Fluvius_RWP_Steenwijkerland_V2.pdf

RWP gemeente Steenwijkerland Riolering en Water Programma 2023-2028 Eén van de programma’s in het kader van de Omgevingswet

• Het afvalwater wordt (vrijwel volledig) ingezameld met riolering en getransporteerd naar een RWZI (rioolwaterzuiveringsinrichting) van het waterschap. De afvoer van afvalwater uit de directe leefomgeving is ter bescherming van de volksgezondheid en het milieu en mede bedoeld om stankoverlast tegen te gaan. • Het hemelwater wordt van oudsher veelal ingezameld met het afvalwater. Het beleid is erop gericht hemelwater zoveel mogelijk te scheiden van afvalwater en te infiltreren of te lozen nabij de plek waar het valt, voor zover de lokale omstandigheden dit toelaten. Door de klimaatverandering komen extreme buien vaker voor. Om de bewoonbaarheid van de leefomgeving te verzorgen zijn er nieuwe of grotere opgaven vanuit klimaatadaptatie. • Voor grondwater geldt een terughoudend beleid. Alleen bij structurele problemen wordt door de gemeente een afweging gemaakt om in te grijpen in de grondwaterstand. De gemeente beschikt over een groot en fijnmazig systeem van riolering, rioolgemalen, kolken, wadi’s, waterbergingen en dergelijke om de genoemde doelen te realiseren. In dit RWP wordt een beeld gegeven hoe het beheer van dit systeem wordt gedaan, wat er allemaal bij komt kijken, welke afstemming en samenwerking een rol speelt en welke formatie hiertoe benodigd is. Het RWP geeft een programmering voor de activiteiten in de planperiode.

Het gaat naast het dagelijkse beheer en onderhoud om onderzoeksactiviteiten en om vernieuwing van objecten die het einde van de levensduur hebben bereikt. Het afstemmen van de vernieuwingsopgaven voor de riolering op andere opgaven zoals klimaatadaptatie, energietransitie, wegbeheer en stads- en dorpsvernieuwing vraagt blijvende aandacht in de gemeentelijke organisatie. Het beheren en in stand houden van de riolering en aanverwante objecten kost geld. In het financiële hoofdstuk van dit RWP wordt inzage gegeven in de bedragen die hiermee gemoeid zijn. Deze middelen worden in de vorm van de rioolheffing opgehaald bij burgers en bedrijven. Er wordt aangegeven op welke manier de lasten worden verdeeld over de generaties en op welke manier tariefschommelingen worden gedempt. Vervolgens Leeswijzer en samenvatting In dit RWP 2023-2028 (Riolering en Water Programma) geeft gemeente Steenwijkerland aan hoe ze invulling geeft aan de wettelijke gemeentelijke watertaken op het gebied van afvalwater, hemelwater en grondwater. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 2

wordt benoemd welk tariefsysteem wordt gehanteerd. De uitkomst van de berekeningen resulteert in de benodigde hoogte van de rioolheffing voor de planperiode. De vaststelling hiervan gebeurt jaarlijks door de gemeenteraad in de vorm van de verordening rioolheffing. Het RWP is opgesteld vanuit het gedachtengoed van de nieuwe Omgevingswet, maar past ook in de kaders van de (oude) Wet milieubeheer. Het haakt zoveel mogelijk aan bij de gemeentelijke Omgevingsvisie en is qua beleid gericht op doorvertaling in het Omgevingsplan. Bij het opstellen van dit RWP is samengewerkt met waterschap Drents Overijsselse Delta en met de 5 andere gemeenten uit het Fluvius werkgebied. Deze samenwerking is dezelfde als destijds bij het Watertakenplan 2016-2021, die vervangen wordt door dit RWP . De hoofdtekst van het RWP is gericht op lezers met enige afstand tot het vakgebied. Op diverse plekken kan de lezer doorklikken naar kaders met nadere uitwerking. Daar wordt meer gebruik gemaakt van vakjargon en afkortingen. Het rioleringsbeheer in gemeente Steenwijkerland gaat verder op de weg die afgelopen jaren is ingeslagen. De toestand van de riolering is overwegend goed. Enkele punten springen eruit: • In de planperiode 2023-2028 ligt een accent op klimaatadaptatie, met name op het beter omgaan met extreme buien.

Het beleid voor wateroverlast bij extreme buien is concreet verwoord: zie paragraaf 3.2 “beleid hemelwater” en dan specifiek bij de “uitwerking van het hemelwaterbeleid” de doorverwijzing naar het blauwe kader met “beleid voor wateroverlast bij extreme buien”. Deze uitwerking bevat nieuw beleid en is relevant voor de komende jaren. Afgelopen jaren is overigens onbenoemd al vaak gewerkt conform dit beleid. • De kosten voor renovatie of vervanging van de riolering hangen op lange termijn af van de mate van degradatie. Het inzicht hierin is nu nog beperkt en verdient aandacht. • De organisatie zal uitvoeringscapaciteit moeten bijschakelen om de benodigde maatregelen voor vervanging, renovatie en klimaatadaptatie te kunnen realiseren. Afgelopen jaren bleek het moeilijk om de programmering om te zetten in realisatie. De komende jaren zal het tarief stabiel blijven, totdat de voorziening voldoet aan de vastgestelde voorwaarden (maximaal 10% van de inkomsten). Daarna zal het tarief 5 à 6 euro per jaar stijgen om kostendekkend te zijn. Jaarlijks moet de rioolheffing worden geïndexeerd en opnieuw worden berekend met actuele cijfers. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 3

Het verloop van de benodigde rioolheffing is weergegeven in onderstaande grafiek (let op: deze waarden zijn op prijspeil 2022 en moeten jaarlijks nog worden verhoogd met de prijsindex): X 2022 20262023 20272024 2028 20302025 2029 2031 € 0 € 50 € 100 € 150 € 200 € 250 € 202 € 202 € 208 € 220 € 230 € 202 € 202 € 214 € 225 € 235 Gemiddeld tarief rioolheffing Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 4

Rioolwater zuivering Groene tuin Waterdichte kruipruimte/kelder Hemelwater afvoer Vuillwater afvoer Drukriool Waterberging Wadi Buitengebied Bedrijven Woningen Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 5

RWP gemeente Steenwijkerland in het kort Wet en doelstellingen Wat doet de gemeente? Wat kunt u doen? Wat kost dat? Afvalwater Afvalwater Afvalwater • Riolering kost geld. Denk aan de eerste aanleg, maar ook aan het dagelijkse beheer en onderhoud en aan het vervangen van versleten onderdelen. • Riolering is er voor ons allemaal en wordt mede mogelijk gemaakt door ons allemaal. Het is een collectieve voorziening die wordt bekostigd vanuit de rioolheffing. • Burgers en bedrijven krijgen de rioolheffing opgelegd door de gemeente en dienen deze te betalen. Het is geen abonnement of collecte, maar een verplichte belasting. • Als u de rioolheffing niet kunt betalen, kijk dan of u in aanmerking komt voor kwijtschelding. • De opbrengst van de rioolheffing wordt alleen gebruikt voor de riolering. Het is wettelijk niet toegestaan er andere zaken mee te bekostigen. • De rioolheffing wordt in onze gemeente deels opgelegd aan de gebruiker van een perceel en deels aan de eigenaar. • Het tarief bestaat uit een vast gedeelte en delen gekoppeld aan de geloosde hoeveelheid afvalwater en de WOZ-waarde. Het gemiddelde tarief voor een woning in 2022 bedraagt €202. • In de planperiode 2023-2028 zal het tarief de eerste jaren stabiel blijven, maar moet het tarief op termijn enkele euro's stijgen per jaar vanwege extra opgaven die verband houden met de klimaatverandering.

