1. Strategische gebiedsvisie omgeving Chemelot.pdf

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Inhoud SAMENVATTING 4 1.

INLEIDING 6

2.

OPGAVE 10 Een sterk en gezond stedelijk gebied 14 Een b(l)oeiend landelijk gebied 20 Een circulaire en innovatieve economie 24

3.

KANSRIJK PERSPECTIEF 30 Principes 31 Toekomstbeeld 34 Ecologische structuren 38 Infrastructuur en mobiliteit 40 Energie 46 Chemelot Site 48 Milieu 50 Veiligheid 51 Bedrijventerreinen 52 Woongebieden 53 Graetheide 54 Stad-landzone 56 Omgeving Stein 58 Omgeving Geleen 60 Omgeving Beek 62

4.

foto: Stefan koopmans

2

ONTWIKKELSTRATEGIE 64 Samenwerkingsprincipes 65 Gebieds- en thematische opgaven 66

3

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Samenvatting

Strategische Gebiedsvisie Chemelot

Drie ambities, drie principes

Toekomstbeeld - 2040

Hoe zorgen we er samen voor dat we ook in de toekomst in de omgeving van Chemelot op een veilige, gezonde én duurzame manier kunnen wonen, werken, recreëren, ondernemen en innoveren? Hoe gaan we met de beschikbare ruimte om? En hoe houden we de economie vitaal terwijl we rekening houden met mens en milieu? In de Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot geven wij - de Provincie Limburg, de gemeenten Sittard-Geleen en Stein, Chemelot, Brightlands Chemelot Campus en DSM - gezamenlijk antwoord op deze vragen. Om tot goed afgewogen antwoorden te komen, keken we samen met de inwoners rondom Chemelot, verschillende belangengroepen, waterschap Limburg en de gemeente Beek naar de toekomst. Ons hoofddoel: het verbeteren van de kwaliteit van de omgeving van Chemelot in de periode tot 2050 om zo een juiste balans tussen Chemelot en haar omgeving te realiseren door de circulaire transitie van Chemelot te verbinden met de versterking van de brede welvaart van de regio.

Omdat dé omgeving niet bestaat, keken we vanuit drie verschillende invalshoeken: het stedelijk gebied, het landelijk gebied en Chemelot. Dat deden we steeds aan de hand van zes ruimtelijke thema’s: cultuurhistorie & identiteit, landschap & natuur, leefbaarheid & leefomgeving, economie, mobiliteit & logistiek en duurzaamheid & energie. Samen komen we tot drie leidende ambities voor de omgeving van Chemelot:

De gebiedsvisie schetst een samenhangend toekomstperspectief voor de verschillende onderdelen in het gebied zoals Graetheide, de omgeving Stein, omgeving Geleen, de omgeving Beek en Chemelot zelf: het toekomstbeeld voor de omgeving van Chemelot. De woonwijken en kernen rond Chemelot zijn groen, klimaatadaptief en goed bereikbaar. Het voorzieningenniveau is op peil en ondersteunt de sociale cohesie en de gezondheid. We houden Graetheide groen en versterken de landschappelijke en ecologische kwaliteiten met onder andere een ecologische verbinding tussen het Rivierpark Maasvallei en de vallei van de Geleenbeek en het Heuvelland. Het OV is verbeterd en aangevuld met mobiliteitshubs waar je gemakkelijk van vervoersmiddel kunt wisselen. We verbeteren groenstructuren en fietspaden in de wijken rondom Chemelot en we versterken de transportmogelijkheden via bijvoorbeeld buisleidingen en het kanaal. We transformeren het centrum van Geleen als proeftuin voor de circulaire economie en verbeteren de fysieke verbinding en een complementaire programmering met de Brightlands Chemelot Campus. Diverse bedrijventerreinen in de omgeving van Chemelot worden gerevitaliseerd waarbij nieuwe, circulaire bedrijven een plek kunnen krijgen op leegstaande of vrijgekomen kavels. En de Campus kan onder voorwaarden uitbreiden op De Lexhy als er onvoldoende ruimte is binnen de huidige site.

We laten het mes aan drie kanten snijden Bewoners, de economie, natuur en klimaat hebben vaak verschillende wensen en belangen. Ook zijn er ontwikkelingen waarmee we rekening houden. Denk aan de gemaakte klimaatafspraken, de energietransitie en demografische ontwikkelingen, zoals de vergrijzing. Er is daarom voor deze gebiedsvisie goed nagedacht hoe we de verschillende ruimtelijke doelen met elkaar kunnen verbinden, zodat het mes op sociaal, ecologisch én economisch vlak ‘snijdt’. Meervoudige waardecreatie noemen we dat.

4

• • •

We streven naar een circulaire en innovatieve economie We willen een sterk en gezond stedelijk gebied We versterken een b(l)oeiend landelijk gebied.

Om deze ambities te realiseren in de fysieke leefomgeving rondom Chemelot passen we drie principes toe: We willen sterke ruimtelijke structuren creëren. We kiezen voor duurzaam ruimtegebruik. We verweven doelen en functies waar het kan en scheiden ze waar het moet. De in de gebiedsvisie gemaakte keuzes zijn richtinggevend voor de ontwikkeling van het gebied en voor het zekerstellen en versterken van bestaande waarden. Ze zijn niet vastomlijnd en definitief, maar ook zeker niet vrijblijvend. Voor het maken van ruimtelijke plannen zijn de in de gebiedsvisie gemaakte keuzes leidend. Daarnaast is deze gebiedsvisie de basis voor de omgevingsvisies en vervolgens de omgevingsplannen van de gemeenten Sittard-Geleen en Stein en voor bijvoorbeeld de uitwerking van het fysieke deel van het investeringsprogramma Chemelot Circulair Hub / Chemelot Strategie 2050 en NOVI-gebied Zuid-Limburg.

Ontwikkelstrategie Op basis van het toekomstbeeld werken we de komende jaren samen aan de opgaven en acties die het toekomstbeeld dichterbij brengen. Hierbij zien we voor de korte termijn een tiental gebieds- en thematische opgaven.

5

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Doel De omgeving van Chemelot is een dynamisch gebied in ontwikkeling. De bedrijven op Chemelot en ook inwoners en bedrijven in de steden en dorpen in het gebied willen zich blijven ontwikkelen en bestaande waardes koesteren en versterken. Er zijn verschillende mogelijke doelen voor een beperkte ruimte. Afstemming tussen Chemelot en haar omgeving is daarom nodig.

1. Inleiding

Deze strategische gebiedsvisie verbeeldt de toekomstvisie voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving rondom Chemelot. Het betreft een strategische verkenning die weergeeft hoe de ambities van alle partijen in het gebied een plek krijgen. De gebiedsvisie is zeker nog geen vastomlijnd plan, maar bevat een schematische weergave van de toekomstige ruimtelijke indeling van het gebied. Ze inspireert, nodigt uit en bevat richtinggevende keuzes voor het borgen en versterken van bestaande waarden en voor gebiedsontwikkeling. In deze strategische gebiedsvisie brengen we een aantal zaken met elkaar in evenwicht: leefbaarheid en leefomgeving, landschap en natuur, cultuurhistorie en identiteit, economie, mobiliteit en logistiek, en duurzaamheid en energie.

Huidige situatie

7

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Samen aan de slag

Betekenis en bereik

Deze gebiedsvisie is opgesteld door de gezamenlijke opdrachtgevers Provincie Limburg, gemeenten Sittard-Geleen en Stein, Chemelot, Brightlands Chemelot Campus en DSM.

Met de strategische gebiedsvisie formuleren we een ambitieuze agenda voor de toekomst van de omgeving van Chemelot. Op basis van deze gebiedsvisie kan de komende jaren gewerkt worden aan acties die het toekomstbeeld dichterbij brengen. Wij, de opstellers van deze gebiedsvisie, Provincie Limburg, gemeente Sittard-Geleen en Stein, Chemelot, Brightlands Chemelot Campus en DSM, werken samen aan verwezenlijking van de in de gebiedsvisie benoemde ontwikkelingen en gaan bij ruimtelijke plannen uit van de in deze gebiedsvisie gemaakte keuzes.

