Bijlage III Stadsvisie Blokzijl

1 Stip op de horizon 2030/2050 w Steenwijker Aa Stadsvisie Blokzijl Van Paridon de Groot landschapsarchitecten ‘Stip op de horizon’ 2030/2050 2 Stip op de horizon 2030/2050 Stadsvisie Blokzijl ‘Stip op de horizon’ 2030/2050 i.o.v. Plaatselijk Belang Blokzijl gemeente Steenwijkerland juli 2025 van Paridon de Groot Van Paridon de Groot landschapsarchitecten Stadsvisie Blokzijl Stip op de horizon 2030/2050 Samen werken aan toekomst Blokzijl Met gepaste trots presenteren we hierbij een nieuwe stadsvisie voor Blokzijl ‘Een stip op de horizon voor 2030-2050’ . Velen van u hebben hieraan een bijdrage geleverd, door het invullen van de enquête en tijdens de informatie- en groepsbijeenkomsten die we de afgelopen periode hebben georganiseerd. In onze werkgroep ‘stadsvisie’ – waarin we als Plaatselijk Belang Blokzijl en gemeente samen vertegenwoordigd zijn – zijn alle ingebrachte ideeën en opmerkingen verzameld en besproken. Daarna hebben we het landschapsarchitectenbureau Van Paridon & De Groot opdracht gegeven om een langetermijnvisie op te stellen waarbinnen Blokzijl zich kan ontwikkelen. Het concept daarvan hebben we met u gedeeld tijdens een kick-off in de Ploats en dat concept leverde positieve reacties op. Natuurlijk was er ook toen gelegenheid om opmerkingen te maken en suggesties te doen. Die hebben we verwerkt in de visie die er nu ligt. Een visie door en voor Blokzijl.

Graag blijven we met u in gesprek over de verdere ontwikkeling en uitvoering van de visie. Want ook dat doen we met elkaar. Wat ons betreft ligt er een inspirerende visie die je weer doet realiseren wat een bijzonder en mooi stadje Blokzijl is! Pieter Muller, Voorzitter Plaatselijk Belang Blokzijl M elvin Smit, Wethouder gemeente Steenwijkerland Stadsvisie Blokzijl Stip op de horizon 2030/2050 Inhoud Introductie p7 Deel 1 Stip op de horizon p14 - De historische stad bloeit - T oekomstbestendige stad en ommeland - P oort naar de natuur - Vitale, levendige stad Deel 2 Stads visie in samengevat in thema’s p86 - Beeldkw aliteit - Water, groen en erfgoed - V erkeer - F uncties Hoe verder p94 Colofon p96 8 Stadsvisie Blokzijl 9 Stip op de horizon 2030/2050 Introductie Blokzijl is een compact voormalig Zuiderzeestadje in de gemeente Steenwijkerland, nabij Nationaal Park Weerribben-Wieden. Blikvangers zijn de centraal gelegen havenkolk, omgeven door historische, monumentale panden en de hoge kerktoren. Rond de stad liggen vestingwerken, opgericht in de 17e eeuw. Door de vele monumenten, de opzet rond de grote open kolk en de historische gaafheid is het historisch hart van Blokzijl in de jaren ’70 aangewezen als Beschermd Stadsgezicht.

Vooral in de zomerperiode trekt Blokzijl veel bezoekers, waarbij een bezoek aan het mooie stadje vaak onderdeel is van een bezoek aan Nationaal Park Weerribben-Wieden. De historische kwaliteit en leefbaarheid in Blokzijl zijn de laatste decennia steeds meer onder druk komen te staan. Er is in het centrum sprake van een toenemende verkeers- en parkeeroverlast, historische panden verpauperen en staan ‘leeg’ en de inrichting van de openbare ruimte is sleets. Daarbij hebben bewoners zorgen over de terugloop van voorzieningen, het beperkte aantal busdiensten en zijn er op dit moment te weinig woningen voor starters en senioren. Daarnaast spelen er vragen over hoe de energietransitie hier met alle monumenten een goede invulling kan krijgen. Ook zijn er wensen om de wandel-, fiets- en vaarverbindingen te verbeteren en spelen er in het buitengebied allerlei opgaven rondom landbouw en natuur. Blokzijl: stadje met hoge historische kwaliteiten 10 Stadsvisie Blokzijl 11 Stip op de horizon 2030/2050 Plaatselijk Belang Blokzijl zet zich in om de kwaliteit, bijzonderheid en vitaliteit van Blokzijl te behouden voor de toekomst. Met de input die is opgehaald in verschillende bewonersbijeenkomsten en een enquête (zomer 2023) heeft zij een samenhangende lange termijn visie laten ontwikkelen, met de blik op 2030/2050.

Deze stadsvisie, met de naam ‘Stip op de horizon’ , laat zien hoe de stad en het omliggend landschap zich kan gaan ontwikkelen, waarbij rekening is gehouden met mogelijke ontwikkelingen en opgaven voor de langere termijn. Actuele opgaven kunnen hiermee ‘toekomstbestendig’ uitgewerkt gaan worden. Proces ‘Stip op de Horizon’ is opgesteld door Van Paridon x de Groot landschapsarchitecten, in nauw overleg met Plaatselijk Belang Blokzijl en gemeente Steenwijkerland. De resultaten van de bewonersbijeenkomsten en de enquête zijn hierin meegenomen. Om de verschillende historische elementen en structuren goed te kunnen duiden is gestart met een analyse van de ontwikkelingsgeschiedenis en kernwaarden van Blokzijl. Vervolgens zijn de actuele opgaven en lange termijn (beleids)doelstellingen verkend. Om tot een integrale, toekomstbestendige visie te komen zijn er vervolgens met betrokken partijen verschillende toekomstscenario’s verkend. Uit dit proces is de voorliggende ‘Stip op de Horizon’ als wenselijke ontwikkelingsrichting naar voren gekomen.

Belangrijkste zorgpunten uit bewonersbijeenkomsten verbeeld - verkeersdrukte door de stad en over de brug - lelijke stadsranden met opvallende caravans, woningen - camping tegen de vesting - geparkeerde vrachtwagens die zicht op vesting ontnemen - onduidelijke fietsroute vanaf de Matenbrug naar Giethoorn 12 Stadsvisie Blokzijl 13 Stip op de horizon 2030/2050 Status ‘Stip op de Horizon’ is geen concreet inrichtingsplan dat zo uitgevoerd kan gaan worden. Het moet gelezen worden als een ambitiedocument, dat aangeeft waar we met de stad en het ommeland naar toe willen groeien. Waar mogelijk zijn locaties concreet aangegeven (bijvoorbeeld de locatie voor een nieuwe ontsluitingsweg, herstel van vestingwerken, brug of pontje over een vaarroute), maar ook staan er opgaven of kansen op die meer indicatief zijn bedoeld, zoals bijvoorbeeld de ambitie om meer wandelroutes door de weilanden te gaan realiseren. Deze kansen zijn bedoeld als ‘agenda’ voor mogelijke ontwikkelingen en gebiedsprocessen die gaan spelen. Ze vergen een nadere ruimtelijke uitwerking. Leeswijzer De Stadsvisie is opgebouwd uit twee delen. Het eerste deel geeft - aan de hand van vier centrale ambities - een inhoudelijke toelichting en onderbouwing van de visie. In het tweede deel wordt - aan de hand van een aantal thema’s - een concreet overzicht gegeven van de maatregelen die hier mee samenhangen.

Verkeersdrukte rond de kolk

14 Stadsvisie Blokzijl 15 Stip op de horizon 2030/2050 Stip op de horizon Deze visie laat zien welke kwaliteiten we met elkaar willen koesteren. Maar ook hoe ontwikkelingen - op kortere en langere termijn - kunnen bijdragen aan de kwaliteit en leefbaarheid van onze stad. Er zijn hierbij vier ambities leidend. Deze worden hierna nader toegelicht. 1 De historische stad komt weer tot bloei Het behouden en versterken van historische kwaliteiten van Blokzijl 2 Naar een toekomstbestendige stad en duurzaam ommeland Inspelen op (lange termijn) opgaven: naar een duurzame, klimaatrobuuste stad in een aantrekkelijk natuurinclusief landschap 3 Poort naar de natuur Blokzijl versterken als poort naar Nationaal Park Weerribben-Wieden 4 Vitale, levendige stad H et creëren van condities voor een vitale, levendige stad De kaart op de volgende pagina verbeeldt de toekomstvisie. Deel 1 Stip op de horizon 16 Stadsvisie Blokzijl 17 Stip op de horizon 2030/2050 s t a d s g e z i c h t s t a d s g e z i c h t w w w w w P OV HUB p i i s t a d s g e z i c h t ‘buitendijks landschap’ Blokzijler Uiterdijken ontvangst zonnepark veenweidelandschap natuur zeedijk zeedijk NB De routes, paden en groene erven zijn indicatief weergegeven, vooral bedoeld als inspiratie om tot concrete invullingen van een groene, verbindende stadsrand te komen.

