Klimaat- en Duurzaamheidsambities Steenwijkerland

Klimaat- en duurzaamheidsambities

Inhoudsopgave Voorwoord 3 Toekomstbeeld 4 1 Inleiding 5 1.1 De klimaatopgave 5 1.2 Steenwijkerland en de lokale context 5 1.3 Leeswijzer 5 1.4 Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen 6 2 Duurzaamheidsthema’s en integrale opgaven 7 3 De duurzaamheidsthema’s 9 3.1 Duurzame energie 9 3.2 Mobiliteit 15 3.3 Circulariteit 19 3.4 Klimaatadaptatie 24 3.5 Biodiversiteit 28 4 Verbinden aan opgaven Steenwijkerland 33 4.1 Toekomstbestendige ruimtelijke ontwikkelingen 33 4.2 Leefbare steden en dorpen 34 4.3 Adaptief landelijk gebied 35 4.4 Een veerkrachtige lokale economie 36 4.5 Betrokken en actieve bewoners 37 4.6 Gemeente als goede voorbeeld 38 Klimaat- en duurzaamheidsambities Opgesteld door Arcadis | Over Morgen Maart 2024 3 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Voorwoord In dit document presenteren we de Klimaat- en duurzaamheidsambities van de Gemeente Steenwijkerland. Dit is een belangrijke mijlpaal in onze gezamenlijke reis. Als gemeente moeten we samen met inwoners en ondernemers aan de slag om de opwarming van de aarde te verminderen en CO2-uitstoot tegengaan. Als lokale overheid willen en moeten we hierin het goede voorbeeld geven en laten zien wat we doen om bij te dragen aan deze ambities. We willen inspireren, aan- jagen en het goede gesprek voeren met inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers.

Met als doel samen te zorgen voor een duurzamer Steenwijkerland. Voor de huidige én toekomstige generatie. Onze ambities hebben we uitgewerkt in 5 pijlers: 1 Duurzame Energie 2 Circulariteit 3 Duurzame mobiliteit 4 Klimaatadaptatie 5 Biodiversiteit Duurzame energie is essentieel voor een groene toekomst en onze toekomstige welvaart. Fossiele brandstoffen zijn duur, dragen door CO2-uitstoot bij aan de opwarming van de aarde en zijn eindig. We zetten daarom maximaal in op besparen en isoleren. En willen met de opwek van nieuwe energie ervoor zorgen dat energie voor iedereen beschikbaar is en blijft. Dit doen we met respect voor het mooie landschap van onze gemeente. Circulariteit is een principe dat we omarmen. We streven naar een gesloten kring- loop van grondstoffen, waarin afval wordt geminimaliseerd en hergebruik wordt gemaximaliseerd. We willen onze ecologische voetafdruk verkleinen, kosten besparen én innovatie stimuleren. Duurzame mobiliteit is van vitaal belang voor onze Steenwijkerlandse levensstijl en economie. We willen behoren tot de beste plattelandsgemeente als het gaat om duurzame mobiliteit, waar inwoners en ondernemers zich CO2-neutraal verplaatsen. We zetten in op verdere elektrificatie van vervoer. Zowel op de weg als op het water. En we gaan voor actieve en duurzame vormen van vervoer, zoals fietsen, wandelen en deelmobiliteit. Klimaatadaptatie is belangrijk.

We moeten ons voorbereiden op de veranderende weerseffecten, zoals hevige regenval en warme zomers. Dit betekent het verbeteren van de waterinfrastructuur en het creëren van groene zones, die zowel verkoeling bieden als de biodiversiteit bevorderen. Biodiversiteit is de hoeksteen van een gezond ecosysteem. We zetten ons in voor het behoud van onze lokale flora en fauna, het herstellen van ecosystemen en het bevorderen van natuurlijke leefgebieden binnen onze gemeente. Met deze Klimaat- en duurzaamheidsambities willen we een krachtig statement maken. En onze toewijding laten zien om te werken aan een duurzame toekomst. Ik daag u uit, samen met ons deze reis te maken. Uw ideeën, betrokkenheid en actie dragen bij aan het succes. Ons succes. Laten we samen werken aan een toekomst, die we met trots kunnen doorgeven aan de generaties die na ons komen.

Met duurzame groet, Marcel Scheringa Wethouder Duurzaamheid Gemeente Steenwijkerland 4 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Veerkrachtige lokale economie Gemeente als goede voorbeeld Betrokken en actieve bewoners Leefbare steden en dorpen Adaptief landelijk gebied Toekomstbestendige ruimtelijke ontwikkelingen Toekomstbeeld Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 5 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 1 Inleiding 1.1 De klimaatopgave Het klimaat verandert en de gevolgen daarvan zijn nu al te merken, op globaal, nationaal én lokaal niveau. Het Rijk en decentrale overheden nemen maatregelen om Nederland te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering (klimaat- adaptatie) én om verdere opwarming van de aarde tegen te gaan (klimaatmitigatie). Om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs te halen hebben de EU-lidstaten met elkaar afgesproken om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Dat betekent dat er in 2050 netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten. Als tussendoelstelling hebben de lidstaten afgesproken dat in 2030 minimaal 55% minder broeikasgassen uitgestoten worden ten opzichte van het niveau van 1990. Een grote opgave die we in gezamenlijkheid vorm moeten geven. 1.2 Steenwijkerland en de lokale context Een klimaatneutraal en duurzaam Steenwijkerland. Dat is waar we naartoe willen.

Een groene en vitale gemeente waar het ook in de toekomst aantrekkelijk wonen, werken en verblijven is. Om Steenwijkerland ook voor volgende generaties leefbaar te houden hebben wij als gemeente een belangrijke taak om samen met bewoners, ondernemers en andere partijen de landelijke klimaatdoelstellingen te behalen. Dit doen we door beleid op te stellen, een aanjagende rol aan te nemen en zelf het goede voorbeeld te geven. Steenwijkerland is al jaren aan de slag met de duurzaamheidstransitie. Op diverse duurzaamheidsthema’s heeft Steenwijkerland stevige ambities gesteld en daar uitvoeringsagenda’s bij opgesteld. Zo zijn er al acties uitgevoerd rondom de Transitievisie Warmte (TVW), de Regionale Energie Strategie (RES), “Zon op Land”, de Lokale Adaptatiestrategie (LAS), een grondstoffenplan en heeft duurzaamheid een belangrijke rol binnen de integrale mobiliteitsvisie. Daarnaast heeft de gemeente Steenwijkerland zich gecommitteerd aan de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de VN. De ambities rondom duurzaamheid en klimaat zijn direct te linken aan een meerdere SDG-doelen. Maar we zijn er nog niet. Sommige ambities zijn versnipperd, onvolledig of nog onvoldoende integraal benaderd. We moeten extra stappen zetten om de landelijke doelen rondom klimaat- en duurzaamheid te halen.

In dit klimaat- en duurzaam- heidsplan kijken we breed naar alle relevante thema’s en bundelen we bestaande en nieuwe ambities, afspraken en doelstellingen voor duurzaamheid op één plek. Het biedt overzicht in de doelstellingen en afspraken op de korte en lange termijn en koppelt deze aan de opgaven waar wij de komende jaren voor staan. Opgaven die zo belangrijk zijn dat ze verankert moeten worden in een langetermijnperspectief - over Coalitieakkoorden heen - zodat we de stip aan de horizon niet uit het oog verliezen. 1.3 Leeswijzer Dit klimaat- en duurzaamheidsplan is opgebouwd om de klimaat- en duurzaamheids- doelen naar 2030 en 2050 toe te halen. Het is een eerste stap en dynamisch document dat, afhankelijk van nieuwe ontwikkelingen periodiek herijkt dient te worden. De resultaten worden gerapporteerd in de standaard P&C cyclus. Elke 2 jaar zal een uitgebreide toelichtende rapportage worden opgesteld.