Samen met de vele belanghebbenden in het gebied is in beeld gebracht wat de belangen zijn en welke ruimtelijke doelen daarbij horen. Deze doelen, hebben vervolgens een plek gekregen in een aantal mogelijke ruimtelijke toekomstscenario’s. Deze mogelijke scenario’s zijn op diverse momenten besproken met de belanghebbenden. Naast diverse dialoogsessies met de stakeholders hebben ook themasessies met de gemeenteraden plaatsgevonden. De opbrengst van deze dialoog is meegenomen in de uitwerking van deze strategische gebiedsvisie.

NOVI-gebied Zuid-Limburg Omgevingsvisie Limburg - POVI

Toekomstvisie 2030 Sittard-Geleen

Circulaire Hub RES Zuid-Limburg Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Deze partijen dachten mee bij het tot stand komen van deze visie: • • • • • • • • • • • • • •

Wijkplatform Lindenheuvel Wijkplatform Krawinkel Dorpsplatform Einighausen Dorpsplatform Guttecoven Dorpsplatform Born West Dorpsplatform Graetheide Dorpsplatform Obbicht Bewoners/agrariërs Lexhy DOP Berg-Nattenhoven DOP Stein DOP Urmond Natuurmonumenten Natuur en Milieufederatie Graetheide comité

8

• • • • • • • •

LLTB L’Ortye ZOWonen Parkmanagement Westelijke Mijnstreek Gemeente Beek Waterschap Limburg Centrummanagement Geleen Rijkswaterstaat Zuid Nederland

Gebiedsverkenning mobiliteit WM

Strategie Chemelot 2050

Veiligheidsvisie/-kader Omgevingsvisie gemeente - GOVI

Omgevingsplannen gemeente Beek, Sittard-Geleen, Stein

Masterplan Chemelot 2030

De gebiedsvisie vormt de basis voor vertaling in de omgevingsvisies (en vervolgens omgevingsplannen) van Sittard-Geleen en Stein en geeft richting aan de inzet voor investeringsprogramma’s van de partners en de gezamenlijk input voor de uitwerking van het fysieke deel van het investeringsprogramma Chemelot Circulair Hub1 en NOVIgebied Zuid-Limburg2. De gebiedsvisie vormt de uitwerking van de Provinciale Omgevingsvisie (POVI)3 en de ruimtelijke vertaling van de Toekomstvisie 20304 van de gemeente Sittard-Geleen voor de omgeving van Chemelot. Daarnaast integreert de gebiedsvisie de ruimtelijke aspecten van diverse parallelle thematische studies (Regionale Energie

1 “Een brede alliantie van partijen rondom het chemie- en materialen cluster Chemelot ontwikkelt nu een wereld die geen verspilling kent en waarin gebruikte producten en materialen worden verwerkt tot nieuwe grondstoffen voor nieuwe producten” Zie verder: https://www.chemelotcircularhub.com/ 2 “Zuid-Limburg is door het Rijk aangewezen als NOVI-gebied. Deze gebieden zijn onderdeel van de Omgevingsagenda’s die per landsdeel worden opgesteld in het Nationale Omgevingsvisie. Bij de NOVI-gebieden zoomt het rijk samen met provincie en gemeenten met prioriteit in op concrete ruimtelijke transities in de acht gebieden.” Zie verder: https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/samenwerking+en+uitvoering/novi+gebieden/default.aspx 3 “De Provincie Limburg moet beschikken over een Provinciale Omgevingsvisie en Omgevingsverordening. De Omgevingsvisie Limburg richt zich op de langere termijn (2030-2050) en beschrijft onderwerpen zoals wonen, bodem, infrastructuur, milieu, ruimtelijke economie, water, natuur, luchtkwaliteit, landschap en cultureel erfgoed. Maar ook het aspect gezondheid en een gezonde leefomgeving wordt in de Omgevingsvisie meegenomen”. Zie verder: https://www.limburg.nl/onderwerpen/omgeving/omgevingsvisie/ 4 In de Toekomstvisie 2030 geeft de gemeente Sittard-Geleen voor haar grondgebied samen met de partners in de samenleving aan wat voor toekomst ze gezamenlijk voor zich zien.

https://www.sittard-geleen.nl/Bestuur/Beleid/Visie_en_beleid/Toekomstvisie_2030

Leeswijzer Strategie5, Gebiedsverkenning mobiliteit Westelijke Mijnstreek6, Plan van aanpak Knooppunt 0467 en Veiligheidsvisie en -kader Chemelot en omgeving)8.Ook vormt zij de ruimtelijke vertaling van de ambities voor de omgeving van Chemelot zoals verwoord in het Masterplan 20309 en de Chemelot Strategie 205010. De omgeving van Chemelot waar deze visie over gaat bestaat uit het gebied dat grofweg begrensd wordt door Born en het Limbrichterbos aan de noordzijde, het stedelijk gebied van Sittard en Geleen aan de oostzijde, de kernen Neerbeek, Beek en Elsloo aan de zuidzijde en het Julianakanaal aan de westzijde. Het gebied bestaat daarmee uit het stedelijk gebied van Sittard-Geleen, Beek en Stein, het landelijke gebied Graetheide, en de industriële site van Chemelot. De gebiedsvisie gaat concreet in op de korte en middellange termijn (tot 2030) en maakt een doorkijk naar de lange termijn tot 2050.

In hoofdstuk 2 beschrijven we de opgave voor het gebied. We schetsen de bestaande situatie van de fysieke leefomgeving rondom Chemelot en de ambities voor de toekomst. Ook geven we aan welke concrete ruimtelijke doelen hier bij horen. In hoofdstuk 3 beschrijven we welke keuzes we maken voor de toekomst. We geven aan met welke principes we dit doen en we verbeelden hoe de toekomst er uit ziet. Dit is het kansrijke perspectief voor de omgeving van Chemelot. In hoofdstuk 4 geven we in een ontwikkelstrategie aan hoe we de geschetste toekomst willen bereiken en welke acties daar bij horen.

5 Eén van de afspraken uit het Klimaatakkoord (de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken) is dat 30 energieregio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe het best duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke energieregio zijn eigen keuzes.” Zie verder: https://www.reszuidlimburg.nl/ 6 Het doel van de Gebiedsverkenning mobiliteit Westelijke mijnstreek is om te komen tot een mobiliteitsagenda voor de Westelijke mijnstreek. Hieraan werken de provincie Limburg, gemeenten Beek, Beekdalen, Stein, Sittard-Geleen en EchtSusteren samen. 7 Het knooppunt 046 is een van de bovenregionale knooppunten binnen het Programma Goederenvervoercorridors. Een van de doelen is om de logistieke corridors tussen de Haven van Rotterdam en Duitsland te optimaliseren. Zie verder: https://www.topcorridors.com/default.aspx 8 Het veiligheidsvisie Chemelot en Omgeving is opgesteld met als doel zo hoog mogelijk veiligheidsniveau te realiseren op en rondom de site. Zie verder: https://www.limburg.nl/onderwerpen/economie/chemelot/ 9 “Het Masterplan 2030 beschrijft de ambitie en beoogde ontwikkelingen op het gebied van ruimte en transport voor de periode tot 2030 op Chemelot.

Deze ontwikkelingen dragen bij aan de realisatie van de uitgesproken ambitie vanuit de visie Chemelot 2025.” Zie verder: https://www.chemelot.nl/visie/masterplan-chemelot 10 Strategie 2050 is het plan om Chemelot tot een klimaat neutrale chemiesite te maken in 2050. Zie verder: https://www.chemelot.nl/duurzaamheid/chemelot-strategie-2050

9

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

2. Opgave

De woon- en leefomgeving rondom Chemelot staat al geruime tijd onder druk door toenemende industrialisering, infrastructuur en verstedelijking. Het gebied wordt door de bewoners als vol ervaren. De huidige situatie verlangt een verbetering van de omgevingskwaliteit. Daarnaast is er sprake van algemene maatschappelijke opgaven die voor dit gebied relevant zijn, zoals de ambitie van de circulaire economie, de aanpak om te kunnen voldoen aan de gemaakte klimaatafspraken, de energietransitie en demografische ontwikkelingen. Er zijn daarom verschillende ambities voor de toekomst. De ruimtelijke ontwikkelingen die vormgeven aan deze ambities vragen onder andere om ruimte. Het gebied kent daarmee een dubbele opgave om (1) de bestaande omgevingskwaliteit te verbeteren en tegelijkertijd (2) de fysieke leefomgeving aan te passen aan nieuwe behoeftes en ambities met de ontwikkeling naar circulaire samenleving als meest ingrijpende opgave.

