bijlage 2.2 - Energieadvies DUMAVA inclusief DUMO - vernieuwing museum in de Spijkervetstallen

Energieadvies Spijkervetstallen Kalverstraat 11, Steenwijk Projectnr: 240085 Versie: 1 Groningen, 29-5-2024

Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 2 van 17 Algemene gegevens Kalverstraat 11, Steenwijk Oorspronkelijke bouwjaar: 1905 Status: In gebruik Postcode: 8331 JL Huisnummer: 11 Plaats: Steenwijk Gemeente: Steenwijkerland Verblijfsobject ID: 1708010000006453 Pand ID: 1708100000000669 Gebruiksdoel: Industriefunctie Oppervlakte: 829 m2 (volgens berekeningen Uniec3) Monumentnummer: 508639 Huidig energielabel: G Nieuw energielabel na uitvoering maatregelen: A+++ Monument is niet labelplichtig. Indicatief nieuw energielabel opgesteld zie Bijlage 2: DUMO onderzoek Dijkoraad Eigendom: Gemeente Steenwijkerland Vestigingsnr. KVK: 54137756 Adres: Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Contactpersoon: D. Frikken Email: d.frikken@steenwijkerland.nl Tel: 06 - 23976894 Energieadvies Adviserende partij: ExploitatiePartners BV KVK: 78294274 Projectleider en adviseur: mevr. ing. E.K.R. Rijpstra-Pranger Email: e.rijpstra@exploitatiepartners.nl Tel: 06-27 590 599 Adviseur: G. van den Berg Duurzaam monumenten onderzoek Certificerende partij: Dijkoraad Projectleider Bas Zomer Inspecteur Oldenzaal Inschrijvingsnr. KVK: 06058288 Afbeelding 1: Overzichtsbeeld locatie (Kadaster BAG viewer, sd)

Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 3 van 17 Rekenfactoren Energietarief Voor het berekenen van de energiekosten en de terugverdientijden is er rekening gehouden met de volgende energietarieven (RVO, 2023): Prijs per kWh elektriciteit: € 0,29 euro per kWh elektra ex. BTW Prijzen zijn opgebouwd uit levering, transport en energiebelasting, met peiljaar 2023. CO2 uitstoot Voor de omrekenfactoren naar kg CO2 zijn de volgende kentallen gebruikt (CO2 emissiefactoren, 2023): • kWh naar CO2 0,328 kg CO2 per kWh • m3 gas naar CO2 2,134 kg CO2 per m3 gas Kosten natuurlijke vervangmomenten Voor het doorrekenen van terugverdientijd en het planbaar maken van maatregelen wordt geen gebruik gemaakt van het meerjarenonderhoudsbegroting (MJOB). Bij het schrijven van dit energieadviesrapport is er geen MJOB beschikbaar gesteld. Voor het doorrekenen van terugverdientijden wordt, wanneer de gegevens beschikbaar zijn gebruik gemaakt van de wettelijke vastgestelde terugverdientijd berekening (Kenniscentrum Infomil, 2023). Gebruikerstijden Voor het doorrekenen van maatregelen zijn de volgende gebruikstijden aangehouden: Maandag tot en met zaterdag, 10:00 – 18:00.

Gebruikte software Voor het opstellen van deze rapportage is gebruikt gemaakt van de volgende softwarepakketten: • LCVision Lifecycle Vision levert uitgebreide ondersteuning bij het transparant maken van bouwkosten voor nieuwbouw - en renovatieprojecten. Het programma omvat kostenberekeningen voor bouw, energie, elektrotechniek en werktuigbouwkundige aanpassingen, die naadloos geïntegreerd worden met de geldende wet - en regelgeving. Met behulp van verschillende scenario's kunnen de gevolgen van diverse maatregelen eenv oudig doorgerekend worden, wat bijdraagt aan een weloverwogen besluitvormingsproces. https://www.lifecycle.vision/ Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 4 van 17 • VABI EPA-U Vabi EPA U is een softwaretool die wordt gebruikt voor het uitvoeren van energieprestatieadvies (EPA) voor utiliteitsgebouwen. Het biedt mogelijkheden om de energieprestatie van commerciële panden te analyseren, te berekenen en te optimaliseren. Met behulp van Vabi EPA U kunnen energieadviseurs gebouweigenaren voorzien van gedetailleerde informatie over energiebesparende maatregel en, energielabels en rapportages om zo de duurzaamheid en energie-efficiëntie van utiliteitsgebouwen te verbeteren.

ExploitatiePartners maakt zelf geen energielabels, maar gebruikt de door de inspecteur gemaakte bronbestanden voor gebouwinformatie zoals technische installaties en isolatiewaarden. https://www.vabi.nl/product/vabi-epa-u/ • Digipesis Een kostenkentallen overzicht voor het verduurzamen van bestaand vastgoed. Officieel erkend door de Rijksoverheid als toetsingsprogramma https://digipesis.com/ Alle genoemde investeringsbedragen zijn ramingsbedragen exclusief btw . De bedragen geven de lezers van dit document een gevoel van richting qua investeringsbedragen. Deze zijn bedoeld om een weloverwegen afweging te kunnen maken of investeringen interessant en rendabel zijn. In sommige gevallen zijn diverse maatregelen door gerekend aan de hand van offertes. Dit wordt benoemd bij de gebruikte investeringsbedragen. Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 5 van 17 Inhoud 1 Spijkervetstallen Steenwijk .................................................................................................................... 6 1.1 Functionele beschrijving .................................................................................................................. 6 1.2 Technische beschrijving ..................................................................................................................

6 1.3 Energieverbruik ................................................................................................................................. 7 1.4 Energiebalans ................................................................................................................................... 8 1.5 Energielabel ...................................................................................................................................... 8 2 Inventarisatie verduurzaming ................................................................................................................ 9 2.1 Wettelijk kader .................................................................................................................................. 9 2.2 Toetsing wettelijke kader ............................................................................................................... 10 2.3 Overzicht (potentiële) maatregelen ............................................................................................... 10 3 DUMAVA ............................................................................................................................................... 12 3.1 Aanvraag DUMAVA – Integrale aanvraag .....................................................................................

12 3.2 Planning .......................................................................................................................................... 13 Bibliografie .................................................................................................................................................... 14 Bijlagen ......................................................................................................................................................... 15 Bijlage 1: Overzicht wet- en regelgeving ................................................................................................. 16 Bijlage 2: DUMO onderzoek Dijkoraad .................................................................................................... 17 Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 6 van 17 1 Spijkervetstallen Steenwijk 1.1 Functionele beschrijving De Spijkervetstallen, gelegen in Steenwijk, vormen een historisch en architectonisch waardevol complex. Deze stallen zijn vernoemd naar de familie Spijkervet, een prominente naam in de regio met een rijke geschiedenis in de veeteelt en agrarische sector. De Spijkervetstallen dienden oorspronkelijk als veestallen en waren een belangrijk onderdeel van de agrarische activiteiten van de familie Spijkervet. Tegenwoordig hebben de stallen diverse functies.

Het gebouw is op dit moment in gebruik als winkel. Dit za l in de toekomst worden gewijzigd naar een museum. Tijdens deze herbestemming zal het pand worden verduurzaamd. 1.1.1 Transformatie Spijkervetstallen Het huidige gebouw, momenteel in gebruik als winkel, zal in de toekomst worden omgevormd tot een museum. Tijdens deze transformatie zal het pand ook worden verduurzaamd. Het toekomstige gebruik als museum brengt een hoog energieverbruik met zich mee. Gezien de klimaatdoelstellingen van Nederland en onze afhankelijkheid van gas, zijn de voornaamste doelen van de verduurzaming: het verminderen van het energieverbruik en de e nergielasten, evenals het terugdringen van de CO2-uitstoot. De herindeling van het gebouw biedt een uitstekende gelegenheid om deze verduurzamingsmaatregelen te implementeren. Het pand, oorspronkelijk gebouwd in 1905, heeft door de jaren heen diverse verbouwingen ondergaan. Met de aankomende verbouwing zal het gebouw geschikt worden gemaakt voor gebruik als museum en voldoen aan de huidige eisen. Deze transformatie zal het pand niet alleen een nieuwe functie geven, maar ook bijdragen aan een duurzamere toekomst. 1.2 Technische beschrijving Het pand is in drie fases gebouw waarbij de eerste fase rond 1905 is afgerond. Deze fase bestaat uit het voorste deel, grenzend aan de Kalverstraat.

