4.1 ActiZ - Handreiking Aan de slag met kansrijk partnerschap. Dienend aan jeugd en gezin.

Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin SOCIALE BASIS SOCIALE BASIS + ZORG GEÏNDICEERD Ecosysteem 5 rollen jeugd JGZ JGZ Handreiking partnerschap Kansrijk jeugdverpleegkundige jeugd en gezin professionals(ortho)pedagoog jeugdarts Blue zones Eenvoud Health in all policies Health in all policies Generatiepreventiebeleid bewust wijk Verenigingen Verenigingen Buurthuis Buurthuis Kinderopvang Kinderopvang OnderwijsOnderwijs It takes a village to raise a child It takes a village to raise a child Stevig lokaal team Stevig lokaal team Jeugdhulp Jeugdhulp Dienend aan jeugd en gezin sociaal werker apotheek huisarts wijkverpleegkundige Hecht wijkverband 1e lijn Hecht wijkverband 1e lijn Geïndiceerde jeugdzorg Geïndiceerde jeugdzorg   Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 2 Inhoud klikbaar 1. Voorwoord 3 2. Waarom een handreiking 5 3. Leeswijzer 6 4. De beweging: naar een eco-systeem 7 5. Kansrijk partnerschap: de partners 9 5.1. De jeugdige(n), het gezin en de gemeenschap 9 5.2. Stevige lokale teams: toegang, preventie en (lichte) jeugdhulp 16 5.3. Het Hart voor jeugd en gezin 18 5.4. Het Hart voor jeugd en gezin en de unieke rol van de JGZ 23 5.5. Het Hart voor jeugd en gezin en de verbinding met sociaal werk 36 5.6. Het Hart voor jeugd en gezin en de verbinding met kinderopvang en onderwijs 38 5.7.

Het Hart voor jeugd en gezin en het (medische) curatieve domein 41 5.8. Het Hart voor jeugd en gezin en het volwassendomein 44 6. Kansrijk partnerschap: samenwerken en grenzen verleggen 45 7. De gemeente als opdrachtgever en financier 50 7.1. Passende financiering en contractering 50 7.2. Sturen op kwaliteit en passende verantwoording 53 8. Bijlagen 55 8.1. Wettelijke kaders JGZ en budget 55 8.2. Bronnen 57 8.3. Procesbeschrijving 58 Colofon 59    Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 3 1. Voorwoord “Bij een transitie slaagt het complexe, adaptieve systeem erin zich succesvol aan te passen aan de veranderende interne en externe omstandigheden en bereikt het systeem een hogere orde van organisatie en complexiteit. Dit optimale vernieuwingspad leidt tot een nieuw systeemniveau met een optimale ordening en structuur. Dit is echter eerder uitzondering dan regel: in verreweg de meeste gevallen blijft het systeem ergens ‘hangen’, volgt een suboptimaal pad, graaft zich steeds verder in waardoor het uiteindelijk ineenstort en afsterft” (Rotmans, Loorbach en Van der Brugge) In 2022 heeft ActiZ Jeugd haar strategische koers “Samen investeren voor jeugd en gezin. Een kompas om te komen tot bondgenootschap voor gezonde generaties ” gepubliceerd.

Een toekomstperspectief en een richtinggevend kader voor de benodigde transformatie van zorg en welzijn voor jeugd en gezin. Het beschrijft de maatschappelijke opgaven en de opdracht waar we voor staan. Namelijk het passend, waardengedreven, cross-sectoraal en integraal organiseren van de jeugdketen, waarbij de focus ligt op het gewone leven, het gezond opgroeien en het positief opvoeden van jeugdigen. Uitgangspunt hierbij is de jeugdige en het gezin en de gemeenschap waarvan zij deel uitmaakt. Het kompas is het vertrekpunt geweest in de meer dan 60 persoonlijke gesprekken die ActiZ Jeugd heeft gevoerd met maatschappelijke organisaties in het werkveld van jeugd en gezin. Alle gesprekspartners constateerden dat het stelsel is vastgelopen en dat Nederland geen integrale visie of beleid kent als het gaat om zorg en ondersteuning aan jeugd en gezin en dat stelsels, financiën en structuren aan de basis liggen van deze situatie. Er is een breed gedragen gevoel van urgentie en tegelijkertijd van een gedeelde onmacht. Het citaat van Rotmans, Loorbach en Van der Brugge verwoord zeer treffend wat de gesprekspartners in de praktijk ervaren. De verschuiving in systemen is ingezet, maar elementen uit de oude systemen worden niet losgelaten, waardoor de zorg en onder- steuning voor jeugd en gezin enorm versnipperd is geraakt.

Het beleid heeft de afgelopen jaren dan ook niet bijgedragen aan de in de decentralisatie geschetste doelen: inwoners sneller, beter, laagdrempelig en dichtbij helpen bij hun zorg- of ondersteuningsvragen. We kunnen ook niet spreken van een afname van de problematiek van jeugdigen en gezinnen en van meer eenvoud. Sterker nog, het aantal functionarissen en organisaties die over de vloer komt neemt toe en het aantal kinderen dat ondersteuning 1. Voorwoord   4  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin krijgt vanuit jeugdhulp neemt ook al decennia lang toe. Ruim twintig jaar geleden kreeg ongeveer 1 op de 27 jeugdigen een vorm van jeugdzorg (jeugdhulp zonder of met verblijf, jeugdbescherming en jeugdreclassering) in 2023 was dit 1 op 7. (Stand van de jeugdzorg 2024, Jeugdautoriteit). Al met al komt de zorg en welzijn voor jeugd en gezin steeds meer onder druk te staan. Dit geldt niet alleen voor jeugd en gezin, maar zien we ook terug in andere domeinen. In alle visies en zorgakkoorden zoals de Hervormingsagenda Jeugd, IZA, GALA, WOZO en de Visie Eerstelijnszorg 2030 en NL 2040 is men het erover eens: het moet en kan beter, anders lopen we vast. Vanuit deze urgentie en de 60 gesprekken met partijen hebben wij de ‘stoute’ schoenen aangetrokken.

Dat was best een zoektocht: gaan we ‘de polder in’ – zoals we zo gewend zijn in Nederland – en gezamenlijk met partners komen tot een gedeelde en integrale visie? Óf gaan we eerst zelf aan de slag en pakken we de verantwoordelijkheid die we zo erg voelen? We hebben voor dit laatste gekozen. Om de vaart erin te houden. Om niet meteen in defensieve routines te belanden (zie ook H.6). Om echt te kunnen denken vanuit de jeugdigen, het gezin en de samenleving. Om naast een visie ook zo concreet mogelijk te kunnen worden over het ‘Hoe’. Natuurlijk hebben we hiervoor wel met álle belangrijke partners gesproken, van gedachten gewisseld, getoetst, input opgehaald (Bijlage 8.3). Het resultaat is op het eerste gezicht eenvoudig: samen bewegen naar een eco-systeem (H.4) en toewerken naar het “Hart voor jeugd en gezin”. Een plek voor alle vragen over opvoeden en opgroeien (H5.3). De praktijk is echter weerbarstig. Het vraagt van alle betrokkenen lef, luisteren, gerichte keuzes, afspraken maken, anders doen én anders organiseren. Dit betekent het loslaten van de eigen georganiseerde veiligheid, ego en strategische belangen ten gunste van een hoger maatschappelijk doel. Wij hebben met deze handreiking een eerste stap gezet. Beweegt u met ons mee? 1. Voorwoord   5  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 2.

Waarom een handreiking De beweging richting een eco-systeem is veel groter dan de transformatie van het sociaal domein in 2015. Alle partners in zorg en welzijn voor jeugd en gezin hebben hierin een rol. Met alleen een visie zijn we er nog niet. Daar begint het anders denken. Het doel van deze handreiking is ook de vervolgstap: het ondersteunen van het anders gaan doén. De handreiking helpt de praktijk bij het concreet handen en voeten geven aan de beweging naar een eco-systeem, bij het komen tot een eenduidig landelijk beeld van het ‘ideale plaatje’ (gezamenlijke visie) en biedt handvatten en inspiratie voor aanbieders en gemeenten, die gebruikt kunnen worden voor de vertaling naar regionale en lokale afspraken en inkoopbeleid. Met deze handreiking zetten wij ook nadrukkelijk een eerste stap . Niet als een blauwdruk. Geen kant-en-klaar stuk. Maar een handreiking die een basis biedt voor verdere verrijking, aanscherping en échte dialoog. Het gesprek aangaan, luisteren naar elkaar en invulling geven aan Kansrijk Partnerschap voor veerkrachtige generaties, nu en in de toekomst. Wij zien het voor ons dat deze handreiking in samenwerking met partners jaarlijks wordt geüpdatet, zodat het de transformatie begeleidt en we gezamenlijk werken aan beschikbare en betaalbare zorg en ondersteuning voor jeugd en gezin nu én de toekomst.