6 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 1.4 Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen Dit Klimaat- en Duurzaamheidsplan sluit aan bij de doelstellingen van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) van de Verenigde Naties, die een wereldwijde agenda vormen voor een betere toekomst voor iedereen. Het plan draagt op verschillende manieren bij aan de realisatie van de SDG’s. Zo helpt het plan om: • SDG 1: Geen armoede, door het bestrijden van energiearmoede. Het plan ondersteunt mensen met een laag inkomen om hun woningen te isoleren, energiezuinige apparaten aan te schaffen en gebruik te maken van subsidies en regelingen. • SDG 6: Schoon water te garanderen, door een natuur-inclusieve inrichting van onze gemeente. • SDG 7: Betaalbare en duurzame energie te bereiken, door het stimuleren van energiebesparing, het opwekken van hernieuwbare energie en het verduurzamen van de warmtevoorziening. • SDG 11: Duurzame steden en gemeenschappen te creëren door het vergroenen van de openbare ruimte en deze waterrobuust en hittebestendig in te richten. • SDG 12: Verantwoorde consumptie en productie te bevorderen, door het stimuleren van duurzaam inkopen, het verminderen van afval en emissies, het verlengen van de levensduur van producten en de kringloop sluiten door recycling van materialen en grondstoffen.

• SDG 13: Klimaatactie te ondernemen, door het verminderen van de CO2-uitstoot, het verhogen van de klimaatbestendigheid en het betrekken van inwoners en bedrijven bij het klimaatbeleid. • SDG 14: We beschermen onze waterbronnen en de manier waarop ermee omgegaan wordt om de negatieve impact op onze gezondheid, voedsel- productie, hygiëne, energie, industrie en de werking van ecosystemen tegen te gaan. • SDG 15: Leven op het land te beschermen, door het behouden en herstellen van de biodiversiteit en het versterken van onze groenblauwe netwerken. • SDG 17: Partnerschappen voor de doelen te versterken, door het samenwerken met andere gemeenten, provincies, rijksoverheid, maatschappelijke organisaties en lokale partners.

7 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 2 Duurzaamheidsthema’s en integrale opgaven In dit klimaat- en duurzaamheidsplan zijn de ambities en concrete doelen voor klimaat en duurzaamheid vastgelegd. Deze ambities en doelen zijn eerst vanuit vijf verschillende duurzaamheidsthema’s benaderd en vervolgens gekoppeld aan zes verschillende opgaven. Zo wordt het begrip duurzaamheid concreet gemaakt en een integraal perspectief gewaarborgd. Vijf duurzaamheidsthema’s Duurzaamheid is een breed begrip dat uit verschillende thema’s bestaat. Voor dit klimaat- en duurzaamheidsplan worden vijf verschillende thema’s onderscheiden: biodiversiteit, duurzame energie, circulariteit, klimaatadaptatie en duurzame mobiliteit. Toekomstbestendige landbouw hoort bij het programma Vitaal Platteland, ambities en doelstellingen hierover worden niet meegenomen in dit stuk. Wel is het thema als integrale opgave benoemd (zie ‘adaptief landelijk gebied’) die bij een toekomstige herijking van dit stuk nader kan worden uitgewerkt. Voor de Natura2000 gebieden zijn de richtlijnen Europees of landelijk bepaald. Maatregelen rondom biodiversiteit en het natuurbeleid binnen de Natura2000 gebieden en het stikstofbeleid vallen daarom (vooralsnog) buiten de scope van dit plan. De vijf duurzaamheidsthema’s zijn opgebouwd uit een aantal bouwstenen, zoals te zien is in Figuur 1.

In hoofdstuk 2 worden deze duurzaamheidsthema’s en bouwstenen voor Steenwijkerland concreet gemaakt. Aan de hand van bestaand nationaal, regionaal en lokaal beleid is er per thema een ambitie geformuleerd. Vervolgens zijn vanuit de beleidsanalyse, de twee ambtelijke werksessies en een check met bewoners en lokale organisaties doelstellingen en afspraken opgesteld. Verbinden aan zes opgaven Om Steenwijkerland vitaal, groen en leefbaar te houden voor toekomstige generaties dienen we duurzaamheid te integreren in de opgaven waar wij voor staan. Voor dit Klimaat- en duurzaamheidsplan zijn zes opgaven geformuleerd. Deze opgaven zijn intuïtief opgesteld met een lange horizon (in ieder geval tot 2030) en komen voort uit het ambtelijk overleg en de integrale opgaven genoemd in bestaande beleidsstukken (bijvoorbeeld de Lokale Adaptie Strategie en Lokale Uitvoerings- agenda (LAS/LUA 2023-2027) en de Strategische Mobiliteitsvisie 2020) en hebben raakvlak met de geformuleerde opgaven uit het Coalitieakkoord. Hieronder staan de opgaven beknopt toegelicht. In hoofdstuk 3 worden deze nader uitgewerkt in relatie tot de verschillende duurzaamheidsthema’s.

BIODIVERSITEIT DUURZAME ENERGIE CIRCULARITEIT KLIMAATADAPTATIE DUURZAME MOBILITEIT BIODIVERSITEIT KLIMAAT- ADAPTATIE CIRCULARITEIT DUURZAME ENERGIE DUURZAME MOBILITEIT Vraagbeperking Lokale opwek van duurzame energie Aardgasvrij Robuust energiesysteeem Beperken omgevingseffecten Actieve mobiliteit Waterrobuust Soorten bescherming Groenblauwe netwerken Schadelijke stoffen Ecologisch kwalitatief groen en water Hittebestendig Droogtebestendig Overstroming- bestendig Veminderen grondstofgebruik Substitutie van grondstoffen Levensduur- verlenging Hoogwaardige verwerking Openbaar vervoer Deelmobiliteit Emissieloze mobiliteit Slimme en schone logistiek Figuur 1. De vijf duurzaamheidsthema’s met de bijbehorende bouwstenen Figuur 2. De zes opgaven die aan alle duurzaamheidsthema’s raken BIODIVERSITEIT DUURZAME ENERGIE CIRCULARITEIT KLIMAATADAPTATIE DUURZAME MOBILITEITBIODIVERSITEITKLIMAAT- ADAPTATIECIRCULARITEITDUURZAME ENERGIE DUURZAME MOBILITEIT Toekomstbestendige ruimtelijke ontwikkelingen Leefbare steden en dorpen Veerkrachtige lokale economie Adaptief landelijk gebied Betrokken en actieve bewoners Gemeente als goede voorbeeld 8 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Toekomstbestendige ruimtelijke ontwikkelingen We grijpen alle ruimtelijke ontwikke- lingen aan als kans om Steenwijker- land meer toekomst-bestendig in te richten.

Hierbij nemen we altijd biodiversiteit, circulair- en biobased bouwen, duurzame energieopwek en energiebesparing, klimaatadap- tatie en duurzame mobiliteit inte- graal mee in onze ontwerpkeuzes. Adaptief landelijk gebied Zoals in de LAS/LUA 2023-2027 is opgenomen streven we naar een toekomstbestendiger buitengebied voor landbouw, natuur en recreatie. Dit doen we door de kansen en kwetsbaarheden van klimaat- verandering te agenderen bij relevante netwerken en samen- werkingen in het landelijke gebied. Gemeente als het goede voorbeeld Onder het motto “practice what you preach” neemt de gemeente een voorbeeldrol in haar eigen bedrijfsvoering en fungeert zij als aanjager van de duurzaamheidstransitie richting 2050. Op vrijwel alle duurzaamheidsthema’s kan de gemeente een voorbeeldrol innemen en gestelde ambities vertalen in beleid en uitvoering. Dit dient wel gemeente breed geborgd te worden. Dit kan gaan over het inkoop- en vergunningenbeleid, maar ook over maatschappe- lijk vastgoed of het stimuleren van duurzaam gedrag van werknemers. Maar mogelijk ook als gemeente zelf het initiatief nemen tot realisatie van bijvoorbeeld een zonne- of windpark. Betrokken en actieve bewoners Verduurzamen doe je niet alleen. De opgaven uit dit klimaat- en duurzaamheidsplan vragen veel van de gemeente, maar ook van haar inwoners en lokale onder- nemers.

