gebrek

22 23 24

aan aanbod kan er toe leiden dat bedrijven bij hun vestigingsplaatskeuze zich niet op Stein oriënteren en bedrijven uit Stein voor een uitbreiding noodgedwongen naar andere gemeenten omzien (tabel 7a-d, figuur 2). Business Center Het voormalige DSM-kantoor in Urmond is getransformeerd tot het Van der Valk Business Center. Het omvat 10.000m 2 effectieve kantoorruimte, biedt alle benodigde faciliteiten in een moderne omgeving vanuit het principe van hotelgastvrijheid en biedt starters een eerste huurcontract van 6 maanden. Het Business Center richt zich op business-to-business23 bedrijven. Er zijn meer dan 120 bedrijven gevestigd, waaronder technisch hoogwaardige bedrijven. Het bedrijvencentrum is voor meer dan 90% verhuurd, voorziet in een duidelijke behoefte en voorziet indirect in ruimte voor de spin-off mogelijkheden van Chemelot. Er zijn zowel lokale bedrijven gevestigd, als bedrijven elders uit Nederland, die er een filiale vestigingsplaats hebben gevonden. Inmiddels nemen ook de zakelijke en sociale contacten tussen de bedrijven in het Business Center toe. De Covid-19 pandemie beperkingen hebben vrijwel geen effect gehad op de bezetting van het Business Center. Leegstand bedrijfsmatig vastgoed Het actuele aanbod aan bestaand vastgoed in Stein en het aantal transacties in de voorafgaande 12 maanden aan bedrijfsmatig vastgoed is zeer beperkt24.

3.5

Bouw

Er is geen eenduidig toekomstbeeld voor de bouw. Het bouwvolume gaat naar verwachting wat stijgen, maar onzekerheid in levering van bouwmaterialen, de stikstofproblematiek en een gebrek aan ontwikkellocaties kunnen een rem zetten op de groei.

De bouw is een grote bedrijfssector in Stein, zowel in aantal bedrijven als in aantal arbeidsplaatsen. De terugval in de laatste jaren is dan ook opmerkelijk en komt voornamelijk door het vertrek van een aantal bedrijven in de grond-, water, en wegenbouw uit Stein. Over de trends en ontwikkelingen van de Bouw in Stein is geen separate data beschikbaar. Voor een beeld van de toekomstige ontwikkelingen is gebruik gemaakt van landelijke informatie. Volgens analyse van de Rabobank is de burgerlijke en utiliteitsbouw de laatste jaren een sterke aanjager van de bouwsector. In 2020 kromp de nationale bouwproductie beperkt met 0,8%. De groei in de utiliteitsbouw kwam vooral van de logistieke distributiecentra en de grote behoefte aan nieuwe woningen. De afgegeven woningbouwvergunningen namen in 2019 sterk af door het tekort aan nieuwe ontwikkellocaties, het capaciteitstekort bij gemeentes en uitstel door stikstofmaatregelen. Inmiddels loopt het aantal afgegeven bouwvergunningen weer op. Voor 2021 verwacht de Rabobank een lichte krimp van 1,5% met beperkte gevolgen van de Covid19 crisis. Door de gedaalde vergunningverlening verwacht de

De uitgifte nam met meer dan de helft af. De grote uitgifte in de Westelijke Mijnstreek in 2019 was echter grotendeels het gevolg van de uitbreiding van Nedcar in Sittard-Geleen. Consumentgerichte diensten (bijvoorbeeld een nagelstudio) worden niet toegelaten. Voor agrarische bedrijven, verhard buitenterrein, toerisme en dagrecreatie, praktijkruimten is geen actueel aanbod aanwezig en hebben er geen transactie in de afgelopen 12 maanden plaatsgevonden.