Juist in tijden van schaarste moeten we de krachten bundelen en ons blijvend verantwoorden over hoe we publieke middelen juist en passend inzetten. Het jaarlijks met elkaar stilstaan en ophalen wat nodig is vanuit de praktijk draagt bij aan leren van elkaar en reflectie op onszelf en vormt een praktisch kompas in de beweging naar het eco-systeem. 2. Waarom een handreiking   6  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 3. Leeswijzer Met kansrijk partnerschap bedoelen wij een goed samenspel tussen zorgzame gemeen - schappen, gemeenten en aanbieders van zorg en welzijn voor jeugd en gezin om invulling te geven aan de beweging waar we voor staan. Maar ook de samenwerking tussen de partners in het domein van zorg en welzijn voor jeugd en gezin onderling. Begrip voor elkaars rol en positie is daarbij cruciaal. In deze handreiking gaan we in op de rol en positie van de verschillende partners in Kansrijk partnerschap voor jeugd en gezin en formuleren we: Een set tips gericht op de waarden eenvoud, laagdrempelig, effectief, dichtbij, rechtvaardig 1 Een of enkele ‘parels’ (good practises) 2 Een of enkele ‘puzzels’ (stof tot nadenken) We doen dit vanuit het uitgangspunt dat de jeugdigen, het gezin en de zorgzame buurt altijd vertrekpunt zijn en preventie en normaliseren de basis.

Van daaruit werken we toe naar het ‘Hart voor jeugd en gezin’ waar preventie, toegang en de verbinding met zorg en welzijn voor jeugd en gezin samenkomt. Waar eenvoud centraal staat en overlap en versnippering wordt teruggedrongen. Belangrijke ‘disclaimer’ hierbij is dat we met deze handreiking bewegen naar de nieuwe werkelijkheid, maar we tegelijkertijd niet ontkomen aan de huidige realiteit. Deze zoektocht zult u op onderdelen herkennen in het stuk. Ook beseffen wij dat de huidige praktijk divers is. De bestaande diversiteit in wijken, dorpen en gemeenten, maar ook de huidige gezondheids- verschillen vragen en rechtvaardigen ongelijk investeren voor gelijke kansen. En ook voor aanbieders in zorg en welzijn voor jeugd en gezin geldt dat ieder een ander startpunt heeft op de weg naar de gewenste transformatie. Tegelijkertijd willen we af van de vrijblijvendheid en willekeur als het gaat om effectieve zorg en ondersteuning voor jeugd en gezin en met deze handreiking richting geven aan meer “gelijkgerichtheid”. Rekenschap afleggen aan de samenleving, jeugdigen en gezinnen: Samen investeren voor jeugd en gezin. 1 De genoemde waarden zijn niet limitatief en kunnen de komende jaren uitgebreid worden met alle partners gezamenlijk. 2 Alle parels, voorbeelden en opgenomen linkjes naar voorbeelden en/of rapporten betreffen slechts een kleine greep uit alles wat er is. 3.

Leeswijzer   7  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 4. De beweging: naar een eco-systeem Onderstaand figuur schetst de systeemfasen die de maatschappij sinds de Tweede WO heeft doorlopen. Deze verschuiving weerspiegelt de bredere maat- schappelijke beweging waarin de nadruk verschuift van traditionele zorgsystemen (pater- en ego systeem) naar een meer inclusieve aanpak, waarbij de hele gemeenschap wordt betrokken bij het bevorderen van gezondheid en welzijn. In het eco-systeem ligt de nadruk op het empoweren van individuen en gemeenschappen om zelf de regie te nemen over hun gezondheid. Waarde toevoegen in de maatschappij en vertrouwen in de burger staat centraal. Figuur 1. Beweging van pater- naar eco-systeem (Variatie van Henk Nies op Idenburg, Ph. J. Schaik, van M.C.M.

Diagnose Zorginnovatie; over technologie ondernemerschap, Scriptum 2013) ZORGSYSTEMENZORG ROL OVERHEID PATER-SYSTEEM VERZORGINGSSTAAT EGO-SYSTEEM MARKTWERKING ECO-SYSTEEM WAARDECREATIE Centrale regelgeving Top-down & directief Bevoogdend Kader scheppende overheid Handhaving & toezicht Op afstand Verbindende overheid Wederkerigheid Stijlflexibiliteit RIJKSOVERHEID VERZEKERAARS AANBIEDERS ZORGCONSUMENT ECO-NETWERK Protocollen Normen Ziekte & Zorg Instituties Patiënten, bewoners, pupillen Certificering Consumenteninformatie Risicobeheersing & Gedrag Nieuwe toetreders Cliënten, klanten Persoonsgericht evalueren Ervaring en kwaliteit op maat Preventie, functioneren en participeren Formeel en niet-formeel, zelforganisatie Mensen Centrale aanbodregulering Input financiering: Budget & vergunningen Focus: Institutie & zorgprofessional (ziekenzorg) Gereguleerde marktwerking Output financiering: Prestatie/productie bekostiging Focus: Zorgconsument (Pathogenesis) Duurzame zorg-waarde systemen Financiering waardetoevoeging: Individueel & maatschappelijk Focus: Mens & positieve gezondheid (veerkracht en welbevinden) 4. De beweging: naar een eco-systeem   8  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Concreet betekent dit dat de focus moet komen te liggen op een sterke sociale basis met de zorgzame buurt als drijvende kracht.

De samenleving en inwoners zijn het vertrekpunt (sociale basis). Daaromheen moet een sterke schil van preventie, lichte professionele ondersteuning, onderwijs en welzijn bestaan die aansluit op de behoefte van jeugd en gezin, met een focus op gezondheidsbevordering en preventie (sociale basis+). En daaromheen een kleine schil van specialistische tweede/derde lijnszorg, voor de complexe vragen en behoeften die niet anders opgelost kunnen worden. Op deze manier geven we invulling aan een beweging naar de voorkant. Alle partners in zorg en welzijn voor jeugd en gezin zullen zich de komende jaren moeten gaan verhouden tot dit nieuwe speelveld. “Darwin wist het al. Niet de sterkste overwint, maar diegene die zich het beste kan aanpassen aan de steeds veranderende omstandigheden. Aanpassen lukt het beste als je het aantal samenwerkingsrelaties en de diversiteit daarvan maximaliseert. Dat is de essentie van een florerend eco-systeem. Daarbinnen navigeren mensen hun leven zelf, in continue interactie met elkaar en met hun omgeving. En in verschillende contexten, niet in disciplines. De gepaste rol van professionals is om mensen te gidsen zodat ze hun zelfoplossende vermogen leren benutten; niet om ze voor te schrijven wat ze moeten doen”. Thomas Plogh, directeur Federatie voor gezondheid Figuur 2. Het nieuwe eco-systeem (getekend door Kirsten Tjapkes) 4.

De beweging: naar een eco-systeem   9  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 5. Kansrijk partnerschap: de partners Alle partners in zorg en welzijn voor jeugd en gezin zullen zich moeten gaan verhouden tot het nieuwe speelveld, waarin de jeugdigen, het gezin en de zorgzame buurten de basis vormen. Van hieruit bouwen we verder aan een krachtige onderlinge samenwerking en een betere organisatie van zorg en welzijn aan jeugd en gezin: wendbaar, flexibel, eenvoudig en efficiënt. Zo is ook dit hoofdstuk opgebouwd. 5.1. De jeugdige(n), het gezin en de gemeenschap Zet de jeugdigen en het gezin achter het stuur Het is al decennia het streven: de jeugdige(n) en het gezin centraal. En toch gebeurt dit nog niet voldoende. Als we zien hoeveel professionals over de vloer komen bij kwetsbare gezinnen die niet meer weten hoe zij de zorg die zij ontvangen moeten ‘managen’ dan gaat er iets niet goed. Ook is het denken vanuit ziekte en zorg, protocollen en normen, dat zijn intrede deed in de periode van het Patersysteem (figuur 1, pag.7), nog vaak dominant. “Wij weten wat goed voor u is”. Het vertrouwen in de ervaringskennis van ouders zelf, het toepassen van normen als richtinggevend en niet als maatgevend, kan beter. Vertrouwen in het gezin en de jeugdigen moet veel meer voorop staan.