In 1915 zijn vervolgens in twee fases de achterste twee delen gebouwd. 1.2.1 Bouwkundig Gevels De gevels zijn uitgevoerd als massief metselwerk, waarbij de gevels in kruisverband zijn opgemetseld. De voegen zijn van een kalkmortel en als gesneden voeg uitgevoerd. De gevels dateren uit de bouwtijd waardoor deze een hoge waarde hebben. Beglazing Het pand is in drie fases gebouw waarbij de eerste fase rond 1905 is afgerond. Deze fase bestaat uit het voorste deel, grenzend aan de Kalverstraat. In 1915 zijn vervolgens in twee fases de achterste twee delen gebouwd. Afbeelding 2: Spijkervetstallen, te Steenwijk Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 7 van 17 Dak De kapconstructie is grotendeels vernieuwd maar heeft een hoge monumentale waarde. De hellende daken zijn voorzien van dakpannen en het platte dak is bedekt met een bitumineuze dakbedekking. In de hellende daken zijn in een latere periode dakramen aangebracht. Deze hebben geen monumentale waarde. Vloer Voor zover beoordeelbaar zijn de vloeren deels vervangen door betonvloeren. Deze hebben een positieve monumentale waarde. Echter de vloer in het voorste deel van het gebouw zijn nog origineel en hebben een hoge monumentale waarde. Interieuronderdelen Veel oorspronkelijke interieuronderdelen zijn nog steeds aanwezig.

Historische interieuronderdelen zijn nog te vinden op de begane grond en op de verdieping in het oude laboratorium. Bij het bovenstaand is van belang dat er geen destructief onderzoek is uitgevoerd. Bij eventueel sloop - of stripwerk kunnen nog onderdelen in beeld komen met een hoge monumentale waarde. 1.2.2 Technische installaties In Tabel 1 is een globaal overzicht weergegeven van de technische installaties en in hoofdstuk 1.4 wordt verder ingegaan op de verhoudingen van het energieverbruik. Tabel 1: Globaal overzicht technische installaties Onderdeel Type Vermogen Verwarming Gasgestookte luchtverhitter (niet in gebruik) - Tapwater Niet aanwezig n.v.t. Ventilatie Natuurlijke ventilatie n.v.t. Koeling Niet aanwezig n.v.t. Verlichting Sfeerverlichting 2 W/m2 Regeltechniek Niet aanwezig n.v.t. Op basis van deze gegevens en de gebouwanalyse is een energiebalans opgesteld met daarbij een overzicht van potentiële verduurzamingsmogelijkheden. Allereerst wordt inzicht gegeven in het jaarlijkse energieverbruik. 1.3 Energieverbruik Op basis van aangeleverde gegevens is in Tabel 2 een overzicht weergegeven van het energieverbruik van de laatste 3 jaar.

Tabel 2: Overzicht energieverbruik laatste 3 jaar Jaar Elektra (in kWh) Gas (in m3) CO2 (in kg eq.) 2023 3.678 0 1.236 2022 3.787 0 1.242 2021 3.787 0 1.242 Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 8 van 17 1.4 Energiebalans Er is geen energiebalans opgesteld aangezien de nieuwe situatie (gebruik als museum) niet te vergelijken is met de huidige situatie (gebruik als winkel). 1.5 Energielabel 1.5.1 Energielabel Het energielabel voor utiliteitsbouw is een gestandaardiseerde beoordeling van de energieprestatie van utiliteitspanden in Nederland. Het label gaat van A +++++ (zeer energiezuinig) tot G (zeer energieverspillend), waardoor de energie -efficiëntie van een gebouw in één oogopslag herkenbaar is. Op basis van de fysieke kenmerken en de installaties van het gebouw wordt een theoretisch energieverbruik berekend wat vervolgens tot het energielabel leidt. Het doel van dit label is het bevorderen van duurzaamheid en het stimuleren van energiebesparende maatregelen in de commerciële sector. Ook stuurt de overheid in de verduurzamingsopgave op basis van energielabels. Voor kantoorgebouwen geldt sinds 1 januari 2023 de plicht om minimaal energielabel C te hebben. Alle nieuwbouw in Nederland dient sinds 1 januari 2021 aan de eisen van BENG (Bi jna Energieneutrale Gebouwen) te voldoen.

Ten behoeve van dit rapport is er een energielabel opgemaakt, waarvan de inspectie in augustus 2023 heeft plaatsgevonden. Het energielabel van het object is vastgesteld op label G. De berekende energiebehoefte is berekend op 329,58 kWh per m2. Het primair fossiel verbruik is berekend op 582,03 kWh per m2. Het aandeel hernieuwbare energie is momenteel 0%. Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 9 van 17 2 Inventarisatie verduurzaming 2.1 Wettelijk kader 2.1.1 Erkende maatregelen Indien het jaarlijkse energieverbruik groter is dan 50.000 kWh en/of >25.000 m 3 gas is zowel de gebruiker als de eigenaar van het gebouw verplicht om energiebesparende maatregelen te nemen onder de informatieplicht. Inventarisatie van deze maatregelen gaat via de Erkende Maatregelenlijst (EML). Voor het gebouw wordt deze energieverbruiksgrens niet overschreden en zodoende is er geen informatieplicht vanuit de energiebesparingsplicht. 2.1.2 EPBD (III) De EPBD (Energy Performance of Buildings Directive) is een EU -richtlijn die eisen stelt aan de energieprestaties van gebouwen. Het doel is om energie-efficiëntie te bevorderen en de CO2-uitstoot te verminderen. De richtlijn omvat maatregelen zoals het verbeteren van isolatie, het gebruik van energiezuinige installaties en het bevorderen van energiecertificering van gebouwen.

Het doel is om gebouwen duurzamer en energiezuiniger te maken. Binnen Nederland zijn voor de EPBD drie pijlers opgesteld: technische e isen voor nieuwbouw, technische eisen voor bestaande bouw en als laatste laadinfrastructuur. • Pijler technische eisen bestaande bouw De technische keuring voor bestaande gebouwen geldt voor gebouwen met een opgesteld vermogen van > 290kW koeling & verwarming. Deze technische keuring, zoals vereist door de EPBD (Energy Performance of Buildings Directive), heeft tot doel de energieprestat ies van bestaande gebouwen te beoordelen. Deze keuring richt zich op het evalueren van de energie - efficiëntie van het gebouw en het identificeren van mogelijke verbeteringen. • Pijler technische eisen nieuwbouw Indien gebouwen grootschalige worden gerenoveerd of nieuwbouw, zijn er eisen opgesteld voor de energetische prestaties van gebouwen. Voor Spijkervetstallen Steenwijk is dit nu niet van toepassing, maar bij grote verbouwingen/renovaties kan dit wel degelijk een thema zijn. Binnen de planvorming van deze renovaties/verbouwingen dient hier rekening mee te worden gehouden. • Pijler laadinfrastructuur Vanaf vorig jaar is het in Nederland wettelijk verplicht gesteld dat gebouwen met twintig of meer parkeerplekken ten minste één laadpunt voor elektrische voertuigen moeten hebben.

Bovendien zijn er aanvullende eisen gesteld voor grootschalige renovaties, m et name met betrekking tot de elektrotechnische installaties. 2.1.3 GACS: Strengere eisen regeltechniek Vanaf 1 januari 2026 gaan er strengere eisen gelden voor regeltechnische installaties (RVO, 2021). Met een goed werkend gebouwbeheersysteem kan flink energie worden bespaard door optimalisaties door te voeren die optimaal passen bij het gebruik van het gebouw. Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 10 van 17 2.2 Toetsing wettelijke kader In Tabel 3 wordt aangegeven wat de status is van het wettelijke kader verduurzaming en welke kansen/risico’s er zijn voor in de toekomst. Tabel 3: Overzicht status wettelijke kader duurzaamheid Wettelijke kader Status Toelichting Erkende maatregelen (EML) n.v.t. Na de verbouwing wel van toepassing, er kan worden uitgegaan dat alle mogelijk te nemen energiebesparende maatregelen worden opgenomen in de renovatie. EPBD III - Pijler bestaande bouw n.v.t. Op basis van op te stellen vermogens niet van toepassing - Pijler nieuwbouw - Pijler laadinfrastructuur - GACS n.v.t. Op basis van op te stellen vermogens niet van toepassing ErP richtlijn (ventilatie) n.v.t.