Het is van groot belang om de inwoners van Steenwijker- land mee te nemen en te helpen bij de duurzaamheidsopgave. Dit kan bijvoorbeeld via communicatie- campagnes, subsidieregelingen of het ondersteunen van bewoners- initiatieven. Veerkrachtige lokale economie Steenwijkerland kent een unieke lokale economie met een sterke toeristische sector en maak-industrie. Als gemeente willen wij ondernemers faciliteren om te verduurzamen. Dit kan naast een positieve bijdrage aan het milieu ook een kostenbesparing opleveren en draagt bij aan toekom- stige bedrijfszekerheid. Om aan een veerkrachtige lokale economie te werken dienen we ondernemers te stimuleren om te verduurzamen, meer samen te werken, kennis te delen en (circulair) te innoveren. Ook het verduurzamen van bedrijven- terreinen hoort hierbij. Leefbare steden en dorpen Om Steenwijkerland leefbaar te houden vormt inrichting en beheer van de openbare ruimte een belang- rijke knop. De inrichting en het beheer van openbaar groen zijn van grote invloed op bijvoorbeeld de natuurinclusiviteit (bijvoorbeeld soortenbescherming), klimaat- adaptatie (denk aan voorkomen hittestress, afwatering en water- opvang), circulariteit (materiaal- keuze), energieopwek (bijvoorbeeld slimme verlichting of carparks met zonnecellen) en mobiliteit (hoe infrastructuur mobiliteitsgedrag beïnvloedt).

Bij ontwerpkeuzes oor de inrichting van de openbare ruimte nemen wij deze thema’s in relatie tot elkaar mee.

9 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Bouwstenen Vraagbeperking Wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. Compacte bouw, goede isolatie, kierdichting, en gunstige oriëntatie zorgen bijvoorbeeld voor een beperking van de warmtevraag. Met passieve maatregelen, zoals overstekken, zonneschermen en groene daken, kan tevens worden gestuurd op beperken koudevraag. Lokale opwek van duurzame energie Nederland wordt energieneutraal. In 2050 moet de energie vraag volledig duurzaam worden opgewekt. Dit gebeurt deels grootschalig, bijvoorbeeld windparken op zee, maar vooral ook decentraal door lokale opwekking van duurzame elektriciteit door bijvoorbeeld zonne-installaties op het dak of land, windturbines, waterkracht, en dergelijke. Aardgasvrij Vanaf 2050 is Nederland aardgasvrij. Om dit te realiseren moet er nu begonnen worden met het aardgasvrij maken van woningen, wijken en industrie. Vermindering van de warmtebehoefte en duurzame alternatieve warmteopwekking zijn hierbij essentieel. Robuust energiesysteem Duurzame energie-opwekking heeft te kampen met een mismatch tussen vraag en aanbod in tijd en hoeveelheid. De vraag en het aanbod van energie moeten op elkaar worden aangesloten. Dit kan bijvoorbeeld door energieopslag en smart-grid-oplossingen. Daarnaast zorgt de elektrificatie van onze energievraag voor een hogere vermogensvraag en hogere piekvraag.

Beperken omgevings- effecten De meeste opwekinstallaties hebben invloed op de directe omgeving, zoals luchtkwaliteit (onder andere uitstoot fijnstof door openhaard met biomassa), geluid (warmtepomp), beperkingen door leidingtracés (warmtenet) en de landschappelijke impact. Met gerichte maatregelen kan overlast worden voorkomen of beperkt. 3 De duurzaamheidsthema’s 3.1 Duurzame energie Waarom belangrijk? Investeren in duurzame energie is investeren in de toekomst. Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie - energie uit bronnen als zon of wind - is noodzakelijk om het gebruik van fossiele energie terug te dringen en de CO2-uitstoot die daarmee samenhangt. CO2 is één van de broeikasgassen die zorgen voor opwarming van de aarde. Verder draagt het beperken van fossiele energiebronnen bij aan een schoner leefmilieu en aan zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik: elke megawatt die we besparen, hoeven we niet op te wekken. Dit betekent dat er minder ruimte nodig is voor het inpassen van windturbines, zonnevelden, biovergisters et cetera. Zo zijn we steeds minder afhankelijk van fossiele brandstoffen. Deze energie- transitie is gericht op het besparen van energie en het opwekken van hernieuwbare energie. Dit vraagt om een complete herziening van ons energiesysteem; van grootschalige en centrale opwekking, naar kleinschalig en lokaal.

In Steenwijkerland zetten we daarom in op een forse energiebesparing en het hernieuwbaar opwekken van de gebruikte energie. DUURZAME ENERGIE 10 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Europees beleid De huidige Europese beleidsagenda wordt bepaald door de bezorgdheid over de energiezekerheid en door de onderlinge afstemming van de energie- en klimaat- doelstellingen van de EU, zoals in juli 2021 voorgesteld in het pakket “Fit for 55”, waaronder: • een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met minstens 55% ten opzichte van 1990; • geen broeikasgasuitstoot in 2050. • De huidige energiedoelstellingen voor 2030, vastgesteld in oktober 2014 en laatst herzien in 2023 (informele overeenstemming), zijn: • een verhoging van het aandeel hernieuwbare energiebronnen in het energie- verbruik tot 42,5% (streefdoel 45%); • een verbetering van de energie-efficiëntie met 38%; (energiebesparing). Landelijk beleid Klimaatakkoord De landelijke doelstellingen zijn gebaseerd op de Europese afspraken. In 2019 is het Klimaatakkoord gepresenteerd als uitvoeringsagenda met meer dan 600 afspraken om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Dit Klimaatakkoord is in meerdere sectoren uitgesplitst. Voor de sector elektriciteit is het doel dat in 2030 70% van alle elektriciteit uit hernieuwbare bronnen komt.

Dat gebeurt met windturbines op zee, op land en met zonnepanelen op daken en op land. Voor duurzame energieopwekking op land krijgen regio’s een grote rol. Elke regio krijgt de ruimte zelf te bepalen hoe zij de doelen haalt om meer duurzame energie op te wekken. Er zijn 30 regio’s benoemd die elk een Regionale Energie Strategie (RES) maken. Voor de sector gebouwde omgeving staat omschreven op welke manier gebouwen en woningen moeten verduurzamen. In 2050 moeten 7 miljoen woningen en 1 miljoen gebouwen van het aardgas af. Dat betekent isoleren en gebruikmaken van duurzame warmte en elektriciteit. Als eerste stap moeten in 2030 de eerste 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd zijn. Naast elektrificeren door middel van warmtepompen wordt ingezet op duurzame warmte (bijvoorbeeld biomassa of aardwarmte) en groen gas (uit biomassa). Voor woningeigenaren zijn meerdere leningen en subsidies beschikbaar zoals Warmtefonds en ISDE. Dat gaat wijk voor wijk, maar wel in een steeds hoger tempo. De gemeentes bepalen zelf welke wijk, wanneer aan de beurt is. Bewoners worden daarbij betrokken. Het is de bedoeling dat de investering in verduurzaming betaald kan worden uit de opbrengst van een lagere energierekening. Momenteel is een Nationaal Plan Energiesysteem in de maak, de conceptversie hiervan is gereed, het definitieve plan wordt eind 2023 verwacht.

Het doel van dit plan is te komen tot een robuust energiesysteem op landelijk en lokaal niveau. Regionaal beleid Regionale Energie Strategie 1.0 - de RES De gemeente Steenwijkerland is onderdeel van de RES-regio West Overijssel. In de RES is vanuit onze gemeente een bod opgenomen van 171 GWh en bestond uit een deel zon op dak en een deel zon op land. Als tussenstap, in de aanloop naar de RES 1.0, is ervoor gekozen om als gezamenlijke lokale overheden, verbonden aan de RES regio West Overijssel, een Hoofdlijnen- akkoord op te stellen én vast te stellen. In dit Hoofdlijnenakkoord is het gezamenlijke RES bod ad 1,8 TWh van de Regio West Overijssel herbevestigd en is het streven van een regionale verhouding van 60% wind en 40% zon geformuleerd. Ook is in dit akkoord de afspraak gemaakt dat de verschillende lokale overheden zoekgebieden voor zowel zon als wind zouden aanwijzen. Steenwijkerland heeft die zoekgebieden voor zon deels aangewezen en ook gebieden uitgesloten. Na de RES 1.0 wordt nu toegewerkt naar de RES 2.0. Het huidige bod is niet voldoende om de voor 2030 en 2050 geprognotiseerde energiebehoefte volledig te kunnen invullen met duurzame energie. Om de duurzaamheidsambities waar te kunnen maken en om aan te sluiten bij de RES ambities om in te zetten op zon én wind worden de mogelijkheden voor opwek van duurzame energie uit wind nader verkend.