Zij zitten achter het stuur, bepalen de route en de eindbestemming, de zorgprofessional is de bijrijder die op basis van een vertrouwens- relatie navigeert en bijstuurt. Ruimte geven aan hun verhalen is essentieel, om te zorgen voor balans in het gezin. Ouders en opvoeders weten over het algemeen zelf wat zij nodig hebben voor hun welbevinden. Dit vraagt een andere manier van contact. Het vraagt om het echt opbouwen van een relatie. Het naast de ouder gaan staan. Niet direct adviseren. Maar er zijn. Luisteren. Meekijken. Meedenken. Het goede gesprek voeren met vertrouwen in de jeugdige en de ouders. Van daaruit wordt ingezet op een gezinsgerichte aanpak die lokaal en samen met gezinnen en jeugdigen wordt georganiseerd. De focus ligt op het gewone leven, het gezond opgroeien en het positief opvoeden van jeugdige(n). 5. Kansrijk partnerschap: de partners   10  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Investeer in de sociale basis en zorgzame gemeenschappen Maar wat is ‘de sociale basis’? Het begrip sociale basis wordt veel gebruikt op verschillende manieren. Om meer helderheid te geven over wat wordt verstaan onder de sociale basis hebben Movisie en Verweij Jonker Instituut (2024) het Gespreksmodel Sociale Basis ontwikkeld. Het laat de verschillende sferen zien waaruit de sociale basis bestaat.

De persoonlijke sfeer, de gemeenschappelijke sfeer en de institutionele sfeer. Voor kinderen en gezinnen wordt vaak over de pedagogische basis gesproken. Het is dat deel van de sociale basis dat bijdraagt aan het opgroeien, het opvoeden en de ontwikkeling van kinderen en jongeren. De pedagogische basis wordt gevormd door contacten tussen mensen onderling, hun sociale relaties en de verbinding met wat er in hun leefomgevingen aanwezig is. De infographic van het NJI vat het beeldend samen. Er zijn hoge verwachtingen van de sociale basis waarin zorgzame gemeenschappen floreren en als mogelijke oplossing worden gezien voor het overbelaste zorgstelsel. Het heeft dan ook hernieuwd aandacht gekregen in de zorgakkoorden zoals IZA, GALA, WOZO en de Hervormingsagenda Jeugd. “Hernieuwd” omdat het ook al één van de doelen bij de decentralisaties in 2015 was. Tot op heden is het echter niet goed gelukt om het samenspel tussen formele zorg en informele zorg goed vorm te geven. Aanbieders in zorg en welzijn voor jeugd en gezin - Organiseer momenten van echte ontmoeting met ouders en jongeren om op te halen wat hen bezighoudt. Doe dat daar waar de ouders zijn of organiseer speciale sessies zoals spiegeltrajecten . - Formuleer een ambitie hoeveel van de zorg en ondersteuning digitaal kan worden ingezet/aangeboden aan jeugdigen en gezinnen om aan te sluiten bij hun leefwereld.

- Maak gebruik van instrumenten die samen beslissen en het centraal stellen van behoeften van jeugdigen en gezinnen in kaart brengt. In de JGZ en door lokale teams wordt door diverse organisaties bijvoorbeeld gebruik gemaakt van de GIZ- methodiek. Gemeenten - Maak concrete afspraken met aanbieders hoe zij werken aan de relatie met ouders en jeugdigen, hoe zij hen aan het stuur laten en hoe zij zelfredzaamheid bevorderen. - Laat bij het maken van afspraken de vraag leidend zijn: “Sluit dit aan bij de behoefte van jeugdigen en gezinnen. Zo niet waarom moeten we dit dan doen?” - Overleg met aanbieders welke randvoorwaarden zij nodig hebben om meer eigenaar- schap bij jeugdigen en gezinnen te kunnen laten. - Organiseer samen met aanbieders in zorg en welzijn voor jeugd en gezin spiegel- trajecten zodat ouders echt hun stem kunnen laten horen en gebruik hun ervaringen als basis voor verbeteringen in de praktijk. Zie het voorbeeld van Ook in Balans . 5. Kansrijk partnerschap: de partners   11  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin “Zorg en ondersteuning in het dagelijks leven is nog steeds het domein van professionals, als ik dat tot mij door laat dringen dan schrik ik daarvan….”, zo begon Thijs van Mierlo, directeur LSA bewoners, tijdens een werksessie van ActiZ Jeugd zijn pleidooi om te investeren in gemeenschapsleven.

“Want zorgen voor elkaar is niet enkel een professionele taak, het hoort bij het leven van mensen, het hoort bij het samen leven in Nederland”. Aan de gemeenschap en inwoners lijkt het niet te liggen. Ruim 31 procent van alle Nederlanders tussen de 18 en 80 jaar (4,2 miljoen mensen) wil zich actief inzetten om de eigen omgeving te verbeteren (Motivaction, 2023). Dan gaat het om activiteiten die helpen het leven in eigen wijk of buurt groen, gezond, veilig en gezellig te houden. Bijvoorbeeld het op eigen initiatief beheren van ontmoetingsplekken zoals buurthuizen, stadstuinen of wijkcafés of het starten van kleinschalige woon(zorg)voorzieningen met buurtbewoners. Uit hetzelfde onderzoek blijkt echter ook dat bijna 2/3e van de mensen die zich inzet of ingezet heeft obstakels ervaart om dit te doen of te blijven doen. Vaak heeft dit te maken met de samenwerking en ondersteuning vanuit de gemeente. Het ‘systeem’ is nog altijd leidend en zaken als aanbestedingen, marktdenken, juridische zekerheden, top down sturing sluiten niet aan bij de intrinsieke waarde en intrinsieke behoeften van gemeenschappen. Ook wordt het denken over zorgzame gemeenschappen nog te veel gedomineerd door professionals. En dat is zonde. De kracht van deze gemeenschappen ligt immers op het gebied van welzijn.

Gemeenschappen zijn eco-systemen en bestaan in allerlei vormen en maten: van buurten tot voetbalclubs. Het gaat om het gemeenschapsleven. Onderdeel zijn van een gemeenschap verhoogt levenskansen, veiligheidsgevoel, kansen om gezond op te groeien, economische mogelijkheden, het zorgt voor samenhang, veerkracht en samen- Austerlitz Zorgt Een veel geroemd voorbeeld is Austerlitz Zorgt . Een coöperatie van bewoners dat tot doel heeft het voor de oudere inwoners van Austerlitz mogelijk te maken zo lang mogelijk zo zelfstandig mogelijk in het dorp te blijven wonen. Austerlitz Zorgt organiseert de nodige steun, zorg en hulp voor ouderen en andere zorgbehoeftigen in het dorp. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden zowel op het gebied van zorg als welzijn. In de bundel Zorgzame Buurten (Canoy et al, 2023) is een 15-tal voorbeelden beschreven en wordt ingegaan op geleerde lessen. Ook op socialhandprint.com/handprints zijn talloze voorbeelden te vinden van burgerinitiatieven. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   12  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin redzaamheid. De kracht van lokale gemeenschappen zit in het voorkomen van isolement en eenzaamheid, in het vroeg signaleren van problemen, het organiseren van zelfhulpgroepen. Allemaal gebaseerd op vertrouwen, ervaring, maatwerk, nabijheid.