Legenda: Voldoet Voldoet deels Risico 2.2.1 Eisen verzekeraar zonnepaneelinstallaties Vanuit verzekeraars worden voor zonnepaneelinstallaties momenteel gevraagd om een SCIOS Scope 12 keuring uit te voeren (SCIOS, 2023) . Het is aan te raden bij eventueel uitbreiding van zonnepaneelinstallatie, om deze keuring uit te laten voeren. Ook constructief onderzoek voor draagkracht dak is vaak een verplichting vanuit verzekeraars geworden (Verbond van verzekeraars). 2.3 Overzicht (potentiële) maatregelen Op basis van het gebouwonderzoek zijn de volgende maatregelen mogelijk , weergegeven in Tabel 4. Hierbij is ook direct bepaald welke verwachte energiebesparing en vermindering van CO 2 dit potentieel met zich meebrengt. Doormiddel van een inschatting van de investeringskosten is de terugverdientijd berekend. Op het blad Rekentarieven vooraan in dit rapport zijn de energietarieven waarmee is gerekend, aangeleverd marktconforme tarieven gehanteerd en de omrekenfactoren van energie naar kg CO2 terug te vinden. Alle genoemde kosten zijn exclusief BTW. Er is gekozen om alleen de impact door te rekenen van individuele maatregelen. Een stapeling van meerdere maatregelen biedt in potentie een nog grotere reductie.

Voor toelichting en waardebepaling zie hiervoor Bijlage 2: DUMO onderzoek Dijkoraad 2.3.1 Toelichting transformatie & besparing Op pagina 31 van het DUMO onderzoek heeft Dijkoraad een benadering gemaakt van de te verwachten energieverbruiken na transformatie zonder ingrijpen. Hiermee wordt het verwachte primaire energiebehoefte geschat op 582,03 kWh/m 2. Met het maatregelenpakket zoals beschreven in Tabel 4: Overzicht energiebesparende maatregelen Spijkervetstallen Steenwijk wordt de nieuwe verwachte primaire energiebehoefte geschat op 84,02 kWh/m 2. Dit komt neer op een reductie van 86%, waarmee voldaan wordt aan de eis van DUMAVA voor energiereductie van tenminste 20% bij monumentale gebouwen.

Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 11 van 17 Tabel 4: Overzicht energiebesparende maatregelen Spijkervetstallen Steenwijk Maatregel Reductie1 Investeringskosten (geschat) ex BTW TVT2 Elektriciteits- verbruik Gasverbruik CO2 uitstoot Euro Isolerende binnenvoorzetramen -79.534 kWh (toename) 0 m³ 26.087 kg ± 23.455 € ± € 23.611 ±> 50 jaar Isoleren begane grondvloer ± € 70.253 Isoleren gevels ± € 106.465 Isoleren platte daken ± € 49.857 Isoleren hellende daken ± € 43.248 Warmtepomp > 70 kW ± € 494.059 Luchtbehandeling met WTW en CO2-regeling ± € 289.506 PV panelen (61 stuks van 435 Wp) 22.488 kWh 0 m³ 7.376 kg ±€ 6.629 ± € 42.4563 ± 6 jaar Ledverlichting (van 2 naar 10 W/m2) -13.264 kWh (toename) 0 m³ 2.175 kg ± -€1.955 ± € 45.5954 ± 12 jaar Totaal -66.331 kWh (toename) 0 m³ 21.757 Kg € 20.726 1.165.050 ±> 50 jaar Tabel 5: Overzicht totale besparing peiljaar 2023 Onderdeel Huidige situatie Nieuwe situatie Gas 0 m3 0 m3 Elektra 3.979 kWh 70.310 kWh CO2 1.305 CO2 (in kg) 21.757 CO2 (in kg) 1 Besparing is bepaald a.d.h.v. doorrekening via NTA8800 methodiek. 2 Afgerond op hele getallen 3 Rapportage Dijkoraad noemt hier €38.122 ex. BTW o.b.v. kostenkentallen verhoogd 4 Rapportage Dijkoraad noemt hier indicatief €30.000 euro ex. BTW o.b.v.

kostenkentallen verhoogd Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 12 van 17 3 DUMAVA 3.1 Aanvraag DUMAVA – Integrale aanvraag De aanvraag voor de DUMAVA wordt gedaan op basis van een integrale aanvraag. Ten opzichte van Tabel 4 zijn in onderstaande tabel ook aanvullende projectkosten opgenomen die gemaakt moeten worden voor de uitvoering van de energiebesparende maatregelen. Alle genoemde bedragen zijn ramingsbedragen. De Gemeente Steenwijkerland heeft nog geen traject gestart voor het uitwerken/engineering van deze maatregelen/renovatie. Hierdoor zijn er ook nog gee n offerte beschikbaar voor dit gebouw. Tabel 6: Overzicht opbouw kosten maatregelen Onderdeel Kosten excl. BTW Kosten incl. BTW (21%) 0 Advieskosten Energieadvies € 17.748 € 21.475 Totaal € 17.748 € 21.475 1 Algemene kosten Constructief onderzoek € 7.500 € 9.075 Projectkosten (stelpost 10% van totaal) € 123.255 1149.139 Ontwerpkosten / engineeringskosten (stelpost 5% van totaal) € 61.628 € 74.569 Vergunningskosten (stelpost 2% van totaal) € 24.651 € 29.828 Totaal € 217.034 € 262.611 2 Begroting verbouwing Zoals benoemd in Bijlage 2: DUMO onderzoek Dijkoraad € 1.115.121 €1.349.296 Meerkosten berekend in Tabel 4 € 49.929 €60.414 Totaal € 1.165.050 € 1.409.711 3 Extra stelposten t.a.v.

begroting DUMO (E) Scope 12 keuring € 5.000 € 6.050 (E) accupakket € 25.000 € 30.250 (W) regeltechniek € 30.000 € 36.300 Totaal € 60.000 € 72.600 TOTAAL (excl. onvoorziene kosten) € 1.442.084 € 1.744.921 Kosten onvoorzien (10%) € 144.208 € 174.492 TOTAAL(incl. onvoorziene kosten) € 1.586.292 € 1.919.413 Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 13 van 17 3.2 Planning Voor de uitvoering van werkzaamheden zoals benoemd in de DUMAVA aanvraag is indicatief de volgende planning opgesteld. Hierbij dient rekening te worden gehouden da t door het te verwachte investeringsbedrag de Gemeente Steenwijkerland de werkzaamheden zal moeten aanbested en. Dit werkt vertragend op de uitvoering van de energiebesparende maatregelen. Afbeelding 3: Indicatieve planning DUMAVA werkzaamheden Spijkervetstallen Steenwijk Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 14 van 17 Bibliografie CO2 emissiefactoren. (2023, juni). Lijst emissiefactoren. Opgehaald van CO2 emissiefactoren: https://www.co2emissiefactoren.nl/lijst-emissiefactoren/ Kadaster BAG viewer. (sd). Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Opgehaald van bagviewer.kadaster.nl. Kenniscentrum Infomil. (2023, juli). Berekening terugverdientijd.

Opgehaald van Kenniscentrum Infomil: https://www.infomil.nl/onderwerpen/duurzaamheid-energie/energiebesparing/handreiking- plicht-ter-verduurzaming/berekening-terugverdientijd/ RVO. (2021). Checklist technische eisen GACS. Opgehaald van https://www.rvo.nl/sites/default/files/2021/04/checklist-technische-eisen-gacs.pdf RVO. (2023, augustus). Energiecijfers databank. Opgehaald van RVO: https://energiecijfers.databank.nl//jive?workspace_guid=4822ddd5 -e340-46dc-ae2e- d0f2dbd219b6 SCIOS. (2023, juli). SCIOS Scope 12. Opgehaald van SCIOS: https://www.scios.nl/welcome/scope-12 Verbond van verzekeraars. (sd). Preventiebrochure PV installaties . Opgehaald van Verbond van verzekeraars: https://www.verzekeraars.nl/media/8199/preventiebrochure -pv-installaties.pdf Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 15 van 17 Bijlagen Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 16 van 17 Bijlage 1: Overzicht wet- en regelgeving

Energieadvies rapportage Spijkervetstallen Steenwijk Pagina 17 van 17 Bijlage 2: DUMO onderzoek Dijkoraad ENERGIE Rapportage energieadvies

1 Elk succesverhaal begint met een goed ontwerp: doordacht, slim én realistisch Adviseur Dijkoraad Opdrachtgever Exploitatie Partners Adres Kalverstraat 11, Steenwijk Inhoud Deel 1: Algemeen Deel 2: Analyse huidige situatie Deel 3: Energie advies Deel 4: Uitvoering van maatregelen 2 Algemeen 1 3 Introductie, doel & werkwijze Bij ieder pand zijn er door de huidige aandacht voor verduurzaming, door functieveranderingen of door verhoogde comforteisen vaak, op energie-technisch gebied, aanpassingen gewenst of zelfs noodzakelijk om een de levensduur van een object te kunnen verlengen. Elk object is anders en vraagt om een zorgvuldige aanpak. Het aanpassen van bouwfysische dan wel installatietechnische eigenschappen kan namelijk bij onjuiste uitvoering leiden tot klachten. Doel Ingenieursbureau Dijkoraad heeft een ontwerpopzet gemaakt voor het renoveren en verduurzamen van de Spijkervet Stallen. Met dit rapport krijgt u een goed beeld waar verbeteringen op het gebied van energiebesparing en comfortverhoging mogelijk zijn, waarbij rekening gehouden wordt met de omgeving en gekeken is naar eventuele onderhoudsbehoefte. Wij hebben het gebouw geanalyseerd qua bouw- en installatietechniek. De tekeningen van het pand en opname op locatie dienen als basis voor de verduurzamingsvisie.