Bebouwing Historische kern Woonwijken / bedrijventerrein Recreatieve voorzieningen Uitbreidings- en verdichtingslocaties Kansen voor voorzieningen Infrastructuur (Nieuwe) hoofdontsluiting auto Hoofdroutes voor de fiets Wandel/struinpaden Hoofdvaarroute Kanoroute Bruggen / (trek) pontjes Erfgoed, groen & water Beschermd stadsgezicht (Herstel) vesting Open stadsgezichten Belangrijke zichten Groene stadsranden Groene plekken Groene erven Kansen voor bomen en bos w w w Stip op de horizon Legenda 18 Stadsvisie Blokzijl 19 Stip op de horizon 2030/2050 Blokzijl heeft hoge historische en monumentale waarden. Het stadshart en een deel van het aangrenzende open landschap hebben daarom al in de jaren 70 de status van Beschermd Stadsgezicht gekregen. De historische kwaliteit én leefbaarheid in Blokzijl is door de jaren meer en meer onder druk komen te staan. Vooral door de verkeers- en parkeeroverlast, maar ook door verpaupering en verhuur van historische panden, het reclamebeleid en de sleetse inrichting van de openbare ruimte. Bewoners vinden daarnaast dat er met nieuwbouw onvoldoende rekening wordt gehouden met de bijzondere monumentale waarden van Blokzijl, zowel in het stadshart zelf als daaromheen. Niet passende architectuur en opvallende witte of grote nieuwbouw leidt het oog af van het monumentale stadsgezicht van Blokzijl.

Er is vanuit Plaatselijk Belang sterk de behoefte om de waarde van het Beschermd Stadsgezicht weer onder de aandacht te brengen, af te stoffen en op te poetsen. Dit zowel om verdere schade aan het stadsgezicht te voorkomen, als voor de leefbaarheid en economisch-toeristische waarde van Blokzijl. Deze waarden zijn - zeker voor een kleine kern als Blokzijl - niet iets om te laten versloffen. Het Beschermd Stadsgezicht wordt door deze stadsvisie op verschillende manieren gekoesterd, versterkt en meer beleefbaar gemaakt. Uit de aanwijzing van het Beschermd Stadsgezicht (1973): ’Kenmerk is het intiem stedelijk karakter, als gevolg van de zo contrastrijke ruimtelijke indeling van het plaatsje. Smalle gebogen, zich vernauwende straatjes komen uit op de wijde ruimten van de havenkolk en het open buitengebied met de nog resterende wallen. De havenkolk is als wijds watervlak in zijn karakteristieke vorm, omzoomd door bomen, het meest opvallende element. De kademuur is op eenvoudige, in de schaal van de omgeving passende, wijze beschoeid. Het havenmeubilair, de houten meerpalen en vlonder getuigen van bedrijvigheid in de haven, die zijn functie, nu voor watersportliefhebbers, behouden heeft.

De bebouwing langs de Bierkade met de rijke patriciërshuizen, zonder uitzondering beschermde monumenten, vormt met de haven een fraai stadsbeeld.’ Ambitie 1 De historische stad komt weer tot bloei Behouden en versterken van historische kwaliteiten 20 Stadsvisie Blokzijl 21 Stip op de horizon 2030/2050 1300 1400 1500 1600 1672-1675 Stadsrechten 1825 Overstroming 1632 Steenwijkerdiep Langzaam herstel 1750 Economisch dieptepunt Blokzijl 1700 1800 1900 200012001100 10e eeuw Start veenontginningen - akkerbouw, later veeteelt - kleinschalige turfwinning 1992 -2015 Stichting Nationaal Park Weerribben - Wieden 1609 Blokzijl krijgt een eigen kerk.

13e eeuw Start bedijkingen - bodemdaling veen - stijging zeespiegel Ontstaan Blokzijl (ergens voor 1300) 80 jarige oorlog1568 1648 1672 1438 Steenwijker Zijl (B) (nu Oude Verlaat) 1549 Aanleg haven 1383 Aanleg sluizen in Blokzijl: Grote Zijl (A) x Ghieterse Zijl (C) 1354-1363 Aanleg Zeedijk Kuinre-Vollenhove 1170 Allerheiligenvloed (Ontstaan Almere) 1581 Schans 1621 Aanleg Vesting 1919 Gemaal Stroiink 1919 Zuiderzeevloed 1973 Beschermd stadsgezicht 1929 Oprichting VVV 1932 Afsluitdijk 1942 Noordoost polder Bloeiperiode 16e/17e eeuw Commerciele turfwinning - 80 jarige oorlog 18e eeuw Verplaatsing van de turfwinning naar Drente, andere vervoerlijnen 20e eeuw Noordoostpolder Schaalvergroting en modernisering Opkomst recreatie 21e eeuw Duurzame leefomgeving Brede welvaart Vitaal platteland Periode 2 14e/15e eeuw Aanleg sluizen in de zeedijk, Blokzijl ontwikkelt zich tot handelsplaats Periode 1 10e/13e eeuw Blokzijl onstaat als agrarische nederzetting aan de Oer-Kuinder Periode 3 16/17e eeuw Turfwinning en oorlog, leiden tot bloeiperiode Blokzijl Periode 4 18e/19e eeuw T erugloop Periode 5 20e eeuw Herorientatie en ontwikkelking Blokzijl Periode 6 21e eeuw 1000900 WOII Inval Münstersen1572 Slag om Blokzijl Als input voor de toekomstvisie is gekeken naar waar Blokzijl vandaan komt.

De rijke historie biedt tal van aanknopingspunten om op voort te bouwen en de belevingswaarde van Blokzijl te vergroten.

22 Stadsvisie Blokzijl 23 Stip op de horizon 2030/2050 Beschermd Stadsgezicht (aanwijzing in 1973) Vesting met grote bomen en wandelpad Herstel vesting Blokzijl was in de Tachtigjarige Oorlog van enorm belang voor het welvarende Holland. De aanvoer van turf mocht niet in gevaar komen. Prins Willem van Oranje zag dit belang in en liet om de stad te beschermen in 1581 een schans aanleggen. Later werd deze aarden wal versterkt tot een ‘fortresse’ , een zeshoekige vesting met bastions, die zowel de kern als de haven omsluit. Aan de zeezijde verving de fortresse de oude zeedijk, die via de Bierkade door de stad loopt. De waterkering kwam aan de buitenzijde van de stad te liggen. Enkele jaren geleden, in 2009, is de vesting aan de westzijde van de stad hersteld. De kans is - bijvoorbeeld wanneer er zich ruimtelijke ontwikkelingen voordoen - de vesting ook aan de andere zijden weer meer zichtbaar en beleefbaar te maken. Dit kan door herstel van de wallen en fortificaties (vestingwerken), aanleg van kademuren, water- en of rietzones, een samenhangende bomenstructuur en wandelroutes over en rond de vesting. De vesting wordt daarmee veel meer zichtbaar in stad en vanuit het ommeland (vanaf de provinciale weg bijvoorbeeld). Het versterkt de identiteit en het historisch verhaal van Blokzijl.

Het biedt bezoekers mogelijkheden om Blokzijl op een andere manier te ervaren en hier langer te verblijven. Het biedt mogelijkheden voor een aangenaam wandelrondje door en rond de stad. Voorstel is om samen met experts op het gebied van monumenten, cultuurhistorie en landschap een samenhangend plan op te stellen hoe de vesting versterkt kan gaan worden, gefaseerd in de tijd en als onderdeel van ruimtelijke ontwikkelingen. Op de kaart op de volgende pagina zijn kansen voor herstel van de vesting aangegeven. Voorbeeld van een brede ‘natte voet’ (water en/of rietzone) rond een vestingwal (referentie fort van de Zuiderwaterlinie) 24 Stadsvisie Blokzijl 25 Stip op de horizon 2030/2050 P P P P P herstel vesting en zicht wandelroute Kansen voor herstel vesting (in samenhang met ontwikkelingen die zich voordoen) 1. Aan de zuidzijde van de stad ligt een kleine camping (Camping de Sas). Wanneer deze verplaatst zou kunnen worden kan een groot deel van de vestingwerken weer open en zichtbaar worden gemaakt. Omdat een deel reeds bebouwd is geraakt zal dit niet geheel in zijn oorspronkelijke vorm kunnen. Wel is hier voldoende ruimte om de vesting als beeld, met een grondwerk, bomen, water en riet opnieuw vorm te geven. Met de aanleg van de nieuwe ontsluitingsweg zal deze zijde van de stad een nieuw beeldbepalend stadsgezicht kunnen gaan vormen. 2.

