Jaarrekening 2017.pdf

Huisvestingskosten - 1.099 - 1.264 - 1.189 75 V D. Uitbestedingskosten bedrijfsvoering - 454 - 1.466 - 996 471 V E. Overige materiele kosten - 1.182 - 1.192 - 1.160 32 V F. Prestatiecontract 1.351 863 803 - 60 N Totaal overhead - 14.294 - 14.355 - 13.357 998 V (A) Totale lasten (exclusief mutaties reserves) - 109.156 - 123.766 - 119.646 (B) Totaal overhead - 14.294 - 14.355 - 13.357 (C) Totaal overhead / Totale lasten (B/A) 13% 12% 11% 54 3. Toelichting op de balans 3.1 Toelichting op de vaste activa ACTIVA VASTE ACTIVA bedragen x € 1.000 Vaste Activa 31-dec-2016 31-dec-2017 Immateriële vaste activa Kosten van onderzoek en ontwikkeling - - Totaal Immateriële vaste activa - - Materiële vaste activa Investeringen in openbare ruimte met maatschappelijk nut 192 2.895 Investeringen met economisch nut 57.477 56.060 Investeringen met econ.nut waarvoor een heffing kan worden geheven 33.090 33.836 Investeringen met economisch nut in erfpacht uitgegeven 581 569 Totaal Materiële vaste activa 91.341 93.359 Financiële vaste activa Leningen aan deelnemingen 3.011 2.777 Leningen aan openbare lichamen 225 150 Leningen aan woningbouwcorporaties 10.534 9.724 Overige langlopende leningen 2.642 2.648 Kapitaalverstrekking aan deelnemingen 1.246 1.246 Totaal Financiële vaste activa 17.658 16.546 Totaal vaste activa 108.998 109.906 Materiële vaste activa bedragen x € 1.000 Materiële vaste activa

Boek- waarde 31-12- 2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen / Bijdragen derden Afschrij- vingen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2017 Maatschappelijk nut Grond-, weg- en waterbouwk. werken maatschapp. nut 97 2.744 - 170 - 88 - 2.583 Overige materiele vaste activa maatschappelijk nut 192 126 - 126 - 8 - 184 Machines, apparaten en installaties maatschap. nut - 3 - - - 3 Gronden en terreinen maatschappelijk nut - 125 - - - 125 Totaal Maatschappelijk nut 289 2.998 - 296 - 96 - 2.895 Economisch nut Bedrijfsgebouwen economisch nut 35.579 387 - 219 - 1.224 - 52 34.472 Grond-, weg- en waterbouwk. werken economisch nut 1.766 469 - 123 - 134 - 1.979 Gronden en terreinen economisch nut 2.369 0 - 51 - 1 - 2.317 Gronden en terreinen in erfpacht economisch nut 581 115 - 127 - - 569 Investeringen bijzondere scholen economisch nut 8.945 - - - 427 - 8.518 Machines, apparaten en installaties economisch nut 965 828 - - 577 - 1.216 Overige materiele vaste activa economisch nut 4.756 181 - 8 - 437 - 4.492 Overige MVA Grondexploitatie 2.635 - - - - 2.635 Vervoermiddelen economisch nut 360 195 - - 126 - 429 55 bedragen x € 1.000 Materiële vaste activa Boek- waarde 31-12- 2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen / Bijdragen derden Afschrij- vingen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2017 Woonruimten economisch nut 4 - - - 2 - 2 Totaal Economisch nut 57.962 2.174 - 528 - 2.928 - 52 56.628

Economisch nut, dekking door heffing Grond-, weg- & waterbouwk. werken econ.nut heffing 32.274 2.195 - 40 - 1.294 - 33.135 Machines, apparaten en install. econ.nut heffing 468 - - - 83 - 385 Overige materiele vaste activa econ.nut heffing 100 - - - 24 - 76 Vervoermiddelen economisch nut heffing 16 - - - 3 - 13 Bedrijfsgebouwen economisch nut heffing 46 - - - 5 - 41 Gronden en terreinen economisch nut heffing 187 - - - - 187 Totaal Economisch nut, dekking door heffing 33.090 2.195 - 40 - 1.409 - 33.836 Totaal materiële vaste activa 91.341 7.368 - 864 - 4.433 - 52 93.359 Maatschappelijk nut Met ingang van 2017 dienen investeringen met maatschappelijk nut ( wegen, bruggen etc) geactiveerd worden. Grond-, weg- & waterbouwkundige werken met maatschappelijk nut De investeringen van € 2.744.000 hebben betrekking op o.a. investeringen levensduur verlengde maatregelen wegen, vervangen weg Kallenkote, herinr ichting Oldemarktseweg Steenwijkerwold, drijvende steigers Blokzijl, fietspad Kuinre, herinrichting Torenlanden en rehabilitatie Lageweg. Overige vaste activa met maatschappelijk nut De vermeerdering van € 126.000 hebben betrekking op investering in het geluidsscherm spoor Steenwijk. De vermindering van € 126.000 betreft subsidie Ministerie van IenM voor het geluidscherm.

Gronden en terreinen met maatschappelijk nut De investering van € 125.000 hebben betrekking op aankoop grond Stadstuin. Economisch nut Bedrijfsgebouwen De vermeerderingen van € 387.000 hebben betrekking op investeringen in groot onderhoud zwembaden, nieuwbouw sportaccommodatie SVBS . De vermindering van € 219.000 heeft betrekking op boekwaarde van verkochte schoolgebouw Zuidveen. Gronden en terreinen economisch nut De investering van € 469.000 heeft betrekking op in vesteringen in rehabilitatie Lageweg Ossenzijl, herinrichting Torenlanden, Wijkvisie Steenwijk-West . De vermindering van € 123.000 heeft betrekking op bijdragen voor wijkvisie Steenwijk-West. Erfpacht De vermeerderingen van € 115.000 hebben betrekking op in erfpacht uitgegeven gronden Bons 8 en Roer 7 te Vollenhove. De vermindering van € 127.000 heef t betrekking op overdracht van bloot eigendom van erfpacht Bons 8 te Vollenhove en Wethouder Huismanstraat 20 te Wanneperveen. Machines, apparaten en installaties economisch nut 56 De vermeerderingen van € 828.000 hebben betrekking op investeringen in de zonnepanelen op het gemeentehuis, werf, zwembad De Waterwijck en versch illende investeringen in de informatievoorziening en tractie. Overige materiele vaste activa economisch nut De vermeerderingen van € 181.000 hebben betrekking op MS Office licenties en lamellen gemeentehuis.

Vervoermiddelen De investeringen van € 195.000 hebben betrekking op investeringen in de bedrijfsauto’s en Pont Jonen. Overige materiële vaste activa grondexploitatie Een deel van de boekwaarde van de grondexploitaties worden onder de materiële vaste activa opgenomen. Dit vanwege voorschriften van het BBV. D eze schrijven voor dat complexen waarover nog geen raadsbesluit is genomen of daar waar geen plan nen op de korte termijn voorliggen, de boekwaarde onder materiële vaste activa moet worden gebracht. bedragen x € 1.000 Grondexploitatie : Materiële Vaste Activa Boek- waarde 31-12- 2016 Van BIE Inves- teringen Opbreng- sten Dekking verlies- latend complex Boek- waarde 31-12- 2017 Boek- waarde per m2 in euro's Gronden MVA 90 Strategische voorraad 2.635 - - 2.635 n.v.t. Afronding Totaal Gronden MVA 2.635 - - - - 2.635 Nog te maken kosten - Nog te verwachten opbrengsten 2.753 Verwacht Resultaat Voordelig 118 De totale boekwaarde bedraagt € 2.635.000 en bestaat uit: • Zuidveen € 187.000 • Oosterbroek € 441.000 • Giethoorn Noord 3e en 4e fase € 111.000 • Wouters € 230.000 • Noordermaten € 149.000 • Haagje west € 110.000 • Blankenham € 61.000 • Zandbelt € 68.000 • Molenkampen III € 204.000 • De Schans € 1.074.000 € 2.635.000 Op deze gronden mag op basis van de voorschriften geen rente en kosten meer worden toegerekend.