DUURZAME ENERGIE 11 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Lokaal beleid Transitievisie Warmte In de Transitievisie Warmte staan verschillende alternatieven voor aardgas genoemd. Veel huizen kunnen (individueel) over op een warmtepomp, daarnaast is groen gas een optie en wordt verkend of in sommige wijken een warmtenet mogelijk is. Welk alternatief uiteindelijk daadwerkelijk in een wijk of dorp wordt ingevoerd, wordt beschreven in zogenaamde Wijkuitvoeringsplannen. Wijkuitvoeringsplan in een wijk of kern doen we samen met de inwoners. Duurzame opwekking De lokale uitvoering van het bod uit de RES 1.0 is uitgewerkt in het beleidskader “Zon op (Steenwijker)land”. Dit beleidskader krijgt een 2.0 versie, gebaseerd op een (raads) evaluatie. Aspecten als proportionaliteit, participatie en lokaal eigendom zijn hierin nader uitgewerkt. Voor de landschappelijke inpassing is in het beleids- kader aansluiting gezocht bij de handreiking zonnevelden van de provincie Overijssel. Opwekking van energie uit wind naast zon is onontkoombaar om de RES-doelen te halen. Daarom wordt gewerkt aan een concept nota Wind op land, momenteel wordt hiervoor onderzoek gedaan naar mogelijke locaties. We sluiten hierbij aan op provinciaal beleid gerelateerd aan windenergie. Hiernaast is er al een beleidskader kleine windmolens voor elektriciteitsopwekking door wind voor eigen gebruik.

We streven naar de ontwikkeling van zelfvoor- zienende (agrarische) erven in het buitengebied van onze gemeente en opwekking van windenergie op de daarvoor geschikte bedrijventerreinen. Daarbij wordt altijd gestreefd naar een combinatie met zon op dak. DUURZAME ENERGIE 12 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Maatschappelijk vastgoed Het bestaande maatschappelijk vastgoed gaan we verduurzamen, hiervoor is extra geld beschikbaar gesteld door de gemeente. Het eigen gemeentelijke vastgoed is in 2045 energieneutraal. Betaalbaarheid Energiearmoede is het afgelopen jaar met de hoge energieprijzen een actueel onderwerp. De (on)betaalbaarheid van energie staat hoog op de agenda. Juist de groep mensen die moeite heeft om de energierekening te betalen heeft vaak ook geen middelen om te investeren in maatregelen zoals isolatie of zonnepanelen. De gemeente Steenwijkerland heeft hiervoor een breed palet aan aantrekkelijke, toegankelijke en verantwoorde mogelijkheden; subsidies en duurzaamheids- leningen. Deze kunnen landelijk, regionaal en lokaal zijn. Duurzaamheidsleningen en subsidies Voor maatschappelijke organisaties is het mogelijk om een duurzaamheidslening aan te vragen. Deze lening maakt het mogelijk om duurzame maatregelen te treffen, zonder dat veel eigen geld gebruikt hoeft te worden.

Een maatregel kan namelijk een voordelige keus zijn, maar niet direct te financieren. Een duurzaam- heidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Subsidies zijn er met name om de ‘onrendabele top’ af te dekken. Een nieuwe maatregel levert vaak besparing op, of meerwaarde voor de woning. Soms is dit niet genoeg om de maatregel terug te kunnen betalen, of is het goed om deze maatregel extra te stimuleren. Momenteel zijn er onder andere subsidies voor isoleren van woningen, (hybride) warmtepompen en zonneboilers. Voor het aanschaffen en installeren van zonnepanelen geldt 0% btw. Hoe staan we ervoor in Steenwijkerland? Zonne-energie Momenteel is ongeveer een derde van het bod van 171 GWh uit de RES vergund of gerealiseerd. Van “zon op land” is 46 van 112 GWh vergund of gerealiseerd, voor “zon op dak” is 12 van 59 GWh vergund of gerealiseerd. Van het aardgas af Vanuit een aantal wijken is samen met actieve bewoners een aanzet gemaakt voor het verduurzamen van woningen in de wijk en onderzoek gedaan naar de warmteoplossing in de wijk. Er zijn nog geen concrete wijkuitvoeringplannen opgesteld. Besparen en isoleren In het afgelopen jaar werden de webinars over verduurzamen van de woningen goed gevolgd, waarna veel duurzaamheidsmaatregelen zijn genomen.

In 2020 – 2022 hebben 4000 huishoudens een energiebespaartas opgehaald waarmee kleine maatregelen zijn genomen. Energielabels woningen In de gemeente Steenwijkerland staan ongeveer 20.000 woningen. Hiervan heeft 63% een energielabel van minimaal label C of hoger (21% label A; 17% label B; 25% label C). Bijna 14% van de woningen hebben een energielabel G. Door isoleren en andere energiebesparende maatregelen kan het energielabel van deze woningen worden verbeterd. Isoleren van woningen is vaak ook noodzakelijk voor de transitie naar aardgasvrij. DUURZAME ENERGIE 13 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Energiebesparing vindt overal plaats, bij nieuwe en bestaande woningen, bij bedrijven of in het verkeer. In 2050 is er een energiebesparing gerealiseerd van 40% ten opzichte van 2020. Dit wordt gerealiseerd door onder andere het isoleren van woningen, energieneutrale nieuwbouw en duurzame mobiliteit. Met het besparen van energie gaan we ook energiearmoede tegen, we ondersteunen bewoners bij het nemen van energiebesparende maatregelen. In 2050 is Nederland energieneutraal. Dit betekent dat alle benodigde energie voor mobiliteit, verwarming en elektra met hernieuwbare energie wordt opgewekt. Elke regio en gemeente draagt hieraan bij.

Gezien de omvang van de opgave en het unieke grondgebied zal de gemeente Steenwijkerland niet haar volledige toekomstige energievraag zelf lokaal kunnen opwekken. Steenwijkerland wil met respect voor het gebied, maximaal bijdragen aan deze ambitie. We verkennen daarvoor hoe we energieopwekking optimaal in kunnen passen in het gebied. Hierbij zien we groen gas als een kansrijke mogelijkheid indien goed inpasbaar, we hebben de ambitie om een bovengemiddelde bijdrage te leveren aan de productie van groen gas. We willen dit samen met de agrariërs verder onder- zoeken en verkennen, zowel de productie als het gebruik hiervan. Voor een robuust energiesysteem onderzoeken we de toepassing van energiehubs voor energieopslag en het balanceren van het elektriciteitsnet. Ambities Steenwijkerland “Nederland Klimaatneutraal in 2050, Steenwijkerland aardgasvrij in 2045” We willen steeds minder afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. Deze energie- transitie is gericht op het besparen van energie en opwekken van hernieuwbare energie. Dit vraagt om een complete herziening van ons energiesysteem; van grootschalige en centrale opwekking, naar kleinschalig en lokaal. In Steenwijker- land zetten zij daarom in op een forse energiebesparing en op het maximaal lokaal en hernieuwbaar opwekken van energie.

Inwoners en bedrijven dragen individueel en via samenwerkings- en participatie- verbanden bij aan het behalen van de gemeentelijke energiedoelstellingen. We zetten in eerste instantie in op lokale initiatieven. Wanneer hiermee niet de doelstellingen worden behaald nemen we als gemeente zelf initiatief. In 2045 is Steenwijkerland aardgasvrij. We zetten in op een jaarlijkse aardgas- besparing van minimaal 3%. DUURZAME ENERGIE 14 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Bouwstenen Doelstellingen en/of afspraken Jaar Vraagbeperking 40% energiebesparing ten opzichte van 2020 (NIEUW). 2050 80% van de woningen heeft een energielabel C of hoger, 50% heeft een energielabel B of hoger (NIEUW). 2030 Opzetten van een programma om bewoners financieel te ondersteunen bij het verduurzamen van hun woning. (Nationaal Isolatie Programma, Specifieke uitkering Lokale aanpak isolatie). 2024 Samen met ondernemers mogelijkheden tot energiebesparing uitwerken (NIEUW). 2024 Lokale opwek van duurzame energie Energiebehoefte van Steenwijkerland is maximaal duurzaam en lokaal opgewekt (NIEUW). 2050 DE RES-doelen van 171 GWh zijn gehaald door opwekking uit zon en wind (RES 1.0). 2030 Benutten van geschikte daken van maatschappelijk vastgoed voor zon-pv (NIEUW).