Hiermee heeft u voldoende informatie om uw gebouw daadwerkelijk te verduurzamen waarbij u tevens direct de volgende stap in het proces kunt gaan zetten. Denk hierbij aan het regelen van financiering, het selecteren van een aannemer en/of het opvragen van offertes. Wie wij zijn Verstand van en liefde voor installatietechniek en monumenten, u haalt met ons een partij in huis die het beste met u voor heeft. Wij willen u graag helpen om tot een optimaal eindresultaat te komen. Ook als dit betekent dat we dan een stap verder moeten gaan. Naast realistisch en praktisch beschikken we over een brede expertise en zijn we op de hoogte van innovatieve ontwikkelingen. Wij blijven onszelf continu uitdagen en verbeteren 4 Onze werkwijze Om tot een goed advies te komen is het van belang om het gebouw, de gebruiker en de wensen goed te leren kennen. De ambitie en de primaire processen zijn hierbij leidend, daarnaast zijn verschillende factoren van belang, bijvoorbeeld de functie, uw wensen en de huidige situatie zowel bouwkundig als qua installaties. Deze onderdelen zijn opgenomen in Deel 2 en dienen als uitgangspunt voor het energieadvies. In Deel 3 worden de door ons aangeraden bouwkundige en installatiewijzigingen toegelicht.

In dit onderdeel is daarnaast het effect van de verschillende maatregelen doorgerekend, denk daarbij aan de besparing op gasverbruik en de vermindering van de CO2-uitstoot. Tenslotte ronden we het rapport af met Deel 4, waarin u inzicht in de uitvoering van de geadviseerde maatregelen kunt vinden.

5 Zoals de Trias Ecologica aangeeft is het beperken van warmteverlies door de constructies de eerste stap om energie te besparen en het comfort in het gebouw te verhogen. Het aanbrengen van isolatie zorgt ervoor dat dit warmteverlies wordt beperkt. Maar naast de positieve effecten (verminderen van het warmteverlies) kunnen ook negatieve effecten ontstaan. Eén van de schadelijkste effecten is condensatie van vocht in de constructie. Hierdoor kan grote schade ontstaan door houtrot en zwamvorming. Om dit te voorkomen is een juiste keuze van materialen, ventilatie én een goede uitvoering door vakmensen noodzakelijk. De installaties zullen bij deze opgaaf ook worden verduurzaamd. Op het gebied van verwarming, ventilatie en tapwater valt namelijk behoorlijke winst te behalen. Trias Ecologica Bij het opstellen van energie-adviezen gaan wij uit van de “trias ecologica”. Deze strategie gaat uit van het volgende drie-stappenplan: 1. Beperk de materiaal- en energievraag 2. Gebruik duurzame bronnen voor materiaal en energie 3. Gebruik fossiele grondstoffen en energie zo efficiënt mogelijk Op deze strategie zijn diverse varianten ontwikkeld.

Gemiddelde warmteverliezen bij een gebouw 30 % door het dak 30 % door de ramen en deuren 25 % door de muren 10 % door de begane grond vloer 5 % door kieren en naden 6 Analyse huidige situatie 2 7 Gegevens “De gegevens van u en uw gebouw” Dit is uw object Gebouwsoort Geschakeld utiliteitsgebouw Adres Kalverstraat 11 Postcode en plaats 8331 JL, Steenwijk Bouwjaar 1905 Functie industrie Gebouwtype geschakeld Soort dak hellend en plat Bruto vloeroppervlak 829 m2 (volgens berekeningen Uniec3) Monumentennummer 508639 Dit zijn uw gegevens Uw naam Exploitatie Partners Adres Pythagoraslaan 101 Postcode en plaats 3584 BB Utrecht Dit zijn onze gegevens Adviesbureau Dijkoraad Uw adviseur Bas Zomer Adres Enschedesestraat 2u Postcode en plaats 7575 AB Oldenzaal Telefoonnummer 088 4112 000 Datum rapport 29 mei 2024 8 Dit is uw situatie “De situatie en ambities” Ambitie en doelstelling Het gebouw is op dit moment in gebruik als winkel. Dit zal in de toekomst worden gewijzigd naar een museum. Tijdens deze herbestemming zal het pand worden verduurzaamd. Met het nieuwe gebruik zal het energieverbruik voor dit object hoog zijn. Met de klimaatdoelstellingen van Nederland en onze afhankelijkheid van gas zijn de voornaamste doelen van de verduurzaming: het verminderen van het energieverbruik en energielasten en het verminderen van de CO2-uitstoot.

Daarnaast zal er een herindeling plaatsvinden voor het gebouw, dit is een mooi moment om te verduurzamen. Het pand is in 1905 gebouwd en in de tussentijd hebben een aantal verbouwingen plaats gevonden. Met de aanstaande verbouwing zal het pand geschikt worden gemaakt om te gebruiken als een museum en aan de huidige eisen te kunnen voldoen. 9 “Het gebouw en haar installaties in beeld” Bij het toekomst bestendig maken van het gebouw is het de kunst om steeds een goede balans te vinden tussen wensen en eisen vanuit gebruik, comfort, energiezuinigheid en de mogelijkheden die het gebouw biedt. Voor deze zoektocht is het essentieel dat er een goed beeld is van de aspecten die het object waardevol maken. Er wordt een beeld gegeven van de huidige situatie van uw pand waarbij is gefocust op de onderdelen die van belang zijn bij de verduurzaming: de thermische schil en de installatietechniek. Dit hoofdstuk gaat dieper in op de monumentale waarden van uw gebouw op basis van de redengevende omschrijving van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Deze redengevende omschrijving is niet uitputtend en daarbij moet vermeld worden dat het gehele monument beschermd is, maar dat daarbinnen onderdelen zijn met minder of geen monumentale waarde. In dit rapport wordt gefocust op de onderdelen die van belang zijn bij de verduurzaming: de thermische schil en het casco.

10 Redengevende omschrijving monument Het pand heeft twee bouwlagen onder een met bouletpannen gedekt, afgeknot schilddak. De symmetrische voorgevel met hoger opgaande middenpartij wordt gedomineerd door twee getoogde, tussen smalle penanten staande dubbele inrijdeuren, die zijn voorzien van beslag, koperen sluitwerk, traceringen en golvende houten banden. De sluitsteen in de segmentboog boven beide inrijdeuren is versierd met een paardekop. Op de verdieping bevindt zich een rechtgesloten dubbele laaddeur met middenstijl en gebogen raamtraceringen onder hardstenen latei. De samengestelde vensters met ramen van verschillende grootte aan weerszijden zijn eveneens voorzien van gebogen traceringen onder hardstenen lateien en ontlastingsboog. In de op kraagstukken met consoles uitgemetselde geveltop bevindt zich eveneens een dubbele laaddeur met gebogen venstertraceringen, maar onder een rondboog met baksteenmozaïek in de boogtrommel. De aanzet van de deklijst op de gevelpunt wordt gevormd door kraagstukken met een piron op de schouders. De top en de zinken dakkapelletjes aan weerszijden zijn eveneens bekroond met een piron. De facade wordt aan weerszijden van de uitkragende geveltop beëindigd door een op gesneden consoles steunende kroonlijst, waartussen tegeltjes van granito zijn geplaatst. De gevel wordt verder verlevendigd door speklagen in contrasterende kleur.