Economisch nut waarvoor een heffing kan worden geheven In 2014 zijn de BBV voorschriften aangepast. Hierin is opgenomen dat met ingang van 2014 alle investeringen met economisch nut waarvoor ter bestr ijding van de kosten een heffing kan worden geheven separaat in de balans tot uitdrukking moete n worden gebracht. Dit geldt voor alle investeringe n op het gebied van afval, rioleringen en begraven. D e vermeerderingen hebben betrekking op investeringen van rioleringen. 57 Grond-, weg- & waterbouwkundige werken ( economisch nut waarvoor een heffing kan worden geheven) De investeringen van grond- weg- en waterkundige bo uwwerken € 2.195.000 hebben betrekking op vervanging vrijverval riool Blokzijlerdijk Blankenh am 2 en diverse investeringen op het gebied van rioleringen.

Financiële vaste activa bedragen x € 1.000 Financiële vaste activa Boek- waarde 31-12- 2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen Aflos- singen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2017 Kapitaalverstrekking aan deelnemingen 1.246 - - - - 1.246 Leningen aan woningbouwcorporaties 10.534 - - - 810 - 9.724 Leningen aan deelnemingen 3.011 30 - - 264 - 2.777 Leningen aan openbare lichamen (GR, Prov., gem.) 225 - - - 75 - 150 Overige langlopende leningen 2.642 28 - - 21 - 2.648 Totaal financiële vaste activa 17.658 58 - - 1.169 - 16.546 Kapitaalverstrekkingen aan deelnemingen De omvang van de kapitaalverstrekking aan deelnemin gen is in 2017 niet gewijzigd en bedraagt € 1.246.000. Deze hebben betrekking op het aandelenka pitaal van de NV Noordwestgroep, Enexis, de Bank voor Nederlandse Gemeenten, de ROVA en een aantal k leine deelnemingen van respectievelijk € 545.000, € 408.000 € 182.000, € 66.000 en € 45.000 (totaal € 1.246.000). Leningen aan woningbouwcorporaties De omvang van de leningen aan woningcorporaties is in 2017 met ruim € 0,8 miljoen afgenomen tot € 9.724.000. De schuldrestant van Woonconcept ultimo 2017 is ruim € 559.000. De restantschuld van Wetland Wonen bedraagt ultimo 2017 bijna € 9.165.00 0. In 2017 zijn er geen extra aflossingen door de instellingen verricht. Leningen aan openbare lichamen Aan de IGSD is een lening van € 750.000 verstrekt.

Deze wordt in 10 termijnen afgelost. Leningen aan deelnemingen In 2017 op een verstrekte lening aan Vitens € 264.000 afgelost. De saldi van de uitstaande leningen per 31 december bestaan uit: • Achtergestelde lening ROVA € 1.011.000 • Lening Vitens € 1.055.000 aflossingen van € 264 .000 per jaar • Enexis tranche D € 710.000 wordt afgelost in 2019 Overige langlopende leningen De overige leningen zijn de leningen aan ambtenaren , de roeivereniging en de startersleningen, die via het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederland (S Vn) worden verstrekt. De totale omvang bedraag ultimo 2017 € 2.648.000 waarvan het aandeel van de Starterslening € 2.566.000 bedraagt. Tot en met 2017 is het totaalbedrag van € 2.566.000 (2016: € 2.538.000) aan verstrekte startersleninge n overeenkomstig voorschriften geactiveerd. Dit bedrag bestaat uit € 2.405.000 overdrachten aan de SVn e n € 161.000 rentebijschrijvingen door renteontvangsten tot en met 2017. In het jaar 2017 bedroeg de rentebijschrijving minus kosten € 28.000. (2016 : € 43.000) In 2017 is een bedrag van € 7.000 oninbaar verklaard. 58 Bij de stichting is per ultimo 2017 nog een bedrag van € 615.000 (ultimo 2016 € 550.000) beschikbaar o m startersleningen te verstrekken.

3.2 Toelichting op de vlottende activa VLOTTENDE ACTIVA Voorraden bedragen x € 1.000 Voorraden 31-dec-2016 31-dec-2017 Onderhanden werk, waaronder bouwgronden in exploitatie 20.742 22.163 Totaal voorraden 20.742 22.163 Bouwgronden in exploitatie: De ontwikkeling van de boekwaarde van de in exploitatie genomen gronden is als volgt: bedragen x € 1.000 Bouwgronden in exploitatie ( BIE) Boek- waarde 31-12- 2016 Inves- teringen / van NIEG Opbreng- sten Resultaat afgesloten complexen Winst- uitname Dekking verlies- latend complex Boek- waarde 31-12- 2017 Woningbouw 05 Woldmeenthe 1 1 - - 264 - 266 15 Heetveld 153 3 - - 5 - 161 19 Noordwal 168 98 430 - 1.471 - 1.307 27 Ossenzijl Hoofdstr/Hilligerspoort - - - - - 38 - 38 36 Terrein Kornputkazerne 14.542 1.123 857 - - - 14.808 44 Oosterbroek Oldemarkt 685 70 217 - 656 - 1.194 46 Willemsoord uitbreiding 189 4 - - 99 - 292 52 Giethoorn-Nrd 1e en 2e fase 49 19 130 - - 273 - 335 58 Blokzijl Noordermaten 115 24 112 - 117 - 144 61 Overhavendijk Kuinre 209 9 - - - - 218 66 Molenkampen 1.333 85 135 - 25 - 1.308 68 Scheerwolde 597 39 160 - 21 - 497 Afronding - 2 - 1 - - - - - 3 Totaal Woningbouw 18.039 1.474 2.041 - 2.657 311 19.818 Industrieterreinen 11 Oostermeentherand 2 3 - - - 334 - 329 25 Blokzijl 5 4 - - - 4 5 29 Ossenzijl v.d.

Veenweg - - - - - 3 - 3 38 Bedrijventerrein Hooidijk-Zuid - 39 295 - 172 - - 84 41 Bedrijventerrein Kanaalweg Blokzijl 81 1 - - 31 - 113 42 Mr.Z.ter Steghestraat 305 11 5 - - - 311 57 Novac 58 - 10 - 153 - - - 201 63 Oldemarkt Boterberg Zuid 1.112 14 - - - - 1.126 67 Weg van Rollecate Vollenhove 1.140 55 138 - - 54 1.003 Afronding - 2 - - - 2 Totaal Industrieterreinen 2.703 119 285 - 203 395 2.345 Overig Totaal Overig - - - - - - - Totaal 20.742 1.593 2.326 - 2.860 706 22.163 Nog te maken kosten - 11.934 Nog te verwachten opbrengsten 40.790 Verwacht resultaat Voordelig 6.693 59 De nog te maken kosten en opbrengsten van alle comp lexen zijn gebaseerd op de nog uit te voeren werkzaamheden en te verkopen gronden. De grondslag voor de lasten is de bij de programmabegroting 2018 - 2021 gehanteerde kostenniveau en faseringen. In 2018 zal over het jaar 2016 ( en aansluitend ove r 2017) voor het eerst aangifte gedaan worden voor de vennootschapsbelasting. Gezien de verliezen die de afgelopen jaar genomen zijn, welke ook fiscaal worden door vertaald, is de verwachting dat er over 2016 en 2017 geen vennootschapsbelasting betaald hoeft te worden. Door het ontbreken van een definit ieve afspraak met de belastingdienst bestaat ten aanzien van deze verwachting nog een onzekerheid.

De voorschriften geven aan dat voldoende financiële buffer nodig is om eventuele toekomstige verliezen te kunnen opvangen. Deze omvang van de risico’s op basis van de Risman methode bedraagt ultimo 2017 € 3,7 miljoen (2016: € 3,1 miljoen). Uitzettingen met een rentetypische looptijd < 1 jaar De in de balans opgenomen uitzettingen met rentetypische looptijd van < 1 jaar bedragen: bedragen x € 1.000 Uitzettingen met een rentetypische looptijd < 1 jaar 31-dec-2016 31-dec-2017 Vorderingen op openbare lichamen Vorderingen op openbare lichamen 6.660 6.085 Totaal Vorderingen op openbare lichamen 6.660 6.085 Overige vorderingen Debiteuren algemeen 2.667 1.855 Debiteuren belastingen 1.451 2.158 Overige vorderingen 923 322 Totaal Overige vorderingen 5.040 4.335 Voorziening oninbaarheid Voorziening dubieuze debiteuren algemeen - 1.366 - 1.202 Totaal Voorziening oninbaarheid - 1.366 - 1.202 Totaal uitzettingen < 1 jaar 10.334 9.218 De vorderingen op openbare lichamen hebben betrekki ng op nog te ontvangen bedragen van provincies, gemeenten, gemeenschappelijke regelingen en een nog te ontvangen bedrag van btw compensatiefonds (€ 5,885 miljoen) per 1 juli 2018 over het jaar 2017. De omvang van de openstaande posten van debiteuren belastingen ultimo 2017 is ten opzichte van ultimo 2016 met ruim € 700.000 toegenomen.