Met de aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg zal een nieuwe verkeersveilige aansluiting (rotonde) op de N333 gemaakt moeten worden. Als een deel van de weg op wat meer afstand van de vesting wordt aangelegd, kan (de nu afgesneden) fortificatie hersteld worden met een brede ‘natte voet’ (water en/ of rietzone) ervoor. De nieuwe entree naar de stad wordt hiermee ruimtelijk gemarkeerd aan de provinciale weg en zo met de kleine omlegging in de weg, ook ruimtelijk meer zichtbaar als entree of ‘de poort’ naar Nationaal Park. Ook komend vanaf de Kuinderdijk is dit stadsgezicht zichtbaar. 3. Aan de noordkant ligt er de kans om met een eventuele herontwikkeling van de botenhuizen de noordpunt van de vesting te herstellen. Op deze punt stond ooit een molen aan het open landschap. Belangrijk is om eventuele nieuwe bebouwing hier zeer zorgvuldig in te passen, zodat de geleidelijke opbouw van het stadsgezicht, van laag naar hoog, met de kerk daarboven, behouden blijft. Het ontwerpen in dit stadsgezicht vergt een zeer zorgvuldige aanpak. Het zicht op de Lage Wal, de (toekomstige) functie van de boerderij aan de Steenwijkerweg, een (groene) inpassing van de nieuwbouw op de Rietvink en het recreatiepark en wandelroutes rond de stad moeten hierin worden meegenomen. 4. Aan de oostkant van de stad is de vesting niet meer zichtbaar.

Deze kan ruimtelijk meer zichtbaar en beleefbaar gemaakt worden, bijvoorbeeld door de wal meer zichtbaar te maken. De entree naar de historische stad, rond de Matenbrug, aan de doorgaande fietsroute naar Giethoorn, wordt hiermee markanter en aantrekkelijker. 5. Rondje vesting Het herstel van de vesting biedt kansen voor de ontwikkeling van een aantrekkelijk wandelrondje rond de stad. Cruciale schakels zijn (a) de Kleine Breestraat, (b) langs het water bij Kaatje bij de Sluis, (c) verbinding over de Sas (NB. als alternatief kan - in combinatie met de aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg - een verbinding buitenom gerealiseerd worden). 1. 2. 3. 4. Beschermd Stadsgezicht Bestaande vestingwal Reconstructie vestingwal Markant punt /kunstwerk Bestaand water, stadsgracht Reconstructie stadsgracht Bestaande boomstructuur Continueren boomstructuur Bestaand wandelpad Nieuw wandelpad Nieuwe voetgangersbrug Veilige aansluiting combineren met vestingherstel Oude Verlaat & Wortelmarkt als verblijfsruimte Belangrijke Stadsgezichten openhouden/ versterken

26 Stadsvisie Blokzijl 27 Stip op de horizon 2030/2050 Herstel bastion in samenhang met aanleg nieuwe entreeweg naar Blokzijl Beleefbaar maken van het open stadsgezicht met brugje en wandelroute De vesting meer herkenbaar maken, aan de fietsroute Jonen - Dwarsgracht - Giethoorn Herstel vesting met open stadsgezicht, nieuwe orientatie op het landschap en ontsluitingsweg Kans voor nieuw stadsstrandje, haventje en/of natuur Aanblik op de vesting verlevendigen met bootjes en parkeren langs de kanaalweg onder mooie brede laan P P P Schets kansen voor versterking vesting 28 Stadsvisie Blokzijl 29 Stip op de horizon 2030/2050 Kansen voor het verlevendigen van het aanzicht, bijvoorbeeld met bootjes (i.c.m. verleggen dam) Kansen voor herstel vesting aan de zuidzijde, in combinatie met de verplaatsing van de camping. Kansen voor het aantrekkelijker maken van de entree naar de vesting.

30 Stadsvisie Blokzijl 31 Stip op de horizon 2030/2050 Overlast en schade door autoverkeer door de stad Minder auto's in de stad biedt kansen voor meer verblijfskwaliteit Bijvoorbeeld op het Oude Verlaat (beeld stadsplein in Deventer, ontwerp BoschSlabbers, landschapsarchitecten) Aanpak parkeer- en verkeersoverlast, aanleg nieuwe ontsluitingweg De aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg is een belangrijke voorwaarde voor de versterking van het stadshart. Met deze weg hoeft al het auto-, vracht- en landbouwverkeer dat aan de andere kant van de sluis moet zijn (in de woonwijken, het recreatiepark en de landbouwgebieden) niet meer door de stad. Uit eerdere verkeerskundige onderzoeken komt naar voren dat er - mede door het toenemend recreatief verkeer (o.a. door de omvorming van het recreatiepark Tussen de Diepen naar vakantiewoningen) en zwaar landbouwverkeer - geen goede alternatieven zijn om de verkeersdrukte door de stad op een andere manier te verminderen. Autoluwe inrichting stadshart met meer verblijfskwaliteit De omleiding van het autoverkeer rond de stad opent de mogelijkheden om het stadshart meer autoluw in te richten, gericht op wandelaars en fietsers, met een hoge verblijfskwaliteit, horeca, winkeltjes en voorzieningen.

Met minder geparkeerde auto’s op straat ontstaat er daarbij meer ruimte voor groen, speel- en verblijfsplekken en/of terrassen en een klimaatbestendige inrichting. Een herinrichting van publieke ruimte biedt daarbij kansen om de historische betekenis van de stad meer zichtbaar en beleefbaar te maken. Een bijzondere kans biedt bijvoorbeeld het beter markeren van het Oude Verlaat. Dit is het restant van de ‘Steenwijkse Zijl’ (een sluis) die werd aangelegd in 1438 als verbinding tussen Steenwijk en de Zuiderzee. Aanvankelijk werd deze gebruikt voor de overslag van veldkeien. Deze sluis werd later gedempt, deels bebouwd en staat nu vol met geparkeerde auto’s. Door de oogharen kijkend zou deze ruimte (zonder auto’s) een aangenaam groen en koel terras kunnen bieden als aanvulling op de kolk. Met een hersteld doorzicht naar de kolk en de Sassluis (volksmond de Sas) zou hier een breder verhaal verteld kunnen worden over het ontstaan van Blokzijl. In een vervolgstap kan samen met bewoners en ondernemers verkend worden hoe een auto-luwe herinrichting van de binnenstad concreet invulling kan krijgen.

32 Stadsvisie Blokzijl 33 Stip op de horizon 2030/2050 Wens is meer regie op het waardevolle historische stadsbeeld en de open stadsgezichten te voeren. Regie op het stadsbeeld Er is bij bewoners behoefte aan een meer samenhangende ‘beeldtaal’ voor bijvoorbeeld straatmeubilair, (gevel) reclames, duurzaamheidsmaatregelen en de architectuur bij nieuwbouw. De wens van Plaatselijk Belang voor meer regie focust zich op het Beschermd Stadsgezicht. Maar het aanzien van nieuwe ontwikkelingen rond het stadsgezicht (in de woonwijken, het recreatiepark, op erven, het bedrijventerrein) zijn hiervoor ook belangrijk. Nieuwbouw mag zich onderscheiden van de historische bouw, maar het mag het stadshart niet overschaduwen: het laten stralen van het stadshart staat voorop. Nieuwe ontwikkelingen (zoals een nieuwe autobrug over het Vollenhoverkanaal, kleine voetbrugjes, woningbouw, erftransformaties, …) kunnen bijdragen aan de identiteit van Blokzijl, bijvoorbeeld door vormgeving, kleur- en materiaalgebruik. Aanbevolen wordt de komende periode meer aandacht aan de beeldtaal van nieuwe ontwikkelingen in én rond de stad te geven. T en aanzien van zonnepanelen wordt voorgesteld hier in het Beschermd Stadsgezicht zeer terughoudend mee om te gaan.

Het zonnepark dat in ontwikkeling is en de grote dakvlakken op het bedrijventerrein en agrarische erven bieden met elkaar meer dan voldoende mogelijkheden om zonne-energie voor Blokzijl op te wekken. Via coöperaties kan de duurzame stroom gedeeld worden met de bewoners. Voorstel is een samenhangend Beeldkwaliteitsplan op te stellen, voor zowel de binnenstad (Beschermd Stadsgezicht) als de omliggende wijken (wonen, werken, voorzieningen, recreatie) en zowel ten aanzien van bebouwing als inrichting buitenruimte, straatmeubilair, reclame en inpassing duurzame energie. Met een filter van beplantingen kan het zicht op de witte opvallende bebouwing in de stadsranden wat verzacht worden. 34 Stadsvisie Blokzijl 35 Stip op de horizon 2030/2050 Open stadsgezichten De vestingwal - met de duidelijke entrees tussen de wallen door - vormen een duidelijke grens tussen binnen en buiten de stad: binnen is het stedelijk, buiten ligt het open landschap. De open landschappen rond de vestingen zijn daarom een belangrijk onderdeel van het stadsgezicht. Bewoners geven aan dat zij ook graag zien dat het open landschap rond Blokzijl behouden blijft, met zichten op de kerk, vergezichten naar het Giethoornsche Meer en doorzichten vanuit de kolk richting de voormalige Zuiderzee. Het open landschap rond de stad vormt zo mede een belangrijk onderdeel van de kwaliteit en identiteit van het stadje.