Vrijdag 22 oktober 2021

16

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

Rabobank in 2022 een beperkte groei van de bouwproductie op nationaal niveau. Een onzekerheid is ook de grondstoffenmarkt. Doordat de productie en transport van sommige grondstoffen achter blijft, stijgen de prijzen stijgen en lopen de levertijden op. Zowel bij constructiematerialen zoals hout en staal, als bij installatieen afbouwmaterialen zoals leidingen, sanitair producten, zonnepanelen en warmtepompen. De bouw concurreert sterk op prijs en om het rendement structureel te verbeteren is innovatie en meer samenwerking met toeleveranciers nodig, evenals industrieel flexibel en demontabel bouwen, duurzaam en circulair. Het personeelstekort stimuleert bedrijven om het bouwproces te verbeteren door nieuwe technieken toe te passen zoals Building Information Modeling (BIM), prefabricage, robotica en 3D-printen. Duurzaamheid, circulariteit en biobased bouwen worden steeds belangrijker in de woning- en utiliteitsbouw. Vanaf 2023 is het verplicht dat kantoorgebouwen minimaal energielabel C hebben. Nieuwbouw moet reeds sinds het begin van 2021 voldoen aan de eisen voor Bijna EnergieNeutrale Gebouwen (BENG).

3.6

Vrijetijdseconomie

De vrijetijdseconomie in Stein zit in de lift. Zowel het aantal bedrijven, de werkgelegenheid als het aantal overnachtingen is sterk gegroeid tussen 2015 2020.

De gemeente Stein ligt in het hart van rivierpark Maasvallei. De vrijetijdseconomie25 telde in 2020 in Stein 202 vestigingen met 550 banen. Het aandeel van de vrijetijdseconomie in Stein is daarmee met bijna 10% van de bedrijven en 5,9% van alle banen nog bescheiden. Sinds het benoemen van de vrijetijdseconomie in de Economische beleidsnota is het aantal voorzieningen in Stein echter flink toegenomen, zoals nieuwe B&B`s, wandel- en fietscafé`s en een camping. Toeristische trekpleisters zijn:  omgeving kasteelruïne Stein;  Rivierpark Maasvallei;  Steinerbos;  kasteelpark Elsloo en omgeving. Vestigingen Tussen 2015 en 2020 is het aantal vestigingen in de vrijetijdseconomie toegenomen met 14,8% en het aantal banen met 5,8% (tabel 8a-c). De grootste branche in het aantal vestigingen is de horeca, gevolgd door sport, cultuur, recreatie & amusement. De grootste groei tussen 2015 en 2020 heeft plaatsgevonden in de logiesverstrekking, sport en cultuur, recreatie & amusement. In vergelijking met Zuid-Limburg en Limburg zijn de horeca, cultuur, recreatie & amusement in aantal vestigingen sterk

vertegenwoordigd in Stein. Het deel bedrijven in de logiesverstrekking is relatief laag. Het aantal vestigingen in de vrijetijdseconomie groeit echter harder in Stein dan in Zuid-Limburg en Limburg. Vooral logiesverstrekking, sport en overige branches groeien relatief hard. Arbeidsplaatsen De grootste branches in aantal arbeidsplaatsen zijn de logiesverstrekking en horeca. In vergelijking met Zuid-Limburg en Limburg zijn in het aantal banen de logiesverstrekking, detailhandel/groothandel en sport goed vertegenwoordigd (tabel 8d-f). De werkgelegenheidsgroei in de vrijetijdseconomie is in Stein met 5,8% veel groter dan in de economie als geheel (evenals in Zuid-Limburg en Limburg). Ook het relatieve aandeel van de vrijetijdseconomie is toegenomen. De meeste groei tussen 2015-2020 was in de horeca en sport. De overige branches hadden te maken met krimp. In groei van het aantal banen steekt de groei van de horeca en sport ook positief af ten opzichte van Zuid-Limburg en Limburg. De sectoren vervoer, overig en cultuur, recreatie & amusement doen het in vergelijking tot Zuid-Limburg en Limburg minder goed. Accommodaties, bedden, overnachtingen Stein behoort samen met de gemeenten Beek, Echt-Susteren en Sittard-Geleen tot de toeristische regio Grensmaasvallei. Naar de omvang en aard van de bestedingen in deze regio is in 2020 onderzoek gedaan26.