Dit is ontstaan omdat een automatische incasso van € 854.000 niet per ultimo december 2017, maar op 8 ja nuari 2018 is geïncasseerd. Met in achtneming van deze incasso zou de omvang van de debiteuren belastingen zijn afgenomen met € 147.000. Door een verlaagd financieel risico is de voorzieni ng dubieuze debiteuren naar beneden bijgesteld met € 164.000. Overige vorderingen bedragen x € 1.000 Overige vorderingen 31-dec-2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen 31-dec-2017 St. Waterrecreatie: Huur 2015 resp 2016 45 45 - 45 45 Nedvang: Vergoeding afvalstromen 439 216 - 439 216 ROVA: Afrekening 332 - - 332 - ROVA: Verbrandingsbelasting 39 - - 39 - Diverse instellingen: Vergoeding kabels en leidingen 64 - - 64 - 60 bedragen x € 1.000 Overige vorderingen 31-dec-2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen 31-dec-2017 Plaatselijk belang: spelen speelvoorzieningen 6 - - 6 - Noordwestgroep: Afrekening 2017 - 66 - 66 Diversen / afronding - 2 - 5 2 - 5 Totaal overige vorderingen 923 322 - 923 322 Liquide middelen bedragen x € 1.000 Liquide middelen 31-dec-2016 31-dec-2017 Kas- en banksaldi 60 58 Totaal liquide middelen 60 58 Dit betreft het creditsaldo van twee bankrekeningen. Overlopende activa bedragen x € 1.000 Overlopende activa 31-dec-2016 31-dec-2017 Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec.

bestedingsdoel Transitoria-NTO voorschotbedragen van het Rijk 314 101 Totaal Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel 314 101 Nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel Transitoria-NTO bedragen van overige overheid 804 459 Totaal Nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel 804 459 Overige nog te ontvangen en vooruitbetaalde bedragen Nog te ontvangen rente 73 61 Ten onrechte ontvangen bedragen belastingen - 3 - 3 Vooruitbetaalde bedragen 129 159 Nog op te leggen aanslagen belastingen (for./toer./afrek. afval.) 1.922 1.996 Totaal Overige nog te ontvangen en vooruitbetaalde bedragen 2.122 2.213 Totaal overlopende activa 3.240 2.773 Door wijziging in de voorschriften moeten nog te on tvangen bedragen van de EU, het rijk en overige Nederlandse overheden separaat in de balans worden toegelicht. bedragen x € 1.000 Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een specifiek bestedingsdoel 31-dec-2016 Toevoe- gingen Ontvangen bedragen 31-dec-2017 Ministerie BZK; Rijksbijdrage onderzoek Explosieven 132 41 - 132 41 Ministerie SZW: Rijksbijdrage Bbz 182 60 - 182 60 Totaal nog te ontvangen voorschotten van het Rijk 314 101 - 314 101 • Rijksvergoeding onderzoek explosieven € 41.000 conform raadsvoorstel van februari 2018. • Rijksvergoeding BBZ afrekening 2017 van € 60.000.

De nog te ontvangen bedragen van overige overheden bestaand uit: 61 bedragen x € 1.000 Nog te ontvangen voorsch. van ov. Ned. overheid met een specifiek bestedingsdoel 31-dec-2016 Toevoe- gingen Ontvangen bedragen 31-dec-2017 Provincie Overijssel: Actie verkeersveiligheid 15 28 - 15 28 Provincie Overijssel: Vrije tijdseconomie 141 - - 141 - BVO Ijsselland 222 - - 222 - IGSD: Afrekening 2016 372 - - 372 - Gemeente Zwartewaterland / Kampen : Detachering 54 - - 54 - IGSD: afrekening 2017 - 431 - 431 Totaal nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid 804 459 - 804 459 • Provinciale bijdrage van € 28.000 voor actie verkeersveiligheid • Afrekening 2017 van de IGSD De nog te ontvangen rente van € 61.000 heeft betrek king op de per 31 december nog te ontvangen rente van verstrekte geldleningen over de periode van de vervaldatum tot ultimo van het jaar, de zogenaamde transitorische rente. De nog op te leggen aanslagen over 2017 van forensenbelasting, toeristenbelasting, riool grootverbruik en de afrekening van de gescheiden inzameling van resp ectievelijk € 800.000, € 530.000, € 210.000 en € 456.000 ( totaal € 1.996.000) worden met ingang van 2015 onder de overlopende activa opgenomen.

3.3 Toelichting op de vaste passiva PASSIVA VASTE PASSIVA Eigen Vermogen & Voorzieningen bedragen x € 1.000 Reserves Saldo 31-12-2016 Stortin- gen Onttrek- kingen Saldo 31-12-2017 Algemene reserve 24.995 12.924 - 3.796 34.123 Algemene reserves grondexploitatie 3.500 - - 3.500 - Bestemmingsreserves onderwijs 818 - - 818 - Bestemmingsreserves overig 21.678 1.798 - 5.858 17.618 Saldo rekening * 1) 4.042 3.682 - 4.042 3.682 Totaal reserves 55.032 18.405 - 18.013 55.423 * 1) Onder ‘Saldo rekening’ staat de onttrekking vermeld uit hoofde van de bestemming van het resultaat van het vorige boekjaar. De toevoeging betreft het resultaat van het lopende dienstjaar. De omvang van de reserves is per 31 december 2017 € 56,6 miljoen (31 december 2016 € 55,0 miljoen). Di t is exclusief de door de raad beschikbare investerin gskredieten ter grootte van € 3,9 miljoen 9 die nog niet (volledig) tot uitvoering zijn gekomen. In bijlage 8 wordt per reserve de mutatie naar aard , reden en omvang weergegeven. Bij verschillende bestemmingsreserves ontbreekt een bestedingsplan en voldoen hierdoor in theorie niet aan het criterium van bestemmingsreserve. Met de vaststelling van de nota reserves en voorzieningen op 19 december 2017 waarbij 11 reserves zijn opgeheven is een grote stap gezet om wel aan dit criterium te voldoen.

bedragen x € 1.000 9 Conform bijlage 7 62 Voorzieningen Saldo 31-12-2016 Stortin- gen Onttrek- kingen Saldo 31-12-2017 Voorzieningen 6.633 1.999 - 1.116 7.516 Totaal voorzieningen 6.633 1.999 - 1.116 7.516 In bijlage 3 wordt het totaal van de voorzieningen per voorziening weergegeven. De totale omvang van € 7.516.000 kan worden opgesplitst in vier onderdelen: 1. Voorzieningen voor egalisatie van tarieven voor afv alstoffenheffing en rioolheffing. Deze hebben een omvang van € 4.070.000 (2016: € 3.267.000) en w ordt ook in het Programma thuis nader toegelicht. 2. De voorziening Buddenbaum ter grootte van bijna € 1 4.000. Dit is een voorziening gevormd vanuit een legaat voor de gemeente. Bestedingen wor den op initiatief van de vereniging voor Paasloër belang ten laste van de voorziening gebracht. 3. Voorzieningen voor de betaling van wachtgelden, ove rdrachten van pensioenen en pensioenen (vanaf 1-1-2015) van voormalige bestuurders met een totale omvang van € 2.559.000 (2016: € 2.609.000) 4. Voorzieningen ingesteld door de raad om meerjarige onderhoud van vastgoed / speeltoestellen te kunnen bekostigen. Deze voorzieningen hebben ultimo 2017 een omvang van € 874.000 (2016: € 743.000). In bijlage 8 wordt per voorziening de mutaties naar aard, reden en omvang weergegeven.

Vaste schulden met een rentetypische looptijd van > 1 jaar bedragen x € 1.000 Vaste Schuld met een rentetypische looptijd > 1 jaar 31-dec- 2016 Vermeer- deringen Aflossingen 31-dec- 2017 Onderhandse leningen van binnenl. banken en overige fin. instellingen 66.432 - - 4.750 61.682 Waarborgsommen 65 0 - 66 Totaal vaste schulden > 1 jaar 66.498 0 - 4.750 61.748 In 2017 is er geen langlopende geldlening aangetrok ken. De aflossingen van € 4.750.000 hebben betrekking op de reguliere aflossingen, waarvan € 5 30.000 door Wetland Wonen (doorgeleende aangetrokken lening). Het totaalbedrag aan verschul digde rente 10 in 2017 bedroeg € 1.897.000. De totale omvang van de leningen bedraagt ultimo 2017 € 61.682.000 ( 2016 € 66.432.000). Ingaande 2016 worden waarborgsommen op grond van ar tikel 46 van het BBV onder vaste schulden met een rentetypische looptijd van > 1 jaar worden opge nomen. Begin en ultimo 2017 is het bedrag aan waarborgsommen € 66.000.