Op dit moment heeft het noordelijk stadsgezicht een beschermde status. Met de stadsvisie wordt voorgesteld om ook de huidige open landschappen aan de zuidkant en westkant als nieuwe open ‘stadsgezichten’ duidelijker te benoemen als van waarde voor de toekomst. Met de aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg en herstel van de vestingwerken kan er aan de zuidzijde een nieuw, betekenisvol stadsgezicht ontwikkeld worden. De ruimte biedt kansen voor wandel- en struinpaadjes, mooie oevers en waterlopen, natuur, landbouw en recreatie en een stadsstrandje. De nieuwe beweegbare brug over het Vollenhoverkanaal kan een nieuw markant punt in deze ruimte gaan vormen. De nieuwe weg en brug vragen om een zorgvuldig ontwerp, als onderdeel van het stadsgezicht, met de vesting, de open ruimte en ruilverkavelingserven. Waarde van de open stadsgezichten: zicht op de stad, zicht vanuit de stad op het open landschap Nieuwe stadsgezicht, aan de zuidzijde van Blokzijl. Met een nieuwe ontsluitingsweg gaat deze zijde van de stad een belangrijke entree vormen. De ruilverkavelingserven vormen hier - met hun oranje dakvlakken en erfbeplantingen markante plekken in de ruimte. Het stadsgezicht aan de noordkant van de stad. Het aanzicht is van hoge waarde. 36 Stadsvisie Blokzijl 37 Stip op de horizon 2030/2050 Erfkwaliteit Rondom Blokzijl liggen in het landschap markante boerenerven.

Ook deze erven zijn belangrijk voor de kwaliteit en belevingswaarde van de open stadsgezichten en het omliggende landschap. Voorstel is de (vrijkomende) agrarische erven bijzondere ontwerpaandacht te geven, waarbij zowel gekeken wordt naar passende functies (wonen, recreatie, voorzieningen, kleinschalige ambachten, nieuwe vormen van agrarisch grondgebruik, …), functionele samenhang met het omliggende landschap, landschappelijke inpassing, als de architectuur van erfbebouwing. Denk bijvoorbeeld aan behoud van de kenmerkende erfbeplantingen en oranje dakvlakken van de ruilverkavelingsboerderijen versus bijvoorbeeld de rieten kappen van de boerderijen op de oude duintjes.

Voorbeeld van zorgvuldige ontwerpaandacht bij inpassing nieuwe functies (ontwerp: Sigurd Larsen, Michelberger hotel) Voorbeelden van voortbouwen aan de bijzondere kwaliteiten van agrarische erven ('Potatoshed', ontwerp: Julius Taminiau Architects) 38 Stadsvisie Blokzijl 39 Stip op de horizon 2030/2050 Legenda Bebouwing Historische kern Woonwijken / bedrijventerrein Recreatieve voorzieningen Uitbreidings- en verdichtingslocaties Kansen voor voorzieningen Infrastructuur (Nieuwe) hoofdontsluiting auto Hoofdroutes voor de fiets Wandel/struinpaden Hoofdvaarroute Kanoroute Bruggen / (trek) pontjes Erfgoed, groen & water Beschermd stadsgezicht (Herstel) vesting Open stadsgezichten Belangrijke zichten Groene stadsranden Groene plekken Groene erven Kansen voor bomen en bos w w w s t a d s g e z i c h t s t a d s g e z i c h t w w w w w P OV HUB p i i s t a d s g e z i c h t Historische stad komt weer tot bloei Herstel vesting, als groene wandeling rond de stad 'Nieuw stadsgezicht' aan de zuidzijde, in samenhang met de aanleg van de nieuwe weg Meer beeldregie op de omgeving van het stadsgezicht (bedrijventerrein, woonwijk, vakantiepark) Waardevolle zichten op de stad en vanuit de stad op het landschap open houden Filter van beplantingen voor opvallende bebouwing Autoluwe binnenstad, meer ruimte voor verblijf en beleving van de historische bijzonderheden Zorgvuldige inpassing en

ontwikkeling van de kenmerkende erven in de stadsrand 40 Stadsvisie Blokzijl 41 Stip op de horizon 2030/2050 Wat zijn de wat langere termijn trends, ontwikkelingen en opgaven waar met de ontwikkeling van Blokzijl rekening mee gehouden zou moeten worden? Naast sociaal-economische verwachtingen (die centraal staan in visiepunt 4), zijn er opgaven rond klimaatverandering, water, natuur, biodiversiteit en landbouw die grote uitdagingen betekenen, maar ook nieuwe kansen bieden. Visiepunt 2 Toekomstbestendige stad en duurzaam ommeland Inspelen op (lange termijn) opgaven: naar een duurzame, klimaatrobuuste stad in een aantrekkelijk natuurinclusief landschap 42 Stadsvisie Blokzijl 43 Stip op de horizon 2030/2050 Kans op wateroverlast in de lage delen (kaart Fluvius) Klimaatverandering De klimaatverandering zal de komende decennia een steeds belangrijkere factor worden voor het grondgebruik, de natuur en de ruimtelijke ordening. Zowel verdroging, hittestress als wateroverlast zijn ontwikkelingen waar rekening mee moet worden gehouden. Ook bij locatiekeuze voor nieuwe functies (wonen, voorzieningen, ...) zal hier steeds nadrukkelijker rekening mee moeten worden gehouden.

Ruimte voor water (Mogelijke) wateroverlast kan vooral in de lage delen van de stad en het landschap optreden, vooral als hier bijvoorbeeld woningen staan of wegen liggen en er geen of onvoldoende rekening is gehouden met ruimte is voor waterberging en afvoer. De locatie van de camping aan de zuidkant van Blokzijl is een voorbeeld van zo’n kwetsbare, laaggelegen plek. Ook de Noordermaten, en de omgeving van ‘de Ploats’ , de Steenwijkerkolk, de Wortelmarkt, het Boffersweidje (rond de supermarkt) zijn laaggelegen plekken binnen het bebouwde gebied van Blokzijl. Met de ontwikkeling van nieuwe functies, vervangen riolering en bijvoorbeeld de herinrichting van het stadshart is het relevant om meer dan voorheen rekening te houden met ruimte voor water. Voorkomen hittestress Ook het voorkomen van hittestress vraagt aandacht, in de bebouwde gebieden maar ook bijvoorbeeld voor de koeien in de wei. Hiervoor zijn schaduw, bos en bomen nodig. Schaduw kan op hete momenten de gevoelstemperatuur verlagen met 7 tot 15 °C; grote bomen en bosjes kunnen de gevoelstemperatuur zelfs met 12 tot 19 °C verlagen. Meer grote bomen en kleine bosjes in de stad, rond de vesting en in de wijken kunnen daarmee in belangrijke mate bijdragen aan het dempen van de klimaateffecten. Omdat bomen tijd nodig hebben om groot te worden is het belangrijk dit nu mee te nemen in alle ruimtelijke ontwikkelingen.

Op de kaart zijn indicatieve voorstellen voor locaties gedaan. Bomen geven schaduw en koelte op hete dagen. Meer kans op hittestress bijvoorbeeld op de kade en in de woonwijken. (kaart Fluvius) T oenemende kans op clusterbuien 44 Stadsvisie Blokzijl 45 Stip op de horizon 2030/2050 Meer groen in de wijken (voorbeeld Rietensplein, Leuven) Mogelijkheden om de stad en de wijken aan te passen op klimaatverandering Meer groen in de stad (voorbeeld aanleg van meer groen in een Singelpark rond de binnenstad van Leiden) Aanleg groene wadi's (Nijmegen, ontwerp Zwarte Hond, De Urbanisten) 46 Stadsvisie Blokzijl 47 Stip op de horizon 2030/2050 Opgaven in het buitengebied Naast klimaatverandering zijn voor het buitengebied de lange termijnopgaven rond natuur en landbouw van belang voor de toekomst. Blokzijl grenst aan de oostzijde aan het Natura 2000-gebied de Weerribben-Wieden en aan weidevogellandschappen. Agrarische bedrijven staan momenteel voor grote uitdagingen rond de aangescherpte milieueisen, stikstof, mest, klimaat (CO2 uitstoot), waterkwaliteit, biodiversiteit en dierwelzijn. Met de blik op de lange termijn zal de landbouw in het veenweidelandschap meer ‘natuurinclusief’ worden, met hogere waterpeilen (gericht op veenbehoud en verminderen CO2 uitstoot), minder mest (minder stikstof en fosfaten) en een hogere biodiversiteit.