Stedelijk gebied

10

Landelijk gebied

In dit hoofdstuk schetsen we de bestaande situatie van de fysieke leefomgeving rondom Chemelot en de ambities voor de toekomst. Dit doen we aan de hand van de drie onderdelen van het gebied: stedelijk gebied, landelijk gebied en Chemelot. We sluiten hierbij ook aan op de drie opgaven die benoemd zijn in het NOVI-gebied Zuid-Limburg:

We beschrijven de ambities aan de hand van de zes ruimtelijke thema’s: cultuurhistorie & identiteit, landschap & natuur, leefbaarheid & leefomgeving, economie, mobiliteit & logistiek en duurzaamheid & energie en geven hierbij aan welke concrete ruimtelijke doelen hier bij horen.

1. Naar een grensoverschrijdende innovatieve en circulaire economie 2. Sterke en gezonde steden in Zuid-Limburg 3. Versterken uniek Nationaal Landschap als groene long voor ZuidLimburg

Chemelot

leefbaarheid en leefomgeving

mobiliteit en logistiek

landschap en natuur

cultuurhistorie en identiteit

economie

duurzaamheid en energie

11

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Historie Het verleden heeft het gebied, waar zich nu de steden en dorpen van de Westelijke Mijnstreek, het landelijk gebied Graetheide en Chemelot bevinden, gemaakt zoals het nu is. Dit verleden begint bij haar landschappelijke onderlegger die bestaat uit een laag Maasterras tussen het Maasdal in het westen en de Geleenbeek in het oosten: het Graetheideplateau. Het gebied bezit alle landschappelijke kenmerken van een plateau, maar heeft minder prominente hoogteverschillen dan andere Zuid-Limburgse plateau’s. Juist door deze kenmerken wordt het gebied eerder getypeerd als een glooiende laagvlakte. Dit gebied is van oudsher aantrekkelijk geweest voor de mens. De eerste boeren van de Lineaire Bandkeramiek vestigden zicht hier rond 5000 v. Chr. De naam Graetheide, verwijst naar een voormalige heidevlakte op de plek van het oorspronkelijke ‘Graetbos’. Volgens de legende is dit Graetbos rond 900 na Chr. door Koning Zwentibold over 14 kerkdorpen rond het bos verdeeld, waarna het bos geleidelijk is gekapt. Zo ontstond het heidegebied dat de dorpelingen mochten gebruiken voor hun vee. Met uitzondering van Sittard ontleenden de nederzettingen in het gebied lange tijd hun identiteit aan het boerenbestaan.

Vanaf de randen is het gebied langzaam ontgonnen waardoor het langzaamaan veranderde in een akkerbouwgebied waarin aan het eind van de negentiende eeuw nog slechts enkele bosjes en heidegebieden resteerden.

Vanaf het eind van de negentiende eeuw maakte het gebied een ingrijpende verandering door. De komst van de mijnbouw veranderde de manier van wonen en werken en bracht een nieuwe ruimtelijke ordening aan in het gebied. De Staatsmijn Maurits is van grote invloed geweest op het gebied. Er zijn grote ingrepen gedaan op de aanwezige ruimtelijke structuren om zowel de industriële transitie als de daarbij behorende woningbouw-ontwikkelingen te faciliteren. Door de mijnindustrie heeft de verstedelijking van de regio een grote vlucht genomen, beginnende met de mijnkoloniën die specifiek werden gebouwd om de arbeiders uit de mijnen te huisvesten. Onder andere Geleen is in deze tijd uitgegroeid van een verzameling dorpen tot een middelgrote stad en economische motor van de regio. Met de omschakeling van de kolenwinning naar de chemische industrie is de transitie en verstedelijking verder doorgezet. Het oprichten van een open innovatie campus, gevestigd op de Chemelot site, is weer een nieuwe stap in deze transitie.

Met de mijnindustrie kwam de mijnkoloniën zoals deze in Lindenheuvel

Transitie van agrarisch gebruik naar mijnindustrie (foto: Martien Coppens, Collectie Nederlands fotomuseum)

Brightlands Chemelo Campus: in korte tijd is een levendig campusgebied tot ontwikkeling gebracht (foto: Menno Emmink)

In korte tijd ontstond een indrukwekkend industrieel landschap (bron: Voorlichtingsdienst Staatsmijnen)

12

13

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Een sterk en gezond stedelijk gebied Het gebied wordt gekenmerkt door een aanzienlijk stedelijk gebied met haar centra, woonwijken en bedrijventerreinen. De kernen Sittard, Geleen, Neerbeek, Beek, Elsloo, Stein en Urmond vormen een stedelijke band. Daar binnen ligt Chemelot. Aan de buitenzijde van deze band bevindt zich het landschap van Heuvelland, Rivierpark Maasvallei en Graetheide. In dit gebied wonen ruim 130 duizend mensen. De ambitie is om ook in de toekomst een aantrekkelijke woon- en leefomgeving te zijn en deze waar nodig te versterken; voor bestaande en nieuwe inwoners. Vanwege de huidige milieuen gezondheidssituatie, demografische veranderingen waaronder vergrijzing en klimaatverandering is op onderdelen aanpassing van de huidige woon- en leefomgeving noodzakelijk. Hierbij is een duurzame, diverse en veilige woon- en leefomgeving ons speerpunt.

Cultuurhistorie & identiteit

Landschap & natuur

Duurzaamheid & energie

De historie van agrarische dorpen, mijnverleden en snelle groei in de twintigste eeuw zijn op plekken zichtbaar en maken de identiteit van het gebied leesbaar. De archeologische vindplaatsen, dorpslinten, kerken, begraafplaatsen, molens, mijnkoloniën en monumenten zoals het oude raadhuis van Geleen, de Julianatunnel en de Loonhal zijn allemaal concrete relicten uit de verschillende historische tijdlagen van het gebied. Deze relicten zijn aanwezig maar worden niet altijd sterk uitgedragen of zijn lastig te herkennen of te bereiken. De ambitie is deze historie te koesteren en beter zichtbaar en beleefbaar te maken en met respect voor de historie een hedendaagse laag aan toe te voegen.

Het stedelijk gebied kent naast buurtgroen een aantal parken (waaronder het Burgemeester Damenpark en Steinerbos). Daarnaast zijn er groenstructuren aan de randen (zoals Hof van Limburg en Heidekamppark) die het stedelijk gebied verbinden met de grotere landschappen in de omgeving (Heuvelland, Rivierpark Maasvallei en Graetheide). Deze groenstructuren en de recreatieve verbindingen erin zijn niet altijd even robuust.

Het stedelijk gebied rondom Chemelot is voor haar energiebehoefte (elektriciteit en warmte) momenteel voornamelijk afhankelijk van fossiele energiebronnen. In het nationale klimaatakkoord is besloten dat Nederland in 2030 de CO2-uitstoot met 49% dient te verminderen t.o.v. 1990. En met 95% in 2050. Daar is een energietransitie voor nodig, waarin we minder energie gaan verbruiken en van fossiele brandstoffen overschakelen naar duurzame bronnen. Onderdeel van de opgave is het duurzaam opwekken van energie door (voornamelijk) zonnepanelen op gebouwen en windmolens op land met een landelijke opgave van 35 TWh in 2030. Een andere maatregel is het verduurzamen van de warmtevoorziening van 1,5 miljoen woningen en gebouwen vóór 2030 en alle woningen/gebouwen in 2050.

Ruimtelijke doelen • Cultuurhistorisch waardevolle elementen beter beleefbaar maken door middel van programmering, ontsluiting en verbetering van de zichtbaarheid; • De karakteristiek van de verschillende steden, wijken en dorpen koesteren en benutten voor toekomstige veranderingen; • Plekken en wegen waar veel mensen komen en beeldbepalende plekken zoals de campus, Urmonderbaan, A2, met zorg inrichten zodat het (nieuwe) identiteitsdragers kunnen zijn van deze streek.