10 Inclusief transitorische rente 63 3.4 Toelichting op de vlottende passiva VLOTTENDE PASSIVA Netto vlottende schulden met een rentetypische looptijd van < 1 jaar bedragen x € 1.000 Netto vlottende schuld met een rentetypische looptijd < 1 jaar 31-dec-2016 31-dec-2017 Overige kasgeldleningen Kasgeldleningen 2.500 4.500 Totaal Overige kasgeldleningen 2.500 4.500 Banksaldi Bank- en girosaldi 736 1.333 Totaal Banksaldi 736 1.333 Overige schulden Crediteuren 6.087 6.455 Netto-uitkeringen WMO 937 943 Overige schulden 10 4 Totaal Overige schulden 7.034 7.402 Totaal vlottende schulden < 1 jaar 10.270 13.236 Per 31 december 2017 heeft de gemeente Steenwijkerland een kasgeldlening afgesloten van € 4,5 miljoen. Bij de bank staan we debet voor € 1.333..000. Het nog te betale n bedrag van € 943.000 heeft betrekking op betaling en zorg in natura 2017 van zorginstellingen. Overlopende passiva bedragen x € 1.000 Overlopende passiva 31-dec-2016 31-dec-2017 Ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel Vooruitontvangen bedragen Rijk 1.142 1.918 Totaal Ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel 1.142 1.918 Ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel Vooruitontvangen bedragen overige overheid 425 362 Totaal Ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec.

bestedingsdoel 425 362 Nog te betalen bedragen Nog te betalen bedragen 2.392 3.183 Nog te betalen rente 770 692 Totaal Nog te betalen bedragen 3.162 3.875 Overige vooruitontvangen bedragen Vooruitontvangen bedragen 200 36 Vooruitontvangen bedragen SiSa - - n.v.t. - - Overige overlopende passiva 12 5 Totaal Overige vooruitontvangen bedragen 212 40 Totaal overlopende passiva 4.942 6.195 64 bedragen x € 1.000 Ontvangen voorschotten vh Rijk met een spec. bestedingsdoel 31-dec-2016 Ontvangen bedragen Vrijval/ Terugbetaling 31-dec-2017 Ministerie I&M: Spoorweglawaai 925 310 - 126 1.108 Ministerie I&M: Geluid A woningen 192 - - 192 Ministerie I&M: Geluid B woningen 25 - - 25 - Ministerie Financiën: Decentr Uitk GIDS - 46 - 46 Ministerie Financiën: Decentr Uitk Asielinstroom - 954 - 382 572 Totaal ontvangen voorschotten van het Rijk 1.142 1.310 - 533 1.918 bedragen x € 1.000 Ontv. voorsch. overige Ned. overheid met een spec.

bestedingsdoel 31-dec-2016 Ontvangen bedragen Vrijval/ Terugbetaling 31-dec-2017 Provincie Overijssel : Ruimtelijke kwaliteit Willemsoord 12 - 12 - Provincie Overijssel : Nationaal Park 114 - 114 - Provincie Overijssel : Energieloket t/m 2019 50 - 6 44 Provincie Overijssel : Bomen binnenstad 28 - 1 27 Provincie Overijssel : Stadstuin Onnastraat 221 221 Provincie Overijssel : Nationaal Park 2017 -2020 - 67 67 Provincie Overijssel : Bijdrage pluktuin - 3 3 Totaal ontvangen voorschotten van overige Ned. overheid 425 70 - 133 362 bedragen x € 1.000 Nog te betalen bedragen 31-dec-2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen 31-dec-2017 Diversen: Subsidie monumenten 35 25 - 35 25 Provincie Overijssel/ Diversen, subs.

Duurzaamheid 20 - 20 - NWG: Afrekening 2016 334 - 334 - NWG: Afrekening frictiekosten 2016 en 2017 73 139 - 73 139 ROVA: Afrekening 2016 en 2017 68 102 - 68 102 Accrete: Cultuureducatie 45 - 45 - IKB 2016 ( Individueel keuzebudget ) 685 - 685 - Woonconcept: Bouwimpuls Steenwijkerdiep 100 100 Gemeente Kampen: Inhuur 20 - 20 - IGSD: afrekening 2016 en 2017 738 1.207 - 738 1.207 Veiligheidsregio: afrekening veilig thuis 14 - 14 - BVO IJsselland: afrekening 2016 expl / progr management 26 - 26 - DVJ Infra en milieu: kerkplein Vollenhove 83 - 83 - van Gelder: Drukriolering Blankenham 107 - 107 - Zorggroep Oude en Nieuwe Land: afrek 2017 - 123 123 Personeel RUD: verlofuren - 12 12 IJsselgroep: afrekening 2017 - 22 22 I&O Research: Inwonersonderzoek 2017 - 13 13 Nationale bewegwijzeringsdienst: Fietsbewegwijzering - 26 26 Stichting Vestingstad: Afrekening BIZ 2017 - 14 14 Ministerie Financiën: afrekening Alg Uitkering 2017 - 145 145 Diversen: Afrek vrije tijdseconomie - 16 16 BVO Ijsselland: Afrekening Jeugd 2017 - 1.160 1.160 Diversen: < € 10.000 45 81 - 45 81 Afronding - 1 - 1 - Totaal 2.392 3.083 - 2.292 3.183 De nog te betalen rente van € 692.000 heeft betrekk ing op de per 31 december verschuldigde rente van aangetrokken geldleningen over de periode van de ve rvaldatum tot ultimo van het jaar, de zogenaamde transitorische rente.

65 Het verloop van de vooruit ontvangen bedragen in het jaar 2017: bedragen x € 1.000 Vooruit ontvangen bedragen 31-dec-2016 Vermeer- deringen Vermin- deringen 31-dec-2017 Provincie - - - - Totaal provincie - - - - SISA - - - - Totaal SISA - - - - Overige Reatsheren van Orde: Brandschade RSG 193 - 193 - Heutink: Exploitatieovereenkomst 30 30 Woonconcept: Bijdrage pluktuin 4 4 Diversen 8 1 - 8 1 Totaal overige 201 36 - 201 36 Afronding - 1 - 1 - Totaal 200 36 - 200 36 3.5 Schatkistbankieren Met de invoering van het schatkistbankieren worden gemeenten verplicht om overtollige middelen aan te houden in ’s rijks schatkist. In de praktijk hou dt dit in dat saldi van bankrekeningen boven een drempelbedrag dagelijks worden overgeboekt op een b ankrekening bij het rijk. Het drempelbedrag is afhankelijk van het begrotingstotaal van de gemeent e. Zodra het tegoed van de rekeningcourantrekeningen bij met name de BNG hoger is dan het drempelbedrag, wordt dit automatisch doorgesluisd naar de schatkistrekening bij het rijk. In 2017 is dit 28 maal gebeurd. Ultim o 2017 is er geen sprake van schatkistbankieren, maar is er een kasgeldlening aangetrokken van € 4,5 miljoen.

bedragen x € 1.000 Schatkistbankieren 1e kwartaal 2e kwartaal 3e kwartaal 4e kwartaal Kwartaalcijfer op dagbasis buiten 's Rijks schatkist aangehouden middelen (1a) Som van de per dag buiten 's Rijks schatkist aangehouden middelen (negatieve bedragen tellen als nihil) 697 6.457 22.027 24.127 (1b) Dagen in het kwartaal 90 91 92 92 (1) = (1a) / (1b) Kwartaalcijfer op dagbasis buiten 's Rijks schatkist aangehouden middelen 8 71 239 262 Drempelbedrag (2a) Begrotingstotaal verslagjaar 111.177 111.177 111.177 111.177 (2b) Het deel van het begrotingstotaal dat kleiner of gelijk is aan € 500 miljoen 111.177 111.177 111.177 111.177 (2c) Het deel van het begrotingstotaal dat de € 500 miljoen te boven gaat - - - - (2) = (2b)*0,75% + (2c)*0,2% met een minimum van €250.000 Drempelbedrag 834 834 834 834 (3a) = (2) > (1) Ruimte onder het drempelbedrag 826 763 594 572 (3b) = (1) > (2) Overschrijding van het drempelbedrag - - - - 66 3.6 Garanties Waarborgen en garanties Het in de balans opgenomen bedrag van verstrekte wa arborgen aan natuurlijke en rechtspersonen is gebaseerd op de door de gemeente ontvangen saldover klaringen. Ten aanzien van de niet verkregen opgaven is een schatting gemaakt. Dit omdat niet al le financiële instellingen, ondanks meerdere aanmaningen, voldoen aan hun verplichting om voor 1 maart 2018 saldoverklaringen te verstrekken.