2030 Samen met agrariërs een onderzoek starten naar de mogelijkheden van de productie en het gebruik van groen gas (NIEUW) 2024 Ondersteunen van energiecoöperaties bij de ontwikkeling van duurzame energieopwekking met kennis en financiële ondersteuning (NIEUW). 2024 Aardgasvrij Steenwijkerland is volledig aardgasvrij (Transitievisie Warmte, Rijksambitie aardgasvrij). 2050 Jaarlijkse afname van het aardgasgebruik van minimaal 3% (NIEUW). 2023 Wijkuitvoeringsplan voor aardgasvrije wijken opgesteld voor 2 wijken/kernen (Rijksambitie aardgasvrije wijken). 2025 De eerste wijk/kern van Steenwijkerland is aardgasvrij (Rijksambitie aardgasvrije wijken). 2030 25% van alle wijken/kernen heeft een wijkuitvoeringsplan (Rijksambitie aardgasvrije wijken). 2030 Robuust energiesysteem Slimmer gebruik maken van het elektriciteitsnet. Plannen en prioritering afstemmen met de netbeheerder (NIEUW). 2025 De impact van plannen en nieuwe ontwikkelingen op het netwerk inzichtlijk maken en meenemen bij besluitvorming (NIEUW). 2025 We onderzoeken energiehubs voor energieopslag en balanceren van het elektriciteitsnet (NIEUW). 2025 Beperken omgevingseffecten Inzet op goede landschappelijke inpassing van nieuwe zonnevelden en windmolen (NIEUW).

2025 DUURZAME ENERGIE 15 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 3.2 Mobiliteit Waarom belangrijk? We willen allemaal veilig en comfortabel kunnen reizen, nu én in de toekomst. Tegelijkertijd zorgt ons verkeer en het transporteren van goederen voor bijna een kwart van de CO2-uitstoot in Nederland. Voor het terugdringen van deze uitstoot is het gebruik van duurzamere vormen van vervoer nodig. Om als gemeente CO2-neutraal te worden is een versnelling in de mobiliteitstransitie nodig. Duurzamer reizen betekent ook het autogebruik terugdringen en inwoners te stimuleren te gaan fietsen en wandelen. Daarmee gaat de mobiliteitstransitie niet enkel om duurzaamheid, maar ook om bereikbaarheid en leefbaarheid. Door in te zetten op duurzame en actieve mobiliteit zal de leefomgeving gezonder worden en de verkeersveiligheid verbeteren. Duurzame mobiliteit bestaat uit verschillende bouwstenen, van openbaar vervoer tot logistiek. Wat deze bouwstenen precies inhouden staat hier rechts nader toegelicht. Bouwstenen Actieve mobiliteit De mate waarin de inrichting van een gebied en aanwezige voorzieningen uitnodigen om te lopen en fietsen. Bijvoorbeeld met hoogwaardige en goed bereikbare fietsenstallingen en aantrekkelijke routes naar bereikbare OV-haltes en voorzieningen. Ook dragen prettige recreatieve wandel- en fietsrondjes bij aan het stimuleren van actieve mobiliteit.

Openbaar vervoer De mate waarin openbaar vervoer in verschillende vormen en in ruime frequentie aanwezig is. En een aantrekkelijke plek vormt als centrale voorziening in het gebied, zowel ruimtelijk als in aanbod. Hierbij valt te denken aan hubs en het gebruik van Mobility-as-a- Service platform(s) (MaaS) waarin openbaar vervoer als ketenmobiliteit wordt gefaciliteerd. Deelmobiliteit De mate waarin deelmobiliteit in verschillende vormen aanwezig is. En een aantrekkelijke plek vormt als centrale voorziening in het gebied, zowel ruimtelijk als in aanbod. Hierbij valt te denken aan de ontwikkeling van hubs en het gebruik van Mobility As A Service platform waarin deelmobiliteit als ketenmobiliteit wordt gefaciliteerd. Emissieloze mobiliteit De mate waarin het gebied gebruikers stimuleert om schone mobiliteit te gebruiken. Denk aan de aanwezigheid van voldoende laadinfrastructuur. Schone modaliteiten hebben ruimtelijke voordelen ten opzichte van fossiel. Te denken valt aan (zero) emissie zones en parkeren voor de deur voor schone auto’s. Slimme en schone logistiek De mate waarin het gebied slim omgaat met logistieke bewegingen van/naar het gebied, maar vooral ook de afwikkeling van de bevoorrading, pakketbezorging, afvalverwerking op een schonere manier met zo min mogelijk bewegingen. DUURZAME MOBILITEIT

16 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Landelijk beleid Een volledig zero-emissie mobiliteitssysteem in 2050 is de landelijke doelstelling. Hierbij wordt ingezet op elektrificatie van modaliteiten en de modal shift naar duurzame vormen van vervoer. In 2030 moet er 17% minder CO2 worden uit- gestoten door mobiliteit dan in 1990 en 35% van de schone verplaatsingen is van tweewielers. Op het gebied van fietsen is de doelstelling dat in 2027 20% meer kilometers worden afgelegd op de (elektrische) fiets. Vanaf 2035 mogen enkel emissievrije auto’s worden verkocht zodat in 2050 brandstofauto’s uit gefaseerd zijn. Als gemeente moet je voorbereid zijn op de toename van onder andere elektrische auto’s door tijdig de juiste laadcapaciteit te ontwikkelen en bewoners te faciliteren om laadcapaciteit aan huis te installeren. Dit geldt zowel voor personenvervoer, goederenvervoer als voor toeristische vervoersstromen. Regionaal beleid In de verstedelijkingsstrategie van de Regio Zwolle is uitgesproken om de mobiliteits-transitie te versnellen richting een efficiënt en duurzaam mobiliteits- systeem. Hierin is het verminderen van de auto-afhankelijkheid één van de belangrijkste uitgangspunten.

Elke (fysieke) ontwikkeling moet bijdragen aan deze transitie door in te zetten op andere manieren van verplaatsen (lopen, fietsen, OV of deelmobiliteit), maar ook door woningen en bedrijven strategisch te ontwikkelen op multimodale plekken of door het toevoegen van (H)OV. De provincie Overijssel heeft samen met de provincie Gelderland een regionale aanpak voor laadinfrastructuur. De gemeente Steenwijkerland heeft zich hierbij aangesloten. Lokaal beleid De gemeente Steenwijkerland heeft in 2020 een strategische mobiliteitsvisie vastgesteld die zich richt op de verschillende modaliteiten. Hier wordt onder andere ingegaan op het versterken van Steenwijkerland als fiets- en wandelgemeente door fiets- en looproutes te verbeteren en fietsenstallingen op centrale punten te bouwen. Maar ook door eerst in te zetten op de nabijheid van voorzieningen en het voorkomen van (een tweede) privé auto via deelmobiliteit. Hiermee sluit de gemeente zich aan de landelijke doelstelling om in te zetten op een modal shift richting (elektrische) fiets (+20% in 2030 ten opzichte van 2020). Voor het woon- werkverkeer is de gemeente ambitieuzer en zet zij in op een modal shift van 35%. Om hier verder invulling aan te geven is begin 2024 het Fietsplan Steenwijkerland vastgesteld.

DUURZAME MOBILITEIT 17 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Hoe staan we ervoor in Steenwijkerland? De gemeente Steenwijkerland heeft te maken met een dagelijkse negatieve pendel, wat inhoudt dat er relatief veel mensen buiten de gemeente werken. Dit leidt tot extra reisbewegingen. De grote afstanden tussen de kernen in de gemeente en een minder sterk OV-netwerk in het landelijk gebied, zorgt voor een relatief hoog autobezit en relatief veel reisbewegingen met de auto. Je ziet dan ook dat het autobezit binnen de bebouwde kom van Steenwijk lager ligt (1,0) dan daarbuiten (1,2). Landelijk wordt bijna de helft van alle ritjes korter dan 7,5 kilometer met de auto afgelegd en dat percentage is waarschijnlijk hoger in gemeenten zoals Steen wijkerland, waar de auto-afhankelijkheid relatief groot is. Het fietsgebruik binnen de gemeente Steenwijkerland ligt op 0,66 fietsverplaatsingen per persoon per dag (2019). Als we in Steenwijkerland de nationale doelstelling halen om het aantal verplaatsingen per fiets (inclusief de elektrische fiets) met 20% te laten toenemen (in 10 jaar) en 20% minder de auto te pakken (ten opzichte van 2019) wordt er 6% minder CO2 uitgestoten (=14 KT). Rondom elektrificatie wil de gemeente voorlopen op de vraag naar laad- voorzieningen in de woonomgeving. Momenteel zijn er circa 175 openbare laadvoorzieningen in Steenwijkerland.