Vanwege klimaatverandering is er de komende jaren meer ruimte nodig voor klimaatadaptatie (voorkomen hittestress + droogte en wateropvang). Om de (positieve) gezondheid van de inwoners te versterken en de woonomgeving aantrekkelijker te maken voor bestaande en nieuwe inwoners is eveneens een behoefte aan meer en beter groen. De ambitie is dan ook om extra kwalitatief stedelijk groen te realiseren dat als groene vingers het stedelijk gebied in steekt en aansluit op het landschap en het overgangsgebied tussen landschap en stad (stadlandzone). Het groen aan de randen van Chemelot draagt eveneens bij aan dit raamwerk. Ambitie is om de verblijfskwaliteit van het groen te versterken en te voorzien in aantrekkelijke recreatieve verbindingen. Ruimtelijke doelen • De bestaande groengebieden en -structuren voldoende robuust maken en voorzien van een goede programmering en recreatieve routestructuren; • De groenstructuren in en rond de woongebieden beter verbinden met het landschap.

Daarnaast is de ambitie om anders met onze grondstoffen om te gaan en naar een circulaire economie over te schakelen waarin afval niet meer bestaat. Ruimtelijke doelen • Gebouwen goed isoleren en voorzien van elektriciteit en warmte uit duurzame bronnen of restwarmte; • Hiervoor duurzame elektriciteit opwekken door zon en wind; • Restwarmte van Chemelot als onderdeel van een systeem van meerdere bronnen (warmtenet, ‘all-electric’, hernieuwbaar gas, hybride) inzetten voor de warmtevraag van het stedelijk gebied (het Groene Net) en hiervoor de (ondergrondse) infrastructuur aanleggen/gebruiken.

De uiteenlopende cultuurhistorische elementen op en om het Chemelot terrein geven het gebied identiteit en herkenbaarheid

14

15

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Leefbaarheid & leefomgeving De gezondheid van de mensen in stedelijk Zuid-Limburg en daarmee in het gebied rondom Chemelot ligt o.a. door demografische, sociale en economische omstandigheden onder het landelijk gemiddelde. Daarnaast heeft het gebied te maken met de milieu-impact van Chemelot en de aanwezige infrastructuur. De ervaren woonkwaliteit van de huishoudens wordt negatief beïnvloed door de milieuaspecten geluid en externe veiligheid. De activiteiten op Chemelot spelen hierin een maatgevende rol. De zogeheten geluidszone van Chemelot strekt zich uit over een groot deel van het bewoond gebied van de gemeenten Beek, Stein en Sittard-Geleen. Veel huishoudens maken zich zorgen over externe veiligheidsrisico’s gelet op de nabijheid van Chemelot en transportroutes voor gevaarlijke stoffen. Veel huishoudens maken zich zorgen over externe veiligheidsrisico’s gelet op de nabijheid van Chemelot en transportroutes voor gevaarlijke stoffen. De externe veiligheid wordt in Nederland bepaald aan de hand van het plaatsgebonden risico (PR-contouren) en het groepsrisico. In 2021 vallen de PR-contouren op enkele uitzonderingen na geheel binnen de site en voldoet de situatie inclusief groepsrisico aan de wettelijke eisen. Beleidsmatig zijn delen van Geleen aangewezen tot standstill gebieden met betrekking tot personendichtheid.

De personendichtheid en daarmee het groepsrisico wordt hiermee begrenst. Dit beperkt de ontwikkelingsmogelijkheden in deze gebieden. In het vigerende bestemmingsplan is het principe van inwaartse zonering op de Chemelot site vastgelegd. Dat betekent dat vanuit de gevoelige functie een beschermende bufferzone wordt gecreëerd. Met de komst van de Omgevingswet is er een nieuwe manier van omgaan met het groepsrisico. Het groepsrisico wordt weergegeven in aandachtsgebieden voor brand-, explosie- en toxisch gevaar.

16

Bovenwettelijke veiligheid In 2018 concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) naar aanleiding van een aantal incidenten op Chemelot dat Chemelot en de betrokken overheden aan alle relevante wettelijke eisen voldeden. De OvV stelde echter ook dat het bijzondere risico dat een grootschalig chemiepark in ee als Chemelot met zich meebrengt, reden is om ambitieuzer te zijn dan het wettelijk ‘minimum’. Dit is aanleiding geweest voor het ontwikkelen van een bovenwettelijk veiligheidskader. Het betreft zowel een verbetering van de procesveiligheid van de bedrijven op Chemelot als ook een verbetering van de risico-communicatie. In het ruimtelijke spoor staat een zonering van de veiligheidsrisico’s in het gebied centraal. Voor deze zonering wordt aangesloten bij het concept van de aandachtsgebieden (voor brand, explosie en gifwolk) zoals dit in de aankomende Omgevingswet wordt geïntroduceerd. Daarbij is het uitgangspunt om deze aandachtsgebieden (en daarmee de contouren van zones) op een realistische wijze te berekenen. Dat wil zeggen, uitgaande van een kans van voorkomen van maximaal 10-9 (eens in de miljard jaar) en rekening houdend met relevante omgevingsvariabelen. Van daaruit worden maatregelen voorgesteld om de situatie te verbeteren.

In de situatie van 2021 zijn de realistische aandachtsgebieden voor brand- en explosiegevaar voor het overgrote deel gelegen binnen de site en de om Chemelot heen gelegen bedrijventerreinen. In Krawinkel ligt een klein deel van het woongebied binnen deze aandachtsgebieden. Het aandachtsgebied voor toxisch gevaar ligt over een groter deel van het stedelijk gebied. De realistische aandachtsgebieden zijn substantieel kleiner en anders gelegen dan de huidige beleidsmatige stand-still gebieden voor personendichtheid.

Door de nabijheid van Chemelot en overlast gevende infrastructuur zijn de ontwikkelingsmogelijkheden in de directe omgeving van Chemelot begrenst. De ambitie is om de kwaliteit van de woongebieden te versterken. Belangrijk hierbij is dat de leefomgeving positief bijdraagt aan de gezondheid en het welzijn van de inwoners. Enerzijds doordat de inrichting van het gebied bijdraagt aan een gezonde leefstijl, anderzijds door de (ervaren) negatieve omgevingseffecten (milieu-impact) van industriële activiteiten en transport te minimaliseren op gezondheid en leefkwaliteit. Het gaat met name om geluidhinder, bodem- en waterkwaliteit, lichthinder en luchtkwaliteit. Ambitie is daarnaast dat de leefomgeving veilig is (omgevings- en transportveiligheid) met als doel een veiligheidsniveau dat hoger is dan de wettelijke normen voor veiligheid. Ruimtelijke doelen • De milieu-impact en veiligheidsrisico’s (met name omgevings- en transportveiligheid) van industrie en transport op het stedelijk gebied te minimaliseren en het ontwikkelperspectief van het stedelijk gebied vergroten; • Steden en dorpen zo in te richten dat de leefomgeving van haar bewoners positief bijdraagt aan de gezondheid en het welzijn.

Brandaandachtsgebied maatwerk Explosieaandachtsgebied maatwerk Gifwolkaandachtsgebied maatwerk

woningen. Ook is het van belang werk te maken van andere woningtypes passend bij de veranderde behoefte. De ontwikkeling van de Chemelot Circular Hub in combinatie met de toenemende vraag naar personeel in de zorg en de vergrijzing, maakt dat mensen van buiten naar de regio moeten worden aangetrokken. Ambitie is een aantrekkelijke woon- en leefomgeving voor de huidige en nieuwe inwoners. Woningen, voorzieningenaanbod en woonomgeving worden aangepast aan de behoefte (gekoppeld aan de energietransitie, klimaatadaptatie, versterken onderscheidend vermogen, gezondheid, sociale cohesie en veiligheid). Ruimtelijke doelen • Ontwikkelingsperspectief bieden aan de woonwijken en ze waar nodig aanpassen naar een woonomgeving die gezondheid bevordert, aantrekkelijk is om te wonen, klimaatadaptief is, sociale cohesie bevordert, en een goed (cultureel) voorzieningenniveau heeft; • Voorzien in voldoende woningen die passend, aantrekkelijk en energieneutraal zijn voor alle doelgroepen met bijzondere aandacht voor nieuwe inwoners waaronder kenniswerkers.