Overzicht gegarandeerde leningen bedragen x € 1.000 Gewaarborgde leningen 31-dec-2016 31-dec-2017 Garant- stelling Bedrag % Bedrag % % Woningcorporaties *1) 188.563 91,1% 183.221 91,1% 50% Particuliere woningen *2) 3.051 1,5% 2.358 1,2% Bijzondere woonvormen 14.354 6,9% 13.979 6,9% 50% Sportverenigingen 67 0,0% 67 0,0% Noordwestgroep 700 0,3% 700 0,3% 100% Culturele instellingen *3) - 0,0% 650 0,3% 100% HVO 245 0,1% 242 0,1% 100% Totaal 206.980 100,0% 201.217 100,0% * 1) De leningen van de woningbouwcorporaties zijn door het Waarborgfonds Sociale Woningbouw gewaarborgd. In 2017 zijn geen nieuwe leningen verstrekt. Jaarlijks worden de woningcorporaties financieel beoordeeld ( t/m 2012 door Centraal Fonds Volkshuisvesting en vanaf 2013 overgenomen door Aedes, vereniging van woningcorporaties) Over het financiële beeld van de 3 opererende woningbouwcorporaties binnen de gemeente Steenwijkerland ten opzichte van 2015 is geen goed beeld te geven. ( Wetland Wonen, Woonconcept en Omnia Wonen ) Dit wordt veroorzaakt door een algehele wijziging in de rapportage door Aedes. Vergelijkingen met referentie- grootte zijn geheel komen te vervallen en alleen een vergelijking met het landelijke gemiddelde is opgeno- men. Uit de nieuwe rapportage is wel al te leiden dat ten opzichte van het landelijk gemiddelde: 1. De reservepositie per verhuureenheid bij Woonconcept 25% lager uitkomt.

2, De reservepositie per verhuureenheid bij Wetland en Omnia 14% en 13% hoger ligt. 3. De grondpositie per verhuureenheid bij Woonconcept 58% hoger is. 4. De grondpositie per verhuureenheid bij Wetland Wonen en Omnia liggen deze 17% en 25% lager. * 2) Het restantbedrag is inclusief het opgebouwde spaarkapitaal van € 2.272.916. * 3) De gemeente staat garant voor een opgenomen lening door de stichting 't Olde Maat Uus bij de BNG. In 2017 is er geen beroep gedaan op de borgstelling van de door de gemeente Steenwijkerland gewaarborgde leningen Niet uit de balans blijkende verplichtingen De gemeente is voor een aantal toekomstige jaren ve rbonden aan verschillende niet uit de balans blijkende verplichtingen. Hieronder zijn alleen de leasecontracten opgenomen. Dit omdat er geen vaste richtlijnen zijn waaraan de niet uit de balans blij kende verplichtingen moeten voldoen. De leasecontracten zijn opgenomen omdat wij voor een p eriode ons contractueel hebben verplicht, waarbij wij verplicht zijn tot afname en betaling van de termijnen. Er b estaat onduidelijkheid aangezien wij veel raamovereenkomsten hebben, zonder volumeverplichtin gen en het Nederlands recht geen onderscheid kent tussen raamovereenkomsten en raamcontracten te rwijl Europese aanbestedingsregels dit onder- scheid wel maken.

67 In het algemeen zijn er voor verschillende lopende investeringsprojecten (zonder hier een limitatieve opsomming op te nemen) overeenkomsten aangegaan. Vo orbeelden hiervan zijn opdrachten in de grondexploitatie, investeringen in rioleringen, wegen, reconstructies en onderwijshuisvesting. Leasecontracten: Afdrukapparatuur repro- en kantooromgeving : Op 14 september 2017 is het aflopende contract met 2 jaar verlengd t/m 13 september 2019. Het onderdeel Kofax is hierbij overgedragen aan een andere partij . De jaarlijks waarde in 2018 bedraagt circa € 75.000 excl. btw per jaar ) Aangegane verplichte contracten: - Bandverzekering : Ingaande 31 december 2016 is gebr uik gemaakt van de mogelijkheid van verlenging met 3 jaar van het contract voor brandve rzekering (voorschot 2017 € 171.000, jaarlijkse indexering Troostwijk) ( free 2017 € 8.000) Kredietfaciliteiten: - Bij de Bank voor Nederlandse Gemeenten heeft de gemeente de mogelijkheid om € 12 miljoen debet te staan. De kasgeldlimiet bedroeg in 2017 € 9,45 miljoen. Grondexploitatie: - Renteverplichtingen als gevolg van negatieve liqu idit eit van de contracten aan van een bouwcombinatie op het complex Kornputkwartier. Gemeenteraadsverkiezingen - De gemeenteraadsverkiezingen op 21 maart 2018 hebben geleid tot een andere samenstelling van het college van B&W. De hieruit voortvloeiende wachtgeldverplichtingen bedragen € 472.000.

Niet uit de balans blijkende rechten In deze jaarrekening is op grond van de door de co mmissie BBV verschenen nota faciliterend grondbeleid het complex Eeserwold geheel afgeboekt. De boekwaarde is nu 0. Hier staat evenwel tegenover dat de anterieure overeenkomsten nog stee ds van kracht zijn. Deze overeenkomsten hebben een omvang van € 3.906.000 per ultimo 2017. Als gev olg van de voorbereiding en vaststelling van een nieuw bestemmingsplan zullen deze overeenkomsten we l een wijziging ondergaan. Dit omdat de overeenkomsten gerelateerd zijn aan het aantal gerealiseerde woningen. De opgelegde eigen bijdragen van het CAK liggen op basis van de Wmo monitor op 13 maart 2018 € 109.000 ( 2015: € 21.000 / 2016: € 17.000 / 2017 € 71.000) hoger dan de geinde bijdragen. Aangezien de opgelegde bijdragen maandelijks verschillen en de g emeente geen inzicht heeft in deze specificatie is de geinde bijdrage in de rekening verantwoord. Grondexploitatie: - Renteopbrengsten als gevolg van de verkoopoveree nkomsten van een bouwcombinatie op het complex Kornputkwartier.

68 Bijlagen Bijlage 1: Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de raad van gemeente Steenwijkerland Verklaring over de jaarrekening 2017 Ons oordeel Naar ons oordeel: • geeft de in de jaarstukken opgenomen jaarrekening v an gemeente Steenwijkerland een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van zowel de activa en passiva van de gemeente op per 31 december 2017 en van de baten en lasten over 2017, in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV); • zijn de in de jaarrekening verantwoorde baten en la sten alsmede de balansmutaties over 2017 in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmati g tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en rege lgeving, waaronder gemeentelijke verordeningen, opgenomen bepalingen, zoals opgenome n in het normenkader 2017 dat is vastgesteld door de raad op 28 november 2017. Wat we hebben gecontroleerd Wij hebben de jaarrekening 2017 van gemeente Steenw ijkerland, te Steenwijk (‘de gemeente’) gecontroleerd.

De jaarrekening bestaat uit: • de balans per 31 december 2017; • het overzicht van baten en lasten over 2017; • de toelichting met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en overige toelichtingen; • de SiSa-bijlage met verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen; • de bijlage met het overzicht van de gerealiseerde baten en lasten per taakveld. Het stelsel voor financiële verslaggeving dat is gebruikt voor het opmaken van de jaarrekening is het BBV. De basis voor ons oordeel Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens het Ned erlands recht, waaronder ook de Nederlandse controlestandaarden, het Besluit accountantscontrol e decentrale overheden (Bado), het normenkader en het controleprotocol, beide vastgesteld door de raa d op 28 november 2017 en de Regeling controleprotocol Wet normering bezoldiging topfunct ionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) 2017 vallen. Onze verantwoordelijkheden op grond hi ervan zijn beschreven in de sectie ‘Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening’. Wij vinden dat de door ons verkregen controle-infor matie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel.