Elementen die in de zorg ook bepalend zijn voor de ervaren kwaliteit. Niet voor niets kent iedereen de uitspraak: ‘It takes a village to raise a child’. Beschouw informele zorg als gelijkwaardig en complementair partner Een goed sociaal netwerk is een beschermende factor voor ouders en kinderen. Als ouders steun van medeopvoeders ervaren, ‘ontspant’ hun ouderschap, wordt het plezier in de opvoeding groter en de individuele opvoedingslast voor ouders minder (NJI, 2022). Uit de staat van het gezin (2024) blijkt echter dat ouders zich vaak alleen voelen staan, zij zich niet gesteund voelen door elkaar en door hun omgeving. Hoogleraar pedagogiek Maartje Luijk zegt in een interview (RTL, 2023) dat er sprake is van ‘vraagschaamte’. Hetgeen leidt tot meer overbelasting bij gezinnen en hulpvragen bij formele zorgpartijen. Genoeg reden dus om te investeren in sociale netwerken en vrijwillige ondersteuning, waardoor ouders zelf, met de hulp van hun netwerk, de regie over hun leven krijgen en behouden. “Onlangs bleek nog uit een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat slechts een kwart van de ouders hulp krijgt vanuit hun netwerk. Tweederde van de ouders durft hun omgeving niet om hulp te vragen. Hulp vragen voelt als falen. Terwijl keer op keer uit onderzoek blijkt dat die steun kan helpen om de opvoeding wat lichter te maken.

Opvoeden werkt het beste als je het samen doet.” Maartje Luijk, 2023 In het domein van zorg en welzijn voor jeugd en gezin zien we een toenemend aantal initiatieven gericht op het versterken van netwerken en informele ondersteuning. Bijvoorbeeld moeder- en kind caf és en daddycafés en voorbeelden zoals #opladers , Buurtgezinnen en Home-start waarbij vrijwillige ondersteuning centraal staat. Deze initiatieven laten zien dat lokale betrokkenheid en samenwerking tussen informele en formele zorg belangrijk zijn voor het creëren van gezonde lokale gemeenschappen. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   13  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Professionals /aanbieders in zorg en welzijn voor jeugd en gezin Versterk de sociale basis (netwerken) - Denk en acteer meer vanuit het collectief in plaats van het individu: hoe kunnen inwoners elkaar groepsgewijs ondersteunen? (bijvoorbeeld moeder- en kindcafés, centering parenting). - Reflecteer en denk na over jouw rol in een groep en hoe je de groep ook zelfstandig verder kunt laten gaan. - Vraag de groep zelf wat zij nodig hebben en willen bespreken. Informele zorg als gelijkwaardig en complementaire partner - Vertrouw op de toegevoegde waarde en de kunde van vrijwilligers en zie het als een gelijkwaardige relatie waarbij je complementair bent, ieder vanuit een eigen rol en deskundigheid.

- Tegelijkertijd is een gelijkwaardige relatie opbouwen met informele initiatieven die bijdragen aan de pedagogische basis niet zo makkelijk als het lijkt. De Kenniswerkplaats Pedagogische Basis is een lerende community en geeft ouders, professionals en beleidsmakers toegang tot wetenschappelijk, praktijk– en ervaringskennis. - Kijk bij alles wat je doet hoe je, in samenspraak met het gezin, informele zorg en ondersteuning vanuit het eigen netwerk kunt inzetten. Eigen Kracht conferenties is hiervoor een mooie en effectieve methode en kunnen ingezet worden via de Eigen Kracht Centrale. - Vraag ouders zelf hoe zij denken dat hun eigen netwerk bij kan dragen. - Vraag informele zorg initiatieven hoe zij een rol kunnen vervullen in gezond opgroeien en opvoeden en maak hier concrete afspraken over. Voorbeelden van dit soort initiatieven zijn #opladers, Buurtgezinnen, Home-start en de Limonadebrigade . Gemeenten Versterk de sociale en pedagogische basis - Zorg dat je als gemeente een heldere visie hebt op het versterken van de sociale basis, wat je daaronder verstaat en welke waarde het toevoegt. Het gespreksmodel Sociale Basis van Movisie en Verweij Jonkerinstituut (2024) kan hier bij helpen. - Bouw vervolgens aan een sterke sociale en pedagogische basis. De wegwijzer voor gemeenten van het NJI helpt hierbij.

- Zorg voor voldoende ruimte voor gemeenschappen om te floreren door te investeren in o.a. fysieke ontmoetingsplekken. Als we een zorgzame samenleving willen, dan moeten we een leefomgeving creëren die dit ondersteunt en faciliteert. - Versterk bestaande en stimuleer nieuwe initiatieven van kinderen, jongeren en opvoeders die ontmoeting stimuleren. - Zorg voor eenvoudige toegang tot middelen voor bewoners om iets te kunnen organiseren: onafhankelijke geldstromen die niet in ingewikkelde regelgeving zijn gevat. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   14  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin - Neem dit op in een helder beleidskader waarin dit soort uitgangspunten zijn vervat: minder regeldruk voor sociale initiatieven, differentiëren in verantwoording en aangaan van partnerschap (naast formeel opdrachtgeverschap) met formele en informele organisaties. Zie het beleidskader van gemeente Amsterdam als voorbeeld. - Uit onderzoek is gebleken dat sleutelfiguren of ambassadeurs heel belangrijk zijn om een gemeenschap ofwel een ‘community’ te laten slagen (Van Dijk & Hermens, 2023). Sleutelfiguren binnen gemeenschappen hebben een sociale status, krijgen vertrouwen en hebben daarmee veel invloed. Geef sleutelfiguren binnen gemeenschappen de ruimte om hun rol te pakken en ga uit van vertrouwen. Een mooi voorbeeld hoe rolmodellen werken zie je in NEXT GEN .

- Vraag inwoners wat zij zelf kunnen bijdragen in hun eigen directe leefgebied en omgeving. Stel hen de vraag: “Waar gaan we met z’n allen echt voor”. “Wat is de bedoeling”. En kijk hoe je vanuit deze bedoeling bewoners en professionals aan elkaar kunt verbinden. - Investeer duurzaam in activering en ondersteuning van wijkbewoners in wijken waar achterstanden zijn. Zie het voorbeeld van de gemeente Den Haag die meerjarige subsidie beschikbaar stelt voor wijkbedrijven als aanjager en verbinder in een wijk en waarbij ontmoeting, ontwikkeling en onderneming centraal staat. - Gebruik het collectief om laagdrempelige ondersteuning op maat én het versterken van netwerken en ontmoeting tussen kinderen, jongeren en/of ouders mogelijk te maken. Zie het voorbeeld van gemeente Utrecht die hier actief op inzet en ook opneemt in contractering. Informele zorg als gelijkwaardig partner - Investeer structureel in informele zorg initiatieven en reserveer hiervoor middelen in de begroting. Ook initiatieven gericht op informele zorg hebben professionele inzet als aanjagers, verbinders en ambassadeurs nodig. - Vraag alle partners (zorg, welzijn, onderwijs en kinderopvang) in zorg en welzijn voor jeugd en gezin hoe zij samenwerken met informele zorg. Neem dit op als randvoor- waarde in contractering. 5.

Kansrijk partnerschap: de partners   15  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Versterken zorgzame buurten Er zijn nog verschillende puzzels te kraken. Zo is een evenwichtige, gelijkwaardige samenwerking tussen zorgzame gemeenschappen, formele zorg en gemeenten nog echt een puzzel. Hoe zorg je ervoor dat zorgzame gemeenschappen of buurten hun bedoeling en identiteit behouden en niet het systeem in worden getrokken en zich moeten vormen naar regelgeving? Hoe zorgen we voor continuïteit en goed onderhoud van zorgzame gemeenschappen? Vaak hangt het af van personen zowel in de buurt als bij de professionele organisatie. Hoe richten we buurten zo in dat sociale verbondenheid vanzelfsprekend wordt? Hoe inspireren we buurten om ‘gezondheidsdenken’ te omarmen? Het initiatief van de Alliantie Wijkverpleging ‘De zorgzame buurt als ecosysteem ’ gefinan- cierd vanuit het Integraal Zorg Akkoord (IZA) zoekt ook antwoorden op deze vragen. Het initiatief zet vol in op het empoweren van lokale initiatieven en het delen van kennis/ ervaringen tussen buurten. We zoeken de verbinding op om op basis van de geleerde lessen en opgedane kennis en ervaring de handreiking aan te scherpen. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   16  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 5.2.