Daarnaast is er een jaarlijkse verhoging met de prijsindex (inflatiecorrectie). De gemeenteraad beslist jaarlijks over de hoogte van de rioolheffing. • Afvalwater (vuil water) vanuit woningen en bedrijven inzamelen en transporteren naar de zuivering. • Deze wettelijke taak voor de gemeente is bedoeld om de volksgezondheid te beschermen. • Riolering biedt comfort en voorkomt veel stankoverlast in bebouwd gebied. • Het waterschap heeft aansluitend de wettelijke taak voor zuivering van het afvalwater. • Het drinkwaterbedrijf zorgt voor de levering van water in huis. • Afvalwater wordt door de gemeente ingezameld met riolering. • Het rioolstelsel bestaat uit honderden kilometers riolering en vele rioolgemalen. Deze riolering wordt door de gemeente beheerd en onderhouden. • Op bepaalde momenten wordt met camera’s en andere technieken gekeken naar de staat van de objecten en worden maatregelen genomen om alles op lange termijn in stand te houden. • Loos alleen het afvalwater waarvoor de riolering is bedoeld, vanuit toilet, badkamer en keuken, zonder doekjes, verband, vet, olie, verf, zand, cement en dergelijke. • Het riool en de pompen raken verstopt als u wel doekjes, verband, olie, vet, zand of cement loost, waardoor storingen optreden en de kosten voor iedereen oplopen. • Lees de spelregels als er een verstopping is in de riolering bij uw woning.

Hemelwater Hemelwater Hemelwater • Hemelwater (regen) inzamelen en verwerken voor zover de eigenaar het niet redelijkerwijs zelf kan hergebruiken of infiltreren in de bodem of lozen op oppervlaktewater. • Deze wettelijke taak voor de gemeente is bedoeld om de bewoonbaarheid te bevorderen. Wateroverlast in bebouwd gebied wordt tot een minimum beperkt. • Hemelwater is in principe schoon en hoeft niet te worden gezuiverd. • Het waterschap heeft aansluitend de wettelijke taak voor beheer van het oppervlaktewater (kwantiteit en kwaliteit). • Hemelwater wordt in veel buurten door de gemeente ingezameld met riolering, wadi’s, goten, kolken en dergelijke voorzieningen. • Het is een omvangrijk systeem dat door de gemeente wordt beheerd en onderhouden. • De gemeente beoordeelt de staat van de objecten en neemt maatregelen om alles op lange termijn in stand te houden • De klimaatverandering leidt tot zwaardere buien en meer wateroverlast. De gemeente neemt maatregelen in de openbare ruimte om de gevolgen te beperken en vraagt om uw medewerking. • Probeer het hemelwater nuttig te gebruiken in uw woning en uw tuin. Een regenton is de eerste stap die u kunt zetten. • Kijk of uw perceel geschikt is om het hemelwater na een bui vast te houden in lage delen van uw tuin en te infiltreren in de bodem. • Kies voor meer groen in uw tuin en minder verharding.

Bij zware buien stroomt het hemelwater anders vanaf uw verharding naar de openbare ruimte en veroorzaakt extra wateroverlast. • Als u hemelwater loost vanaf uw perceel, doe dat dan op de manier die de gemeente voorschrijft voor uw buurt of straat. Grondwater Grondwater Grondwater • Maatregelen in openbaar gemeentelijk gebied overwegen om structurele grondwateroverlast te beperken. • Deze wettelijke taak voor de gemeente is bedoeld om bewoonbaarheid te bevorderen. • Het waterschap en de provincie hebben aansluitende wettelijke taken op het gebied van grondwater. • Grondwaterstanden worden door de gemeente gemeten en beoordeeld. • Indien nodig neemt de gemeente maatregelen in de openbare ruimte, zoals drainage, en zorgt voor beheer en onderhoud. • Zorg voor ventilatie in uw woning om vochtoverlast te voorkomen. • Zorg dat uw kelder waterdicht is. • Lees de beleidsregels voor vocht- of grondwateroverlast als u last heeft van vocht of grondwater. • Zorg bij houten fundering van uw woning dat deze in goede conditie blijft. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 6

Inhoudsopgave Leeswijzer en samenvatting 2 RWP gemeente Steenwijkerland in het kort 6 1. Context 8 1.1 – Bedoeling van het RWP 8 1.2 – Positie van het RWP 9 1.3 – Besluitvormingstraject van het RWP 11 1.4 – Evaluatie van het vorige plan 11 2. Beleidskaders voor het RWP 14 2.1 – Gemeentelijke Omgevingsvisie 14 2.2 – Beleid stedelijk water van het waterschap 15 2.3 – Klimaatadaptatie en Fluvius 15 3. Beleid gemeentelijke watertaken 18 3.1 – Beleid afvalwater 18 3.2 – Beleid hemelwater 22 3.3 – Beleid grondwater 24 4. Beheer 27 4.1 – Bespreking van het areaal 27 4.2 – Contact met de gebruikers van de riolering 28 4.3 – Gegevensbeheer, berekeningen en monitoring 29 4.4 – Integrale besluitvorming rondom rioolvernieuwing 30 4.5 – Riolering en calamiteiten 30 4.6 – Samenwerking bij het beheer van de riolering 31 4.7 – Formatiecheck 32 5. Programmering 34 5.1 – Onderzoeksprojecten 35 5.2 – Vernieuwing van het areaal 35 6. Kosten en rioolheffing 38 6.1 – Wettelijk kader voor de rioolheffing 38 6.2 – Kosten voor het beheer 40 6.3 – Uitgaven voor investeringsprojecten 40 6.4 – Lastenverdeling over generaties en tariefs-egalisatie 41 6.5 – Vormgeving van het tariefsysteem van de rioolheffing 42 6.6 – Berekening van de benodigde rioolheffing 42 Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6.

Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 7

1.1 – Bedoeling van het RWP De riolering vormt een omvangrijk collectief systeem. Het hoofddoel is bescherming van de volksgezondheid door contact met afvalwater te voorkomen. Het tweede doel is het bevorderen van de bewoonbaarheid van het stedelijk gebied, door wateroverlast en stank zo veel mogelijk te voorkomen. Tot slot is het milieu gediend met riolering doordat verontreiniging van bodem en oppervlaktewater wordt tegengegaan. Het is een grote verantwoordelijkheid om dit kostbare systeem goed te beheren en door te ontwikkelen. Daarover gaat het in dit RWP . Bij het woord riolering in dit RWP moet u niet alleen denken aan buizen. De rioolbuizen zijn weliswaar het bekendste onderdeel van de riolering, maar er is meer. Er zijn rioolgemalen, kolken, goten, drainage, wadi’s, sloten en bergingsvijvers. Dit vormt een samenhangend systeem voor de inzameling van afvalwater, het verwerken van hemelwater en het regelen van de grondwaterstand. 1. Context In dit eerste hoofdstuk wordt het Riolering en Water Programma (RWP) in zijn context geplaatst. Een kort hoofdstuk rondom de vraag: Wat is dit voor document? Het gaat in op bedoeling, positie en besluitvormingstraject. Verder wordt kort teruggeblikt op de voorloper van dit nieuwe RWP , het Watertakenplan 2016-2021. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6.

Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 8

Gemeenten hebben wettelijke taken op het gebied van waterbeheer. Beleidskeuzes moeten passen binnen de wettelijke kaders. Het gaat om afvalwater, hemelwater en grondwater. In het RWP wordt het beleid verwoord dat de gemeente voert om invulling te geven aan deze wettelijke taken. Het RWP is geschreven voor bestuurders, gemeenteraadsleden, vakmensen van de riolering, beleidsambtenaren van andere vakgebieden, bestuurders en medewerkers van waterschap en provincie en ook voor geïnteresseerde leken. Deze brede doelgroep heeft uiteenlopende voorkennis en interesses. Er is daarom gekozen voor een beknopte hoofdtekst waarin de essenties aan bod komen. Via doorklikken zijn diepere lagen van het document te bereiken die meer details geven en logischerwijs meer jargon bevatten. Het RWP heeft de volgende doelstellingen: • Het beleid formuleren voor de wettelijke gemeentelijke watertaken op het gebied van afvalwater, hemelwater en grondwater. • De samenhang tonen met andere beleidsterreinen. Daarbij wordt ook ingegaan op de verhouding met de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. • Verantwoording afleggen over het gevoerde beheer van het systeem. • Laten zien welke programmering wordt aangehouden in de planperiode. • Inzichtelijk maken welke kosten worden toegerekend aan de rioolheffing. • Aangeven hoe schommelingen in de rioolheffing worden geëgaliseerd.

• Bespreken aan wie de rioolheffing wordt opgelegd en welk tariefsysteem geldt. • Berekenen welke hoogte van de rioolheffing nodig is in de planperiode, inclusief een doorkijk naar een periode van 20 jaar. 1.2 – Positie van het RWP De afbeelding op de volgende pagina toont de positie van het RWP te midden van andere documenten: • Bovenaan staat de Gemeentelijke Omgevingsvisie. In het regime van de Omgevingswet is dit één van de belangrijkste documenten voor elke gemeente. Het laat zien wat voor gemeente je bent en welke kant de gemeente op wil in de toekomst. In paragraaf 2.1 wordt benoemd welke punten uit de Omgevingsvisie relevant zijn voor het RWP . • Aan de linkerkant staan diverse “waterplannen”. Zowel Rijk als provincie en waterschap maken beleidsplannen op het gebied van water. Van deze plannen is het “Beleid stedelijk water” uit 2021 van waterschap Drents Overijsselse Delta het meest toegespitst op het gemeentelijke beleid en daarom wordt die in paragraaf 2.2 belicht. • Aan de rechterkant staan de vele onderwerpen binnen de gemeentelijke organisatie die raken aan het vakgebied riolering en stedelijk waterbeheer. Van deze onderwerpen is klimaatadaptatie momenteel erg actueel en sterk van invloed op het hemelwaterbeleid. Klimaatadaptatie wordt daarom uitgelicht in paragraaf 2.3. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4.

Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 9

• Aan de onderkant staat het gemeentelijke Omgevingsplan. In het omgevingsplan is te zien hoe het beleid voor riolering en water uit het RWP doorwerkt op perceelniveau. In het RWP wordt het beleid geformuleerd en onderbouwd, met op onderdelen nog een gebiedsgerichte uitwerking in de planperiode, terwijl te zijner tijd in het omgevingsplan per perceel de juridische doorwerking van dit beleid in bindende regels is te vinden. - Zo zal de gemeente voor een perceel in de bebouwde kom een aansluiting op de riolering aanbieden zodat het afvalwater daarop kan worden geloosd. Bij een bepaald perceel in het buitengebied kan zich de situatie voordoen dat geen riolering wordt aangeboden en dan is lozing van afvalwater alleen toegestaan via een individuele zuivering in de bodem of op oppervlaktewater. - Voor hemelwater kan de gemeente voor een perceel met geschikte bodemgesteld¬heid bijvoorbeeld eisen dat het op eigen perceel wordt geïnfiltreerd, terwijl op een andere plek een hemelwaterriool wordt aangeboden waarop kan worden geloosd.

- SSW systeemoverzicht stedelijk water - Stresstest wateroverlast en droogte - Handboek of leidraad openbare ruimte - Beheersysteem riolering - Degradatie-analyse - Beheersysteem rioolgemalen Waterplannen: - Waterschap: waterbeheerprogramma & "Beleid stedelijk water" - RAS / LAS (deels) - Provincie: Waterprogramma - Nationale plannen/regels - RIONED / VNG aanbevelingen Omgevingsplan Omgevingsvisie Vakgebieden / ontwikkelingen: - Klimaatadaptatie - Energietransitie - Ruimtelijke Ordening - Wegen - Groen - Participatie - Handhaving RWP - Samenvatting - Context - Beleidskader - Watertaken - Beheer - Programmering - Rioolheffing Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 10

• Het RWP is een document van beperkte omvang. In de afbeelding is te zien dat er diverse onderliggende documenten zijn. Het betreft tekeningen, databestanden, berekeningen, leidraden en geautomatiseerde beheer- en informatiesystemen voor de riolering en voor de rioolgemalen. Deze zijn op de vak-afdeling beschikbaar. 1.3 – Besluitvormingstraject van het RWP In de loop van 2021 tot begin 2022 is in de Fluvius regio een gezamenlijk basisdocument opgesteld voor de nieuwe RWP’s. Elke gemeente heeft dit basisdocument in 2022 toegespitst op hun eigen situatie en uitgewerkt tot een eigen RWP . Onder de Omgevingswet is het opstellen van een programma een autonome gemeentelijke bevoegdheid. Het nieuwe RWP is opgesteld in een periode van overgang naar de Omgevingswet. Het past in de geest van de Omgevingswet. Maar tegelijk is gekeken naar de (oude of nog steeds geldende) eisen vanuit de Wet milieubeheer. In de Wet milieubeheer artikel 4.22 staan inhoudelijke eisen aan een GRP (Gemeentelijk rioleringsplan = voorloper van het RWP) en in de Wet milieubeheer artikel 4.23 staat voorgeschreven welke instanties moeten worden betrokken bij het opstellen van een GRP . Er is gehandeld conform de Wet milieubeheer, zowel wat betreft inhoud als proces.

Het waterschap Drents Overijsselse Delta is betrokken geweest bij het opstellen van het RWP: • Zowel in zijn rol als beheerder van een zuiveringstechnisch werk, als die van beheerder van oppervlaktewater. • Zowel bij het opstellen van het Fluvius basisdocument, alsook bij de uitwerking in het onderhavige RWP . Het RWP is op de volgende data behandeld: • B&W • Gemeenteraad. Na vaststelling van het RWP wordt een exemplaar toegezonden aan de provincie. 1.4 – Evaluatie van het vorige plan Voorafgaand aan dit RWP was er het Watertakenplan 2016-2021. Medio 2021 is de looptijd hiervan verlengd tot en met 2022, vanwege de wens om relevante resultaten uit de RAS (regionale adaptatie strategie als reactie op de klimaatverandering) mee te nemen in het RWP . In deze paragraaf wordt teruggekeken op het Watertakenplan. Het Watertakenplan 2016-2021 stond in het teken van het Nationaal Bestuursakkoord Water uit 2011. Hierin werd een belangrijke rol gespeeld door besparingsdoelen, te behalen door betere samenwerking in de waterketen. De oprichting van het samenwerkingsverband Fluvius is daarvan een gevolg. Bij de samenwerking was veel aandacht voor de 3 K’s, te weten kwaliteit, kosten en kwetsbaarheid. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 11