69 Onafhankelijkheid Wij zijn onafhankelijk van gemeente Steenwijkerland zoals vereist in de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij Assurance opd rachten (ViO) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebbe n wij voldaan aan de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA). Materialiteit De reikwijdte van onze controle wordt beïnvloed doo r het toepassen van materialiteit. Het begrip ‘materieel belang’ wordt toegelicht in de sectie ‘O nze verantwoordelijkheid voor de controle van de jaarrekening’. De bij onze controle toegepaste goedkeuringstoleran tie voor de jaarrekening als geheel is bepaald op €1.340.000 (2016: €1.426.000), waarbij de bij onze controle toegepaste goedkeuringstolerantie voor fouten 1% bedraagt en voor onzekerheden 3% van de t otale lasten inclusief toevoegingen aan reserves, zoals voorgeschreven in artikel 2 lid 1 Bado. Wij houden ook rekening met afwijkingen en/of mogel ijke afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen materieel zijn, zoals ook bedoeld in artikel 3 Bado. Daarbij zijn voor de controle van de in de jaarreke ning opgenomen WNT-informatie de toleranties gehanteerd zoals vastgelegd in de Regeling controleprotocol WNT 2017.

Wij zijn met de raad overeengekomen dat wij aan de raad tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven de €67.000 (2016: €71.3o0) rappor teren alsmede kleinere afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve, SiSa of WNT-redenen relevant zijn. Verklaring over de in het jaarrapport opgenomen andere informatie Naast de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij, omvatten de jaarstukken andere informatie, die bestaat uit: • het jaarverslag, waaronder de programmarekening en de paragrafen; • het hoofdstuk hoofdlijnen. Op grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij va n mening dat de andere informatie met de jaarrekening verenigbaar is en geen materiële afwijkingen bevat. Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben o p basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overw ogen of de andere informatie materiële afwijkingen bevat. Met onze werkzaamheden hebben wij voldaan aan de ve reisten in de Nederlandse Standaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Het college van burgemeester en wethouders is veran twoordelijk voor het opstellen van de andere informatie.

Verantwoordelijkheden met betrekking tot de jaarrekening en de accountantscontrole Verantwoordelijkheden van het college van burgemeester en wethouders en de raad Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor: • het opmaken en het getrouw weergeven van de jaarrek ening in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten , alsmede voor het opstellen van het jaarverslag in overeenstemming met het BBV, en voor • de rechtmatige totstandkoming van de in de jaarreke ning verantwoorde baten, lasten en balansmutaties. Rechtmatige totstandkoming betekent in overeenstemming met de begroting en met de relevante wet- en regelgeving, waaronder gemeentelijke verordeningen, en ten slotte 70 • een zodanige interne beheersing die het college van burgemeester en wethouders noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening en de rechtmatig e totstandkoming van baten, lasten en balansmutaties mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fouten of fraude. De raad is als kaderstellend en controlerend orgaan op grond van de Gemeentewet verantwoordelijk voor het uitoefenen van toezicht op het proces van financiële verslaggeving van de gemeente.

Onze verantwoordelijkheid voor de controle van de jaarrekening Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijg en voor het door ons af te geven oordeel. Ons controleoordeel beoogt een redelijke mate van zeker heid te geven dat de jaarrekening geen afwijkingen van materieel belang bevat. Een redelijke mate van zekerheid is een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is dat wij tijd ens onze controle niet alle afwijkingen ontdekken. Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fraude o f fouten en zijn materieel indien redelijkerwijs ka n worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenli jk, van invloed kunnen zijn op de economische beslissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, timing en omva ng van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel. Een meer gedetailleerde beschrijving van onze verantwoordelijkheden is opgenomen in de bijlage bij onze controleverklaring. Plaats, 21 juni 2018 PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.

Origineel getekend door S.J Dul RA 71 Bijlage bij onze controleverklaring over de jaarrekening 2017 van gemeente Steenwijkerland In aanvulling op wat is vermeld in onze controlever klaring hebben wij in deze bijlage onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarr ekening nader uiteengezet en toegelicht wat een controle inhoudt. De verantwoordelijkheden van de accountant voor de controle van de jaarrekening Wij hebben deze accountantscontrole professioneel k ritisch uitgevoerd en hebben waar relevant professionele oordeelsvorming toegepast in overeens temming met de Nederlandse controlestandaarden, het Besluit accountantscontrole decentrale overhede n (Bado), het normenkader en het controleprotocol, beide vastgesteld door de raad op 28 november 2017, het controleprotocol WNT, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Onze doelstelling is om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening vrij van materiële afwijkingen als gevolg van fouten of fraude is. Onze controle besto nd onder andere uit: • het identificeren en inschatten van de risico’s dat de jaarrekening afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fouten of fraude, het i n reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van controlewerkzaamheden en het verkrijg en van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel .

Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettel ijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het d oorbreken van de interne beheersing van de gemeente. • het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel controlewerkzaamheden te selecteren die passend zij n in de omstandigheden. Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel u it te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de entiteit. • het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving en het evalueren van de redelijkheid van schattinge n door het college van burgemeester en wethouders en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan. • het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte criteria voor de financiële rechtmatigheid en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan. • het evalueren van de presentatie, structuur en inho ud van de jaarrekening en de daarin opgenomen toelichtingen en het evalueren of de jaar rekening een getrouw beeld geeft van de onderliggende transacties en gebeurtenissen.

Wij communiceren met de raad onder andere over de g eplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze contr ole naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing. 72 Bijlage 2: Beleidsindicatoren Met ingang van de begroting en rekening 2017 dienen gemeenten op grond van het BBV een vaste set van beleidsindicatoren op te nemen. De meeste van d eze indicatoren zijn te vinden op www.waarstaatjegemeente.nl . In de tabel zijn de meest actuele cijfers opgenomen. Bij elk van deze indicatoren is een omschrijving en een nadere toelichting vermeld. Voor een vijftal indicatoren is geen landelijke bron beschikbaar en zijn er dus geen vergelijkingen mogelijk. Dit betre ffen de volgende indicatoren: 1. Formatie 2. Bezetting 3. Apparaatskosten 4. Externe inhuur 5. Overheadkosten Deze vijf indicatoren worden samengesteld uit eigen gegevens van de gemeente. Beleidsindicator Eenheid Periode Steenwijker land Neder land (gemiddeld) 0. Bestuur en ondersteuning 0.01 Formatie Fte per 1.000 inwoners 2017 7 0.02 Bezetting Fte per 1.000 inwoners 2017 7 0.03 Apparaatskosten Kosten per inwoner 2017 610 0.04 Externe inhuur Kosten als % van totale loonsom + totale kosten inhuur externen 2017 10 0.05 Overhead % van totale lasten 2017 11 1.

Veiligheid 1.01 Verwijzingen Halt per 10.000 inwoners 12-17 jr 2016 104 137 1.02 Harde kern jongeren per 10.000 inwoners 12-24 jaar 2014 1 1 1.03 Winkeldiefstal aantal per 1.000 inwoners 2016 1 2 1.04 Geweldsmisdrijven aantal per 1.000 inwoners 2016 5 5 1.05 Diefstal uit woning aantal per 1.000 inwoners 2016 2 3 1.06 Vernielingen en beschadigingen aantal per 1.000 inwoners 2016 6 6 2. Verkeer en vervoer 2.01 Ziekenhuisopname na verkeersongeval met een motorvoertuig % 2015 5 8 2.02 Ziekenhuisopname na vervoersongeval met een fietser % 2015 4 9 3. Economie 3.01 Functiemenging % 2017 45 52 3.02 Vestigingen per 1.000 inw 15- 64 jr 2017 163 140 4. Onderwijs 4.01 Absoluut verzuim per 1.000 inw 5-18 jr 2016 0 2 4.02 Relatief verzuim per 1.000 inw 5-18 jr 2016 33 27 4.03 Voortijdige schoolverlaters totaal (VO+MBO)% % 2014 2 2 5. Sport, cultuur en recreatie 73 5.01 % Niet-sporters % 2016 56 49 6.