Het stedelijk gebied heeft verder te maken met een veranderende bevolkingssamenstelling. Deze verandering is al ingezet en zal de komende jaren verder doorzetten. De vergrijzing en huishoudensverdunning maken een aanpassing van de huidige woonvoorraad noodzakelijk. Niet alleen moet de woningvoorraad kwalitatief aangepast worden naar meer duurzame en energiezuinige

Geluidscontour (50db) Plaatsgebonden Risico 10-6 contour 2020 DISCLAIMER: ‘de contouren in deze figuur zijn bedoeld om op hoofdlijnen inzicht te geven in de ligging. Het is daarom mogelijk dat op bepaalde onderdelen de contouren in deze figuur afwijkt van de bronbestanden.’

Plaatsgebondenrisico contour, realistische aandachtsgebieden externe veiligheid en geluidscontour (bron: Veiligheid in Samenwerking: kader voor een veilige ontwikkeling van Chemelot en haar omgeving, eindconcept d.d. 30 juni 2021.) (bron: geluid: Koninklijkbesluit tot vaststellen van een zone als bedoeld in hoofdstuk V van de Wet geluidhinder d.d. 23/9/1987 nr. 3)

17

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Economie Het gebied kent meerdere grote en kleine centra waarvan Geleen het grootste is. Daarna volgen Stein en Beek. Verder kent het gebied twee perifere detailhandelslocaties (Makado en Gardenz). Op enige afstand ligt het regionale (historische) centrum van Sittard. Door een veranderend koopgedrag zoals online winkelen en de concurrentie van centra in de omgeving staan de winkelcentra onder druk. Trend is dat deze ontwikkeling doorzet. De ambitie is om de centra dan ook van een breder perspectief te voorzien waarin winkelen gecombineerd wordt met andere economische dynamiek en functies als wonen waarbij de centra blijvend van belang zijn als ontmoetingsplekken. Specifiek voor het centrum van Geleen is de ambitie om het winkelcentrum, dat kampt met veel leegstand, te laten verkleuren naar ‘innovation district’ waar winkelen gecombineerd wordt met aantrekkelijke woningen, originele horeca en werkvoorzieningen.

En de schaarse ruimte beter te benutten door waar mogelijk het ruimtegebruik te verbeteren om ook na 2030 voldoende ruimte naar behoefte te hebben. De komende jaren ontwikkelt zich in de omslag naar circulaire economie een nieuwe tak van kennis, kunde en bedrijvigheid met betrekking tot het hergebruik van reststromen. Deze ontwikkeling zien we als een aanjager van een brede circulaire transitie in de regio. De circulaire economie zien we als kans voor de lokale bedrijventerreinen. Ruimtelijke doelen • Benutten van de restcapaciteit van bedrijventerreinen en verbeteren van het ruimtegebruik waar mogelijk; • Stimuleren naar een circulaire economie.

Ruimtelijke doelen • De centra daar waar leegstand is transformeren naar andere functies die de dynamiek en de ontmoetingsfunctie versterken. Het gebied kent verder een scala aan bedrijventerreinen. Verschillende bedrijfssectoren vinden hier hun plek. Het grootste bedrijventerrein is uiteraard Chemelot. De staat van de bedrijventerreinen is wisselend. De milieucategorisering is afgestemd op de omgeving. Met hoofdzakelijk categorie 1 tot en met 3 op de lokale bedrijventerreinen en 3 tot en met 5 op Chemelot. Er is restcapaciteit aanwezig. En een deel van de bedrijventerreinen is toe aan herstructurering. Het vooruitzicht is dat in de regio de komende jaren een overschot blijft aan kantoren en dat de huidige restcapaciteit aan bedrijventerreinen rond 2030 volledig benut is. Ambitie is om de kwaliteit te behouden en waar nodig te versterken.

18

Mobiliteit & logistiek Het gebied is onderdeel van de samenhangende agglomeratie ZuidLimburg (één ruimtelijk en functioneel samenhangend stedelijk netwerk), met een grote dichtheid aan economische, ruimtelijke en maatschappelijke relaties. De mobiliteit neemt toe. In de huidige situatie is op piekmomenten (spitsen) op verschillende locaties regelmatig sprake van filevorming, bijvoorbeeld op de Urmonderbaan nabij de op- en afrit van de A2. Rekening houdende met de bekende ontwikkelingen binnen de Westelijke Mijnstreek is zonder maatregelen een verkeerstoename van 15 tot 30% waar te nemen ten opzichte van 2016.11 Chemelot neemt in 2040 ongeveer 7% van de verkeersbewegingen voor haar rekening (ten opzicht van ongeveer 3% in de huidige situatie). Zonder maatregelen zal de filevorming frequenter, langer en daardoor langduriger worden. Dit betekent meer verkeersoverlast voor de omgeving en weggebruikers en een beperking van economische groei.

Ambitie is om mobiliteit een bijdrage te laten leveren aan het doorontwikkelen van de agglomeratiekracht Zuid-Limburg waarbij steden zoals Eindhoven, Luik en Aken onderdeel van het ‘Daily Urban System’ worden en de bereikbaarheid binnen de agglomeratie toeneemt. Om daarnaast gezondheid, leefbaarheid en veiligheid in onze steden, het Heuvelland en de dorpskernen te verbeteren door meer ‘actieve mobiliteitsvormen’ die minder ruimte innemen en veiliger zijn voor (kwetsbare) verkeersdeelnemers. Om een bijdrage te leveren aan verduurzaming en CO2-reductie als gevolg van een mobiliteitstransitie. En tot slot een inclusievere samenleving en verbeterde collectieve bereikbaarheid waarmee de bewegingsvrijheid van mensen, hun kansen op werk, het gebruik van voorzieningen en het leggen van sociale contacten toeneemt. Ruimtelijke doelen • Het verminderen, veranderen en verschonen van de mobiliteit in de regio; • Pas wanneer deze aanpak onvoldoende bijdraagt aan een goede verkeersafwikkeling, wordt gezocht naar passende infrastructuurmaatregelen (in de volgorde benutten, aanpassen en bouwen).

11 Bron: Mobiliteitsverkenning Westelijke Mijnstreek.

Het centrum van Geleen heeft te maken met veel leegstand Centrum Geleen met in donkere kleur geduid de leegstand (januari 2020)

19

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Een b(l)oeiend landelijk gebied Ten noorden van het stedelijk gebied en Chemelot bevindt zich het landelijk gebied op het Graetheideplateau. Aan de noordzijde wordt het landelijk gebied begrensd door Born en het Limbrichterbos. Het ligt in de overgang van Heuvelland en Geleenbeekvallei aan de ene kant en Rivierpark Maasvallei aan de andere kant. Stad-landzone de Graven vormt samen met de uitlopers van het stedelijk groen de overgang van landelijk gebied naar stedelijk gebied. Landbouw is de grootste functie in het landelijk gebied. Daarnaast kent het enkele bos- en natuurgebieden waarvan het Limbrichterbos het grootste is. In het landelijk gebied liggen de plattelandskernen Einighausen, Limbricht, Guttecoven en Graetheide. Ambitie is om de landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten van het landelijk gebied te vergroten. Als tegengewicht voor de rand van steden, dorpen en industrie. Bovendien heeft het landelijke gebied een functie als uitloopgebied voor bestaande en nieuwe inwoners in de aangrenzende steden en dorpen. Het blijft een overwegend agrarisch gebied, met in de toekomst een hogere biodiversiteit en natuurwaarden. Deze gecombineerde ambitie ligt niet in een grootschalig aaneengesloten natuurgebied maar in een goede balans tussen landbouw, natuur, water en extensieve recreatie.

De onder ‘Een sterk en gezond stedelijk gebied’ geschetste ambities gelden ook voor de dorpen in het landelijk gebied.