De data uit het onderzoek met betrekking tot Stein is onderstaand vergeleken met de Grensmaasvallei en Zuid-Limburg27 (tabel 9a-f).

25

Volgens de definitie van het Interprovinciaal Overleg De data betreffen het jaar 2018. 27 Ter vergelijking is de data gerelateerd aan het aantal inwoners. In de Grensmaasvallei wonen 15% van alle inwoners in de gemeente Stein, voor Zuid-Limburg is dat 5%. 26

Vrijdag 22 oktober 2021

17

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

De bestedingen van toeristen en recreanten in de verblijfsrecreatie zijn in Stein hoog in vergelijking met de Grensmaasvallei, maar laag ten opzichte van Zuid-Limburg. Ook de dagrecreatieve bestedingen zijn laag ten opzichte van Zuid-Limburg. Het aantal beschikbare toeristische bedden per 1.000 inwoners is in Stein aanzienlijk hoger dan in de Grensmaasvallei, maar nog wel substantieel lager dan op het niveau van ZuidLimburg. De aantallen bedden/plaatsen in andere vormen van accommodatie zijn in Stein zeer gering in verhouding tot de Grensmaasvallei en Zuid-Limburg. De beschikbaarheid van accommodaties weerspiegelt zich in het aantal overnachtingen per 1.000 inwoners. Het aantal overnachtingen is geraamd aan de hand van de toeristenbelasting en het tarief. In 2015 waren er naar schatting 55.000 overnachtingen. Dit is in 2020 met ca 55% gegroeid naar bijna 85.000 overnachtingen. De opening van het IBIS budgethotel Stein in de Poort van Stein met 92 kamers zal hier positief aan hebben bijgedragen. Het aantal overnachtingen in hotels ligt tussen dat van de Grensmaasvallei en Zuid-Limburg in, maar het aantal B&B-bedden in Stein is laag. Veel accommodatietypen ontbreken nog in de gemeente Stein. In het aantal dagbezoeken per 1.000 inwoners weten de evenementen in Stein zich redelijk vertegenwoordigd, hoewel wel lager dan in de Grensmaasvallei en Zuid-Limburg.

Alle andere vormen van dagbezoeken zijn zeer bescheiden aanwezig of ontbreken. Ook in de bestedingen per inwoner is dit zichtbaar. Wandelen, fietsen en recreëren-niet aan het water laat per inwoner in vergelijking met beide regio’s redelijk tot goede bestedingen zien.

Hoewel historische vergelijkingscijfers ontbreken laten de cijfers een beeld zien van een sector sterk in opkomst. De aanwezige faciliteiten scoren goed en er zijn, ook op het niveau van de Grensmaasvallei, nog tal van kansen om de vrijetijdseconomie verder uit te bouwen.

3.7

Detailhandel

De detailhandel functioneert redelijk tot goed in Stein. Wel is er vooral in het niet-dagelijks segment veel concurrentie van de grotere omliggende winkelgebieden.

Het vestigingsregister telde in 2020 185 vestigingen actief in de detailhandel met in totaal 920 banen. Dit is inclusief internetwinkels en marktkooplieden. In 2015 waren er 190 vestigingen met 940 banen. Tussen 2015 en 2020 is het aantal banen in de detailhandel in Stein afgenomen met 2,1%. Het aantal vestigingen nam af met 2,6%. In vergelijking met ZuidLimburg en Limburg ontwikkelt de detailhandel zich in Stein minder gunstig. In de referentiegebieden was er een bescheiden groei van de vestigingen en een beperkte krimp van de werkgelegenheid Per mei 2021 telt de gemeente Stein 92 verkooppunten met een totaal winkelvloeroppervlak van ruim 23.700 m². De grootste branches zijn Dagelijkse artikelen (moderne supermarkten en diverse (vers)speciaalzaken) en In/om het huis (o.a. grootschalige bouwmarkt, keuken- en meubelzaak). Met name het centrum van Stein beschikt tevens over diverse winkels binnen de branche Mode en luxe (onder andere kleding, schoenen en huishoudelijke artikelen). In de gemeente stonden op de peildatum 28 panden leeg met een totale omvang van circa 2.680 m2 wvo. Dit resulteert