Het veenweidelandschap zal op termijn zo wat natter, gevarieerder en diverser worden, met meer variatie in type graslanden, meer biodiversiteit, veel weidevogels en natuurlijke oevers langs de sloten. Blokzijl grenst aan de noord-, oost- en zuidzijde aan veen(weide)landschappen met hoge natuurwaarden (N2000, weidevogelgebieden). De landbouw staat hier voor grote opgaven. Impressie natuurinclusieve landbouw in het veenweidegebied (Ruimtelijke Verkenning buitengebied Steenwijkerland, VPxDG, 2024) N2000 Nationaal Park Weerribben-Wieden weidevogelgebied

48 Stadsvisie Blokzijl 49 Stip op de horizon 2030/2050 Kansen voor sterkere verbindingen tussen Blokzijl, het landschap, de agrariërs en de natuur Naast grote uitdagingen voor de betreffende agrariërs, kan deze ontwikkeling ook nieuwe kansen bieden, zowel voor de agrariërs als voor Blokzijl. Met deze Stadsvisie wordt voorgesteld om de transitie van het buitengebied te omarmen, het landschap met de erven beter te verbinden met Blokzijl. Voor de agrarische bedrijven en stoppende agrariërs kunnen sterke verbindingen met Blokzijl mogelijk gaan bijdragen aan nieuwe verdienmodellen, door lokale afzetmogelijkheden, meer activiteiten en/of ontwikkelingsmogelijkheden op de erven. Nieuwe functies op erven Het voorstel is nader te verkennen hoe er meer ruimte geboden kan worden voor agrarische verbreding (bijvoorbeeld verkoop van streekproducten, herenboeren, recreatie, natuurexcursies, kinderopvang, etc.. ) en nieuwe functies op (vrijkomende) erven, zoals wonen, kleinschalig werken, recreatie, verblijf, etc. Altijd in samenhang met de versterking van de groene stadsrand en de betere verbindingen tussen stad, landschap, agrariërs en natuur. Groene afronding van de stad, stadsrand als verbinding tussen stad en landbouw Door de aanwezigheid van het veen, het Natura 2000-gebied en de weidevogelgebieden kan Blokzijl zich niet meer aan de oost- en zuidzijde verder uitbreiden.

Met de Noordermaten komt Blokzijl tot een afronding aan deze kant van de stad. In samenhang met de ontwikkelingen in het buitengebied ligt hier een kans om tot een groene afronding te komen met betere verbindingen tussen Blokzijl, het landschap en de natuur. Zie ook ambitie 3 'Blokzijl als poort naar de natuur'. Nieuwe functies op erven Groene afronding van de stad aan de kant van de veenweidelandschappen De Nije Mieden in Friesland (voorbeeld van een bedrijf dat een omslag heeft gemaakt van groot gangbaar bedrijf op 242 ha, naar natuurinclusief, biologisch-plus in combinatie met natuurbeheer, streekproducten, valuta-voor-veen, verbindingen met de omgeving)

50 Stadsvisie Blokzijl 51 Stip op de horizon 2030/2050 Blik op de lange termijn Voor de komende 10 jaar bieden de bestaande locaties binnen Blokzijl voldoende ruimte voor woningen, bedrijven en voorzieningen (zie ook visiepunt 4). Om voorzieningen op peil te kunnen houden zijn er daarna wellicht nieuwe uitbreidingslocaties nodig. Aan de kant van het veen(weide)landschap zijn daarvoor geen of zeer beperkte mogelijkheden. Een groot deel van het gebied is Natura2000-gebied en/of belangrijk als weidevogelgebied. Daarbij is voor nieuwe woon- werklocaties het principe ‘bodem en water sturend’ leidend. Dit betekent dat de lage delen in het landschap meer en meer gereserveerd zullen moeten worden voor waterberging en dat er voor bouwlocaties vooral zal worden gekeken naar hogere, drogere gebieden met een lage overstromingskans in de toekomst. Toekomst voor de Blokzijler Uiterdijken Aan de ‘overzijde’ van Blokzijl ligt zo’n toekomstbestendig hoog en droog gebied, bestaande uit het kenmerkende blokzijlerzand. Deze voormalige buitendijkse zandbank van de Zuiderzee ontwikkelde zich vanaf het midden van 17de eeuw voor de haven van Blokzijl. De zandbank werd door aanspoeling van zand en opslibbing steeds hoger. Na drooglegging van de Zuiderzee én de ontwatering en inklinking van de veengronden is deze zandbank nu een stabiele hogere plek in het landschap geworden.

Het gebied ligt ruimschoots hoger (op ca 0,00-1,00 plus NAP) dan de omliggende klei- en veengronden (op ca 0,3 - 1,20 min NAP). Voor de lange termijn liggen hier nieuwe kansen voor Blokzijl. Wellicht een kans om een eigentijds, bosrijk 'hoger land' te ontwikkelen, met nieuwe (voedsel) bossen, bomen, woningen en recreatie, met hogere peilen (om wegzijging uit de Weerribben-Wieden tegen te gaan). Voorstel is de mogelijkheden voor de lange termijn ruimtelijk nader te verkennen. Voor de korte termijn (tot 2030) betekent dat met de Stadsvisie wordt ingezet op een mooie, aantrekkelijke, duurzame, natuurinclusieve afronding van Blokzijl aan het veengebied. En dat voor nieuwe ontwikkelingen en grotere opgaven naar de ‘overzijde’ - naar de Blokzijler Uiterdijken - zal worden gekeken. De arcering die hiervoor op de kaart staat is suggestief. Historische kaart De kust voor Blokzijl verzandde in de 17e eeuw. Lange termijn: wonen in een bosrijk Blokzijler Uiterdijken? (beeld: Zeist, Groosman architects en MAKE space) Geschiedenis als inspiratie voor de toekomst Blokzijl had in het midden van de 17de eeuw een gerieflijke havenkom waar schepen veilig en beschut hun ladingen konden laden en lossen. Maar al vanaf de eerste aanleg bleek dat de toegankelijkheid van de haven werd belemmerd door het zand dat door de zee aangevoerd werd.

In de loop van de zeventiende eeuw werd buitendijkse aanslibbing en verzanding een steeds groter probleem. In 1663 en 1664 werd daarom de toegang tot de haven verlengd, uitgediept en voorzien van strekdammen. Aan het eind van de noordelijke strekdam kwam een lichtopstand, ook wel havenlicht genoemd.' Hoogtekaart Op de huidige hoogtekaart is de strandwal die zich voor de kust van Blokzijl ontwikkelde goed te zien. De Zuiderzee is drooggelegd en de veengebieden zijn ingeklonken, waardoor deze zandige rug nu het hoogste deel van het landschap is. Op de huidige topografische kaart is dit gebied aangeduidt als de 'Blokzijler Buitenlanden', in de volksmond wordt dit gebied nog steeds de 'Blokzijler Uiterdijken' genoemd, naar de oorspronkelijke historische naamgeving.

(NB het gebied wat op de topkaart als de Blokzijler Uiterdijken staat aangeduid wordt hiermee niet bedoeld.) +1,0 NAP 52 Stadsvisie Blokzijl 53 Stip op de horizon 2030/2050 s t a d s g e z i c h t s t a d s g e z i c h t w w w w w P OV HUB p i i s t a d s g e z i c h t T oekomstbestendige stad en duurzaam ommeland Meer bomen en groen in de stad en plekken voor de opvang van water Groene stadsrand, meer verbindingen tussen stad, landschap, landbouw en natuur Kansen voor nieuwe functies op de erven, die bijdragen aan de versterking van de omgevingskwaliteiten Rekening houden met het natter worden van het veenweidegebied, natuurinclusieve landbouw ondersteunen Voor de toekomst en grotere ontwikkelingen de mogelijkheden van het Blokzijler Uiterdijken verkennen Meer bomen en groen in de wijken, meer ruimte voor waterberging Legenda Bebouwing Historische kern Woonwijken / bedrijventerrein Recreatieve voorzieningen Uitbreidings- en verdichtingslocaties Kansen voor voorzieningen Infrastructuur (Nieuwe) hoofdontsluiting auto Hoofdroutes voor de fiets Wandel/struinpaden Hoofdvaarroute Kanoroute Bruggen / (trek) pontjes Erfgoed, groen & water Beschermd stadsgezicht (Herstel) vesting Open stadsgezichten Belangrijke zichten Groene stadsranden Groene plekken Groene erven Kansen voor bomen en bos w w w