De zwartglazen gevelplaat in de middelste penant is grotendeels vernield, waardoor alleen de fabrieksnaam "Gravo Marmorite Mij. Maastricht" nog is te lezen. Rechts naast de stallen bevindt zich een deur onder een smal muurvlak waaraan een ramskop is bevestigd en die wordt bekroond door een haan op een bol. In de lange rechter zijgevel zijn een gietijzeren roosvenster, twee deuren en een reeks zesruitsvenstertjes geplaatst. Het achterste deel van deze zijmuur behoort bij een ruimte die later is toegevoegd. Het interieur is heel bijzonder vanwege de aanwezigheid van de oorspronkelijke stal-indeling met gietijzeren kolommen voor de tussenschotten met gebogen ijzeren hekken op houten schotten. De elf ruiven van hout en ijzer zijn door middel van stortgaten met de hooizolder verbonden. De muren zijn aan de binnenzijde bekleed met zeshoekige tegeltjes. De ongelede, gepleisterde linker muur is voorzien van ijzeren constructies voor het ophangen van het tuig. Achter de rechter inrijdeuren bevindt zich een kleinere, afgesloten ruimte, die oorspronkelijk onder meer diende als spoellokaal. De achterste ruimten behoren tot een latere uitbreiding van het gebouw. Op de zeer ruime zolder is een ruimte afgetimmerd, met het opschrift "laboratorium" boven de deur. Een gedeelte van de ruimte boven de zolder wordt gebruikt als vliering.

De ijzeren kapconstructie bestaat uit een stelsel van gebroken kapstijlen met gelijkbenige driehoekspanten. Links achter de stallen bevinden zich nog de restanten van een wintertuin op een niet meer in gebruik zijnd terreintje. Waardering De paardestalling is vanwege de oorspronkelijke functie, de situering in de oude binnenstad, de architectonische en stilistische gaafheid, de detaillering en het nog originele interieur een in alle opzichten zeer bijzonder architectonisch element in het stadshart. De stalling heeft grote zeldzaamheidswaarde en is tevens van groot cultuur- historisch en architectuur-historisch belang. 11 De monumentale waarden en bouwkundige situatie In deze paragraaf wordt een zogenaamde waardenstelling gegeven van uw monument. In deze waardenstelling wordt een vergelijking gemaakt van de waarden van de verschillende onderdelen binnen het gebouw. Doel van de waardenstelling is het bepalen van de monumentale waarden om vervolgens de mogelijke verduurzamingsmaatregelen te kunnen afwegen zonder dat er schade ontstaat aan deze waarden. Het gaat hierbij om afwerkingen van o.a. vloeren, plafonds, puien en wanden welke van belang zijn voor de verduurzaming van het monument. De waarden worden aangegeven in verschillende kleuren en symbolen waarbij de volgende legenda wordt aangehouden.

Plafondafwerking De kleur van de lijnen geeft de waarde weer van de zichtbare afwerking van het plafond. Let op! Dit zegt dus niks over afwerkingen en constructies die boven dit zichtbare plafond zitten. Vloerafwerking De kleur van de lijnen geeft de waarde weer van de zichtbare afwerking van de vloer. Let op! Dit zegt dus niks over afwerkingen en constructies die onder deze zichtbare vloerafwerking zitten. Hoge waarde Deze onderdelen zijn van groot belang vanwege hun uiterlijk en hun functie in het gebouw. Bij ingrepen aan deze onderdelen is het uitgangspunt dat de monumentale waarden niet aangetast worden. Positieve waarde Deze elementen spelen een belangrijke rol in de structuur van het gebouw. Bij ingrepen aan deze onderdelen is het uitgangspunt dat de structuur van het gebouw niet wordt beschadigd, dat het totaalbeeld of de functionaliteit wordt verbeterd en de ingreep van hoge kwaliteit is. Indifferente waarde Deze elementen zijn van geringe waarde, zowel in fysieke zin als in structurele zin. Zij kunnen zonder verlies aan waarden aangepast of verwijderd worden. Ook bij deze ingrepen mag uiteraard worden verwacht dat de kwaliteit van het totale object wordt verbeterd. 12

13

14 Toelichting waardenstelling: Aangezien niet alles te vatten is in tekeningen, wordt hieronder een nadere toelichting gegeven ten aanzien van de waardenstelling. Het pand is in drie fases gebouw waarbij de eerste fase rond 1905 is afgerond. Deze fase bestaat uit het voorste deel, grenzend aan de Kalverstraat. In 1915 zijn vervolgens in twee fases de achterste twee delen gebouwd. Gevels: De gevels zijn uitgevoerd als massief metselwerk, waarbij de gevels in kruisverband zijn opgemetseld. De voegen zijn van een kalkmortel en als gesneden voeg uitgevoerd. De gevels dateren uit de bouwtijd waardoor deze een hoge waarde hebben. Gevelopeningen: Nagenoeg alle gevelopeningen zijn origineel. De kozijnen, ramen en deuren zijn in hout uitgevoerd en voorzien van enkel glas. Hierdoor hebben ze een hoge monumentale waarde. Op de tweede verdieping zijn in een latere periode een aantal dakramen aangebracht. Deze zijn voorzien dubbele beglazing en hebben een indifferente waarde. Vloeren: Voor zover beoordeelbaar zijn de vloeren deels vervangen door betonvloeren. Deze hebben een positieve monumentale waarde. Echter de vloer in het voorste deel van het gebouw zijn nog origineel en hebben een hoge monumentale waarde. Daken: De kapconstructie is grotendeels vernieuwd maar heeft een hoge monumentale waarde.

De hellende daken zijn voorzien van dakpannen en het platte dak is bedekt met een bitumineuze dakbedekking. In de hellende daken zijn in een latere periode dakramen aangebracht. Deze hebben geen monumentale waarde. Interieuronderdelen: Veel oorspronkelijke interieuronderdelen zijn nog steeds aanwezig. Historische interieuronderdelen zijn nog te vinden op de begane grond en op de verdieping in het oude laboratorium. Bij het bovenstaand is van belang dat er geen destructief onderzoek is uitgevoerd. Bij eventueel sloop- of stripwerk kunnen nog onderdelen in beeld komen met een hoge monumentale waarde. 15 Kapconstructie boven de vide De bouwtechniek Het gebouw is traditioneel gebouwd en opgetrokken uit massief metselwerk. De kozijnen, ramen en deuren zijn van hout, voorzien van enkel glas. De begane grondvloer in het voorste deel van het pand bestaat uit klinkers in het zand. De overige vloeren op de begane grond bestaan uit beton op zand. De vloer van de eerste verdieping is net als het grootste deel van de begane grond van beton. Op de tweede verdieping zijn de vloeren nog van hout. De hellende daken zijn voorzien van panbedekking. De platte daken zijn voor van een bitumineuze dakbedekking. Het aantal bouwlagen in het gebouw is 4 inclusief de kelder.

16 Technisch functionele beschrijving Het gebouw is aangesloten op het aardgas en het elektriciteitsnet. De warmtevoorziening wordt momenteel verzorgd door een gasgestookte luchtverhitter in het achterste deel van het gebouw. De overige ruimtes worden op dit moment niet verwarmd. Het bouwjaar van deze luchtverhitter is niet bekend. Er is geen warmtapwater in het pand beschikbaar. Het pand is niet voorzien van een koelsysteem en er is geen PV-installatie aanwezig. De lucht wordt op natuurlijke wijze ververst. Installatietechnische eigenschappen zijn: - Lokale gasgestookte luchtverhitter; - Ventilatiesysteem A aanwezig; - De gebruiker zou graag het gehele pand willen conditioneren, indien dit technische haalbaar is.

17 CV-installatie Alleen het achterste deel van het gebouw wordt momenteel verwarmd door middel van een gasgestookte luchtverhitter. De overige ruimtes worden niet verwarmd. Luchtbehandeling Het pand wordt momenteel niet mechanisch geventileerd. De ventilatie vindt momenteel op natuurlijke wijze door kieren en naden plaats. Tapwater Er wordt geen warmtapwater in het pand gebruikt. Gasgestookte luchtverhitter naast het luik voor de kraan

18 Overzicht energieverbruiken Verbruik Jaar Gasverbruik (𝑚3) Elektraverbruik (kWh) 2021 0 3.787 2022 0 3.787 2023 0 Niet bekend Factoren die van invloed waren zijn op het verbruik - In de huidige situatie wordt het pand gebruikt als winkel. In het pand hangt één gasgestookte luchtverhitter, maar deze is niet aangesloten, waardoor er geen gas verbruikt wordt. - Omdat alleen de begane grond momenteel gebruikt wordt is het elektriciteitsverbruik laag. De elektriciteit wordt enkel door een paar apparaten en een beetje verlichting verbruikt. Conclusie Omdat alleen de begane grond van het pand gebruikt wordt als winkel is het energieverbruik niet te gebruiken om te vergelijken met het energieverbruik bij het nieuwe gebruik als museum. 19 Benadering van het huidige gas- en elektraverbruik Benadering van het huidige elektriciteitsverbruik * CO2 emissiefactor: 2,134 kg CO2/ m3 ** CO2 emissiefactor: 0,328 kg CO2/ kWh V o o r v e r d u u r z a m i n g ( R e f e r e n t i e j a a r 2 02 3 ) V e r w a r m i n g O p g e s t e l d k e t e l v e r m o g e n [ k W ] 30 V o l l a s t u r e n v e r w a r m i n g [ h ] 0 B e n o d i g d e t h e r m i s c h e e n e r g i e t . b . v . v e r w a r m i n g [ k W h ] 0 G a s v e r b r u i k t . b . v .