28

in een leegstandcijfers van circa 11,5% van alle verkooppunten en 6,9% van het totale wvo28. In de tabel 10a zijn de leegstandscijfers in Stein afgezet tegen de cijfers in omliggende gemeenten, evenals het provinciale en landelijke cijfer. Daaruit blijkt dat de leegstand hoger is dan het landelijk gemiddelde. Gemiddeld genomen is de leegstand in Limburg echter een stuk hoger dan het landelijke cijfer. Ten opzichte van het provinciale gemiddelde en omliggende gemeenten scoort de gemeente Stein bovengemiddeld, zeker ten aanzien van het leegstaand vloeroppervlak. Het economisch functioneren van dagelijkse winkels ligt iets beneden het landelijk gemiddelde, maar zeker in kleinere kernen kunnen dagelijkse winkels stabiel beneden het landelijk gemiddelde functioneren, onder meer vanwege lagere exploitatielasten. Zowel omvang als kwaliteit van het aanbod worden goed gewaardeerd door inwoners en bezoekers, zoals blijkt uit recent koopstromenonderzoek. De centra van Stein en Elsloo beschikken beiden over een goede dagelijkse winkelbasis met modern supermarktaanbod (tabel 10b-d). Dit sluit aan bij de functie van beide centra, namelijk primair voor dagelijkse boodschappen. Het centrum van Stein heeft een redelijk uitgebreid niet-dagelijkse winkelaanbod. Dit sluit aan bij de functie als hoofcentrumgebied binnen de gemeente.

De normatieve winkelomzet per m² wvo in het centrum van Stein blijft iets achter vanwege het groot metrage aan speciaalzaken die doorgaans functioneren met een veel lagere winkelomzet in vergelijking tot de supermarkten. De winkelomzet per m² wvo op de supermarktconcentratie aan de Industrieweg ligt ver boven het landelijk gemiddelde. Het aan-

De Locatus leegstand is breder dan uitsluitend winkelleegstand en bestaat uit alle verkooppunten die in gebruik zijn geweest als winkel, horeca, leisure of andere commerciële diensten waar momenteel geen actieve functie aanwezig is.

Vrijdag 22 oktober 2021

18

3 Sectoren De economie van de gemeente Stein

bod bestaat hier alleen uit twee supermarkten. Het is van belang om een duurzaam evenwicht te bewaren met het centrum. In 2019 is een koopstromenonderzoek gehouden. De totale consumentenbestedingen in Stein bedragen € 96,4 miljoen, waarvan € 74 miljoen in dagelijkse artikelen en € 22,4 miljoen voor niet-dagelijkse artikelen. Van de consumentenbestedingen in dagelijkse artikelen is 85% afkomstig uit de gemeente en bestaat 15% uit toevloeiing van buiten de gemeente (o.a. uit omliggende gemeenten Sittard-Geleen, Beek en Meersen). De toevloeiing is relatief bescheiden. De omliggende gemeenten beschikken over eigen moderne supermarkten, waarvan sommige zelfs zeer uitgebreid (> 2.500 m2 wvo). Wel profiteert de gemeente Stein van de ligging nabij België. Circa 5% van de bestedingen is afkomstig van de Belgische consument. In de niet-dagelijkse sector komt 65% van de inkomsten uit de eigen gemeente en is 35% afkomstig uit toevloeiing (uit de omliggende gemeenten Sittard-Geleen, Beek en Meerssen en uit België). De toevloeiing is relatief beperkt ten opzichte van de benchmarkgemeenten. Dit is echter te verklaren door de ligging nabij Sittard-Geleen, maar ook Maastricht en Heerlen. De centra in deze gemeenten beschikken over een uitgebreid recreatief winkelaanbod en zijn ook voor inwoners van Stein de primaire locaties in Zuid-Limburg om recreatieve niet-dagelijkse aankopen te doen.