Cultuurhistorie & identiteit

Landschap & natuur

De typische geomorfologie van het landschap en de cultuurhistorische tijdlagen van prehistorische vindplaatsen, dorpen, ontginning en ruilverkaveling zijn op plekken zichtbaar en maken de identiteit van het gebied leesbaar. Graetheide is als geheel archeologisch een relevant gebied en als zodanig als provinciaal archeologisch attentiegebied aangewezen. Het Maasdal en het Maasterras, het open cultuurlandschap met haar landschappelijke coulissen, het meer kleinschalige cultuurlandschap rondom de drie plattelandskernen, de stadsrand van Sittard en de stad-landzone vormen onderscheidende landschappelijke eenheden. Door doorsnijding van infrastructuur zijn de landschappelijke eenheden niet altijd logisch te herkennen. Ambitie is om de landschappelijke logica te koesteren en beter zichtbaar en beleefbaar te maken.

In het gebied bevinden zich verschillende natuurgebiedjes waarvan het Limbrichterbos het grootste is. In een band van Limbrichterbos naar de Maas zijn meerdere solitair gelegen bospercelen gelegen. Ambitie is om deze losse natuurgebiedjes met elkaar te verbinden tot een robuuste ecologische verbinding tussen Rivierpark Maasvallei en Geleenbeekdal. En hiervoor een nieuwe ecologische verbinding aan te leggen ten zuiden van het dorp Graetheide.

20

Ruimtelijke doelen • De ecologische verbinding tussen het Heuvelland, het Geleen-/ Rodebeekdal en het Rivierpark Maasvallei te verbeteren; • Het zoveel mogelijk behouden en versterken van landschapselementen; • Verder ontwikkelen van het groen-blauwe netwerk

Ruimtelijke doelen • De karakteristiek van de verschillende landschappelijke deelgebieden koesteren, de leesbaarheid ervan vergroten en benutten voor toekomstige veranderingen.

Bestaande (gefragmenteerde) groengebieden dragen in sterke mate bij aan de kwaliteit van de woon- en leefomgeving

In het agrarisch cultuurlandschap zijn verschillende groene landschapselementen aanwezig, van kleine bosjes en houtsingels tot laanbeplanting. Blauwe landschapselementen en structuren zijn er in de vorm van beken (o.a. de Geleenbeek, Honds-Venkenbeek, Kingbeek, Limbrichterbeek, Keutelbeek, Ur) en in de vorm van kwelgebieden, sloten en greppels. Ambitie is om dit groen-blauw raamwerk van landschapselementen te versterken en zo van meer natuur- en recreatieve waarde te voorzien. Meer ruimte voor water levert naast de meerwaarde voor de natuur een waardevolle bijdrage aan de klimaatopgave. Vooral aan de randen naar het stedelijk gebied (stadlandzone en rand Sittard) en in de dorpsranden is dit het geval.

Het agrarisch cultuurlandschap zoals hier op Graetheide bevat veel groene landschapselementen

21

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Leefbaarheid & leefomgeving

Economie

Mobiliteit & logistiek

Het landschap biedt ruimte voor ontspanning en draagt zo bij aan welzijn en gezondheid van de inwoners in de regio. De overgang van steden en dorpen naar het landelijk gebied is momenteel niet altijd even aantrekkelijk. Ook is de bereikbaarheid van het landschap vanuit de dorpen en steden niet overal even goed. Ambitie is om het landschappelijke raamwerk aan de randen van het stedelijk gebied (stad-landzone) te versterken en zo voor een goede overgang van stedelijk gebied naar het cultuurlandschap op het Graetheideplateau en Rivierpark Maasvallei te zorgen en vice versa. De woongebieden en de plattelandsdorpen worden beter verbonden met het landschap door middel van aantrekkelijke recreatieve verbindingen en dorpsommetjes.

De agrarische sector is de belangrijkste economische drager van het landelijk gebied. Het betreft momenteel voornamelijk traditionele landbouw. Ambitie is om deze geleidelijk over te laten gaan naar een circulaire landbouw. Hierbij staat niet langer een continue verlaging van de kostprijs centraal, maar staan in een goed verdienvermogen voor de agrariërs een voortdurende verlaging van het verbruik van grondstoffen en een zorgvuldig beheer van bodem, water en natuur centraal.

Voor de multimodale bereikbaarheid van het landelijk gebied, zijn goede fietsstructuren tussen kernen en voorzieningen een voorwaarde. Er zijn verschillende recreatieve routes in het gebied aanwezig. Echter,door de ruilverkaveling zijn veel vroegere paden verdwenen. De grote infrastructuren Julianakanaal, A2, Urmonderbaan en N276 vormen barrières. Ook zijn ondergrondse buisleidingen tracés aanwezig en reserveringsstroken voor toekomstige buisleidingen. Het huidige netwerk heeft een stevige basis, maar de kwaliteit van de verbindingen behoeft veelal verbetering, met name voor langzaam verkeer. Ambitie is om het landschap beter te ontsluiten voor langzaam verkeer met een toeristisch-recreatief routenetwerk dat verbonden is met het omliggende Nederlandse, Belgische en Duitse routenetwerk. In het bijzonder vergt de oost-west verbinding tussen SittardGeleen, Duitsland en het Rivierpark Maasvallei hierbij aandacht. De beleefbaarheid en het recreatief medegebruik van het landschap wordt hiermee versterkt.

Het Graetheidegebied staat in verbinding met het Rivierpark Maasvallei

Ruimtelijke doelen • De landbouw geleidelijk transformeren tot circulaire landbouw.

Ruimtelijke doelen • Versterken landschapselementen rondom steden en dorpen waaronder robuuste landschappelijke structuren in de stadlandzone; • Aanleggen ontbrekende recreatieve ontsluitingen van woonwijken en dorpen naar het landelijk gebied.

De vrijetijdseconomie in het landelijk gebied is momenteel nog klein, maar wel groeiende. Ambitie is om de vrijetijdseconomie te laten groeien in harmonie met landbouw en natuur. Ruimtelijke doelen • Versterken extensieve recreatie en toerisme. Dorpsranden zoals deze in Einighausen liggen soms ‘koud’ aan het landschap

Ruimtelijke doelen • Met name in oost-west richting het versterken van bestaande verbindingen als onderdeel van een euregionaal aantrekkelijk routenetwerk.

Het Graetheidegebied nodigt omwonenden uit tot recreatief gebruik

22

23

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Een circulaire en innovatieve economie De Chemelot site is een chemisch industrieterrein van circa 800 hectare voor bedrijven die grondstoffen (waaronder stikstof en koolwaterstoffen) omzetten in kunstmest en in diverse kunststoffen en halffabrikaten. Hierbinnen bevinden zich het Industrial Park gericht op grootschalige chemische productie en de Brightlands Chemelot Campus (BCC). De BCC betreft een terrein dat gericht is op activiteiten die betrekking hebben op research en development, de daaraan onlosmakelijk verbonden onderwijs-, test-, proefproductieen kantooractiviteiten, en de daaraan verbonden of daaruit voortkomende kleinschalige, kennisintensieve productiebedrijven en voorzieningen. Binnen de sectoren (performance) materialen, chemische technologie en processen, regeneratieve geneeskunde en (bio)medische materialen. De campus betreft een bijzonder economisch ecosysteem dat floreert doordat de verschillende onderdelen in elkaars nabijheid zitten en voorzieningen, netwerken en kennis delen. Met de BCC ontwikkelt de Chemelot-site zich tot dé Euregionale vestigingsplaats voor bedrijven en onderwijs- en onderzoeksorganisaties in (chemische) materialen. Daarnaast bevat Chemelot een haven aan het Julianakanaal en een waterzuivering. Chemelot is van belang op zowel nationaal, regionaal en lokaal niveau.

Momenteel werken er zo’n 8.100 mensen op Chemelot en wordt een jaarlijkse omzet gerealiseerd van ca. 10 miljard euro. Ambitie is om de meest veilige, meest duurzame en meest competitieve chemieen materialensite in Europa te zijn. Hierbij wordt qua duurzaamheid ingezet op zowel de vergroening van grondstoffen (circulariteit) als de vergroening van energie. Met Chemelot in haar midden heeft de regio rondom Chemelot onder de noemer Chemelot Circulair Hub (CCH) de ambitie voorop te lopen in de circulaire transitie. De regio positioneert zichzelf hierbij als proeftuin van internationaal belang voor de transitie naar een circulaire economie en samenleving.