v e r w a r m i n g ( 96 % r e n d e m e n t ) [m 3 ] 0 T o t a l e n T o t a a l g a s v e r b r u i k [ m 3 / j a a r ] 0 CO 2 - u i t s t o o t k l i m a a t b e h e e r s i n g [ t o n / j a a r ]* 0 V o o r v e r d u u r z a m i n g ( R e f e r e n t i e j a a r 2 0 2 3 ) A l g e m e e n G e b r u i k s o p p e r v l a k t e [ m2 ] 8 2 9 G e b r u i k s u r e n (8 u u r x 2 0 0 d a g e n ) [ h ] 1 . 6 0 0 V e r l i c h t i n g V e r b r u i k t . b . v . v e r l i c h t i n g [ W / m2 ] 2 V e r b r u i k t . b . v . v e r l i c h t i n g [ k W h ] 2 . 6 5 3 H u l p e n e r g i e i n s t a l l a t i e s V e r b r u i k t . b . v . i n s t a l l a t i e s [ W / m 2 ] 0 V e r b r u i k t . b . v . i n s t a l l a t i e s [ k W h ] 0 G e b r u i k g e b o n d e n v e r b r u i k V e r b r u i k t . b . v . g e b r u i k g e b o n d e n s y s t e m e n ( s c h e r m e n , p c ’ s e . d . ) [ W / m 2 ] 1 V e r b r u i k t . b . v . g e b r u i k g e b o n d e n s y s t e m e n [ k W h ] 1 .3 26 T o t a l e n T o t a a l e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k [ k W h ] 3 . 9 7 9 CO 2 - u i t s t o o t e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k [ t o n / j a a r ]** 1 , 3 0 20 Het pand in de huidige situatie als 3D-model

21 Indicatief energielabel huidige situatie (NTA8800)

22 Energieadvies 3 23 Ons advies “Ons advies voor uw situatie” Voor de Spijkervet stallen zijn diverse aspecten geanalyseerd zoals het gasverbruik, elektriciteitsverbruik en de uitstoot door het verbruik van bovengenoemde. In het hoofdstuk zijn de verschillende bouwkundige- en installatietechnische maatregelen weergegeven die het energieverbruik en daarmee de energielasten en uitstoot zouden kunnen verlagen. Voor het vervolgtraject en de uitvoering van de verschillende geplande maatregelen/ingrepen dient additioneel onderzoek te worden verricht. 24 Bouwkundige maatregelen Omdat het gebouw een gemeentelijk monument is en niet gesloopt zal worden adviseren wij met het oog op de toekomst te investeren in de onderstaande maatregelen: - Achterzetbeglazing (U: 2,9 W/m2K) aan de binnenzijde van de ramen met enkel glas in houten kozijnen; - Begane grondvloer isolatie (Rc: 3,5 m2K/W) i.c.m. vloerverwarming; - Geïsoleerde voorzetwanden (Rc: 3,5 m2K/W) tegen alle gevels, behalve de begane grond van het voorste deel van het gebouw; - Geïsoleerde voorzetwand (Rc: 3,5 m2K/W) i.c.m. wandverwarming tegen de linkergevel op de begane grond van het voorste deel van het gebouw; - Plat dak isolatie (Rc: 3,5 m2K/W) vanaf de binnenzijde; - Hellend dak isolatie (Rc: 3,5 m2K/W) vanaf de binnenzijde. Een overzicht van de geplande bouwkundige maatregelen staat op de volgende pagina.

Installatietechnische maatregelen Bij dit object valt installatietechnisch winst te behalen. De geadviseerde installatie technische maatregelen omvatten: - Het realiseren van een ventilatiesysteem voorzien van warmteterugwinning, verwarming, koeling en CO2 sturing; - Het plaatsen en installeren van een warmtepomp om zo all-electric te kunnen verwarmen; - Het plaatsen van een PV-installatie bestaande uit 61 panelen met een capaciteit van 435 Wp/stuk inclusief benodigde elektrotechnische werkzaamheden. - Het aanbrengen van LED-verlichting met een maximaal vermogen van 10 W/m2 en met aanwezigheidsdetectie, deze maatregel is niet subsidiabel, investering hiervoor is geraamd op 30.000 euro. Een overzicht van de geplande installatietechnische maatregelen staat op de volgende pagina. 25 Overzicht maatregelen In de onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de maatregelen en de daarbij behorende codes, eisen voor de DuMaVa subsidie en een raming van de benodigde investering. De kosten voor de maatregelen zijn exclusief BTW, prijspeil 2024 M a a t r e g e l C o d e E i s W e r k z a a m h e d e n K o s t e n I s o l e r e n d e b i n n e n v o o r z e t r a m e n L .

1 B e s t e m d v o o r : h e t v e r v a n g e n e n / o f p l a a t s e n v a n i s o l e r e n d e b e g l a z i n g o f g l a s c o m b i n a t i e s i n d e t h e r m i s c h e s c h i l en b e s t a a n d e u i t : i s o l e r e n d g l a s m e t e e n t o t a l e w a r m t ed o o r l a t i n g s c o ë f f i c i ë n t v a n m a x i m a a l 3 , 0 W / m2 K . D i t k a n m e e r v o u d i g g l a s m e t e e n v a c u ü m o f g a s g e v u l d e s p o u w z i j n , g e l a a g d g l a s o f v o o r z e t b e g l a z i n g . - H e t a a n b r e n g e n v a n a c h t e r z e t b e g l a z i n g ( m e t e e n u - w a a r d e v a n m a x i m a a l 2 , 9 W / m2 K ) a a n d e b i n n e n z i j d e v a n d e r a m e n v o o r z i e n v a n e n k e l g l a s i n h o u t e n k o z i j n e n ( + /- 54 m 2 ) . C o n fo r m r a m i n g D i j k o r a a d € 23 . 6 1 1 I s o l e r e n b e g a n e g r o n d v l o e r L . 3 B e s t e m d v o o r : v e r b e t e r i n g v a n d e i s o l a t i e v a n d e b e s t a a n d e t h e r m i s c h e s c h i l e n b e s t a a n d e u i t : c . v l o e r i s o l a t i e w a a r b i j d e w a r m t e w e e r s t a n d R = Σ ( R t o t a a l ) = Σ ( d /λ ) t e n m i n s t e 3 , 5 m2 K / W b e d r a a g t .

- H e t a a n b r e n g e n v a n e e n n i e u w i s o l a t i e m a t e r i a a l w a a r d o o r d e w a r m t e w e e s t a n d t e n m i n s t e 3 , 5 m2 K / W t o e n e e m t ( +/ - 2 1 4 m 2 ). - H e t a a n b r e n g e n v a n v l o e r v e r w a r m i n g i n d e n i e u w e b e t o n v l o e r e n - A f w e r k i n g v a n d e v l o e r e n. C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 7 0 . 2 5 3 26 I s o l e r e n g e v e l s L . 3 B e s t e m d v o o r : v e r b e t e r i n g v a n d e i s o l a t i e v a n d e b e s t a a n d e t h e r m i s c h e s c h i l e n b e s t a a n d e u i t : a . i s o l a t i e m a t e r i a a l v o o r d a k e n g e v e l w a a r b i j d e w a r m t e w e e r s t a n d R = Σ ( R t o t a a l ) = Σ ( d /λ ) t e n m i n s t e 2 , 5 m2 K / W b e d r a a g t . - H e t p l a a t s e n v a n e e n g e ï s o l e e r d e v o o r z e t w a n d m e t e e n h o o g w a a r d i g i s o l a t i e m a t e r i a a l w a a r d o o r d e w a r m t e w e e s t a n d t e n m i n s t e 3 , 5 m2 K / W t o e n e e m t (+ / - 6 7 9 m 2 ). - H e t a a n b r e n g e n v a n w a n d v e r w a r m i n g i n d e v o o r z e t w a n d o p d e b e g a n e g r o n d C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 1 0 6. 4 6 5 I s o l e r e n p l a t t e d a k e n - H e t v e r w i j d e r e n v a n d e b e s t a a n d e d a k b e d e k k i n g .