Bijgaand kader toont het “Overzicht investeringen tijdens planperiode Watertakenplan”. De conclusie is dat een groot aantal projecten zijn “aangevraagd” en gerealiseerd en in de pas lopen met de uitgangspunten uit het Watertakenplan 2016-2021. Opgemerkt hierbij dient te worden dat de voorbereiding van projecten veel tijd in beslag neemt en het vaak lastig is projecten in hetzelfde jaar van aanvraag krediet ook te realiseren. Hierdoor staat de planning regelmatig onder druk om de projecten binnen het planjaar te realiseren. Bijgaand kader toont de “Ontwikkeling rioolheffing tijdens planperiode Watertakenplan”. Te zien is dat het tarief fors lager is gebleven dan eerder is berekend. De belangrijkste reden voor de daling van de rioolheffing is de daling van de rente tijdens de planperiode 2016-2021. In de aanloop naar het nieuwe RWP heeft een serie interviews plaatsgevonden. Deze zijn medio 2021 afgenomen bij collega’s die direct of indirect betrokken zijn bij riolering en stedelijk waterbeheer. Het ging van rioolmedewerker tot wethouder. In bijgaand kader een “Samenvatting van de uitkomsten van de interviews”. De overheersende indruk is dat het goed gaat met het rioleringsbeheer in gemeente Steenwijkerland. Er staat een goed team dat bewust veel in eigen beheer uitvoert. Enkele punten springen eruit als aandachtspunt voor het nieuwe RWP: • Aandacht voor klimaatadaptatie.

Zorg dat we klaar zijn voor extremen die vaker voorkomen dan vroeger. Stimuleer particulieren tot infiltratie van hemelwater in de eigen tuin, want dit is goed bij droogte en bij extreme buien. • Duidelijk maken welke activiteiten onder de rioleringszorg vallen en welke kosten je kunt toerekenen. Graag een samenhangend overzicht maken van de kostentoerekening, van de investeringen, van de boekwaarde, van de spaarvoorziening en de daaruit te berekenen hoogte van de rioolheffing. • Programmering maken van activiteiten voor de planperiode. Zorg dat deze is afgestemd op andere vakdisciplines en let op de realiseerbaarheid en betaalbaarheid. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 12

RZWI Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 13

2.1 – Gemeentelijke Omgevingsvisie In de filosofie van de Omgevingswet is de gemeentelijke Omgevingsvisie het belangrijkste beleidsdocument van elke gemeente. Het laat zien wat voor gemeente je bent en welke ontwikkelingen je belangrijk vindt. In gemeente Steenwijkerland gaat het om de Omgevingsvisie uit 2017 met de titel “Waardevast landschap”. In dit RWP lichten we de zaken eruit die mede sturend zijn voor riolering en water: • De groene gemeente Steenwijkerland heeft hoge ambities op het gebied van duurzaamheid. De uitwerking daarvan is te zien in het landelijk gebied, in de kernen en in Steenwijk. Waar omgevingswaarden het toelaten, wordt duurzame energie opgewekt. De kwaliteit van het landschap is steeds intact gebleven. Het meest zien we kleinschalige initiatieven, bijvoorbeeld van bewonerscorporaties, die goed zijn ingepast. Op veel daken liggen zonnepanelen, vooral op die van het gemeentelijk vastgoed. Gebouwen die recent getransformeerd zijn en een nieuwe functie hebben gekregen, zijn bij de verbouwing ook meteen verduurzaamd. 2. Beleidskaders voor het RWP Dit hoofdstuk beschrijft het beleidskader voor het RWP , dus het beleid dat mede sturend is. Het gaat om de gemeentelijke Omgevingsvisie, om het Beleid stedelijk water van waterschap Drents Overijsselse Delta en om documenten van Fluvius. Verwijzing van pagina 9 Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3.

Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 14

• Steenwijkerland bereidt zich voor op de klimaatverandering. Door de klimaatverandering krijgen we vaker te maken met hevige regenbuien, periodes van droogte en hitte en de gevolgen van een mogelijke overstroming. Ook hebben we te maken met bodemdaling in de veengebieden. We zijn ons er van bewust dat dit om nieuwe oplossingen vraagt. Om ook in de toekomst prettig te kunnen wonen, werken en recreëren moeten we werken aan een klimaatbestendige en water robuuste inrichting van ons grondgebied. Samen met andere partijen bereiden we ons hierop voor. • De manier waarop we uitvoering willen geven aan de Omgevingsvisie sluit naadloos aan op onze identiteit. De manier waarop het in Steenwijkerland al jaren werkt: met veel particulier initiatief, veel inzet en betrokkenheid van inwoners en ondernemers. De inbreng van burgers, bedrijven en andere belanghebbenden is bepalend geweest in de totstandkoming van de visie. Die inbreng willen we bij de realisatie van de Omgevingsvisie natuurlijk voortzetten. 2.2 – Beleid stedelijk water van het waterschap Het waterschap Drents Overijsselse Delta (WDOD) heeft zijn brede algemene beleid vastgelegd in het Waterbeheerprogramma 2022-2027. Daarnaast heeft het waterschap in 2021 de “Kadernotitie Stedelijk Water” vastgesteld en begin 2022 de “Uitwerkingsnotitie Stedelijk Water”.

Deze documenten raken direct aan het RWP omdat riolering en stedelijk water nauw met elkaar zijn verweven 2.3 – Klimaatadaptatie en Fluvius Fluvius is het samenwerkingsverband tussen waterschap en gemeenten in de regio van het voormalige waterschap Reest en Wieden. Voorheen begaf Fluvius zich vooral op het terrein van de afvalwaterketen. De voorloper van dit RWP , het Watertakenplan, was daarvan een concreet resultaat. Inmiddels is het werkterrein van Fluvius verbreed en gaat het ook over klimaatadaptatie. Eind 2021 is in de werkregio Fluvius het rapport “Samen werken aan klimaatbestendigheid – Regionale adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda 2022-2027” vastgesteld, het zogenaamde RAS. Per gemeente wordt het RAS uitgewerkt tot een LAS (Lokale Adaptatie Strategie). Het vastgestelde RAS raakt aan het beleid in het onderhavige RWP: Kadernotitie Stedelijk water wdodelta.nl/doetmeer KADERNOTITIE STEDELIJK WA TER Een strategisch kader voor de rol en taakopvatting van het waterschap in het stedelijke gebied Uitwerkingsnotitie Stedelijk water wdodelta.nl/doetmeer UITWERKINGS- NOTITIE STEDELIJK WA TER Een tactische en operationele uitwerking van de strategische kaders voor beleid stedelijk water Verwijzing van pagina 9 Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 15

• Het hemelwaterbeleid voor extreme buien, zie de uitwerking in paragraaf 3.2. • De bekostiging van maatregelen tegen wateroverlast, zie de uitwerking in hoofdstuk 6. Steenwijkerland werkt samen in de werkregio Fluvius. Hierbij zijn naast enkele andere gemeenten ook het waterschap en de provincies Drenthe en Overijssel betrokken. Met elkaar is een Regionale Adaptatiestrategie gemaakt. Daaraan gekoppeld is een Regionale Uitvoeringsagenda voor de periode 2022-2027. Als eerste gemeente binnen de werkregio heeft Steenwijkerland de regionale uitgangspunten vertaald naar de lokale situatie. In deze Lokale Adaptatiestrategie staat per thema (wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen) waar de uitdagingen liggen, welke risico’s er zijn en wat prioriteit heeft. In de bijbehorende uitvoeringsagenda staan de doelen die betrekking hebben op de thema’s: • leefbare steden en dorpen - gezond en prettig wonen en werken ondanks het veranderende klimaat; • nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen - we houden rekening met het extremere weer van de toekomst; • betrokken en actieve mensen - iedereen is nodig om onze gemeente klimaatbestendig te maken; • landelijk gebied - een toekomstbestendig buitengebied voor landbouw, natuur en recreatie; • vitale functies - binnen onze gemeente beschermen we deze functies Putdeksels Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3.

Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 16

Per thema zijn de inspanningen die we hiervoor in de periode van 2022- 2027 gaan doen, vertaald in concrete maatregelen. Daarbij zetten we in op het verzilveren van ‘koppelkansen’ bij projecten en ontwikkelingen, op het verankeren van de klimaatadaptatie in onze organisatie en op het verhogen van bewustwording en het urgentiegevoel zowel binnen als buiten onze organisatie. We doen dat door de dialoog op te zoeken. De Lokale Adaptatiestrategie ligt er in concept. Het document is tot stand gekomen nadat de kwetsbaarheden rondom de thema’s wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen in kaart zijn gebracht. Vervolgens zijn die vertaald in een klimaatatlas en is tijdens interne risicodialogen gesproken over de risico’s en de prioriteiten. Nu is het tijd om een externe consultatie te doen. In dat participatieproces willen we inwoners, ondernemers en stakeholders betrekken. We stellen daarbij de vraag: zitten we op de goede weg, zijn we compleet en hebben we de kansen en risico’s nu goed in beeld. Na deze consultatie leggen we de documenten ter vaststelling voor aan de gemeenteraad eind 2022. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 17

Riooloverstort Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 18

3. Beleid gemeentelijke watertaken 3.1 – Beleid afvalwater In deze paragraaf staat het gemeentelijke beleid voor afvalwater. De basis voor dit beleid staat in de Omgevingswet artikel 2.16. De wet gaat uit van inzameling van het afvalwater door de gemeente met een openbaar vuilwaterriool, behoudens enkele uitzonderingen. Dit hoofdstuk behandelt het beleid voor de gemeentelijke watertaken, voorheen aangeduid als de zorgplichten riolering. Het gaat om afvalwater, hemelwater en grondwater. Deze watertaken hebben een wettelijke basis. Die wordt bij elke watertaak als eerste benoemd. Daarna volgt de uitwerking tot concreet beleid. Bij de uitwerking wordt het beleid uiteengerafeld tot afzonderlijke specifieke punten. Over al die punten heen staat echter de bedoeling om het systeem integraal te benaderen, om samen met het waterschap de laagst maatschappelijke kosten te zoeken, om burgers en bedrijven zo goed mogelijk te bedienen en om te handelen met oog voor klimaat, energie en biodiversiteit. Deze brede bedoeling wordt niet bij elk punt herhaald, maar dient er wel bij in gedachten te zijn. Verwijzing van pagina 14 Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 19

Totdat de Omgevingswet van kracht wordt, is er een vergelijkbare formulering opgenomen in de Wet milieubeheer artikel 10.33. Het staat bekend als de gemeentelijke zorgplicht voor afvalwater. Kernformulering van het afvalwaterbeleid Gemeente Steenwijkerland voert als beleid om het huishoudelijk afvalwater en het bedrijfsafvalwater voor bijna 100% in te zamelen met riolering. Het belangrijkste motief hiervoor is het beschermen van de volksgezondheid, door afvalwater te verwijderen uit de directe leefomgeving. Daarnaast gaat het om leefbaarheid (voorkomen stankoverlast), bescherming van de waterkwaliteit en milieubescherming. Het stedelijk afvalwater (dat is de mix van afvalwater en (zo min mogelijk) hemel- en grondwater) wordt getransporteerd naar een overnamepunt en daar overgedragen aan het waterschap, die zorg draagt voor het verdere transport naar en de zuivering op de RWZI. Het is voor eigenaren van gebouwen vrijwel altijd verplicht om een aansluiting te hebben op de riolering. Uitwerking van het afvalwaterbeleid Hierna volgen enkele gebiedsgerichte en thematische uitwerkingen van het afvalwaterbeleid. Per onderwerp wordt de essentie kort vermeld. Gedetailleerde informatie is verkrijgbaar door te klikken op de link. • Afvalwaterbeleid voor woningen binnen de bebouwde kom. - Gemeenten hebben de plicht om afvalwater in te zamelen in de bebouwde kom.

Voor lozers geldt een vrijwel volledig lozingsverbod richting bodem en oppervlaktewater. Het is daarmee vrijwel 100% verplicht om woningen binnen de bebouwde kom aan te sluiten op de riolering. Dit beleid geldt vanwege de volksgezondheid en de leefbaarheid in de zin van het voorkomen van stankoverlast. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Afvalwaterbeleid voor niet-woningen binnen de bebouwde kom. - Voor niet-woningen geldt in principe hetzelfde beleid als voor woningen, namelijk aansluiten op de riolering vanwege de volksgezondheid. Het ligt alleen anders bij gebouwen waar geen afvalwater vrijkomt en bij bedrijven met bijzonder afvalwater of grote hoeveelheden afvalwater. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Afvalwaterbeleid in het buitengebied. - In het buitengebied wordt in de meeste deelgebieden (druk)riolering aangeboden. In die gebieden geldt door de aanwezigheid van riolering een lozingsverbod richting bodem en oppervlaktewater. In de gebieden zonder (druk)riolering is een individuele zuiveringsvoorziening (IBA) verplicht, die gezuiverd water loost in de bodem of op het oppervlaktewater. Zie bijgaand kader voor meer informatie. Het is de vraag welke veranderingen komende jaren optreden in het buitengebied en hoe de voorzieningen voor afvalwater eventueel worden aangepast. Denk aan ontwikkelingen op het rond het boerenerf zoals nieuwe verdienmodellen.

Denk ook aan de veroudering van bestaande systemen met de vraag Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 20

of bij vernieuwing wordt gekozen voor bestaande of nieuwe oplossingen. Dit vergt gebiedsgerichte uitwerking in de planperiode in samenwerking tussen gemeente en waterschap. • Beleid voor nieuwe aansluitingen of grotere lozingen op bestaande riolering. - Het bestaande rioolstelsel, het transportsysteem van gemalen en persleidingen en de RWZI hebben een bepaalde capaciteit. Nieuwe aansluitingen zijn niet zomaar mogelijk en bestaande lozingen mogen niet zomaar worden vergroot. Eerst moet de gemeente checken wat de mogelijkheden zijn. Bij grote lozingen moet ook het waterschap worden betrokken. Het gaat naast technisch inhoudelijke zaken ook over de kosten. Als een bestaande lozing aanmerkelijk wordt verzwaard, dan geldt dit als een nieuwe aansluiting. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Beleid voor nieuw aanleg in uitbreidingswijken. - In nieuwe gebieden is aanleg van nieuwe riolering vereist. Dit gaat in nauw overleg tussen gemeente en waterschap. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Beleid voor lozingen op de riolering. - Riolering is bedoeld voor huishoudelijk afvalwater en bedrijfsafvalwater dat daarop lijkt. Andere lozingen zijn niet zomaar toegestaan omdat het schade kan berokkenen aan de riolering en/ of aan de zuivering en/of aan het milieu. Het gaat om de algemene zorgplicht om de goede werking van riolering en zuivering niet te verstoren.