54 Stadsvisie Blokzijl 55 Stip op de horizon 2030/2050 Voor de toekomst en grotere ontwikkelingen de mogelijkheden van het Blokzijler Uiterdijken verkennen 56 Stadsvisie Blokzijl 57 Stip op de horizon 2030/2050 Visiepunt 3 Poort naar de natuur Blokzijl versterken als poort naar Nationaal Park Weeribben-Wieden Blokzijl is een van de recreatief- toeristische poorten rond Nationaal Park Weerribben-Wieden. Het maakt deel uit van de ‘schil’ rond de natuurkern van Nationaal Park, met aantrekkelijke stadjes, erven, voorzieningen en agrarische cultuurlandschappen. Het doel is dat bezoekers hier hun auto parkeren, en te voet, of met fiets of boot verder Blokzijl en het natuurgebied ingaan. De drukke, overbelaste dorpen (zoals Giethoorn, Nederland, Dwarsgracht en Jonen) en delen van de natuur kunnen hiermee wat worden ontzien. De poortfunctie biedt omgekeerd kansen voor vitale, levendige dorpen en stadjes rond de natuur. Op dit moment komen er jaarlijks bijna 100.000 bezoekers naar Blokzijl. De parkeerplaats aan de Kanaalweg, net buiten de vesting, werkt goed als overstapplaats: veel mensen laten hier hun auto staan om op de fiets of wandelend verder te gaan. In 2022 is hier een hub met elektrische deelfietsen geplaatst. De stad is - vooral zomers - rond de kolk een levendige plek met restaurants, winkeltjes en allerlei activiteiten.

In de bewonersbijeenkomsten zijn er allerlei ideeën geopperd om de poortfunctie te verbeteren, mede om de leefbaarheid te versterken en de voorzieningen in de kern in stand te kunnen houden. De verkeersdrukte in de stad moet minder worden en er moet meer te doen en te beleven zijn (dan blijven mensen langer of komen ze vaker terug). Vaarroutes en aanlegplekken kunnen Blokzijl als poort naar de natuur 58 Stadsvisie Blokzijl 59 Stip op de horizon 2030/2050 worden verbeterd en uitgebreid, de recreatieve routes door de stad en verder naar de natuur moeten worden uitgebreid en daarnaast ook aantrekkelijker worden. Ook zou het landelijk gebied meer bij de stad betrokken kunnen worden. De afstand tussen Blokzijl en de ‘echte natuur’ voelt nu ver. De Stadsvisie laat de condities (voorwaarden) zien waarmee de kwaliteit én belevingswaarde van het historische stadshart kan worden versterkt: een autoluw stadshart, een aantal aantrekkelijke plekken en pleinen, goede parkeervoorziening(en) buiten de stad, een informatiepunt en versterking van de vestingstructuur en wandelroutes met mooie plekken in het landschap rond de stad.

De kolk in Blokzijl, levendig hart van de stad 60 Stadsvisie Blokzijl 61 Stip op de horizon 2030/2050 Blokzijl Steenwijk A6 Kuinre Zuiderzeeroute poort Nationaal Park natuurkern Nationaal Park natuurkern Nationaal Park fietsroute P P Jonen Dwarsgracht Giethoornse meer Beulakerwijde Giethoorn Nederland Baarlo Muggenbeet Kalenberg Ossenzijl Vollenhove Zwartsluis Benutten van de strategische ligging, tussen de Randstad en de Weerribben-Wieden Blokzijl had eeuwenlang een centrale positie bij de ontginning van het achterliggende veenlandschap. De stad ontstond op de plek waar de Steenwijker Aa uitmondde in het Almere. Met sluizen (zijlen) in de zeedijk werden eerst veldkeien uit Steenwijk en later turf uit de omgeving van Giethoorn afgevoerd en verhandeld naar de steden in het westen. T oen de turfwinning zich op commerciële schaal ontwikkelde was Blokzijl de belangrijkste havenplaats in deze regio. De hele grachtenstructuur, waaraan ook Jonen, Dwarsgracht en Giethoorn ontstonden, is gericht op Blokzijl. Met de drooglegging van de Noordoostpolder is de positie van Blokzijl ruimtelijk sterk veranderd. Door het Vollenhoverkanaal heeft Blokzijl echter een plek aan de doorgaande vaarroute, tussen de randmeren, Weerribben-Wieden en Friesland weten te behouden.

Via de Flevopolder en de A6 ligt Blokzijl weer op een strategische positie tussen de Randstad, de Weerribben- Wieden, Giethoorn en Steenwijk. Deze positie kan richting de toekomst beter worden benut voor behoud en ontwikkeling van de vitaliteit (functies en voorzieningen in de stad). Blokzijl had eeuwenlang een centrale positie bij de ontginning van het achterliggende veenlandschap. Alle vaarten zijn gericht op Blokzijl. Blokzijl was de poort naar het achterland. Kans om Blokzijl als recreatieve poort naar Nationaal Park Weerribben-Wieden sterker op de kaart te zetten 62 Stadsvisie Blokzijl 63 Stip op de horizon 2030/2050 Aantrekkelijke ontvangst langs de Kanaalweg De poortfunctie van Blokzijl kan worden versterkt door de uitbouw van de ontvangst langs de Kanaalweg. - Met een nieuwe aansluiting aan de N333 (met een rotonde, verlegging van de weg en herstel westelijke punt van de vesting) wordt Blokzijl een markant punt aan de doorgaande weg. Blokzijl toont zich met haar vestingwerken. Mogelijk kunnen er bootjes in het water voor de vesting komen (middels een verplaatsing van de dam), waardoor het aanzicht nog wat levendiger wordt. - Kans is de verplaatsing van het OV-punt van de Kuinderdijk naar de nieuwe aansluiting. Hiermee ontstaat een mooi open zicht (zonder borden en objecten) op de historische vesting.

- De huidig parkeerplaatsen zijn nu eenvoudig maar prima ingepast met hagen langs de Kanaalweg. Om de parkeercapaciteit te vergroten kan de strook met parkeerplaatsen, hagen en bomen verder worden doorgetrokken worden, voorlangs de sportvelden, tot aan het Waterkeringpad (entree naar de stad). De parkeerplaatsen komen dan ook dichter bij het mooie wandelpad met de grote kastanjebomen naar de havenkolk te liggen. - Met een grotere parkeercapaciteit kan een deel van de parkeerplaatsen uit de stad worden verplaatst en kan de poortfunctie versterkt worden. - Deze entree kan (op termijn) versterkt worden door de herinrichting (of verplaatsing van) van de buitendijkse parkeerplaats, het waterwerk in het dijkje en (eventueel) de woonboten. Met het verplaatsen van de camping, het herstel van de vestingwerken en de aanleg van een nieuwe brug over het kanaal wordt dit de nieuwe voorkant van de stad. Voor de lange termijn liggen er aan deze zijde van de stad kansen voor een nieuw informatiepunt, samen met een aantal voorzieningen die zowel voor de stad als bezoekers zijn (supermarkt / boerenmarkthal, (sport)kantine/terras, toiletten, tentoonstellingsruimte, etc.). Hier kunnen ook streekproducten vanuit het project 'Lekkers uit de Kop' kunnen verkocht worden. Boten die even op de bediening van de brug moeten wachten kunnen hier aanleggen.

Vanaf deze kant is er een heel mooi zicht op de vesting, de Sas, haven en kerk. Ook is er zicht op de nieuwe brug en de mooie ruilverkavelingserven - met de rode dakvlakken - in de stadsrand. Inspiratie voor combinatie van een ontvangstgebouw met een supermarkt (streekproducten), met een terras aan het water, aan een fietsroute en een groene omgeving (vesting) (ontwerp: Zwarte Hond voor supermarkt in Meerstad) Zicht vanaf de Kanaaldijk op de kerktoren, het laantje biedt een prachtige toegang tot de stad. Supermarkt met 'Lekkers uit de Kop'. 'Lekkers uit de Kop' is een voorbeeld van samenwerkingsverband lokale ondernemers onder de vleugels van Stichting Weerribben- Wieden.

64 Stadsvisie Blokzijl 65 Stip op de horizon 2030/2050 Aantrekkelijk stadshart De kans is bezoekers - naast de havenkolk - nog meer te laten zien en ervaren van de bijzonderheden en geschiedenis van de stad. - Het autoluw maken van de binnenstad, zitplekken en een herinrichting van bijzondere plekken zoals het Oude Verlaat en de Wortelmarkt zullen de stad aantrekkelijker maken voor een langer bezoek. - Ook de versterking van de vesting zal de stad aantrekkelijker maken. Naast een bezoek aan de kolk, kan daarmee een mooie, afwisselende, groene, (op zomerse dagen) koele wandeling rond de stad worden gemaakt. De vestingroute, met uitzichten over de omgeving, is een uitnodiging om de mooie omgeving verder te gaan verkennen. - Het herstel van de vesting aan de zuidzijde kan gecombineerd worden met een nieuw zwemstrandje, picknickweide of een klein evenemententerrein. Dit sluit aan op een ontwikkeling waarbij (op termijn) de zuidzijde meer en meer de voorkant van Blokzijl zal gaan vormen. - M et de aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg en een autoluwe binnenstad wordt de stad aantrekkelijker en leefbaarder, zowel voor bewoners als bezoekers. Er ontstaat ruimte voor een parkje om rustig te zitten, een pleintje met leuke terrasjes, straatjes met winkeltjes en horeca, meer ruimte voor activiteiten of evenementen.