- H e t v a n b u i t e n a f i s o l e r e n v a n d e p l a t t e d a k e n m e t e e n h o o g w a a r d i g i s o l a t i e- m a t e r i a a l w a a r d o o r d e w a r m t e w e e s t a n d t e n m i n s t e 3 , 5 m2 K / W t o e n e e m t ( +/ - 2 7 6 m 2 ). - H e t a a n b r e n g e n v a n n i e u w e d a k b e d e k k i n g . C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 4 9 . 8 5 7 I s o l e r e n h e l l e n d e d a k e n - H e t v a n b i n n e n u i t i s o l e r e n v a n d e h e l l e n d e d a k e n m e t e e n h o o g w a a r d i g i s o l a t i e- m a t e r i a a l w a a r d o o r d e w a r m t e w e e s t a n d t e n m i n s t e 3 , 5 m2 K / W t o e n e e m t ( +/ - 223 m 2 ). - H e t a a n b r e n g e n v a n n i e u w e dak a f w e r k i n g a a n d e b i n n e n z i j d e. C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 43 . 2 4 8 27 W a r m t e p o m p g r o t e r d a n 7 0 k W D.

2 B e s t e m d v o o r : h e t v e r w a r m e n e n k o e l e n v a n g e b o u w e n e n b e s t a a n d e u i t : e e n e l e k t r i s c h g e d r e v e n w a r m t e p o m p m e t e e n t h e r m i s c h v e r m o g e n g r o t e r d a n 7 0 k W , ( e v e n t u e e l ) e e n b r o n s y s t e e m , ( e v e n t u e e l ) e e n b o d e m w a r m t e w i s s e l a a r o f g r o n d w a t e r b r o n , ( e v e n t u e e l ) e e n r e s t w a r m t e- o p s l a g v a t , ( e v e n t u e e l ) e e n a f g i f t e n e t e n ( e v e n t u e e l ) e e n g e l u i d d em p e n d e o m k a s t i n g v o o r e e n b u i t e n u n i t ) . H e t g e l u i d s n i v e a u v a n d e b u i t e n u n i t m a g t e n h o o g s t e 4 0 d B b e d r a g e n o p d e p e r c e e l g r e n s . T o e l i c h t i n g : ( T h e r m i s c h ) V e r m o g e n i n k W : D e h o e v e e l h e i d a f g e g e v e n w a r m t e v a n h e t a p p a r a a t t e n b e h o e v e v a n r u i m t e v e r w a r m i n g , u i t g e d r u k t i n k i l o w a t t , c o n f o r m G e d e l e g e e r d e V e r o r d e n i n g ( E U ) n r . 8 1 1 / 2 0 1 3 .

1 - H e t p l a a t s e n e n a a n s l u i t e n v a n e e n w a r m t e p o m p m e t e e n v e r m o g e n v a n 1 2 5 k W b i j - 1 0 ° C (i n d i c a t i e , h e t e c h t e v e r m o g e n k a n m e t e e n w a r m t e v e r l i e s b e r e k e n i n g b e p a a l d w o r d e n) - H e t p l a a t s e n e n a a n s l u i t e n v a n e e n b u f f e r v a t . - H e t i n s t a l l e r e n v a n v l o e r v e r w a r m i n g o p d e e e r s t e v e r d i e p i n g e n L T- c o n v e c t o r e n o p d e t w e e d e v e r d i e p i n g . - H e t a a n p a s s e n v a n d e b e s t a a n d l e i d i n g w e r k e n h e t a a n b r e n g e n v a n n i e u w l e i d i n g w e r k + a p p e n d a g e s . - H e t a a n p a s s e n v a n d e e l e k t r o t e c h n i s c h e i n s t a l l a t i e s - A a n p a s s e n v a n d e b e s t a a n d e r e g e l t e c h n i e k . C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 4 9 4. 05 9 K o u d e- o f w a r m t e t e r u g w i n n i n g s y s t e e m u i t v e n t i l a t i e l u c h t D.

5 B e s t e m d v o o r : h e t k o e l e n o f v e r w a r m e n v a n g e b o u w e n d o o r h e t b e n u t t e n v a n k o u d e o f w a r m t e i n d e a f z u i g l u c h t , e n b e s t a a n d e u i t : e e n l u c h t b e h a n d e l i n g s k a s t m e t w a r m t e w i s s e l a a r v o o r k o u d e- o f w a r m t e t e r u g w i n n i n g m e t e e n r e n d e m e n t v a n m i n i m a a l 8 0 % o f e e n l u c h t b e h a n d e l i n g s k a s t m e t e e n E u r o v e n t A l a b e l ( v o o r w i n t e r c o n d i t i e s ) o f h o g e r . - R e a l i s e r e n v a n e e n l u c h t b e h a n d e l i n g s s y s t e e m m e t W T W e n C O 2 r e g e l i n g e n s t u r e n o p t o e v o e r . C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 2 8 9. 5 0 6 28 P V ( P h o t o v o l t a ï s c h e ) o f P V T ( P h o t o v o l t a ï s c h e T h e r m i s c h e ) p a n e l e n H . 2 B e s t e m d v o o r : h e t v e r w a r m e n v a n w a t e r o f l u c h t e n / o f o p w e k k i n g v a n e l e k t r i s c h e e n e r g i e u i t z o n l i c h t m e t b e h u l p v a n z o n n e c e l l e n e n b e s t a a n d e u i t : a .

p a n e l e n m e t f o t o v o l t a ï s c h e z o n n e c e l l e n o f e e n s a m e n s t e l l i n g v a n z o n n e w a r m t e c o l l e c t o r e n p a n e l e n m e t f o t o v o l t a ï s c h e z o n n e c e l l e n m e t e e n g e z a m e n l i j k p i e k v e r m o g e n v a n t e n m i n s t e 1 5 k W e n m a x i m a a l 5 5 k W , d i e z i j n a a n g e s l o t e n o p h e t e l e k t r i c i t e i t s n e t v i a een a a n s l u i t i n g m e t e e n t o t a l e m a x i m a l e d o o r l a a t w a a r d e v a n 3 * 8 0 A o f m i n d e r , ( e v e n t u e e l ) s t r o o m / s p a n n i n g s o m v o r m e r . I n c l u s i e f v e r v a n g i n g v a n b e s t a a n d e d a k i s o l a t i e ( m i n i m a a l h e t d a k o p p e r v l a k o n d e r d e P V / P V T p a n e l e n ) , d o o r d a k i s o l a t i e z o a l s g e n o e m d i n m a a t r e ge l C . 2 o f b i j m o n u m e n t e n L . 3 , e n v e r v a n g i n g v a n b e s t a a n d e d a k b e d e k k i n g . - P l a a t s e n e n a a n s l u i t e n 61 st 4 3 5 W P , PV - p a n e l e n i n c l u s i e f b e n o d i g d e o m v o r m e r s . - U i t v o e r e n e l e k t r o t e c h n i s c h e w e r k z a a m h e d e n t . b . v . P V- i n s t a l l a t i e . C o n f o r m r a m i n g D i j k o r a a d € 38 . 1 2 2 T o t a l e p r o j e c t k o s t e n € 1 .115 .

120 S u b s i d i e b e d r a g ( 3 0 % v a n t o t a a l ) € 3 34 . 5 3 6 29 Inschatting gas- en elektraverbruik t.b.v. Inschatting van het elektriciteitsverbruik na verduurzaming verwarming en koeling * CO2 emissiefactor: 2,134 kg CO2/ m3 ** CO2 emissiefactor: 0,328 kg CO2/ kW N a v e r d u u r z a m i n g V e r w a r m i n g I n d i c a t i e w a r m t e v e r l i e s n a v e r d u u r z a m i n g [ k W ] 1 2 5 I n d i c a t i e k o e l l a s t [ k W ] 90 V o l l a s t u r e n v e r w a r m i n g [ h ] 1 . 2 0 0 V o l l a s t u r e n k o e l i n g [ h] 700 B e n o d i g d e t h e r m i s c h e e n e r g i e t . b . v . v e r w a r m i n g [ k W h ] 1 50 . 0 0 0 B e n o d i g d e t h e r m i s c h e e n e r g i e t . b . v . k o e l i n g [ k W h ] 63 . 0 00 D e k k i n g t h e r m i s c h e b e h o e f t e d o o r w a r m t e p o m p [ % ] 100 C O P w a r m t e p o m p [- ] 3 , 7 E E R w a r m t e p o m p [- ] 3 ,3 W a r m t e l e v e r i n g d o o r w a r m t e p o m p [ k W h ] 1 50 . 0 0 0 E - v e r b r u i k t . b . v . d e z e w a r m t e l e v e r i n g [ k W h ] 40 . 5 4 1 E - v e r b r u i k t . b . v . k o e l i n g 19 . 0 9 7 G a s v e r b r u i k t . b . v .