Specifiek gelden eisen voor olie- en vetafscheiders. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Beleid om foutaansluitingen tegen te gaan. - Foutieve aansluitingen kunnen problemen veroorzaken. Bij gescheiden systemen zijn er zijn 3 soorten foutaansluitingen die verschillende problemen veroorzaken: 1. Er is in de bebouwde kom afvalwater aangesloten op het hemelwaterstelsel. Er wordt dan ongezuiverd afvalwater geloosd. Dit geeft vervuiling van het oppervlaktewater. 2. Er is hemelwater aangesloten op het afvalwaterstelsel. De riolering kan dan overbelast raken bij neerslag. Het afvalwater treedt uit bij een gebouw of bij een nood-overstort. Ook kunnen volgende stelsels en de RWZI overbelast raken. 3. Er is in het buitengebied hemelwater aangesloten op de drukriolering. Het systeem raakt hiervan overbelast en er treden storingen op, soms op de locatie met de foutaansluiting, maar soms ook pas verderop. - Foutieve aansluitingen zijn verboden (of op zijn minst ongewenst) en dienen te worden rechtgezet. In de praktijk wordt gekeken naar de omvang van de problemen. Als het probleem te groot wordt, moeten de foutieve aansluitingen worden aangepakt. Het loopt vanaf het constateren van een knelpunt, via onderzoek en communicatie tot aan een eventuele juridische aanpak. Zie bijgaand kader voor meer informatie. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3.

Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 21

3.2 – Beleid hemelwater In deze paragraaf staat het gemeentelijke beleid voor hemelwater. De basis voor dit beleid staat in de Omgevingswet artikel 2.16. De wetgever heeft gezocht naar balans tussen de eigen verantwoordelijkheid van de particulier en de collectieve verantwoordelijkheid van de gemeente. Het is aan de gemeente om hierin lokale afwegingen te maken. Totdat de Omgevingswet van kracht wordt, is er een vergelijkbare formulering opgenomen in de Waterwet artikel 3.5. Het staat bekend als de gemeentelijke zorgplicht voor hemelwater. Kernformulering van het hemelwaterbeleid Gemeente Steenwijkerland voert als beleid om het hemelwater zoveel mogelijk lokaal te benutten, te infiltreren in de bodem of te lozen op oppervlaktewater. Als lokale oplossingen ontoereikend zijn, zamelt de gemeente het overtollige hemelwater in, liefst gescheiden van het afvalwater, om het op een geschikte plek te lozen op oppervlaktewater. Hemelwater wordt in veel oudere gebieden gemengd met afvalwater afgevoerd naar de RWZI, met overstorten naar het oppervlaktewater. De klimaatverandering noopt ons tot klimaatadaptatie, zoals infiltratie en buffering van hemelwater. De openbare ruimte wordt in de loop der jaren zodanig ingericht dat overlast bij extreme buien beperkt blijft. Bewoners en bedrijven worden gevraagd om maatregelen te treffen op eigen terrein.

GMB wagen (relinen) Verwijzing van pagina 16 Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 22

Uitwerking van het hemelwaterbeleid Hierna volgen enkele specifieke uitwerkingen van het hemelwaterbeleid. Per onderwerp wordt de essentie kort vermeld. Gedetailleerde informatie is verkrijgbaar door te klikken op de link. • Principes voor het hemelwaterbeleid. - Bij de opvang en verwerking van hemelwater zijn diverse keuzes te maken en er zijn uiteenlopende combinaties van keuzen mogelijk. Het hangt af van de lokale omstandigheden welke combinatie van keuzen de voorkeur verdient. Daarbij is het volgen van enkele principes behulpzaam. Het gaat om de principes schoonhouden, benutten, vertragen, infiltreren, direct lozen en inzamelen. Zie bijgaand kader voor meer informatie. • Gebiedsgerichte uitwerking van het hemelwaterbeleid. - Per buurt of wijk zijn er uiteenlopende omstandigheden die maken dat je tot andere keuzes komt voor de omgang met hemelwater. Op een hoge zandgrond wil je het hemelwater bijvoorbeeld infiltreren op de plek waar het valt. Maar in een diepe polder met kwel en kleigrond is een traditioneel gescheiden rioolstelsel juist een goede keuze. Een volgend punt is dat je in een nieuwe wijk meer mogelijkheden hebt om duurzaam hemelwaterbeleid te voeren dan in bestaande situaties. Bijgaand kader geeft een checklist om per buurt of wijk tot goede keuzes te komen. - Tijdens de planperiode van dit RWP kan deze gebiedsgerichte uitwerking plaatsvinden.

- Het beleid per buurt laat zich naderhand uitwerken tot perceelniveau in het Omgevingsplan. Bij een perceel staat dan aangegeven welk beleid er geldt en welke voorzieningen worden aangeboden. Op dat moment wordt het beleid voor afvalwater, hemelwater en grondwater concreet toegespitst op de betreffende omstandigheden. Zie een voorbeeld in het kader. • In gemeente Steenwijkerland is een aantal rioolstelsels van het gemengde type. Hierin wordt hemelwater in dezelfde buis afgevoerd als afvalwater. Gemengde stelsels hebben overstorten. In enkele kaders wordt nader ingegaan op deze overstorten: - Kader met uitleg over de functie en problematiek van overstorten. - Kader over de basisinspanning bij overstorten. - Kader met het overzicht van de overstorten in gemeente Steenwijkerland. • Hemelwaterbeleid kan worden ondersteund door particulier initiatief, vooral bij de gemengde rioolstelsels. Dit geeft kleine voordeeltjes per keer, maar kan op termijn een krachtig middel vormen om het bestaande gemengde rioolstelsel te ontlasten. Klik hier voor de voor- en nadelen van afkoppelen. • Extreme buien geven steeds vaker problemen met wateroverlast. Het geeft een nieuwe opgave en is onderdeel van de klimaatadaptatie. Zie bijgaand kader met het beleid voor wateroverlast bij extreme buien. Hierin staat wateroverlast gedefinieerd.

• De gemeente heeft een wettelijke taak voor hemelwater, het waterschap voor beheer van het watersysteem, zowel kwantitatief als Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 23

kwalitatief. Tussen deze taken bestaat een overgangsgebied, waarin lokale keuzes moeten worden gemaakt. Zie bijgaand kader met de taken in het oppervlaktewater vanuit de hemelwatertaak. 3.3 – Beleid grondwater In deze paragraaf staat het gemeentelijke beleid voor grondwater. De basis voor dit beleid staat in de Omgevingswet artikel 2.16. De gemeentelijke grondwatertaak is beperkt van omvang en staat in relatie tot de verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar en in relatie tot de taken van waterschap, provincie en Rijk. Het komt er op neer dat de gemeente een taak heeft voor het beïnvloeden van de grondwaterstand in openbaar gebied en voor het aanbieden van een afvoerroute voor grondwater vanaf aanliggende percelen, voor zover doelmatig. Het is aan de gemeente om hierin lokale afwegingen te maken. Totdat de Omgevingswet van kracht wordt, is er een vergelijkbare formulering opgenomen in de Waterwet artikel 3.6. Het staat bekend als de gemeentelijke zorgplicht voor grondwater. Kernformulering van het grondwaterbeleid Gemeente Steenwijkerland voert als beleid om te overwegen om de grondwaterstand in het openbare gemeentelijke gebied te beteugelen op die plekken waar zonder ingrijpen sprake is van structurele nadelige gevolgen van de grondwaterstand. Bij deze overweging spelen de vragen Wadi Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4.

Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 24

of maatregelen doelmatig zijn, of het niet de verantwoordelijkheid is van de eigenaar/gebruiker van een perceel en of het niet hoort bij de taak van waterschap, provincie of Rijk. Uitwerking van het grondwaterbeleid. Hierna volgen enkele specifieke uitwerkingen van het grondwaterbeleid. Per onderwerp wordt de essentie kort vermeld. Gedetailleerde informatie is verkrijgbaar door te klikken op de link. • Meldingen over vocht of grondwater. - Meldingen van burgers of bedrijven die overlast ervaren van vocht of grondwater worden zorgvuldig getoetst. Bouwkundige gebreken vormen vrijwel nooit een legitieme reden voor de gemeente om maatregelen te treffen maar zijn vrijwel altijd de verantwoordelijkheid van de eigenaar. Naast de verantwoordelijkheid voor de eigenaar is er een verantwoordelijkheid voor de bewoner, met name ventilatie. Zie bijgaand kader met uitgewerkt beleid bij meldingen over vocht of grondwater. • Gemeente Steenwijkerland heeft een notitie Grondwaterzorgplicht (maart 2021) met grondwaterbeleid. Deze ambtelijke notitie geeft informatie over wat wij verstaan onder grondwater, hoe het zich gedraagt en hoe wij daar baat bij hebben, maar ook hoe wij daar hinder van kunnen ondervinden.

Die hinder is het hoofdthema van deze notitie, en we gaan dan ook in op de oorzaken van bodemdaling en grondwateroverlast, de verantwoordelijkheden van betrokkenen en geeft handreikingen wat u zelf kunt doen bij verzakkingen of bij grondwateroverlast op uw perceel. • Het veranderende klimaat kan leiden tot langere droge perioden in het zomerhalfjaar. De zomers van 2018, 2019 en 2020 illustreerden dit. Het leidt onder meer tot verdord gras, een droogvallend watersysteem, vissterfte, lage grondwaterstanden, boomsterfte, verminderde opbrengsten in de landbouw en kans op bodemdaling en als gevolg daarvan funderings¬schade. Provincies, waterschappen en de landbouwsector hebben in Nederland de knoppen in handen om te acteren tegen de gevolgen van langdurige droogte. Gemeenten hebben nauwelijks invloed tegen de gevolgen van droogte. Zie bijgaand kader met meer informatie over droogte. Gemeenten kunnen beleid tegen droogte steunen met communicatie en door het stimuleren van infiltratie van hemelwater in bebouwd gebied. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 25

Aanleg pompput rioolgemaal Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 26

4. Beheer 4.1 – Bespreking van het areaal Goed beheer begint met weten wat je hebt. In bijgaand kader een overzicht van de voorzieningen die de gemeente in eigendom en beheer heeft om invulling te geven aan de gemeentelijke watertaken. Het gaat om een beschrijving van het areaal op hoofdlijnen. Gedetailleerde informatie is te vinden in de beheersystemen. Dit hoofdstuk gaat in op het beheer van de riolering en van de voorzieningen die hier aan gerelateerd zijn. Dit wordt ook wel assetmanagement genoemd, ofwel het goed omgaan met hetgeen je in beheer hebt. Het gaat daarbij niet alleen om de afzonderlijke objecten maar om het functioneren van het hele systeem en van de organisatie die met het beheer is belast. Dus beheer in brede zin van het woord. Eerst wordt het beheerde areaal vermeld, daarna wordt ingegaan op het contact met de gebruikers van de riolering. Vervolgens wordt stilgestaan bij het systeembeheer, inclusief besluitvorming bij rioolvervanging en omgang met calamiteiten. Tot slot wordt ingegaan op het samenwerken met andere disciplines en wordt de omvang van de formatie belicht. Al deze onderwerpen worden kort belicht om het RWP compact te houden en toch verantwoording af te leggen. In onderliggende documenten en systemen is meer informatie beschikbaar. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6.

Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 27

Ter informatie wordt een korte toelichting gegeven op essentiële onderdelen van de riolering. Riolering bestaat uit diverse objecten, zoals: Huis- en bedrijfsaansluitingen Kolken en lijngoten Vrij-verval riolen Gemalen en persleidingen Riolering buitengebied Drainage Klik op genoemde objecten voor een toelichting. 4.2 – Contact met de gebruikers van de riolering Deze paragraaf gaat in op de enkele contactmomenten die er zijn tussen de gebruikers van de riolering en de gemeente. Rioleringsbeheer kent niet veel contactmomenten met de gebruikers en juist daarom moet je er zorgvuldig mee omgaan. Meldingen van burgers en bedrijven Meldingen van burgers en bedrijven zijn een belangrijke bron van informatie en dikwijls reden om in actie te komen. Denk aan een verstopte kolk, een probleem dat vlot door de gemeente kan worden verholpen. Klachten over water op straat bij zware buien zijn minder makkelijk te verhelpen, maar van belang bij het valideren van hydraulische berekeningen en bij het zoeken naar oplossingen. Binnenkant wagen rioolwerzaamheden Relinen Kabeltrekkar Relinen Afkoppelen goot Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 28

Zorgvuldige registratie van meldingen heeft als voordeel dat op termijn bepaalde trends zichtbaar worden die van belang zijn voor inzicht in het functioneren van de riolering. Een lastig punt bij registratie van meldingen is dat burgers niet altijd zuivere meldingen doen. Wateroverlast door riolering is iets anders dan last hebben van een lekke kelder of een lekke dakgoot, maar door leken kan dit op één hoop worden gegooid. In gemeente Steenwijkerland komen meldingen centraal binnen via het Meldingenportaal. Spelregels bij verstoppingen Woningen en overige panden zijn op de riolering aangesloten met aansluitleidingen. Hierin kan onverhoopt een verstopping ontstaan. Zo’n situatie gaat vaak gepaard met stress en is een belangrijk moment van contact met de gemeente. Duidelijkheid is op zo’n moment van belang. Op of nabij de erfgrens is op particulier terrein veelal een ontstoppingsstuk ingebouwd. De spelregels bij verstopping staan aangegeven in bijgaand kader. De hoofdregel is dat de lozer opdraait voor de kosten van het opsporen en oplossen van de verstopping, tenzij het probleem aan de kant van de gemeente ligt. Communicatie en bewustwording Burgers zijn zich dikwijls nauwelijks bewust van de aanwezigheid van riolering. Slechts een deel van de mensen weet hoe belangrijk de riolering is voor de volksgezondheid en voor de bewoonbaarheid van de leefomgeving.

Bewustwording is belangrijk voor draagvlak voor de rioolheffing en om achteloos lozingsgedrag te voorkomen. Naast bewustwording over het belang van goed lozingsgedrag kan worden aangesloten bij initiatieven voor educatie gericht op het bredere spectrum van duurzaamheid, circulariteit en biodiversiteit. Communicatie bij de aanslag rioolheffing Veel burgers en bedrijven komen vrijwel nooit in contact met de gemeente over de riolering. Het enige moment is dan die van de aanslag rioolheffing. De burger of het bedrijf wordt geacht te betalen voor het in stand houden van de riolering. Dit moment kan worden aangegrepen om enige uitleg te geven over nut en noodzaak van de riolering, over het gesloten huishoudboekje van de rioleringszorg en dus over de redelijkheid van de rioolheffing. Naast uitleg in algemene zin kunnen enkele projecten uit het afgelopen jaar worden benoemd zodat men enig heeft waaraan het geld wordt besteed. 4.3 – Gegevensbeheer, berekeningen en monitoring. In deze paragraaf draait het om het systeem als geheel, dus niet om losse objecten. Inzicht in het functioneren van het systeem in z’n geheel, is essentieel om te weten wanneer onderhoud, reparatie, vervanging, verbetering of andere maatregelen noodzakelijk zijn. Het gaat onder meer om de volgende zaken: • De basis is het gegevensbeheer, weten wat je hebt.