Stevige lokale teams: toegang, preventie en (lichte) jeugdhulp Dat het systeem vastloopt blijkt onder meer uit het feit dat jongeren en gezinnen met zeer complexe problemen te lang moeten wachten op hulp terwijl er tegelijkertijd veel aanbod van lichte (ambulante) vormen van jeugdhulp beschikbaar is. Hier zijn veel verschillende redenen voor. Eén daarvan is dat het onvoldoende duidelijk is wanneer iemand voor niet vrij toegankelijke jeugdhulp in aanmerking komt. “Niet elke hulpvraag behoeft een antwoord in de vorm van een niet vrij toegankelijke voorziening, soms is ook een vrij toegankelijke voorziening (zoals een paar gesprekken met een medewerker van het lokale team of een cursus) een antwoord of is juist een interventie in achterliggende gezinsproblematiek meer passend.” (Kamerbrief Voortgang Jeugd, 2023) Als antwoord zet het rijk in op het afbakenen van de reikwijdte van de jeugdwet en samen met de VNG op het verstevigen van de lokale teams. Wij vinden het in Nederland immers belangrijk dat iedereen toegang heeft tot laagdrempelige jeugdhulp dichtbij huis. In de Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028 wordt ingezet op stevige lokale teams met voldoende kennis en expertise en verbinding met specialistische hulp. Teams die met ouders en jeugdigen kijken naar wat echt nodig is.

Die niet alleen toegang verlenen, maar zelf lichte jeugdhulp verstrekken, gericht op het versterken van het gewone leven en de veerkracht van gezinnen en jongeren (HAJ, 2023). Hiermee wil men onder meer de aanhoudende toename van het aantal kinderen dat ondersteuning krijgt vanuit de jeugdhulp beperken. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   17  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Omdat gemeenten nog altijd vrij zijn om te bepalen hoe zij hun toegangsfunctie en lokale team vormgeven is in de praktijk een grote variatie te zien. In het onlangs gepubliceerde Richtinggevend kader ‘toegang, lokale teams en integrale dienstverlening’ (VNG, 2024) wordt helderheid gegeven over de basiskenmerken van de toegangsfunctie en lokale teams in gemeenten. Het is aan gemeenten zelf om keuzes te maken over de specifieke inrichting, maar een aantal basiskenmerken en competenties dienen volgens het richtinggevend kader overal terug te komen.

Daarin is onder andere te lezen: “… Lokale teams zijn … dichtbij, laagdrempelig en werken vanuit een sterke relatie met de sociale en pedagogische basis, lokale teams werken integraal, kijken met een brede blik, streven naar soepele overgangen in de levensloop, bieden waar mogelijk zelf (basis)hulp die vrij toegankelijk is…” “De invulling van de (basis) hulp bevat – afhankelijk van de situatie – de volgende elementen: … Geruststellen, vertrouwd aanspreekpunt, opvoedondersteuning, verbinding leggen met andere hulpverleners, waakvlam contact…” De uitgangspunten en elementen die in het Richtinggevend kader worden omschreven zijn ook 1 op 1 van toepassing op de JGZ, die vanuit een integrale en brede blik (zowel sociaal als medisch) kijkt naar jeugdigen en gezinnen en van daaruit preventief advies en opvoed- en gezinsondersteuning biedt, monitort en verbinding legt met andere hulpverleners in het sociaal en medisch domein. Het feit dat de lokale teams veelal afzonderlijk van de JGZ zijn en worden ingericht draagt dan ook niet bij aan eenvoud, zichtbaarheid en laagdrempeligheid. Eenvoud: creëer een hart voor jeugd en gezin Het voorgaande laat de versnippering zien tussen de JGZ, de toegang/lokale teams en (lichte) jeugdhulp. We zien plekken waar nauw wordt samengewerkt tussen de JGZ en lokale jeugdteams, maar ook plekken waar het zich beperkt tot afstemming.

Als we de gezinnen écht centraal willen stellen dan zorgen we voor helderheid, zichtbaarheid en eenvoud en dus voor een herkenbare plek voor normaliseren, preventie en alle vragen over opvoeden en opgroeien. De JGZ – met haar herkenbare en laagdrempelige consultatiebureau – biedt samen met de lokale teams bij uitstek kansen om vanuit deze basis een laagdrempelige voorziening neer te zetten voor preventie, vroegsignalering, screening, toegang, monitoring, advies én hulp en begeleiding bij alles wat te maken heeft met opvoeden, opgroeien en gezondheid. Wij noemen dat het Hart voor jeugd en gezin . 5. Kansrijk partnerschap: de partners   18  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 5.3. Het Hart voor jeugd en gezin Bij het Hart voor jeugd en gezin werken verschillende professionals zoals de jeugdarts, verpleegkundig specialist, jeugdverpleegkundige, (ortho)pedagogen, psychologen, sociaal- pedagogisch hulpverleners, jeugd- en gezinswerkers, thuisbegeleiders en jeugdmaatschap- pelijk werkers samen. Zij vormen (JGZ + lokaal team+ jeugdhulp) een lokaal en integraal gezinsteam in de wijk. Zij kijken vanuit een brede blik naar de zorg of ondersteuningsbehoefte en kiezen, samen met de (aanstaande) ouders, kinderen en jongeren voor de best passende preventieve zorg en ondersteuning.

Deze integrale manier van werken zorgt ervoor dat de huidige vaak onduidelijke scheidslijn tussen de jeugdgezondheidszorg, jeugdteams en ambulante lichte jeugdhulp niet meer relevant is. Er is één integraal gezinsteam dat vanuit haar wettelijke taak al een vanzelf- sprekend contact heeft met (aanstaande) ouders en kinderen. Van daaruit wordt gekeken – op basis van een brede analyse zowel medisch als sociaal – wat nodig is voor de jongere en het gezin. Dit maakt het effectiever, dichtbij en eenvoudig. Het overgrote deel van de vraagstukken die spelen bij de jeugdigen en/of gezinnen kunnen dan ook binnen het Hart voor jeugd en gezin opgepakt worden. De focus ligt op normaliseren, het gewone leven leren leven met vallen en opstaan, veerkracht, mentaal welbevinden, gezond opgroeien en het positief opvoeden van jeugdige(n). Tegelijkertijd behoudt het Hart voor jeugd en gezin vanuit haar wettelijke taak de gezinnen nog jaren in beeld. Ook een belangrijke meerwaarde, daar waar andere hulpverleners in- en uitvliegen. Hier gaat een grote preventieve werking vanuit. Natuurlijk is deze laagdrempelige ondersteuning niet altijd voldoende en vragen problemen soms meer gespecialiseerde of meer intensieve inzet. Dit is mede afhankelijk van de draag- kracht en de draaglast van het gezin.

Tijdig opschalen en reële verwachtingen van de gezinnen om wie het gaat is van belang en vraagt om een warme overdracht. Ook wanneer toeleiding naar de gespecialiseerde (dan wel geïndiceerde) jeugdhulp nodig is, blijft er een monitorende rol vanuit het Hart voor jeugd en gezin, zodat vanuit een brede blik wordt mee- gekeken of de zorg nog steeds passend is en/of afschalen ook mogelijk is. 5. Kansrijk partnerschap: de partners    Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 19 SOCIALE BASIS SOCIALE BASIS + ZORG GEÏNDICEERD Ecosysteem 5 rollen jeugd JGZ JGZ Handreiking partnerschap Kansrijk jeugdverpleegkundige jeugd en gezin professionals(ortho)pedagoog jeugdarts Blue zones Eenvoud Health in all policies Health in all policies Generatiepreventiebeleid bewust wijk Verenigingen Verenigingen Buurthuis Buurthuis Kinderopvang Kinderopvang OnderwijsOnderwijs It takes a village to raise a child It takes a village to raise a child Stevig lokaal team Stevig lokaal team Jeugdhulp Jeugdhulp Dienend aan jeugd en gezin sociaal werker apotheek huisarts wijkverpleegkundige Hecht wijkverband 1e lijn Hecht wijkverband 1e lijn Geïndiceerde jeugdzorg Geïndiceerde jeugdzorg 5.