24

Cultuurhistorie & identiteit

Leefbaarheid & leefomgeving

De identiteit van het gebied wordt nog altijd in zekere mate bepaald door de mijnhistorie. Zowel op als buiten Chemelot zijn verschillende cultuurhistorische elementen uit deze en ook andere tijdslagen aanwezig die de geschiedenis tastbaar maken. Voorbeelden zijn de oude Postbaan, de voormalige bruinkoolgroeven, de aanwezige monumenten als de Loonhal en de watertoren van de voormalige Staatsmijn Maurits, de Mauritsdeponie, het Centraal Laboratorium, de koeltorens, en de verschillende mijnkoloniën. De overgebleven relicten zijn aanwezig maar worden niet altijd sterk uitgedragen of zijn lastig te herkennen of te bereiken. Ambitie is deze historie te koesteren en beter zichtbaar en beleefbaar te maken. En er met respect voor de historie een hedendaagse laag aan toe te voegen. Daarnaast vormt het vermogen tot innoveren onderdeel van het DNA van deze regio. Vroeger met als focuspunt de mijn waar mensen uit de hele wereld bijeenkwamen om daar te werken. Momenteel vormt de Brightlands Chemelot Campus het focuspunt. 100 nationaliteiten werken hier samen aan nieuwe innovaties. Ambitie is om dit meer zichtbaar te maken.

De bedrijven op de Chemelot site worden als één inrichting beschouwd. Bedrijven en/of installaties zijn binnen een keten met elkaar verbonden waarbij het product van de ene installatie dient (of kan dienen) als grondstof voor de andere. Dit is op deze schaal een unieke situatie in Nederland. Op Chemelot vinden activiteiten plaats die samen een belangrijke invloed hebben op de omgeving in termen van geluid, licht, luchtkwaliteit en de ervaren veiligheid.

Ruimtelijke doelen • Cultuurhistorisch waardevolle elementen beter beleefbaar te maken door middel van programmering, ontsluiting en verbetering van de zichtbaarheid. • De innovatiekracht van Chemelot ook daadwerkelijk beleefbaar te maken. Daar waar mogelijk is er een goede ruimtelijke wisselwerking tussen Chemelot en omgeving. De innovatiekracht van Chemelot wordt gekoppeld aan de omgeving, waardoor de innovaties een bijdrage kunnen leveren aan de leefkwaliteit in de omgeving van Chemelot en de regio een uithangbord wordt voor de kenniseconomie. Ook in relatie tot de vrijetijdseconomie.

2. Onze Ambitie Onze ambitie is om de meest veilige, meest duurzame en meest competitieve chemie- en materialensite in Europa te worden. We sluiten daarmee aan bij onze Visie 2025. Het doel van dit Masterplan is om deze visie verder te concretiseren in een toekomstbestendig plan: ons masterplan.

Voormalige constructiewerkplaats: verborgen cultuuristorisch element op het Chemelot-terrein bron: ‘Besluit tot aanwijzing gemeentelijk monument, Gemeente Sittard-Geleen) Masterplan Chemelot

16/12/2019

27

Masterplan Chemelot 2030 spreekt de ambitie uit om de meest veilige, duurzame en competitieve chemie- en materialensite in Europa te zijn

De activiteiten op Chemelot voldoen aan de wettelijke eisen ten aanzien van milieu en veiligheid. Deze eisen hebben mede als doel om de gezondheid van omwonenden te beschermen. De huidige milieuruimte voor Chemelot is grotendeels benut. Ambitie is het accommoderen van de circulaire economie gepaard te laten gaan met de verbetering van de woon- en leefomgeving ten aanzien van de verschillende milieu-aspecten. Concreet gaat het er dan om dat omwonenden ervaren dat hun leefklimaat verbetert. Het gaat om het minimaliseren van veiligheidsrisico’s en milieu-impact. Niet alleen ten aanzien van haar omgeving maar ook voor de werkomgeving op Chemelot zelf. Tegelijkertijd is voor de ambitie om de meest veilige, duurzame en competitieve chemie- en materialensite in Europa te zijn voldoende milieuruimte nodig. Ruimtelijke doelen • De milieu-impact en veiligheidsrisico’s van Chemelot op het stedelijk gebied minimaliseren en tegelijkertijd het ontwikkelperspectief van Chemelot vergroten.

De drinkwatertoren van de Maurits-mijn is van grote afstand te zien (bron: DSM)

25

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Economie Chemelot is voor de Limburgse economie van groot belang. Het industriële cluster genereert 30% van het Limburgse Bruto Binnenlands Product (BBP). Chemelot richt zich naast de aanwezige basischemie (Industrial Site) op innovatie op het gebied van chemie en (biomedische) materialen door middel van Research & Development op proeffabrieken (Brightlands Chemelot Campus). De Chemelot site van circa 800 hectare kent momenteel een restcapaciteit van circa 100 hectare. Deze capaciteit is voor een groot deel in optie bij bedrijven die van betekenis zijn voor de verduurzaming van de site. De overige 700 hectare kennen voor het merendeel een efficiënt ruimtegebruik, een deel kan efficiënter worden gebruikt. De campus bevindt zich in de noordwest hoek van de site rondom het voormalig Centraal Laboratorium en ontwikkelt momenteel in noordelijke richting. Ze bestaat uit een clustering van moderne bedrijven en onderzoeks- en onderwijsinstellingen in een hoogwaardig en intern samenhangend gebied gericht op ontmoeting. Het betreft een bijzonder economisch en technologisch ecosysteem dat floreert doordat de verschillende onderdelen in elkaars nabijheid zitten. Chemelot is voor haar grondstoffen en energiebehoefte momenteel voornamelijk afhankelijk van fossiele energiebronnen. Ambitie is om verdere klimaatverandering tegen te gaan.

In het nationale klimaatakkoord is daarom besloten dat Nederland in 2030 de CO2-uitstoot met 49% dient te verminderen t.o.v. 1990. En 95% in 2050. Chemelot volgt deze ambitie. Daar is een grondstoffen- en energietransitie voor nodig. Circulaire grondstoffen en verduurzaming van de energiebehoefte staan hierbij centraal. Chemelot werkt in de (klimaatneutrale) toekomst met circulaire grondstoffen (uit zowel de technische als de biologische kringloop) ter vervanging van fossiele grondstoffen. 26

De verwachting is dat de gehele transitie van de regio tot Chemelot Circular Hub additionele werkgelegenheid oplevert binnen de industrie (direct) en de daaraan verbonden toeleveranciers en dienstverleners (indirect).

zogenaamde downstream activiteiten). Daarnaast zorgt de voorziene groei van de campus ook voor een ruimtevraag. De Brightlands Chemelot Campus heeft de wens om noordwaarts te groeien, zodat de uitbreiding aansluit aan en onderdeel uitmaakt van het reeds aanwezige campusecosysteem.

Op basis van het Masterplan 2030 en prognoses van de Campus schatten we in dat er de komende 20 jaar (dus tot 2040) circa 9.000 directe banen bijkomen op Chemelot, dit is inclusief de campus. Verhoudingsgewijs, zien we circa 5.000 nieuwe arbeidsplaatsen op de campus en het Industrial Park tot 2030 en 4.000 nieuwe arbeidsplaatsen op de uitbreidingslocatie de Lexhy.12 Chemelot werkt in de (klimaatneutrale) toekomst met duurzame (circulaire) grondstoffen (er vervanging van fossiele grondstoffen en inzet van duurzame energie. Het betreft de verduurzaming van de huidige stikstof en koolwaterstoffen ketens op Chemelot. Aangevuld met nieuwe waardeketens bestaande uit bedrijven die secundaire grondstoffen omzetten in herbruikbare grondstoffen als ook bedrijven die mede zorgdragen voor elektrificatie van bedrijfsprocessen. Ondanks dat nog niet alles exact voorspeld kan worden, staat het vast dat deze (circulaire) transitie veel ruimte en logistiek gaat vragen. Daarnaast trekt Chemelot nieuwe bedrijven aan die aansluiten in de ambitie om te transformeren, innoveren, groeien en de keten verder te verduurzamen. Ook dit vraagt ruimte. Met name de circulaire logistiek vraagt veel ruimte voor de inzameling, verwerking en opslag van afvalstoffen (de zogenaamde upstream activiteiten).