Door een betere verblijfskwaliteit zal Blokzijl aantrekkelijker worden voor horeca, winkeltjes en allerlei (culturele) activiteiten. - Uit onderzoek blijkt dat in binnensteden die auto-luw zijn gemaakt en die meer sfeervol en aantrekkelijk zijn ingericht, de gemiddelde omzet van winkels hoger is dan in steden waar de inrichting minder goed is. Daarmee is een autoluwe binnenstad ook maatschappelijk en economisch aantrekkelijker. Kans is met een zorgvuldig planproces, herinrichting van de buitenruimte en aantrekkelijke vormgeving van specifieke plekken de kwaliteit, duurzaamheid en uitstraling van het stadshart te versterken. Bolwerk 's Hertogenbosch, een voorbeeld van een plek met open verharding, groen en grote bomen (ontwerp: OSLO) Schets autoluw, groen stadshart met aantrekkelijk verblijfsplekken en sterke relaties met de omgeving Groene straten, met doorlatende verharding Stadsplein in Deventer (ontwerp: BoschSlabbers)

66 Stadsvisie Blokzijl 67 Stip op de horizon 2030/2050 Karakteristieke recreatieve verbindingen met de omgeving Blokzijl ligt op een knooppunt van drie doorgaande recreatieve routes: (1) de lange afstandsroute over de voormalige zeedijk (Kuinderdijk/Vollenhoofse dijk), (2) de fietsroute via Jonen, Dwarsgracht naar Giethoorn en (3) de vaarroute over het kanaal naar het Giethoornsche Meer. De poortfunctie van Blokzijl kan worden versterkt door enerzijds deze routes verkeersveiliger, helderder en aantrekkelijker te maken. Anderzijds door het netwerk uit te breiden met betere verbindingen naar Nationaal Park en ommetjes rond de stad. De historische ontwikkeling van Blokzijl biedt aanknopingspunten om het karakter van de verschillende routes te versterken. Oer-Kuinder als verbindende landschappelijke structuur Blokzijl ontstond ooit als kleine agrarische nederzetting aan de Oer-Kuinder. Deze rivier is verdwenen, maar is nog wel in kronkelige fragmenten in het landschap en in de bodem terug te vinden. Er zijn mogelijkheden om de Oer-Kuinder weer meer zichtbaar te maken; als waterloop of natuurlijke laagte in het landschap, of als wandel/ fietsroute en/of als markering in het landschap.

Richting het zuiden kan met een route, die min of meer de loop van de Oer-Kuinder volgt, met een nieuwe schakel bij gemaal Stroink naar de dijk, een nieuw fiets/wandelrondje door de polder worden gemaakt. Richting het noorden kan gezocht worden naar mogelijkheden om een route door de weilanden naar Baarlo te maken. De fragmenten van bochtige sloten, landweggetjes en erven, kunnen daarmee meer samenhang krijgen. Oerkuinder. De ligging van deze (grotendeels) verdwenen rivier is terug te vinden in de ondergrond Voorbeeld fietsroute door het weidegebied van de Greidhoeke, ten zuidwesten van Leeuwarden (foto: Andries De La Lande Cremer) (Historische) landschappelijke structuren die Blokzijl met de omgeving verbonden, zoals de Oer- Kuinder, zeedijk, landpaden en de strekdam het Almere in.

68 Stadsvisie Blokzijl 69 Stip op de horizon 2030/2050 Zeedijk als recreatieve lange afstandsroute In de 14e eeuw werd de zeedijk aangelegd. Dit vormde de start van Blokzijl als overslag en handelsplaats. Er werden drie zijlen aangelegd: de ‘Ghieterse Zijl’ , Steenwijkse Zijl (nu het Oude Verlaat) en de ‘Grote Zijl’ of ‘Vollenhoofse Zijl’ (nu de sluis van Blokzijl). Over de dijk wordt nu vaak hard gereden door auto’s en zwaar verkeer waardoor deze als fietsroute niet echt aantrekkelijk is. Met een autoluwe inrichting, met minder zwaar verkeer over de dijk, een wandel/struinpad door de bloemrijke bermen, een aantal mooie erven om te bekijken of bezoeken en wellicht een aantal plekken om even te zitten of picknicken (met glaasje verse natuurmelk van de boer) kan de route over de zeedijk werkelijk een recreatieve drager van deze regio gaan worden. Rondje Jonen, Dwarsgracht, Giethoorn vanuit Blokzijl Met de ontginning van het veengebied brak in de 16/17e eeuw een bloeiperiode voor Blokzijl aan. De mooie monumentale woningen rond de kolk komen uit deze periode. Het is mooi om bezoekers dit verhaal te laten zien en ervaren. De fietsroute via Jonen, Dwarsgracht naar Giethoorn is de drager van dit verhaal. Maar er is nu geen aantrekkelijke route ‘terug van Giethoorn’ , alleen via fietspaden langs doorgaande wegen.

Van grote meerwaarde kan de ontwikkeling van een nieuwe schakel voor fietsers en wandelaars via de Gieterse Polder en Muggenbeet zijn. Landpaden naar Muggebeet De verbinding met het prachtige Muggenbeet, Kalenberg en Ossenzijl is nu mager. Het is niet aantrekkelijk om de langs de provinciale weg te fietsen of te wandelen. De historische routes door het veld naar Muggenbeet zijn met de aanleg van de provinciale weg verdwenen. Als deze op een of andere manier kunnen worden hersteld, zal Blokzijl veel beter verbonden zijn met Nationaal Park. Geopperd is het idee is een ‘pauperroute', die een link legt met de koloniën van Weldadigheid: kolonisten kwamen via Blokzijl met de boot en gingen naar Steenwijk, bij Muggenbeet van de boot en dan vanuit Steenwijk lopend naar Frederiksoord of Willemsoord. Een verbindende route kan via de noordkant van de stad, via het open stadsgezicht, en/of via de rand van het vakantiepark Tussen De Diepen gerealiseerd worden (met een pontje over het Noorderdiep?). Blokzijl aan de dijk (periode 1948- 1955) (Bron: Zuiderzeecollectie) Fragment uit kaart van Nicolaas ten Have uit 1648 70 Stadsvisie Blokzijl 71 Stip op de horizon 2030/2050 Relatie met Noordoostpolder / Zuiderzee Met de drooglegging van de Zuiderzee heeft Blokzijl een uitgestrekt nieuw ‘voorland’ gekregen. Met deze zijde zijn er nu nog steeds weinig relaties.

Met het zicht op de lange termijn kunnen de kansen van deze kant van Blokzijl niet buiten beeld blijven. Er liggen een aantal vakantieboerderijen en streekwinkels die een waardevol onderdeel zijn van het buitengebied van Blokzijl. Aanbeveling is te onderzoeken hoe de relaties hiermee kunnen worden versterkt. Met de aanleg van het zonnepark zal er een wandelroute via de dijk naar Blokzijl aangelegd worden. Vaarnetwerk Ook voor de versterking van het vaarnetwerk zijn er kansen aangedragen: - Bijvoorbeeld om het Zuiderdiep toe te voegen als schakel in het kanonetwerk. Dan ontstaat er vanuit Blokzijl een mooi rondje Noorderdiep - Giethoornsche Meer - Zuiderdiep. De recreatieve mogelijkheden rond de stad, in de schil rond Nationaal Park, worden hiermee vergroot. Er kunnen hier overstapplaatsen over de weg worden gerealiseerd. De route wordt aantrekkelijker als de dam in de Duinweg en Duinigermeerweg worden wordt vervangen worden door een brug of bevaarbare duiker. - Rich ting Muggenbeet kan het kanonetwerk versterkt worden, door een landbouwdam te vervangen door een brug of bevaarbare duiker. - Op gr otere schaal kan het kanonetwerk versterkt worden met een schakel tussen de Beulakerwijde en het Vollenhovermeer, via het Ettenlandsch kanaal langs het gemaal Stroink.