Kansrijk partnerschap: de partners   Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 20  CJG Noord Veluwe In 5 gemeenten in Noord Veluwe wordt aan het CJG reeds een betekenis gegeven die dicht in de buurt kom van het geschetste Hart voor jeugd en gezin. Het oorspronkelijke gedachtengoed van het CJG was ook gericht op het inrichten van een integraal centrum voor alle vragen rond opvoeden, opgroeien en gezondheid waar preventie, toegang en jeugdhulp samenkomt. Maar dit is lang niet overal ook zo tot stand gekomen. Bij CJG Noord Veluwe is hier wel richting aan gegeven. Daar werkt de JGZ, de toegang en jeugdhulp samen onder één dak. Achter de voordeur zijn drie verschillende organisaties werkzaam, maar dit is voor ouders en inwoners niet zichtbaar. Er is één plek voor alle vragen rond opvoeden, opgroeien en gezondheid, één plek voor toegang en hulp en ondersteuning. Er wordt vanuit een gezamenlijk online dossier gewerkt dat 24 uur toe- gankelijk is voor ouders/jongeren. Jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen, systeemtherapeuten, orthopedagogen, psycho - logen werken samen om vrij toegankelijke zorg en ondersteuning te leveren. De JGZ – als onderdeel van het CJG – start op basis van de GIZ methodiek met het in kaart brengen van ontwikkel- en zorgbehoeften waarbij preventieve ondersteuning en opvoedadvies kan worden ingezet.

Is er meer nodig dan wordt een verklarende analyse ingezet door de jeugdhulp – als onderdeel van het CJG – en op basis hiervan passende zorg en onder - steuning geboden (vrij toegankelijke jeugdhulp). Voorbeelden daarvan zijn IAG (Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding), maar ook medicatiecontrole bij ADHD. Wanneer het complexer is en geïndiceerde jeugdhulp (op basis van een beschikking of verlenings- besluit) nodig is wordt doorverwezen. Het CJG blijft in alle gevallen betrokken en monitort en evalueert. Maak het hart kloppend met ons… Jeugdhulp is onderdeel van het brede pallet jeugdzorg – van lichte jeugdhulp tot jeugd - bescherming en reclassering. Wat hoort in het Hart voor jeugd en gezin en wat schuurt daar heel dicht tegenaan? Wat verstaan we onder lichte jeugdhulp, basishulp, vrij toe- gankelijke jeugdhulp en wat is gespecialiseerde of geïndiceerde (niet vrij toegankelijke) jeugdhulp? Vragen die om een bredere dialoog en een gezamenlijke betekenisgeving vragen. Dit zou onderdeel moeten zijn van de Hervormingsagenda Jeugd waar het duiden van de reikwijdte van de jeugdhulp onderdeel van is. Effectief: meer focus op normaliseren en de-medicaliseren De unieke rol van de JGZ is normaliseren en de-medicaliseren vanuit haar unieke expertise op zowel medisch als sociaal vlak. Dit is niet een functie die lokale teams automatisch bezitten.

Het is niet vanzelfsprekend om ‘terug te verwijzen’ naar de JGZ. Dat blijkt ook uit het rapport “De centrale rol van lokale teams in de jeugdhulpketen” (2023) van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Hierin stelt de IGJ vast dat veel lokale jeugdteams onder grote druk staan en dat de jeugdige en/of zijn ouders daardoor snel worden doorverwezen naar 5. Kansrijk partnerschap: de partners   specialistische (jeugd)hulp, zodat het gezin in elk geval hulp krijgt. Ook werken er in de jeugdteams veel jeugdprofessionals die ervaring hebben opgedaan bij jeugdhulporganisaties (jeugdbescherming) en met specifieke doelgroepen zoals de ggz en vg (IGJ, 2023). Dit brengt veel kennis mee, maar leidt ook snel tot medicalisering en dus onnodige doorverwijzing. Het NJI (2019) constateerde ook in haar rapport ‘Het groeiend jeugdzorggebruik’ dat een laagdrempelige voorziening op zichzelf goed is maar een risico vormt als dit samengaat met te weinig aandacht voor preventie en te veel focus op doorverwijzing in plaats van zelf oplossen. Aanbod creëert immers ook vraag. Effectief: stuur op effectieve inzet van menskracht In alle zorgsectoren is een tekort aan menskracht. Aantrekkelijk werkgeverschap is een belangrijk onderdeel in het binden en boeien van mensen, maar uiteindelijk vissen we in dezelfde vijver.

Het is van belang dat veel beter gekeken wordt naar ieders unieke meer- waarde in zorg en welzijn voor jeugd en gezin. Zoals geschetst is er nu een grijs gebied en overlap tussen professies en aanbieders (JGZ, jeugdhulp, lokale jeugdteams, sociaal werkers) hetgeen maakt dat te veel hulpverleners over de vloer komen bij gezinnen (en in het onderwijs) en veel dubbel wordt gedaan. Kijk over sectoren heen: wie heeft welke expertise en unieke toegevoegde waarde, welke kennis is voor dit gezin belangrijk en wie kan dat het beste leveren. Ga dus met elkaar om tafel en leer elkaars unieke expertise en waarde kennen en maak daar heldere afspraken over. Project Vroege Insteek In Zwijndrecht heeft het Project Vroege Insteek zijn vruchten al afgeworpen. Hier werken Jong JGZ en Vivera sociaal wijkteam intensief samen om gezinnen met meervoudige hulpvragen (kinderen 0-18 jr) vroege en passende integrale hulp te bieden. Hierdoor worden gezinnen doeltreffend geholpen en is normaliseren en afschalen goed mogelijk gebleken. Ook is het helder naar netwerkpartners hoe de zorg en ondersteuning aan gezinnen is georganiseerd.

De medewerkers van Jong JGZ (jeugdverpleegkundige, jeugdartsen en pedagogen) en het jeugdteam zitten bij elkaar op locatie en doen gezamenlijke aanmeldbeheer waarbij gekeken wordt wiens expertise het best passend is en hebben daarnaast gezamenlijke inloopspreekuur bij de jeugdgezondheidszorg. Het resultaat is dat lijnen kort zijn, men elkaar en elkaars expertise en grenzen kent en er nadrukkelijk aandacht is voor zowel op- als afschalen. Ook vindt automatisch deskundigheidsbevordering plaats. Van de 365 trajecten die door het jeugdteam zijn opgepakt, zijn 80 gezinnen afgeschaald naar de JGZ in het kader van preventie en normaliseren. Ook voeren het jeugdteam en de jeugdgezondheidszorg geregeld gezamenlijke trajecten uit. Hierdoor worden ouders niet van het kastje naar de muur gestuurd en hebben deze gezinnen niet te maken met onnodige wachtlijsten. Dit maakt de hulp efficiënt en effectief. 21  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 5. Kansrijk partnerschap: de partners   Gemeenten - Maak de jeugdgezondheidszorg een vast onderdeel van het lokale team in de wijk. Hierdoor kan er vanuit één basisvoorziening stevig ingezet worden op preventie en de samenwerking met zorgzame gemeenschappen. Het zorgt voor eenvoud, helderheid en efficiency.

- Verstevig de hulp vanuit deze basisvoorziening op de plaatsen waar kinderen, jongeren en ouders al komen (zoals bijvoorbeeld kinderopvang, scholen en buurthuizen); - Zorg voor een concrete en gezamenlijke opdracht voor de JGZ en (lichte) jeugdhulp/ lokale team als onderdeel van een samenhangende en gecoördineerde aanpak op preventie. - Doe bij elk nieuw beleid eerst een gezinstoets (wat betekent het voor gezinnen) en toets het ook aan de kinderrechten. - Investeer niet alleen in de ‘toegang’, maar ook in het probleemoplossend vermogen van de mensen die in de toegang werken (NJI, 2019). Minder focus op doorverwijzen, meer focus op normaliseren en de-medicaliseren en het versterken van de samenleving. Zorg er met andere woorden voor dat de lokale teams geen verkapte indicatiecentra worden. - Positioneer de JGZ juist daarom in het lokale team: voor een tegenwicht in het denken in termen van risico’s, problemen en diagnoses. - Geef gezinnen en jeugdigen die op de wachtlijst staan voor zorg de mogelijkheid tot het ontvangen van een preventieve interventie waarbij zij hun plek op de wachtlijst niet verliezen. Monitor hoeveel er van de wachtlijst af gaan, of ze terugkomen en binnen welke interval. Er zijn voorbeelden waar de JGZ wordt ingezet om gezinnen of jonge- ren die op een wachtlijst staan een preventief aanbod te bieden.