De transitie van Chemelot zorgt voor groei verderop in de keten met bedrijven die de producten van Chemelot verder verwerken richting eindproducten (de 12 De uitgangspunten zijn gebaseerd op het Masterplan Chemelot 2030, en kengetallen. In het Masterplan rekening gehouden met het ontwikkelprogramma van Chemelot gebaseerd op het acquisitieprogramma en acquisitieagenda. Bij enkele mogelijke toekomstige bedrijven (zogenaamde leads) is het aantal nieuwe arbeidsplaatsen reeds bekend en is deze informatie als uitgangspunt genomen. Indien het aantal arbeidsplaatsen in het programma onbekend is, is dit doorgerekend op basis van kengetallen. Deze kengetallen zijn berekend op basis van het aantal werknemers per hectare, gebaseerd op de huidige situatie. Deze kengetallen zijn tot stand gekomen door het aantal bestaande werknemers te delen met de zogenaamde ‘werkzame hectares’ dus exclusief parkeerplaatsen, wegen, etc. Voor het Industrial Park is er sprake van 15,9 personen/hectare. Voor de Campus is dit 200 personen/hectare.

De ambitie is om met de transformatie van de chemische industrie de brede welvaart van de regio te verbeteren en samen te werken aan een circulaire samenleving. In de uitwerking wordt er gewerkt in een

multi-helix samenwerking met bedrijven, kennisinstellingen, overheden en inwoners in en rondom Limburg onder de naam Chemelot Circular Hub. Met de Chemelot Circular Hub neemt Limburg een koploperspositie als eerste circulaire hub van Europa. De ambitie is vastgelegd in de Ontwikkelagenda Circular Hub. Langs vier verschillende routes worden ontwikkelingen en veranderingen op de korte, middellange en lange termijn inzichtelijk gemaakt, namelijk: 1) circulaire innovaties en applicaties, 2) circulaire competenties, 3) circulair fundament en 4) circulaire samenleving. De bij de laatstgenoemde route behorende ruimtelijke doelen die zijn beschreven onder ‘Een sterk en gezond stedelijk gebied’. Gezien de schaarse ruimte is het van belang de ruimte die er is voor economische activiteiten zo efficiënt mogelijk te benutten door waar mogelijk het ruimtegebruik te verbeteren. Ruimtelijke doelen Accommoderen behoefte aan ruimte voor bedrijfsactiviteiten Chemelot: • Industrial Park: industriële functies 90 ha, ondersteunende functies en utilities circa 40 ha13; • Uitbreiding Campus; benodigde ruimte tussen 22 – 45 ha in directe nabijheid van de Campus (eerste 10 ha op Campus Noord).

Hiervan is 1,5 – 7 ha Research & Development, 3,5 – 6 ha proeffabrieken en 17 – 32 ha kleinschalige productie14; • Upstream activiteiten; benodigde oppervlakte 63 – 113 ha binnen straal van maximaal 60 km van Chemelot15; • Downstream activiteiten; benodigde oppervlakte 20 - 40 ha in de regio.

Brightlands Chemelot Campus; broedplaats van innovaties op het gebied van chemie en (biomedische) materialen (foto: Menno Emmink)

Benutten restcapaciteit en herontwikkelen onderdelen van de huidige site. Hiermee is circa 30 ha ruimte te creëren. Chemelot Circulair HUB, de eerste circulaire hub van Europa (bron: Brightlands Chemelot Campus) 13 Masterplan Chemelot 2030. 14 Referentie Buck Consultants: Economische onderbouwing ruimtebehoefte Brightlands Chemelot Campus, Buck Consultants International, Nijmegen, juli 2017. 15 Memo DSM d.d. 23-2-2021, “Downstream satellietsites Chemelot”.

27

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

Mobiliteit & logistiek De aanwezigheid van A2, A76, Julianakanaal, verschillende buisleidingen en spoorlijnen maakt van dit gebied een vervoersknooppunt van nationaal belang. Ambitie is om het netwerk te versterken en geschikter te maken voor de circulaire economie. Zo wordt er al gewerkt aan de verbreding van de A2 (Tracébesluit is genomen) en de verbetering van het Julianakanaal. De transitie van Chemelot naar een circulaire site betekent aanvankelijk een sterke groei van logistiek per weg, en waar mogelijk per trein of schip omdat circulaire grondstoffen (nog) niet transporteerbaar zijn per buisleiding, in tegenstelling tot veel fossiele grondstoffen. Voor alle goederenvervoer van en naar Chemelot en aanverwante economie is het bovendien essentieel om goed aangehaakt te zijn op zowel nationale als internationale (infrastructuur) netwerken (als schakel in een corridor naar Midden-, Oost- en Zuid-Europa) en grensoverschrijdende energienetwerken. Voor het personenvervoer van het groeiende aantal werknemers is een goede multimodale bereikbaarheid essentieel waarbij de shift van auto naar OV en fiets een belangrijk doel is. Niet alleen vanwege het tegengaan van files maar ook omwille van een gezonde, leefbare, veilige, en inclusieve samenleving. Mobiliteitscijfers Chemelot: • Chemelot voert 5,5 MTon per jaar aan grondstoffen aan.

75% hiervan gaat via buis, 5% via spoor, 10% via water en 8% via vrachtwagen.16 • Chemelot voert 79 MTon per jaar af. 3% hiervan gaat via buis, 10% via spoor, 51% via water en 34% via vrachtwagen.16 • Het aantal vrachtwagenritten groeit van 2.000 ritten per etmaal nu naar 5.000 per etmaal in 2040.16 • Het personenvervoer groeit van circa 12.600 ritten per etmaal nu naar circa 33.000 ritten per etmaal in 2040.16 28

Duurzaamheid & energie

Ruimtelijke doelen • Garanderen van de multimodale bereikbaarheid van Chemelot en omliggende economie als generator van grote vervoersstromen. Hiervoor waar niet aanwezig voorzien in voldoende transportmogelijkheden over weg, spoor, water en via buisleidingen waarbij de voorkeur uitgaat naar vervoer via buisleidingen, water, spoor en als laatste weg; • Garanderen van de multimodale bereikbaarheid van de Chemelot en omgeving ten behoeve van personenvervoer.

Chemelot heeft als ambitie te verduurzamen zowel qua grondstoffen als energie. Wat de transitie naar circulaire grondstoffen betekent voor ruimte en logistiek is hierboven uitgelegd. Ten behoeve van de energietransitie (zoals elektrificatie van processen op basis van duurzame energie) is voldoende aanvoer van duurzame energie nodig. Dit naast het opwekken van duurzame energie op de site zelf en het benutten van restwarmte. De elektriciteitsbehoefte neemt ook toe, van 250 MegaWatt in 2020 naar 700 – 1.700 MegaWatt in 2050. Daarnaast

zijn in de zogenaamde ‘energiecluster Chemelot’ andere bedrijven (Limburgse Energie Akkoord (LEA) aangesloten die (door van het gas af te stappen) van 106 MegaWatt in 2019 naar 550-600 MegaWatt in 2050 gaan. Ruimtelijke doelen • Productieprocessen op Chemelot verduurzamen en de energie die hierbij wordt verbruikt komt uit duurzame bronnen. Hiervoor wordt ofwel op de site duurzame energie opgewekt dan wel is de site aangesloten op (grensoverschrijdende) energienetwerken waarvoor de noodzakelijke infrastructuur (CO2, H2, 380 kV en overige infrastructuur) voldoende ruimte krijgt. Daarnaast benut Chemelot eigen restwarmte.

De toevoer van grondstoffen mdidels pijp- en buisleidingen is voor het functioneren van Industrial Park van groot belang

De verbreding van de A2 zal leiden tot een betere doorstroming (foto: RoyalHaskoningDHV) De ontwikkeling van Zonnepark Louisegroeve is een stap in de transitie naar een duurzaam Chemelot-terrein (bron: Naga Solar) 16 Rapport Chemelot Multimodale Agenda, Input van Chemelot voor Knooppunt 046 d.d. 16 oktober 2020 Auteur: Royal HaskoningDHV.

29

Strategische Gebiedsvisie Omgeving Chemelot

principe 1 | Creëer sterke ruimtelijke structuren