Vanuit prognoses blijkt dat er in 2030 600 laadpunten nodig zijn om voor te lopen op de vraag en in 2035 1100 (prognose ElaadNl/GO 2021) Steenwijkerland is de eerste gemeente die toeristische deel- fietshubs heeft ontwikkeld rondom een nationaal park. De hubs/opstappunten zijn in Blokzijl, Oldemarkt, Steenwijk en Giethoorn. In totaal zijn er 40 e-bikes die elke toerist en bewoner kan pakken en gebruiken. Naar waarschijnlijkheid worden deze hubs uitgebreid. Daarnaast wordt er gestart met een behoefte inventarisatie naar deelmobiliteit en wordt er een stimuleringsregeling voor deelauto’s opgesteld. De ontwikkelingen rondom waterstof voor gebruik in mobiliteit zijn nog onzeker. Toch kan waterstof richting 2050 een belangrijke rol spelen in ons streven richting een zero-emissie mobiliteitssysteem. De gemeente Steenwijkerland is betrokken in het consortium voor groene waterstof op Eeserwold, waarin samen met onder andere Defensie wordt opgetrokken. Ambities Steenwijkerland “Steenwijkerland hoort tot de beste plattelandsgemeenten voor duurzame mobiliteit” Steenwijk zet in op schone mobiliteit in de toekomst, waarin inwoners en onder- nemers zich CO2-neutraal verplaatsen, zowel op de weg als op het water. Dit resulteert niet alleen in een duurzame toekomst, maar ook in een gezondere en veilige leefomgeving.

De inzet rondom duurzame mobiliteit is via twee sporen: 1 Elektrificatie van vervoer. Dit geldt zowel voor personenvervoer, als voor logistiek en vervoer over water. 2 Actieve en duurzame vormen van vervoer, zoals fietsen, wandelen en deel- mobiliteit. Om deze modal shift te behalen is het nodig om autogebruik, met name voor afstanden korter dan 7,5 km te ontmoedigen. De gemeente zet vol in op actieve vervoersmiddelen door een echte fiets- en wandelgemeente te worden. DUURZAME MOBILITEIT 18 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Bouwstenen Doelstellingen en/of afspraken Jaar Actieve mobiliteit Modal shift op korte afstanden: 80% van de vervoersbewegingen korter dan 7,5 kilometer te voet, met de (elektrische) fiets of het OV worden afgelegd. 2050 We sluiten ons aan bij de nationale doelstelling om het aantal verplaatsingen per fiets (inclusief de elektrische fiets: de e-fiets) te laten toenemen met 20% (niet alleen een absolute toename, maar ook relatief in modal shift). (Strategische Mobiliteitsvisie Steenwijkerland, 2020). 2030 Er is een afname van 20% in verplaatsingen per auto voor ritjes korter dan 7,5 km.

2030 Voor de doelgroep woon-werkverkeer streven we naar een toename van 35% (Strategische Mobiliteitsvisie Steenwijkerland, 2020) 2030 We verbeteren de fietsinfrastructuur in en tussen de kernen, alsmede het ontwikkelen van kwalitatieve fietsenstallingen met laadvoorzieningen voor e-bikes (Fietsplan Steenwijkerland, 2023). 2027 Er wordt tweejaarlijks een fietsmonitor opgesteld (Fietsplan Steenwijkerland, 2023). 2024 We zetten in op intensieve samenwerking met werkgevers om werknemers te stimuleren met de fiets of het OV te reizen (Strategische Mobiliteitsvisie Steenwijkerland, 2020). 2025 Openbaar vervoer Het beschikbare OV moet richting 2030 volledig emmissievrij zijn. In de nieuwe concessie voor het busvervoer is al opgenomen dat alle nieuwe bussen emissievrij aan de uitlaat moeten zijn. 2030 Is minimaal 75% van het doelgroepenvervoer zero-emissie (basismobiliteit) (NIEUW). 2030 Deelmobiliteit Er zijn deelauto’s beschikbaar in alle kernen wat zorgt voor een aanbod met voldoende beschikbaarheid. In de kleine kernen is dit door middel van kleinschalige, deelautoprojecten in samenwerking met of geïnitieerd door bewoners. In de grotere kernen door middel van een samenwerking met een deelauto-aanbieder. 2030 Emissieloze mobiliteit De mobiliteit in Steenwijkerland is volledig zero-emissie.

2050 Er is voldoende laadcapaciteit vanuit (lokaal opgewekte) groene stroom voor zowel personenvervoer, logistiek als toeristische stromen. 2050 De laadcapaciteit loopt voor op de vraag (+-600 laadpunten) en worden grootschalige laadvoorzieningen gerealiseerd bij toeristische trekpleisters (Strategische Mobiliteitsvisie Steenwijkerland). 2030 Om aan de vraag naar elektrisch laden te voorzien zijn er 300 laadpalen geplaatst (conform prognose ElaadNL/GO). 2025 Is het wagenpark van de gemeente volledig zero-emissie. 2030 Slimme en schone logistiek De gemeente sluit zich aan bij het ZES-verband (Zero-emissie stadslogistiek) om van het stadscentrum van Steenwijk in 2030 een emissie-vrije zone te maken. En wordt verkend of dit kan worden uitgebreid naar andere gebieden (denk aan toeristische trekpleisters). (Strategische Mobiliteitsvisie Steenwijkerland, 2020). 2030 Er is een actieplan voor schone en slimme stadslogistiek en voor emissieloos varen. 2030 Samen met ondernemers op bedrijventerreinen wordt verkend wat voor logistiek en bedrijven passende oplossingen zijn voor (snel)laadvoorzieningen. 2025 DUURZAME MOBILITEIT 19 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 3.3 Circulariteit Waarom belangrijk? De grondstoffenvoorraad raakt in een rap tempo op. De grote hoeveelheden waarin we grondstoffen winnen, produceren en weggooien tast ons leefmilieu aan.

In een circulaire economie beperken we ons grondstoffenverbruik, houden grondstoffen hun waarde en bestaat er geen afval meer. Daarbij zorgt een circulaire economie voor zeker 40% minder broeikasgassen in de lucht. Een circulaire economie is daarmee belangrijk voor het behalen van de klimaatdoelen. Ook zorgt het voor het ontstaan van nieuwe markten, nieuwe werkgelegenheid en draagt het bij aan leveringszekerheid van grondstoffen. Het terugdringen van het winnen, transporteren en produceren van grond stoffen en producten zorgt voor minder ontbossing en uitstoot naar lucht, water en bodem. Hiermee zorgt een circulaire economie ook voor het behoud van biodiversiteit en het creëren van een schone en veilige leefomgeving. In essentie gaat de transitie naar een circulaire economie erom om via het grondstoffengebruik bij te dragen aan verschillende maatschappelijke opgaven. Er zijn verschillende bouwstenen die een overheid kan toepassen om de economie meer circulair te maken. Deze zijn hier rechts toegelicht en zijn relevant voor bewoners, bedrijven én de gemeentelijke organisatie. Bouwstenen Verminderen grondstofgebruik Minder (primaire) grondstoffen gebruiken door af te zien van producten, deze te delen of ze efficiënter te maken (narrow the loop).

Substitutie van grondstoffen Primaire grondstoffen vervangen door secundaire grondstoffen of duurzame biogrondstoffen die zo hoogwaardig mogelijk toegepast worden, of door andere meer algemeen beschikbare grondstoffen met een lagere milieudruk. Ook het voorkomen van het gebruik van toxische materialen hoort bij deze bouwsteen. Levensduur- verlenging Producten en onderdelen langer en intensiever gebruiken door hergebruik en reparatie. Dit vertraagt de vraag naar nieuwe grond- stoffen (slow the loop). Ontwerpen voor een lange levensduur, standaardoplossingen gebruiken om herbruikbaarheid te vergroten, zodat onderhoud en reparaties makkelijk uitvoerbaar zijn. Hoogwaardige verwerking De kringloop sluiten door recycling van materialen en grondstoffen, zodat er minder afval wordt verbrand of gestort én er meer hoog- waardig aanbod van secundaire grondstoffen ontstaat (close the loop). CIRCULARITEIT 20 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Landelijk beleid In 2016 is de landelijke doelstelling vastgesteld om vóór 2050 in Nederland een volledig circulaire economie te realiseren (Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050, 2016). Om daar te komen is er een (tussen) doelstelling opgesteld om in 2030 50% minder primaire abiotische grondstoffen te gebruiken. Dit zijn mineralen, metalen en fossiele grondstoffen die uit de natuur worden gehaald.