Inpoldering Zuiderzee, Blokzijl komt midden in het land te liggen, aan een vaarroute Ook met vaarroutes kan Blokzijl beter verbonden worden met het omliggende landschap en de natuurgebieden Voetbruggen op cruciale plekken (voorbeeld brug in Singelpark Leiden, ontwerp: Ontwerpbureau NEY en Partners) 72 Stadsvisie Blokzijl 73 Stip op de horizon 2030/2050 Kansen voor versterking recreatief netwerk rond Blokzijl 74 Stadsvisie Blokzijl 75 Stip op de horizon 2030/2050 Aantrekkelijke recreatieve routes Om de uitstraling van Blokzijl ‘als poort naar de natuur’ te versterken is het belangrijk om ook aandacht te geven aan de inpassing en inrichting en de verkeersveiligheid van de recreatieve routes. Bijvoorbeeld door duidelijk te laten zien dat de fiets voorrang heeft boven de auto’s; veilige oversteekplaatsen bij de doorgaande wegen; door bloemrijke bermen; bomen, singels en/of hagen te planten (waar dit kan); door een markering van bijzondere plekken, een steigertje aan het water, een mooie brug, etc. Daarbij is het aantrekkelijker als de routes op een vanzelfsprekende manier aansluiten op de stad en er niet gedwaald hoeft te worden door woonwijken.

T en aanzien van de fietsroute richting Jonen en Giethoorn: - De fietsroute richting Jonen en Giethoorn zal veel sterker worden wanneer deze meer doorgaand wordt ingepast en via de oorspronkelijke route (via Mauritsstraat) met een brug over het Zuiderdiep naar de Duinigermeerweg. Komend vanaf de andere kant (vanaf het vakantiepark) leidt het zicht over het water, op de kerktoren, recreanten op een vanzelfsprekende wijze naar het stadshart. Met open ruimten en zichten op markante punten worden bezoekers door de stad geleid. - Voor wandelaars wordt deze route aantrekkelijker met bomen langs de water (elzen of knotwilgen), een vrijliggend wandel- of struinpad door het veld, langs het water en eental aanlegplekken/zitsteigertjes/trekpontje, etc. - Met stroken langs de landwegen wordt het beeld (van de nu vaak kapot gereden bermen) verzorgder. - De verbetering van deze route kan worden opgepakt in samenhang met de herontwikkeling van de school de Schutssluis en omgeving, de praktijkruimte en de opwaardering van het campingterrein. Er is aandacht gevraagd voor de herkenbaarheid, continuteit en uitstraling van de belangrijke recreatieve routes. Hier is veel winst te behalen. Komend vanaf Jonen ligt de kerktoren in het zicht van de route. Recreanten moeten nu omfietsen door de woonwijken om in het stadshart te komen.

Met een fietspad rechtdoor (waar deze ooit lag) onstaat er een heldere, vanzelfsprekende route naar het centrum, met prachtig uitzicht over het landschap op de stadsrand en vestingwerken. Voorbeeld bomen (knotwilgen) langs de route, brede rietstroken langs het water, bloemrijke bermen, fietsvriendelijke inrichting. De uitwerking hiervan is een nadere ontwerpopgave. 76 Stadsvisie Blokzijl 77 Stip op de horizon 2030/2050 Aantrekkelijke groene stadsrand met ruimte voor activiteiten Met de Stadsvisie wordt ingezet op de ontwikkeling van een ‘groene stadsrand’ rond Blokzijl. Deze rand biedt mogelijkheden om wandelommetjes te maken, te spelen, te kanovaren, van het landschap, de natuur en dieren in de wei te genieten of bijvoorbeeld een erf in de omgeving, een zwemstrandje of uitkijkpunt te bezoeken. Met meer recreatieve mogelijkheden rond de stad zijn er voor bezoekers ook meer aanleidingen om langer in en rond te stad te verblijven. De verschillende kanten van de stad kunnen daarbij een eigen karakter krijgen. Voor een deel overlapt de voorgestelde groene stadsrand met Natura2000- en weidevogelgebieden. Door echter de natuurbeleving dichter naar de stad te halen, kunnen de natuurkernen verder weg juist meer worden ontzien. Mogelijke routes, vondertjes over sloten, kavelbeplantingen en groene erven zijn indicatief op de visiekaart aangegeven.

Hoe hier concreet invulling gegeven kan worden vergt nader ruimtelijk onderzoek. Allerlei mogelijkheden om de recreatieve gebruiksmogelijkheden rond de stad te vergroten en aantrekkelijker te maken, zeker in combinatie met landbouw, natuur, water en de erven 78 Stadsvisie Blokzijl 79 Stip op de horizon 2030/2050 s t a d s g e z i c h t s t a d s g e z i c h t w w w w w P OV HUB p i i s t a d s g e z i c h t Blokzijl als poort naar de natuur Aantrekkelijke ontvangst, mooie entreelaan naar de stad, met informatiepunt Autoluwe stad, met aantrekkelijke pleinen, rondwandeling door de stad en over de vesting Mooie plekken om te bekijken of langer te verblijven, strandje of park aan de voet van de vesting Blokzijl wordt met de vesting duidelijk gemarkeerd aan de weg Langer verblijf: fietsen, wandelen en varen in de omgeving van Blokzijl, op bezoek bij erven Verbeteren fietsroute door de wijk, terugbrengen brug in de Mauritsstraat Goede, aantrekkelijke verbindingen naar Nationaal Park, de route als belevenis Legenda Bebouwing Historische kern Woonwijken / bedrijventerrein Recreatieve voorzieningen Uitbreidings- en verdichtingslocaties Kansen voor voorzieningen Infrastructuur (Nieuwe) hoofdontsluiting auto Hoofdroutes voor de fiets Wandel/struinpaden Hoofdvaarroute Kanoroute Bruggen / (trek) pontjes Erfgoed, groen & water Beschermd stadsgezicht (Herstel) vesting Open stadsgezichten

Belangrijke zichten Groene stadsranden Groene plekken Groene erven Kansen voor bomen en bos w w w

80 Stadsvisie Blokzijl 81 Stip op de horizon 2030/2050 Het doel van alle ontwikkelingen is het behouden en creëren van een vitale, levendige stad, waar het goed wonen, werken, leven en recreëren is. Wat is er nodig om Blokzijl op lange termijn vitaal te houden? De bewoners vinden het belangrijk om het kleinschalige, levendige karakter van het stadje te behouden. De vele activiteiten, voorzieningen (de supermarkt, scholen, buurthuis, sportvoorzieningen, zwembad) en de mooie ligging in het landschap dragen daar aan bij. Het verschil tussen de zomerdrukte en winterrust wordt gewaardeerd. Ook de sociale gemeenschap van Blokzijl vinden bewoners belangrijk. Daarbij moet wel de bereikbaarheid met het OV verbeteren en zijn er zorgen over de woningnood en de verhuur van woningen aan seizoenarbeiders en vakantiegangers (airbnb). Er is behoefte aan meer woningen voor de eigen bewoners, vooral voor senioren en jongeren. Ruimte voor woningen tot 2030 Op dit moment heeft Blokzijl 565 woningen. In de Woonagenda van de gemeente is de behoefte aan woningen geraamd op 55 tot 75 woningen in de periode tot 2030. De huidige bouwlocaties binnen Noordermaten en de bestaande woonwijk zuid bieden nog ruimte voor ca 100 woningen. De bestaande bouwlocaties bieden zo ruim voldoende mogelijkheden om in de vraag tot 2030 te voorzien.

Aanvullend hierop kunnen er mogelijk nog meer locaties voor woningen beschikbaar komen. Bijvoorbeeld als de twee basisscholen worden samengevoegd op één locatie en/of op vrijkomende agrarische erven in de nabijheid (op fietsafstand) van de Blokzijl. Visiepunt 4 Vitale, levendige stad 82 Stadsvisie Blokzijl 83 Stip op de horizon 2030/2050 Lange termijn Voor de langere termijn zou de ijsbaan nog mogelijkheden kunnen bieden om binnen het bestaand bebouwd gebied extra woningen te ontwikkelen. De ijsbaan kan mogelijk verplaatst worden naar de zuidkant van Blokzijl, ingepast als onderdeel van de groene stadsrand. Daarna zijn er aan de kant van het veenlandschap (in verband met natuurwaarden en de grondslag van de bodem) en in de open polderruimte (met de waardevolle open stadsgezichten) geen of zeer beperkte mogelijkheden voor verdere uitbreidingen. Voor verdere en grotere ontwikkelingen kan er beter naar ‘de overkant’ - naar de Blokzijler Uiterdijken - worden gekeken. Dit is nu nog niet aan de orde, maar de mogelijkheden voor de langere termijn, zijn wel relevant wanneer er nagedacht wordt over (de verplaatsing van) voorzieningen, aanleg van infrastructuur, etc. Samen wonen, samen leven, samen zorgen De samenleving verandert, en daarmee verandert ook de behoefte aan het type woningen.