Sociaal domein 6.01 Banen per 1.000 inw 15 – 64 jaar 2017 600 758 6.02 Bijstandsuitkeringen per 1.000 inw 18jr eo 1e hj 2017 30 42 6.03 Aantal re-integratievoorzieningen per 1.000 inw 15-65jr 1e hj 2017 67 27 6.04 Wmo-cliënten met een maatwerkarrangement per 1.000 inw 1e hj 2017 55 54 6.05 Netto arbeidsparticipatie % 2016 65 66 6.06 % Kinderen in armoede % 2015 5 7 6.07 % Jeugdwerkloosheid % 2015 3 2 6.08 Jongeren met jeugdhulp % van alle jongeren tot 18 jaar 1e hj 2017 7 9 6.09 Jongeren met jeugdbescherming % 2e hj 2016 1 1 6.10 Jongeren met delict voor rechter % 2015 1 1 6.11 Jongeren met jeugdreclassering % 1e hj 2017 0 0 7. Volksgezondheid en milieu 7.01 Fijn huishoudelijk restafval kg per inwoner 2016 68 187 7.02 Hernieuwbare elektriciteit % 2016 9 13 8. Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing 8.01 WOZ-waarde woningen dzd euro 2017 191 216 8.02 Nieuwbouw woningen aantal per 1.000 woningen 2015 2 6 8.03 Demografische druk % 2017 79 69 8.04 Woonlasten éénpersoonshuishouden euro 2017 643 644 8.05 Woonlasten meerpersoonshuishouden euro 2017 716 723 Bovenvermelde indicator worden continu bijgewerkt e n hierdoor zijn er wijzigingen ten opzichte van de meest voorhanden resultaten op de site www.waarstaatjegemeente.nl mogelijk. De gepresenteerde uitkomsten zijn van 22 maart 2018.

74 Bijlage 3: Verloop reserves en Voorzieningen bedragen x € 1.000 Reserves Saldo 31-12-2016 Stortin- gen Onttrek- kingen Saldo 31-12-2017 Algemene reserve Algemene reserve - vaste buffer 7.475 3.589 - 11.064 Algemene reserve - vrij besteedbaar 16.915 9.235 - 3.698 22.452 Bedrijfsreserve 605 100 - 98 607 Totaal Algemene reserve 24.995 12.924 - 3.796 34.123 Algemene reserves grondexploitatie Algemene reserve Grondbedrijf 3.500 - - 3.500 - Totaal Algemene reserves grondexploitatie 3.500 - - 3.500 - Bestemmingsreserves onderwijs Decentralisatie huisvesting onderwijs 818 - - 818 - Totaal Bestemmingsreserves onderwijs 818 - - 818 - Bestemmingsreserves overig Fonds leader plus (Leader 2014-2020) 232 - - 75 157 Kunstobjecten 470 50 - 520 - Oudheidkamer 23 - - 23 - Reserve frictie samenvoeging IGSD/NWG 585 - - 142 443 Reserve Gebiedsgerichte projecten 204 - - 204 - Reserve grote projecten 64 - - 64 - Reserve impulsgelden 706 800 - 1.506 - Reserve kernenbeleid 175 100 - 164 111 Reserve koppengeld 272 39 - 38 273 Reserve leefbaarheidsprojecten 427 - - 188 239 Reserve opbrengst Wavin-gelden 150 - - 150 - Reserve opvangen effecten decentralisatie's (3D's) 4.196 - - 1.196 3.000 Reserve startersleningen 2.405 - - 2.405 Reserve te bestemmen rekeningsaldo 1.445 809 - 1.445 809 Reserve volkshuisvesting 10.324 - - 144 10.180 Totaal Bestemmingsreserves overig 21.678 1.798 - 5.858 17.618 Saldo

rekening Te verdelen rekeningsaldo Steenwijk 4.042 3.682 - 4.042 3.682 Totaal Saldo rekening 4.042 3.682 - 4.042 3.682 Totaal reserves 55.032 18.405 - 18.013 55.423 bedragen x € 1.000 Voorzieningen Saldo 31-12-2016 Stortin- gen Onttrek- kingen Saldo 31-12-2017 Egalisatievoorziening reiniging 1.171 10 - 55 1.126 Voorziening riolering (exploitatie) 863 535 - 337 1.061 Voorziening riolering (investeringen) 1.234 649 - 1.883 Vz Algemeen Maatschappelijk Vastgoed 578 418 - 387 610 Vz betaalde pensioenen wethouders 455 24 - 21 458 VZ Buddenbaum 14 - - 14 Vz onderhoud speelvoorzieningen 165 99 - 264 Vz overdracht wethouderspensioenen 1.683 99 - 15 1.767 Vz wachtgelden collegeleden 2001-2006/2010-2014 471 165 - 302 334 Totaal voorzieningen 6.633 1.999 - 1.116 7.516 75 Bijlage 4: Mutaties reserves per programma bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - Alle programma's Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Toevoegingen - 2.945 - 14.416 - 14.722 Onttrekkingen 1.055 22.932 18.013 Totaal mutatie reserves - 1.890 8.516 3.291 bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - 1. Steenwijkerl'ANDERS' voelen zich welkom Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Onttrekkingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - 55 55 Algemene reserve - 83 83 Totaal Onttrekkingen - 138 138 Totaal mutatie reserves - 138 138 bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - 2.

Steenwijkerl'ANDERS' voelen zich thuis Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Toevoegingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - - - 551 Algemene reserve - 10 - 10 - 19 Reserve kernenbeleid - 100 - 100 - 100 Reserve koppengeld - - - 39 Totaal Toevoegingen - 110 - 110 - 709 Onttrekkingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - 271 271 Algemene reserve 1.297 3.955 2.080 Reserve volkshuisvesting - 2.455 599 124 Reserve kernenbeleid - 38 6 6 Reserve leefbaarheidsprojecten (accommodatiefonds) - 4 - - Reserve koppengeld - 27 69 38 Totaal Onttrekkingen - 1.227 4.901 2.519 Totaal mutatie reserves - 1.337 4.791 1.810 bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - 3. Steenwijkerl'ANDERS' doen het samen Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Toevoegingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - - - 195 Reserve kunstobjecten - 50 - 50 - 50 Totaal Toevoegingen - 50 - 50 - 245 Onttrekkingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - 932 932 Algemene reserve - 232 1.849 1.102 Reserve volkshuisvesting - 20 20 Reserve frictie samenvoeging IGSD/NWG - 206 142 Reserve impulsgelden 65 65 65 Reserve kunstobjecten 29 - - Reserve opvangen effecten bestuursakkoord 596 596 596 Totaal Onttrekkingen 458 3.668 2.857 Totaal mutatie reserves 408 3.618 2.612 76 bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - 4.

Steenwijkerl'ANDERS' zijn actief Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Toevoegingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - - - 63 Algemene reserve - - 871 - 220 Totaal Toevoegingen - - 871 - 283 Onttrekkingen Reserve te bestemmen rekeningsaldo - 187 187 Algemene reserve 285 1.386 306 Fonds leaderplus (leader 2014-2020) - 232 75 Reserve impulsgelden 175 - - Totaal Onttrekkingen 460 1.805 568 Totaal mutatie reserves 460 934 284 bedragen x € 1.000 Mutatie reserves - 5. Financiën en bedrijfsvoering Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Toevoegingen Algemene reserve - 1.661 - 8.996 - 8.996 Concernreserve - - - 100 Algemene reserve - vaste buffer - - 3.589 - 3.589 Reserve impulsgelden - 800 - 800 - 800 Totaal Toevoegingen - 2.461 - 13.385 - 13.485 Onttrekkingen Algemene reserve 289 508 127 Reserve gebiedsgerichte projecten - 204 204 Reserve grote projecten - 64 64 Reserve kernenbeleid - 158 158 Reserve leefbaarheidsprojecten (accommodatiefonds) - 188 188 Reserve opbrengst WAVIN-gelden - 150 150 Algemene reserve Grondbedrijf - 3.500 3.500 Concernreserve - 205 98 Te verdelen rekeningsaldo - 4.042 4.042 Reserve impulsgelden - 1.441 1.441 Reserve kunstobjecten - 520 520 Reserve opvangen effecten bestuursakkoord 600 600 600 Reserve decentralisatie huisvesting onderwijs - 818 818 Reserve oudheidskamer - 23 23 Totaal Onttrekkingen 889 12.420 11.932 Totaal

mutatie reserves - 1.572 - 965 - 1.553 77 Bijlage 5: Structurele toevoegingen en onttrekkingen aan en van reserves Vanaf 2013 zijn gemeenten verplicht om in de rekeni ng een opgave verstrekken van de structurele toevoegingen en onttrekkingen aan en van de reserve s. Op basis van deze informatie kan de provincie Overijssel een beter inzicht krijgen of de jaarreke ning materieel in evenwicht is. Materieel evenwicht houdt in dat structurele uitgaven door structurele inkomsten. Onderstaand geven wij per programma de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves weer. bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - 1. Steenwijkerl'ANDERS' voelen zich welkom Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 2.759 - 3.129 - 3.014 115 V Baten 600 639 833 194 V Saldo van baten en lasten (structureel) - 2.159 - 2.490 - 2.181 309 V Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - - - - Onttrekkingen - - - - Mutatie reserves (structureel) - - - - Structureel resultaat - 2.159 - 2.490 - 2.181 309 V Geen structurele toevoegingen en of onttrekkingen opgenomen. bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - 2.