In 2018 zijn er vijf transitieagenda’s uitgewerkt voor de belangrijkste Nederlandse sectoren die een hoge druk op het milieu hebben (Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019-2023). Dit zijn: (1) Kunststoffen, (2) Consumptiegoederen, (3) Maakindustrie, (4) Bouw en Biomassa en (5) Voedsel. In februari 2023 kreeg het uitvoeringsprogramma een vervolg voor 2023-2030. Hierin zijn per transitieagenda beleidsmaatregelen geformuleerd (Nationaal Programma Circulaire Economie 2023 – 2030). Als onderdeel van het Rijksbrede programma CE is het Uitvoeringsprogramma ‘Van Afval naar Grondstof’ (VANG) 2015-2025 opgesteld. De eerste 5 jaar lag de focus op het verlagen van de kwantiteit van het restafval en het verhogen van de scheidingspercentages. In 2021 is het uitvoeringsprogramma VANG herijkt en is de focus meer komen te liggen op de kwaliteit van ingezamelde reststromen dan op de kwantiteit om zo de recycling te verbeteren (zie ‘VANG 2021-2025’). Provinciaal beleid De provincie Overijssel wil groeien naar een circulaire economie. In 2020 zijn er zes regionale transitieagenda’s (RTA’s) opgesteld voor een circulaire economie in (Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie Overijssel 2020-2023): 1 RTA Biomassa & voedsel: 70% van het grondgebruik en 15% van de banen in Overijssel zijn hieraan gerelateerd.

Ongeveer de helft van de totale grondstoffen- en reststromen in de provincie is eruit afkomstig. Onder deze RTA worden vier thema’s onderscheiden: (1) productie en consumptie van alternatieve eiwitten, (2) voedselverspilling, (3) duurzaam beheer van bodem en nutriënten en (4) duurzaam beheer van water als grondstof. 2 RTA Bouw: De bouwsector is verantwoordelijk voor 50% van het grondstoffen- verbruik, 40% van het energiegebruik, 30% van het watergebruik en 35% van de C02-uitstoot. Het grootste deel van het bouw- en sloopafval wordt hergebruikt, maar vooral in laagwaardige toepassingen. De provinciale ambities is om alle opdrachten circulair uit te vragen in 2023. 3 RTA Infrastructuur: De provinciale ambitie is om in 2023 50% van de eigen asfalt-deklagen bij groot onderhoud circulair tot stand komt en 70% van de materialen wordt hergebruikt in gelijkwaardige wegtoepassingen. In 2030 circa 50% CO2-reductie in ten opzichte van 1990. 4 RTA Kunststoffen: Overijssel speelt een belangrijke rol in het sluiten van de (nationale) kunststofkringloop waar grofweg 13% van het landelijke totaal wordt verwerkt. In 2030 wil de provincie 35% minder virgin fossiele kunststoffen te gebruiken ten opzichte van 2016. Hiervoor zijn er vier subdoelen geformuleerd: (1) inzameling/sortering, (2) recycling, (3) toepassing van gerecyclede en biobased kunststoffen en (4) circulair ontwerpen.

5 RTA Maakindustrie: Drie hoofddoelen: (1) de maakindustrie breed bewust maken van wat circulaire economie is; (2) de kansen inzichtelijk maken die circulaire economie biedt; en (3) bedrijven op weg helpen met circulair productontwerp en het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen. 6 RTA Textiel: In Overijssel is een aparte RTA voor textiel gemaakt vanwege de textiel historie. In het huishoudelijk restafval in Overijssel zit 5% textiel. Vier doel- stellingen: (1) Meer en beter textielafval inzamelen: van 7,2 kg/jaar/pp (2020) naar 11 kg/jaar/pp in 2025 naar geen textiel in hh afval in 2030. (2) Creëren van vraag: in 2030 is 75% van de textiele producten gebruikt door overheden circulair. (3) Meer toepassing van regionaal te telen biomaterialen (vlas en hennep): in 2023 10 ton vezels van deze materialen beschikbaar stellen, in 2027 1000 ton. Regionaal beleid Vanuit de Regio Zwolle is het programma Living Lab Circulaire Economie Regio Zwolle opgezet. Het Living lab brengt alle circulaire projecten, initiatieven en programma’s uit Regio Zwolle samen. Het Living lab komt voort uit Regio Deal Regio Zwolle en wordt ondersteund door de Economic Board Regio Zwolle. Het programma bestaat uit zes werkplaatsen waarin samen wordt gewerkt voor, en geëxperimenteerd met, circulaire oplossingen.

Deze zijn: 1 Circulair Voedsel, 2 Circulair Aanbesteden & Inkoop, 3 Circulaire Kunststoffen, 4 Circulair Wonen & Leven, 5 Circulair Ambachtsnetwerk; en 6 Circulair Ondernemen. CIRCULARITEIT 21 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Lokaal beleid 1 Binnen de gemeente zijn er twee documenten vastgesteld die raken aan het thema circulariteit: (1) het Grondstoffenplan 2021-2025 en (2) het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen. 2 In het Grondstoffenplan 2021-2025 worden 10 stappen richting een circulaire economie beschreven. Per stap wordt beschreven wat we gaan doen en/of waar we al mee bezig zijn. In het beleid is 90% afvalscheiding in 2025 als doel opgenomen. Ook is een ambitie van 30 kg restafval per inwoner in 2025 vast gelegd. Niet lang na het vaststellen van het Grondstoffenplan is landelijk de 30 kg doelstelling aangepast. De landelijke focus ligt nu meer op het verbeteren van de kwaliteit van grondstoffen in plaats van het tegengaan van restafval. Het ligt voor de hand dat Steenwijkerland dat overneemt. Daarnaast zijn in het Grondstoffenplan een tal van projecten benoemd bij scholen, evenementen en ondernemers. 3 In juli 2022 heeft het college ingestemd met het ondertekenen van het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI).

Als belangrijke (regionale) opdrachtgever met een inkoopkracht van meer dan 50 miljoen euro kan de gemeente een bijdrage leveren aan het oplossen van de duurzaamheidsproblematiek door maatschappelijke verantwoord in te kopen. De ondertekening van het manifest MVOI sluit goed aan bij het in het coalitieakkoord ‘Duurzaam Doorbouwen’ opgenomen uitgangspunt dat wij als gemeente zelf het goede voorbeeld willen geven bij het oplossen van de duurzaamheids- problematiek. CIRCULARITEIT 22 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Hoe staan we ervoor in Steenwijkerland? Grondstoffen en afval van huishoudens De gemeente heeft de wettelijke zorgtaak voor het gescheiden inzamelen en verwerken van het huishoudelijk afval. Er is geen gemeentelijke zorgtaak voor het afval van bedrijven en organisaties. Het verhogen van de inzameling van gescheiden grondstoffen en het terugdringen van de hoeveelheid ongewenst restafval staan centraal. Met 75 kg restafval per inwoner (inclusief 5 kg grof restafval en 8 kg verbouwingsrestafval) en 84% bronscheiding in 2022 behoort Steenwijkerland tot de gemeenten met de hoogste afvalscheiding van Nederland. De ambitie is om samen met ons afvalinzamelbedrijf en kennispartner Rova de afvalresultaten nog verder te verbeteren. Hierbij gaat de komende jaren extra aandacht uit naar het verbeteren van de kwaliteit van de brongescheiden grondstoffen.