De uitdaging is om te werken volgens standaarden zoals GWSW en uitwisseling van gegevens met derden mogelijk te maken. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 29

• Hydraulische berekeningen helpen om het systeem-functioneren te begrijpen en te toetsen. Het nieuwe SSW kijkt naar het systeem als geheel en past daarmee bij het samenwerken tussen gemeente en waterschap. • Monitoring is gericht op de vraag hoe het systeem in de praktijk functioneert. Hier liggen kansen voor verbetering door de monitoring op te pakken in samenwerking tussen gemeenten en waterschap in de Fluvius regio. • Degradatie-analyse en risicogestuurd beheer zijn methoden die helpen om de kosten op lange termijn te beperken en inzichtelijk te maken. In dit RWP worden deze berekeningen en beschouwingen slechts kort aangetipt. Elk onderwerp gaat gepaard met modellen, berekeningen en rapportages. Deze zijn aanwezig op de beherende afdeling. 4.4 – Integrale besluitvorming rondom rioolvernieuwing Het besluit om een rioolbuis te repareren, relinen of vervangen staat meestal niet op zichzelf. Gezien de consequenties van de rioolvervanging qua omvang van de werkzaamheden (straat open, brede sleuf en wegdek vervangen) hangt het besluit samen met andere aspecten die spelen in de openbare ruimte, zoals de kwaliteit en ouderdom van de weg, plannen om openbare ruimte anders in te richten, al of niet via burgerinitiatieven, en nieuwe opgaven zoals klimaatadaptatie, aanleg warmtenet of uitbreiding elektriciteitsnet.

Het gaat bij de besluitvorming over rioolvervanging dus om meer dan alleen de riolering! Het figuur op de volgende pagina illustreert het proces om te komen tot een besluit over het vervangen van riolering. In de praktijk is sprake van een besluit dat is gebaseerd op een meervoudige optimalisatie van aspecten die spelen in de openbare ruimte in een buurt of wijk. Vanuit het perspectief van de riolering is er dus sprake van optimalisaties op twee niveaus: 1. Niveau riolering: deze is gericht op de programmering van het in stand houden van de vrij verval riolering. Het optimum komt voort uit het risico-gestuurde rioolbeheer. 2. Niveau openbare ruimte: deze is gericht op een bredere programmering van opgaven. Het optimum komt voort uit de met elkaar samenhangende opgaven in een buurt of wijk. 4.5 – Riolering en calamiteiten In de praktijk komen calamiteiten voor. Dat kan zijn door het falen van een object in de riolering zelf (defect of storing), waardoor het functioneren van het gehele systeem in het geding is. Maar een calamiteit kan ook worden veroorzaakt door een externe gebeurtenis, waarbij de riolering een rol speelt bij de gevolgen ervan. Bij grote calamiteiten moet worden opgeschaald. Het valt buiten het RWP om dit te beschrijven. In de Fluvius werkregio is nader ingegaan op incidenten en calamiteiten in de riolering. Dit heeft geleid tot een handboek per gemeente.

Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 30

4.6 – Samenwerking bij het beheer van de riolering Het beheren van de riolering is een eigen vakgebied, maar geen sectorale aangelegenheid. Op diverse punten bestaan raakvlakken met andere afdelingen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. In het overzicht staan relaties van rioleringsbeheer met aanpalende gemeentelijke vakgebieden. Al deze relaties vragen direct of zijdelings aandacht van de rioleringsbeheerder. Gemeenten en waterbeheerders komen elkaar op diverse punten tegen. Goede samenwerking met de waterbeheerder is van groot belang gezien de vele raakvlakken tussen gemeente en waterbeheerders. Het managen van deze relaties vergt aandacht van beide kanten en in beide organisaties van verschillende betrokken collega’s. Goede samenwerking tussen gemeente en waterschap past bij de geest van de Omgevingswet. De overheid mag niet versnipperd optreden, maar verschillende overheidsinstanties werken samen ten behoeve van de maatschappij. Fluvius is de naam van het regionale samenwerkingsverband tussen 6 gemeenten en het waterschap. Het onderhavige RWP is één van de producten van deze samenwerking. In de planperiode van dit RWP wordt deze samenwerking voorgezet. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 31

4.7 – Formatiecheck Rioleringsbeheer is een veelomvattende aangelegenheid en vraagt inzet van menskracht. Bijgaand kader geeft een overzicht van de personele aspecten van de rioleringszorg. Het overzicht volgt de indeling van de Kennisbank van RIONED. De methode geeft een onafhankelijke globale check op de omvang van de beherende organisatie van de gemeente. Voor het uitvoeren van maatregelen wordt de theoretische capaciteit berekend op basis van de omvang van investeringen in de planperiode. Voor de uitvoering van beheersactiviteiten in het onderhoud wordt de theoretische capaciteit berekend op basis van areaalgegevens. Er worden door de gemeente veel zaken uitbesteed. Uit de globale check van de personele aspecten van de rioleringszorg blijkt dat de personele capaciteit van gemeente Steenwijkerland aan de krappe kant is. Voor het opstellen van een vergelijking is gebruik gemaakt van de opgave van de gemeente van de werkelijke capaciteit (gebaseerd op het jaarprogramma). Met 8,5 fte en de werkwijze van veel uitbesteden is de formatie wel boven het minimale, maar een kanttekening hierbij is dat de rekentool geen rekening houdt met brede watertaken en toenemende activiteiten aangaande bijvoorbeeld klimaatadaptie. Bij gemeente Steenwijkerland zijn de watertaken een groot deel van de totale taken.

Bovengenoemde formatiecheck beperkt zich tot het vakgebied van riolering en gemeentelijk waterbeheer. Bij de voorbereiding van integrale projecten spelen meerdere vakdisciplines een rol. De organisatie zal uitvoeringscapaciteit moeten bijschakelen om de benodigde maatregelen voor vervanging, renovatie en klimaatadaptatie te kunnen realiseren. Afgelopen jaren bleek het moeilijk om de programmering om te zetten in realisatie. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 32

Wadi Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 33

5. Programmering De samenwerking in de waterketen blijkt een grote meerwaarde op te leveren. Ambtelijk is al voorgesorteerd op continuering doordat de gemeenten een gezamenlijk Riolerings- en Waterprogramma (RWP) 2023-2028 opstellen. De aanvullende afspraken uit het BAW uit 2018 gaan we in de komende periode nader uitwerken. Op 31 oktober 2018 hebben de landelijke waterpartners aanvullende afspraken gemaakt op het Bestuursakkoord Water. Dit omdat nieuwe opgaven vragen om nieuwe afspraken. Het addendum bevat nieuwe en hernieuwde afspraken over de volgende onderwerpen: • De kansen van de informatiesamenleving • Risico’s van digitale dreigingen • Het succes van regionale samenwerking • Implementatie van de Omgevingswet Dit hoofdstuk bevat de programmering van voorgenomen activiteiten in de planperiode. Het gaat daarbij niet om het dagelijkse beheer en onderhoud, maar om projecten. Het gaat enerzijds om projecten gericht op onderzoek en anderzijds op vernieuwing van gedeelten van het areaal. Inhoud 1. Context 2. Beleidskaders voor het RWP 3. Beleid gemeentelijke watertaken 4. Beheer 5. Programmering 6. Kosten en rioolheffingSamenvatting RWP Fluvius | 34