Denk bijvoorbeeld aan de inzet van MAZL voor scholieren (zie ook voorbeeld H. 5.6) of extra contact- momenten. Ook worden Eigen Kracht coördinatoren ingezet om gezinnen zich gezien en gehoord te laten voelen tijdens de wachtperiode en het eigen netwerk waar mogelijk te activeren. - Reserveer budget op de begroting voor ‘frictiekosten’ die gepaard gaan met anders en integraal werken. Er zijn grote verschillen in gemeenten, in de wijze waarop lokale teams zijn vormgegeven en de wijze waarop de JGZ is gecontracteerd. Biedt ruimte om te ontwikkelen. Lokale jeugdteams en jeugdhulp - Gebruik de mogelijkheid om – daar waar (nog) geen structurele verbinding en samenwerking met de JGZ is – ‘terug’ te verwijzen. - Zorg dat je weet wat de JGZ te bieden heeft. Ken elkaar en weet elkaar te vinden. - De precieze scheidslijn tussen JGZ, lichte opvoedondersteuning, preventieve jeugd - hulp en geïndiceerde jeugdhulp is (nog) niet exact te definiëren en een grijs gebied. Zorg voor het goede gesprek met elkaar zo ontstaat vertrouwen. Weet wie wat het beste kan en maak daar heldere afspraken over. 22  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin 5. Kansrijk partnerschap: de partners   5.4. Het Hart voor jeugd en gezin en de unieke rol van de JGZ In Nederland kennen we een unieke preventieve infrastructuur waar we trots op mogen zijn.

De JGZ verkeert in de positie dat zij als enige met regelmaat vrijwel alle kinderen van -9 (zwangerschap) tot 18 jaar ziet. Dit zien wij nergens zo terug in de landen om ons heen. En ook binnen het Nederlandse jeugddomein is de positie van de JGZ uniek omdat zij als enige die langdurige relatie heeft met bijna alle kinderen en ouders en als enige de brede blik heeft zowel medisch als sociaal. Vanuit deze positie vervult de JGZ vanzelfsprekend de rol van schakel tussen het sociale domein (sociale basis en preventie) en het curatieve domein. Vanuit deze positie en vanuit de geschetste beweging naar de voorkant gaat er logischerwijs meer aandacht uit naar de JGZ in deze handreiking. 23  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin JGZ - Maak helder wat de unieke meerwaarde is van de JGZ en de verschillende professionals daarbinnen – jeugdarts, arts M+G, verpleegkundig specialist, jeugdverpleegkundige, pedagogisch hulpverlener. - Maak helder wat de unieke meerwaarde van de JGZ binnen het Hart voor jeugd en gezin is. - Investeer in kennis en expertise op het gebied van opvoedondersteuning (pedagogisch hulpverleners) vanuit de unieke meerwaarde en positie: normaliseren en preventie. 5.

Kansrijk partnerschap: de partners   24  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Taken Jeugdgezondheidszorg Basispakket (WPG) Sinds 2015 kent de JGZ een wettelijk vastgesteld basispakket JGZ dat weergeeft welke activiteiten beschikbaar moeten zijn voor alle kinderen en jongeren. Het bevat het volgen en signaleren van de gezondheid van jongeren, vroegtijdig opsporen en voorkomen van (lichamelijke en psychosociale) stoornissen en voorlichting, advies, instructie en begeleiding van jeugdigen en ouders op het gebied van opgroeien en opvoeden. Hierbij wordt nauw samengewerkt met onderwijs, voorschoolse voor- zieningen, jeugdhulp, verloskundigen, kraamzorg, huisartsen en overige curatieve gezondheidszorg, buurtteams en andere relevante zorg- of hulpverleners. Dat maakt de JGZ tot centrale partij in het werkveld en aanspreekpunt voor gezinnen en andere partijen in het jeugddomein inclusief gemeenten. De gemeente koopt het basispakket in bij een uitvoerder van de jeugdgezondheidszorg. Uitvoerders zijn GGD’en of zelfstandige JGZ-aanbieders. Preventieve programma’s en opvoedondersteuning (Jeugdwet) Naast het basispakket dat onder de Wet Publieke Gezondheid (WPG) valt, voert de JGZ ook specifieke programma’s of (groeps-)activiteiten uit gericht op preventie en opvoedondersteuning.

Dit is geen onderdeel van het Basispakket maar valt onder het zogeheten maatwerk in het kader van de Jeugdwet. Elke gemeente kiest welke programma’s zij al dan niet inkoopt. Hierdoor is er een groot verschil in het aanbod per gemeente. Rijksvaccinatieprogramma (WPG) Het Rijksvaccinatieprogramma wordt door de JGZ uitgevoerd en biedt kinderen vaccinaties tegen 13 ernstige infectieziekten. Op zichzelf een zeer belangrijk en kosteneffectief instrument. Maar de uitvoering van het RVP is meer dan alleen een prik zetten. Het is onlosmakelijk verbonden met het opbouwen van een vertrouwens - relatie met kinderen en (aanstaande)en ouders. Vanuit die vertrouwensrelatie werkt de JGZ aan zowel de vaccinatiebereidheid als het signaleren en voorkomen van problemen in het opgroeien en opvoeden. Prenataal Huisbezoek (WPG) Sinds 1 juli 2022 is ook het ‘Prenataal huisbezoek door de JGZ bij ouders in een kwetsbare situatie’ wettelijk vastgelegd. Het Prenataal huisbezoek is bedoeld om na signalering door de verloskundig zorgverlener, al vroeg in de zwangerschap hulp en ondersteuning door de jeugdverpleegkundige aan te bieden aan zwangere vrouwen en/of gezinnen in een kwetsbare situatie. Het is een belangrijk onderdeel van het programma Kansrijke Start. 5.

Kansrijk partnerschap: de partners   25  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Zorg redt leven, preventie generaties De werkzaamheden van de JGZ beperken de instroom in de jeugdzorg en het curatieve domein en het beroep op sociale voorzieningen later (Toekomstagenda Publieke Gezondheid voor jeugd, 2021). Voor gezinnen waar het goed gaat is het belangrijk hen te stimuleren en te ondersteunen gezond te blijven. Voor kwetsbare gezinnen is het belangrijk extra te investeren voor gelijke kansen. De beste investering voor kwetsbare gezinnen is immers investeren in de kwaliteit van de eerste vijf levensjaren van kinderen, zo stelde professor James J. Heckman, econoom en Nobelprijswinnaar. Hij liet zien dat dit het meest rendeert én belangrijker nog: gezondheidsverschillen verkleint. De JGZ biedt dan ook naast het Basispakket diverse preventieve programma’s en laag - drempelige opvoedondersteuning. Voorbeelden van effectieve programma’s zijn onder andere Voorzorg, Stevig ouderschap, Video-hometraining, M@zl. Triple P (Dam & Prinsen, 2013). De impact en toegevoegde waarde van preventieve jeugdgezondheidszorg werd in 2012 al beschreven (Verdonck, Klooster & Associates). In dit onderzoek is aangetoond dat een investering van 1 euro (in de geanalyseerde interventies) 11 euro oplevert.

Dit is exclusief de baten van de niet geanalyseerde interventies die JGZ biedt. De winst is derhalve nog vele malen groter. Figuur 3. De Heckman Curve laat de meeropbrengst zien van investeringen in kinderen van 0-5 jaar ten opzichte van investeringen op latere leeftijd ROI: RETURN ON INVESTMENT Prenatal Early childhood Preschool K-12 education Job training LEARN MORE AT HECKMANEQUATION.ORG 0-3 Y/O 4-5 Y/O SCHOOL AGE POST-SCHOOL AGE Economic impact of investing in early childhood learning 5. Kansrijk partnerschap: de partners   26  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Eenvoud: benut dat wat er al is! Nederland heeft met de JGZ dus goud in handen. Maar we weten het onvoldoende te gelden te maken. De rol en positie van de JGZ is op veel plekken in de afgelopen decennia verengd tot een focus op meten, wegen, prikken en screenen (basispakket JGZ). De brede en laagdrempelige opvoedhulp en ondersteuning en de inzet van effectieve preventieve interventies worden zeer verschillend ingekocht door gemeenten. De keuze om een preventief programma in te zetten wordt lang niet altijd op basis van de inhoud en het beoogde effect gemaakt, maar vaak ingegeven door financiële middelen en bezuinigingen.