Acties die nu nog op de rol staan zijn: intensivering voorlichting over gescheiden inzameling, en het realiseren van een circulair ambachtscentrum om hoogwaardig hergebruik van producten en (grove) materialen te realiseren. Circulair en duurzaam inkopen De gemeente is al gestart om duurzaamheid een plek te geven in de inkoop- documenten. Voorbeelden zijn: toepassen van cementloze straatstenen, hergebruik van vrijkomend beton bij de aanleg van fietspaden en toepassen van gerecycled PVC. Als vervolg op het ondertekenen van het manifest MVOI in 2022 wordt in samenwerking met de Businessclub Steenwijkerland een keuze gemaakt uit de mogelijke thema’s en uitgewerkt in een actieplan. Afval en grondstoffen van gemeentelijke organisatie We zoeken naar duurzamere oplossingen voor de afvalstromen van de gemeentelijke organisatie en verkennen nieuwe verdienmodellen. Naast het scheiden van het afval op het gemeentekantoor, zoeken we naar structurele oplossingen om reststromen uit de openbare ruimte als grondstof te gebruiken. Denk aan het vergisten van groenafval (berm- en slootmaaisel, blad, takken) en naar hergebruik van stenen vanuit de openbare wegen. Stimuleren circulariteit bij lokale organisaties en bedrijven De gemeente heeft geen wettelijke zorgtaak voor het afval van niet-huishoudens. Toch wil de gemeente hier ook een slag proberen te slaan.

Zo zijn er al samen werkingen op het gebied met zwerfvuil en afval met enkele scholen, sportclubs en evenementenorganisaties. Dit wordt de komende jaren verder uitgerold. Daarnaast wil de gemeente ook met het bedrijfsleven in overleg om de gescheiden inzameling en circulaire bedrijfsvoering daar te verbeteren. Ambities Steenwijkerland “Steenwijkerland in 2050 volledig circulair” Steenwijkerland sluit aan bij de doelen van de Rijksoverheid: Vóór 2050 volledig circulair en in 2030 een tussendoelstelling om 50% minder primaire abiotische grondstoffen te gebruiken (mineralen, metalen en fossiele grondstoffen). Een grote opgave die extra inzet vergt van de gemeente, de bewoners en het bedrijfsleven. Als overheid geven wij het goede voorbeeld en nemen een aanjagende rol aan om de randvoorwaarden voor de bewoners en bedrijven te scheppen. We richten ons op de volgende lijnen: 1 Eigen organisatie: We gaan meer circulair, biobased en lokaal inkopen, circulair bouwen verankeren in alle ruimtelijke ontwikkelingen en (organische) reststromen zo hoogwaardig mogelijk verwerken. 2 Bewoners: We stimuleren hoogwaardig hergebruik door het delen en repareren van producten mogelijk te maken via een circulair ambachts centrum, we gaan meer huishoudelijk afval gescheiden inzamelen en van een hogere kwaliteit en we informeren bewoners over de circulaire mogelijkheden in de gemeente.

3 Bedrijven en organisaties: We stimuleren circulaire innovatie en regionale samenwerking tussen partijen via kennisdeling en uitvragen en zetten ons in voor afvalvrije evenementen. CIRCULARITEIT 23 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland Bouwstenen Doelstellingen en/of afspraken Jaar Verminderen grondstofgebruik Volledig circulaire economie (Rijksambitie CE). 2050 50% minder primair abiotisch grondstofgebruik (mineralen, metalen en fossiele grondstoffen) (Rijksambitie CE). 2030 We gebruiken 35% minder primaire fossiele kunststoffen ten opzichte van 2016 (Provincie Overijssel CE 2020-2023). 2030 Voor alle inkoop-productgroepen zijn circulaire inkoopambities en -strategieën geformuleerd, in lijn met Actieplan MVOI en stappenplan van PIANOo (NIEUW). 2025 75% van de textiele producten gebruikt door overheden in Overijssel is circulair (Provincie Overijssel CE 2020-2023). 2030 We herijken het evenementenbeleid en maken samen met evenementenorganisatoren afspraken voor minder afval bij evenementen (Grondstoffenplan 2021-2025). 2024 Substitutie van grondstoffen Minimaal 20% van het voedsel in de gemeentelijke organisatie is regionaal geproduceerd of ingekocht (Deal Overijssel ‘Eten uit de regio’, ondertekend door Steenwijkerland). n.t.b.

50% van de eigen asfalt-deklagen bij groot onderhoud komt circulair tot stand en 70% van de materialen wordt hergebruikt in gelijkwaardige wegtoepassingen (Provincie Overijssel CE 2020-2023). 2025 We verkennen, via Gebiedscoöperatie Zuidwest Drenthe en andere partijen, de realisatie van een verwerkingslocatie voor groene reststromen voor de productie van bijvoorbeeld biobased bouwmaterialen, compost en biogas (Grondstoffenplan 2021-2025). n.t.b. We stellen in lijn met nationale ontwikkelingen een normenkader circulair bouwen op voor woningbouwontwikkeling en infrastructuur (bijvoorbeeld door aan te sluiten bij Het Nieuwe Normaal) (NIEUW). 2025 We geven als gemeente het goede voorbeeld door hoge circulaire en/of biobased eisen te stellen bij de ontwikkeling van maatschappelijk vastgoed/ scholen en bij het inrichten en onderhouden van de openbare ruimte (NIEUW). 2025 Levensduur- verlenging We hebben een circulair ambachtscentrum gerealiseerd voor hergebruik en reparatie van producten (Grondstoffenplan 2021-2025). 2030 We stellen een actieplan op voor circulair ondernemend Steenwijkerland om lokale en regionale samenwerking voor circulaire innovatie stimuleren (Grondstoffenplan 2021-2025). 2025 We bieden bewoners via een communicatiecampagne handelingsperspectief voor lokale circulaire keuzes (Grondstoffenplan 2021-2025).

2025 Hoogwaardige verwerking 90% van de huishoudelijke grondstoffen worden gescheiden ingezameld (Grondstoffenplan 2021-2025). 2025 95% van de huishoudelijke grondstoffen wordt gescheiden ingezameld (Grondstoffenplan 2021-2025). 2030 40 kg restafval per inwoner per jaar (geëxtrapoleerd op basis van de ambitie ‘3 kg minder restafval per inwoner per jaar’ (Grondstoffenplan 2021-2025). Parallel hieraan besteden we extra aandacht aan de kwaliteit van de gescheiden grondstoffen 2030 Samen met inwoners, Stichting Duurzaam Steenwijkerland, ROVA en plaatselijke belangen- en wijkorganisaties stellen we een plan op om zwerfafval tegen te gaan (Grondstoffenplan 2021-2025). 2023 CIRCULARITEIT 24 Klimaat- en duurzaamheidsambities Steenwijkerland 3.4 Klimaatadaptatie Waarom belangrijk? Het KNMI voorspelt dat we steeds vaker extreem weer te verduren krijgen, zoals hevige regenval, langdurige droogte en hitte en hogere piekafvoeren in de rivieren. Dit extremere weer heeft invloed op de leefbaarheid binnen de gemeente Steenwijkerland, en kan bijvoorbeeld leiden tot ondergelopen straten en tunnels, water in de woningen of winkels, verdroging van natuur en landbouwgewassen, en hittestress. De gemeente Steenwijkerland behoort qua oppervlakte bij de grootste gemeenten van Nederland en kent een bijzonder gevarieerd landschap.

Het ligt op zand, veen en klei en beschikt over uitgestrekte water- en moeras- gebieden en het gebied kent flinke hoogteverschillen: van +20 m NAP tot -2 m NAP. Het landschap vertoont een opvallende tweedeling: de hoge gronden in het noordoosten (tussen Oldemarkt en Steenwijk) en zuidwesten (bij Vollenhove), en het lage land daar tussenin. De gemeente biedt hierin plek aan inwoners en (agrarische) ondernemers, maar ook aan unieke flora en fauna, zoals in het Nationaal Park de Weeribben-Wieden, het grootste laagveen moeras in Noordwest-Europa. Om deze unieke omgeving leefbaar, gezond, veilig en economisch sterk te houden dient de leefomgeving aangepast te worden aan de toenemende weersextremen. Dit proces waarbij de samenleving zich aanpast om de schadelijke gevolgen van klimaatverandering te beperken en kansen te benutten, wordt klimaatadaptatie genoemd. Het thema bestaat uit vier bouwstenen, die hier rechts nader zijn toegelicht. Bouwstenen Waterrobuust Doordat we te maken krijgen met hevige buien is er ook een grotere kans op wateroverlast. Door onder andere ontharding, ontkoppelen van regenpijpen, voldoende waterberging en de juiste afvoer met voldoende capaciteit wordt het risico verlaagd. Hittebestendig Klimaatverandering leidt tot meer tropische dagen, wat invloed heeft op de concentratie en nachtrust.