v e r w a r m i n g ( 9 0 % r e n d e m e n t ) [m 3 ] 0 T o t a l e n T o t a a l g a s v e r b r u i k [ m 3 / j a a r ] 0 T o t a a l e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k k l i m a a t i n s t a l l a t i e [ k W h ] 59 . 6 3 8 CO 2 - u i t s t o o t k l i m a a t b e h e e r s i n g [ t o n / j a a r ]** 1 9 , 5 6 N a v e r d u u r z a m i n g A l g e m e e n G e b r u i k s o p p e r v l a k t e [ m2 ] 8 2 9 G e b r u i k s u r e n (8 u u r x 2 0 0 d a g e n ) [ h ] 1 . 6 0 0 V e r l i c h t i n g V e r b r u i k t . b . v . v e r l i c h t i n g [ W / m2 ] 10 V e r b r u i k t . b . v . v e r l i c h t i n g [ k W h ] 1 3 . 264 H u l p e n e r g i e i n s t a l l a t i e s V e r b r u i k t . b . v . i n s t a l l a t i e s [ W / m 2 ] 9 V e r b r u i k t . b . v . i n s t a l l a t i e s [ k W h ] 11 . 9 3 8 G e b r u i k g e b o n d e n v e r b r u i k V e r b r u i k t . b . v . g e b r u i k g e b o n d e n s y s t e m e n ( s c h e r m e n , p c ’ s e . d . ) [ W / m 2 ] 6 V e r b r u i k t . b . v . g e b r u i k g e b o n d e n s y s t e m e n [ k W h ] 7 . 9 5 8 T o t a l e n T o t a a l e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k [ k W h ] 33 .

160 CO 2 - u i t s t o o t e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k [ t o n / j a a r ]** 10, 88 PV - i n s t a l l a t i e O p g e w e k t e e l e k t r i c i t e i t [ k W h / j a a r ] ( P V- s i m u l a t i e ) 2 2 . 4 8 8 CO 2 - u i t s t o o t e l e k t r i c i t e i t s v e r b r u i k [ t o n / j a a r ] - 7 , 3 8 30 Potentiële besparing t.o.v. referentiejaar Volgens deze berekening heeft het verduurzamingsconcept geen terugverdientijd, dit kan verklaard worden door het feit dat het gebouw momenteel een andere functie heeft. De begane grond wordt als winkel gebruikt en de rest van het gebouw staat leeg. Na de verbouwing zal het gehele gebouw gebruikt worden als een museum. Ook zal in de nieuwe situatie gekoeld worden, dit zorgt ook voor een hoger verbruik. Tenslotte zorgen de voorgestelde maatregelen er voor dat het pand van label G naar label A+++ gebracht wordt. Hiermee is het klaargestoomd voor de toekomst. B e s p a r i n g s r e s u l t a a t B e s p a r i n g o p g a s v e r b r u i k [ m 3 / j a a r ] 0 B e s p a r i n g ( a a n g e n o m e n g a s p r i j s €1 , 0 0 p e r m 3 ) [ € / j a a r ] 0 B e s p a r i n g o p e l e k t r i s c h v e r b r u i k [ k W h / j a a r ] - 66 . 331 B e s p a r i n g ( a a n g e n o m e n e l e k t r a p r i j s € 0 ,25 p e r k W h ) [ € / j a a r ] - 16 . 5 8 3 B e s p a r i n g p e r j a a r [ € / j a a r ] - 16 .

5 8 3 E e n v o u d i g e t e r u g v e r d i e n t i j d o p b a s i s v a n b e g r o t i n g D i j k o r a a d ( e x c l u s i e f s u b s i d i e ) ∞ E e n v o u d i g e t e r u g v e r d i e n t i j d o p b a s i s v a n b e g r o t i n g D i j k o r a a d ( i n c l u s i e f s u b s i d i e ) ∞ B e s p a r i n g o p C O2 u i t s t o o t [ t o n / j a a r ] - 21 , 76 A a n t a l t e p l a n t e n b o m e n t e r c o m p e n s a t i e C O2 v o o r v e r d u u r z a m i n g 52 A a n t a l t e p l a n t e n b o m e n t e r c o m p e n s a t i e C O2 n a v e r d u u r z a m i n g 9 2 2 B e s p a r i n g o p a a n t a l t e p l a n t e n b o m e n - 8 7 0 31 Resultaten maatwerkadvies berekening Alle verduurzamingsmaatregelen zijn ook verwerkt in een maatwerkadviesberekening conform NTA8800 en ISSO 75.2. Er is te zien dat het maatregelenpakket het energielabel van G naar A+++ brengt. Ook verlaagt het verbruik van fossiele brandstoffen (lees primaire energie) van 582,03 naar 84,02 kWh/m2, een reductie van 86%!

32 Primair energiegebruik huidige situatie Primair energiegebruik na verduurzaming

33 Conclusie & aanbevelingen Om de levensduur van het onderzochte gebouw te kunnen verlengen en om het energieverbruik te verlagen dienen een aantal installatietechnische en bouwkundige maatregelen te worden uitgevoerd . De in deze rapportage voorgestelde maatregelen zullen zowel het gasverbruik als de CO2-uitstoot fors naar beneden brengen. De voorgestelde maatregelen helpen om het gebouw voor te bereiden op de toekomst waarbij een hogere gebruiksgraad verwacht wordt. In het onderstaande hoofdstuk zijn de maatregelen uit dit rapport verder toegelicht.

34 Uitvoering van de maatregelen 4 35 isolatie Vloerisolatie op zand Steenachtige vloeren zonder monumentale waarden kunnen worden vervangen door nieuwe, geïsoleerde vloeren met vloerverwarming op zand. In dit hoofdstuk kunt u lezen waar deze maatregel geadviseerd wordt en wat de aandachtspunten zijn. Onderdeel: Steenachtige vloeren Bouwlaag: Begane grond Locatie: Algemeen Huidige situatie: Ongeïsoleerde vloer Verbeteringsadvies: Betonnen vloer met EPS isolatie en vloerverwarming Soort materiaal: 120mm isolatie en 120 mm gewapend beton* Isolatiewaarde maatregel: Rc = 3,5 m2K/W Comfortverbetering: ** * De dikte moet door een constructeur berekend te worden. Het is mogelijk dat in het kader van de Omgevingsvergunning nadere informatie zoals deze berekening wordt gevraagd voor de activiteit bouwen. 36 Voorbeeld monumentale tegelvloer Detail vloerisolatie op zand Wat zijn de risico’s en aandachtspunten? Bij het plaatsen van vloerverwarming dient voldoende aandacht te worden besteed aan de aan- en afvoerleidingen van het verwarmingssysteem (bereikbaarheid). Daarnaast dient de isolatie tussen rand van de vloer en buitenmuren een redelijke isolatiewaarde te hebben. Gebruik hiervoor 40mm EPS isolatieplaat. Een dunne schuimband zorgt wel voor een fysieke ontkoppeling maar dit is te weinig voor thermische isolatie waardoor er onnodig energie verloren gaat.

De vloerisolatie bestaat uit drukvaste EPS met een dikte van 120mm. De betonvloer wordt gestort op de isolatieplaten en voorzien van wapening, uitgangspunt voor de dikte is 120mm maar laat de wapening en de dikte altijd narekenen door een constructeur. Als een vloer is voorzien van monumentale tegels of natuursteen, dan is vervanging niet mogelijk.

37 Achterzetbeglazing Scharnierend uitgevoerd Detail scharnierend raam isolatie Achterzetbeglazing op het raam Een enkele laag glas laat veel warmte door, dit leidt tot energieverlies en een comfortverlies. Door een extra laag glas toe te voegen, wordt het energieverlies aanzienlijk verminderd en neemt het comfortniveau toe. Een voorzetraam aan de buitenzijde heeft veel effect op de uitstraling van een historisch raam. Daarom worden voorzetramen bij monumenten doorgaans alleen binnen toegestaan. In de rest van dit maatregelblad wordt zo’n voorzetraam aan de interieurzijde een achterzetbeglazing genoemd. De bevestiging van achterzetbeglazing kan vast, schuivend, scharnierend of demontabel worden aangebracht, waarbij scharnierend, schuivend of demontabel de voorkeur heeft om de ruimte tussen het monumentale raam en de achterzetbeglazing periodiek te kunnen reinigen. Hier kunt u meer lezen over deze maatregel en waar deze wordt toegepast. Onderdeel: Ramen en glas Bouwlaag: Algemeen Locatie: Algemeen Huidige situatie: Ramen voorzien van enkel glas Verbeteringsadvies: Plaatsen van achterzetramen Isolatiewaarde maatregel: U = 2,9 W/(m2*K) Comfortverbetering: ***