Hierdoor maakt het niet alleen uit waar de wieg staat of een ouder of kind toegang heeft tot effectieve preventieve programma’s, maar het leidt er ook toe dat de JGZ niet (meer) gezien en gevonden wordt als de vanzelfsprekende partij voor vragen over opvoeden, opgroeien en gezondheid voor jeugd en gezin. Zeker bij de kinderen vanaf 4 jaar waar het aantal (vaste) momenten van contact beperkter is. Ouders die problemen ervaren met opvoeden gaan naar de huisarts of het lokale jeugdteam. Hoewel er op verschillende plekken nauwe samenwerkingsverbanden bestaan tussen de lokale teams en de JGZ, zien we ook nog te vaak dat dit apart van elkaar is georganiseerd. Het gevolg is dat lichte opvoedondersteuning vaker dan nodig wordt geboden op basis van een indicatie. En dat is zonde. De JGZ kan hier veel meer dan zij nu doet een rol in vervullen. Vanuit het bestaande en vanzelfsprekende contact met zowel kinderen als ouders en vanuit haar unieke expertise op zowel medisch als sociaal vlak, preventie en normaliseren. Maak gebruik van deze unieke positie en bestaande preventieve infrastructuur. Inzet speltherapeut voor opstandige kleuter Een moeder van twee kleine kinderen komt op het spreekuur van de huisarts, omdat de oudste zoon van 5 jaar veel opstandig gedrag laat zien, waar ouders graag hand - vatten voor willen.

Het is eigenlijk sinds de komst van het jongere broertje dat de oudste zoon veel boos is en heel veel (negatieve) aandacht vraagt. Hij luistert niet, is veel boos en driftig en doet zijn broertje met regelmaat pijn. Ouders weten niet goed hoe zij hier het beste mee om kunnen gaan en hebben al verschillende methoden geprobeerd. Ouders zijn zelf ook moe en ervaren veel druk vanuit het werk. De moeder heeft via een vriendin over speltherapie gehoord en daar wat over gegoogeld. In de omgeving is een speltherapeut die ruimte heeft. De moeder vraagt een verwijzing. De huisarts schrijft een verwijzing voor de speltherapeut/kindercoach. Dit is een voor - beeld van hoe het in de dagelijkse praktijk met regelmaat gaat. De JGZ wordt niet als logische partner gezien, terwijl zij bij uitstek een rol had kunnen vervullen door de ouders gerust te stellen en handvatten te geven hoe hiermee om te gaan. Opstandig gedrag is vrij normaal bij een kleuter. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   27  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Effectief: doen wat nodig is vanuit de leefwereld van jeugd en gezin Aansluiten bij de steeds veranderende wereld, meebewegen met nieuwe generaties en participeren in de leer- en leefwereld van de jeugdige(n) en het gezin. Doen wat nodig is en doen wat je kan los van vaste contactmomenten.

Dat is wat anno 2024 verwacht wordt van JGZ-professionals en wat uitgebreid beschreven staat in het Landelijk professioneel Kader (LPK) van de JGZ. Dit kader biedt JGZ-professionals een gezamenlijke visie waarmee kan worden gewerkt aan het bieden van passende zorg op maat. Hierbij kijkt de professional samen met de jeugdigen en het gezin naar wie wat het beste kan doen. Wat de grootste impact heeft. Vanuit gezamenlijk partnerschap en verantwoordelijkheid. De manier van organiseren is service en dienend ingericht op de inhoud. Dat betekent dat professionals in hun planning structureel ruimte moeten hebben om zich te bewegen in netwerken, om daar zichtbaar en beschikbaar te zijn. Laagdrempelig: zichtbaar en aanwezig in de gemeenschap De JGZ heeft van oudsher een belangrijke rol in de gemeenschap. In de 20e eeuw na de tweede wereldoorlog behoorde de zorg voor zuigelingen en peuters tot het werk van de wijkverpleegkundige, werkzaam bij de zogeheten kruisverenigingen. Zij waren zichtbaar aanwezig in de wijk en zoefde op hun Solex rond en bezochten gezinnen thuis. Deze zicht- baarheid en aansluiting bij de gemeenschap moeten we weer veel meer centraal stellen. De JGZ moet daar zijn waar ouders zijn en daar waar vanzelfsprekende relaties zijn tussen mensen. Dit gebeurt al – op ouderavonden, de peuterspeelzaal, koffieochtenden – en kan nog worden verstevigd.

Bijvoorbeeld op de kinderopvang of op school, maar ook in het buurthuis of de sportclub. Er zijn al veel sociale netwerken waar jeugdigen en ouders zich in begeven, maak daar gebruik van. Er is ook een groep die niet als vanzelfsprekend wordt gezien door de JGZ. De zorg-mijdende en zorg-onwetende gezinnen. Vaak speelt hier diverse (complexe) problematiek. In dat soort gevallen heeft de JGZ ook de taak een stap verder te gaan. Naar hen toe, achter de voordeur. Outreachend werken is ook een belangrijk onder - deel van zichtbaar en aanwezig zijn. Effectief: jeugdverpleegkundige als centrale zorgverlener in de wijk De jeugdverpleegkundige kent net als de wijkverpleegkundige haar oorsprong in de vroegere kruisverenigingen die een centrale en verbindende rol vervulden in de wijk. De jeugdverpleeg- kundige zou – net als de wijkverpleegkundige – de centrale zorgverlener in de wijk moeten zijn. Niet alleen vanuit de van oudsher verbindende rol en de vertrouwensrelatie die de JGZ als vanzelfsprekend heeft met jeugdigen en gezinnen, maar ook vanuit de brede blik, het spreken van de taal van zowel het medische als sociale domein en vanuit de rol van preventie- adviseur (zie ook H5.8 verbinding volwassendomein). 5.

Kansrijk partnerschap: de partners   28  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Taal en spraak Sociale ontwikkeling Gedrag Psychosociaal Veiligheid Leefstijl Schulden (Fysieke) leefomgeving Opvoeding Ogen Motoriek Mogelijke oorzaak van de buikpijn? Welke lichamelijke signalen zie ik? Hoe gaat het met het gezin? Hoe gaat het op school? Welke vragen hebben de ouders? Hoe ziet het netwerk van dit gezin eruit? Wat speelt hier nog meer? Hoort dit kindje wel goed? Medicatie Wat is het eetpatroon? JGZ Sluit aan bij de gemeenschap - Ga hiervoor het consultatiebureau uit: de wijk in, daar waar kinderen, jongeren en ouders zijn (de kinderopvang, op school, bij de sportclub, het buurthuis…). - Kom hier niet met het doel advies te geven, maar om er te zijn en een band op te bouwen. - Bespreek en evalueer uitkomsten van activiteiten, interventies ook met de gemeenschap zelf. Figuur 4. De JGZ kijkt vanuit haar medische én sociale expertise naar een kind, naar het gezin waarin het kind opgroeit en naar de leefomgeving. Een hoofd vol. Alle factoren zijn van belang voor gezond, veilig en kansrijk opgroeien. 5. Kansrijk partnerschap: de partners   29  Aan de slag met kansrijk partnerschap Dienend aan jeugd en gezin Sluit aan de bij de leefwereld - Reflecteer op jouw rol en positie ten opzichte van de ouder.

Hoewel met de beste intenties wordt gehandeld – veelal vanuit een zorgzaam hart en professioneel kader – wordt de JGZ nog wel eens beleefd als de partij die met ‘het vingertje wijst’. - Vraag de jeugdige(n) en ouders wat zij nodig hebben en ga niet te snel over tot adviezen of oplossingen. Verbind je met ouders en jeugdigen door naast hen te staan en zoveel mogelijk de eigen regie van ouders te respecteren en versterken. Een passende bejegening van professional naar ouder gericht op vertrouwen en niet-oordelen is essentieel. CJG Rijnmond schoolt haar professionals in dialoog- gericht werken o.a. met de Kijk Mij! methodiek : samen met ouders en jeugdigen wordt breed gekeken hoe het met het kind gaat en welke ondersteuning, begeleiding of zorg ouders en jeugdigen willen en nodig hebben. - Kijk naar de wijze waarop huisartsen werken. Zij stellen altijd eerst de vraag: wat denk je zelf dat er nodig is? Een groot deel van de ouders heeft vaak al veel (online) informatie geraadpleegd. Sluit daarop aan, zie en erken de ervaringskennis en kijk samen naar wat passend is. - Gebruik jouw kennis en ervaring om gerust te stellen en te normaliseren. Centering Ouderschap Centering Ouderschap is een mooi voorbeeld van een collectieve aanpak gericht op ouder en kind.