Steenwijkerl'ANDERS' voelen zich thuis Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 31.017 - 33.530 - 30.421 3.108 V Baten 8.428 8.565 8.694 129 V Saldo van baten en lasten (structureel) - 22.589 - 24.964 - 21.727 3.237 V Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - 324 - - - Onttrekkingen 6 6 6 0 V Mutatie reserves (structureel) - 318 6 6 0 V Structureel resultaat - 22.907 - 24.958 - 21.721 3.237 V Op 19 december 2017 heeft de raad van de gemeente S teenwijkerland de nota reserves en voorzieningen vastgesteld. In deze nota zijn de structurele uitna me van de reserve kernenbeleid ter grootte van ruim € 6.000 geëlimineerd, die in de perspectiefnota 2019-2022 financieel wordt vertaald. bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - 3.

Steenwijkerl'ANDERS' doen het samen Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 61.034 - 60.155 - 60.555 - 400 N Baten 13.991 14.675 15.527 852 V Saldo van baten en lasten (structureel) - 47.043 - 45.480 - 45.028 452 V Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - 50 - 50 - 50 - Onttrekkingen 29 29 5 - 24 N Mutatie reserves (structureel) - 21 - 21 - 45 - 24 N Structureel resultaat - 47.064 - 45.501 - 45.073 428 V 78 Met de vaststelling van de nota reserves en voorzie ningen op 19 december 2019 is de structurele dotati e en uitname van respectievelijk € 50.000 en € 29.430 komen te vervallen. De financiële vertaling vindt plaats in de Perspectiefnota 2019-2022. bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - 4. Steenwijkerl'ANDERS' zijn actief Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 1.285 - 1.341 - 1.601 - 260 N Baten 84 112 613 502 V Saldo van baten en lasten (structureel) - 1.202 - 1.230 - 988 242 V Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - - - - Onttrekkingen - - - - Mutatie reserves (structureel) - - - - Structureel resultaat - 1.202 - 1.230 - 988 242 V Geen structurele toevoegingen en of onttrekkingen opgenomen. bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - 5.

Financiën en bedrijfsvoering Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 14.676 - 16.438 - 19.700 - 3.262 N Baten 88.074 89.432 89.431 - 1 N Saldo van baten en lasten (structureel) 73.397 72.994 69.731 - 3.263 N Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - - - - Onttrekkingen - - - - Mutatie reserves (structureel) - - - - Structureel resultaat 73.397 72.994 69.731 - 3.263 N Geen structurele toevoegingen en of onttrekkingen opgenomen. Totaal: bedragen x € 1.000 Structurele baten en lasten - Alle programma's Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2017 Verschil Saldo van baten en lasten (structureel) Lasten - 110.772 - 114.593 - 115.291 - 698 N Baten 111.177 113.423 115.098 1.675 V Saldo van baten en lasten (structureel) 405 - 1.170 - 193 977 V Mutatie reserves (structureel) Toevoegingen - 374 - 50 - 50 0 V Onttrekkingen 35 35 11 - 24 N Mutatie reserves (structureel) - 339 - 15 - 39 - 24 N Structureel resultaat 66 - 1.185 - 232 953 V 79 Bijlage 6: Afgesloten projecten bedragen x € 1.000 Afgesloten projecten > € 10.000 Afwijking Geactiveerde projecten Bedrijf kritische applicaties 2016 34 V implementatie burgerzakensysteem 2016 80 V Beheerpakketten 2017 60 V Vervanging draadloos netwerk 2017 30 V Brug GNBV33 - 6 N Vervanging gemalen en minigemalen 2016 11 V Parkeerterrein MFC "De Ploats " 11 V Diversen <

€ 20.000 - 28 N Diversen < € 20.000 31 V Totaal geactiveerde projecten 223 V Projecten ten laste van reserves afgesloten Drank en Horecavergunningen 78 V Sociale Atlas 24 V Sloop gymzaal Oostermeenthe 26 V Onderwijshuisvesting 2014 128 V Diversen < € 20.000 55 V Totaal Projecten ten laste van reserves 311 V Totaal Afgesloten projecten 534 V Om zo volledig mogelijk verantwoording af te leggen en de raad maximaal te informeren wordt jaarlijks een overzicht van afgesloten projecten opgenomen. Verschil moet hierbij worden gemaakt tussen geactiveerde projecten en projecten ten laste van reserves. Geactiveerde projecten Op geactiveerde projecten wordt afgeschreven hetgee n inhoudt dat het voordeel van € 223.000 niet ten gunste van de rekening komt, maar over meerdere jar en, afhankelijk van de afschrijvingstermijnen, als voordeel in de kapitaalasten terugkomt in de begrot ing 2018 en verder. Investeringen < € 20.000 worden op grond van onze nota afschrijvingsbeleid en waarderingsgrondslagen in 1 termijn afgeschreven. Projecten ten laste van reserve Bij projecten ten laste van reserves worden tekorte n niet afgedekt door een hogere bijdrage van de reserve. De raad heeft de omvang van het budget bes chikbaar gesteld, een eventuele overschrijding komt ten laste van het resultaat 2017. Indien geen bijdr agen van reserves meer begroot zijn, kan er een voordelig resultaat ontstaan.

Deze komt ten gunste van de rekening. Er kunnen drie situaties ontstaan bij het afsluiten van projecten ten laste van reserves: 1. Tekorten komen ten laste van de rekening. 2. Overschotten worden niet ten gunste van de reserve gebracht, maar komen ten gunste van de rekening. 3. Afgeronde projecten, met een restantkrediet, worden afgesloten. Het voordeel komt niet ten gunste van de rekening, maar de onttrekking van de reserve wordt bij afsluiten lager. Het voordeel blijft in de reserve beschikbaar voor nieuwe door de raad goedgekeurde projecten. 80 Bijlage 7: Restantkredieten: Ten laste van reserves / Geactiveerde investeringen Bij de vaststelling van de rekening geven wij u inzicht in de nog beschikbare kredieten per ultimo van het jaar. In onderstaande tabel zijn alle investeringen van > € 20.000 opgenomen. Het afronden van deze beschikbare investeringen hee ft gevolgen voor de omvang van de reservepositie van de gemeente. Ultimo 2017 bedraagt de omvang van onze reserves € 55,4 miljoen. Op basis van de door de raad beschikbaar gestelde en nog uit te voe ren kredieten ultimo 2017 zal deze reservepositie afnemen met € 3,9 miljoen naar € 51,5 11 miljoen. bedragen x € 1.000 Restantkredieten ten laste van Reserves > € 20.000 Rekening 2017 Onderzoek explosieven 47 Ontmoetingsplein kerkplein Vollenhove 37 Kwaliteitsverb.

Stedelijk groen 37 Multifunctioneel veld Blokzijl 24 Verfraaiing entree Sint Jansklooster 21 Opwaarderen dorpsplein Sint Jansklooster 35 Burgerparticipatie 80 Duurzame dorpen 77 Energie service company 30 Zonneparken 296 Structuurvisie 58 Wijkvisie Steenwijk - West 39 Tukseweg 129-131 145 Kerkstraat 13-17 121 Herinrichting Onnastraat 32-40 105 Panden gedempte Turfhaven 432 Stadstuin en Onnastraat 146 Stimuleren wonen en herverkaveling 297 Koloniën van weldadigheid 60 Aansluiting welstandsnota aan bestemmingsplannen 28 OHV 2013: Preventief Onderhoud op Kop 25 OHV 2014: Openbaar Onderwijs Op Kop 212 Renovatie Sport accommodatie Giethoorn 38 Renovatie Sportaccommodatie SVBS 2015 74 Renovatie Sport accommodatie Giethoorn 30 Waterhuishouding Sportvelden 52 Frictiekosten IGSD / NWG 64 Hoe lang zult u wonen 54 Gele gebieden Ossenzijl - 635 Parkmanagement 184 Breedband 73 Impuls rietlandbeheer in W. en W. 25 Landinrichting 3e uitvoeringsmodule 153 Ruimtelijke ontwikkeling Beulakerpolder 47 Gele gebieden Beulakerpolder 52 Leader programma 2014-2020 157 Poortenmodel 63 Nationaal Park 0 meting 50 Merkontwikkeling 33 Nationaal Park 235 Transport 3.101 11 Dit is exclusief de raadsbesluiten 2018 waarbij investeringen ten laste van de reserves beschikbaar zijn gesteld.