2.1 Rekenkamer Stwl - rapportage Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland, bestuurlijke reactie en reactie rekenkamer

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland Nota van Bevindingen Rekenkamer Steenwijkerland www.ioresearch.nl Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 2 van 48 Colofon Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam Rapportnummer 2023/184 Datum oktober 2023 Opdrachtgever Rekenkamer Steenwijkerland Auteurs Ester Hilhorst Carmen de Krosse Bram Wolf Copyright Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 3 van 48 Inhoudsopgave 1 Bestuurlijke rapportage ______________________________________________________________ 5 1.1 Aanleiding, doel en aanpak _____________________________ 5 1.2 Conclusies ______________________________________ 5 1.3 Aanbevelingen ____________________________________ 8 2 Inleiding ____________________________________________________________________________ 10 2.1 Aanleiding ______________________________________ 10 2.2 Doel en vraagstelling ________________________________ 10 2.3 Onderzoeksopzet __________________________________ 11 2.4 Normenkader ____________________________________ 11 2.5 Scope _________________________________________ 11 2.6 Indeling rapport ___________________________________ 11 3 Beleidsvormende fase ______________________________________________________________ 12 3.1 Inleiding _______________________________________ 12 3.2 De taken van de

gemeente in relatie tot recreatie en toerisme _________ 12 3.3 Uitwerking coalitieakkoord tot visie duurzaam beleefbaar toerisme _____ 12 3.4 De inhoud van de visie DBT en de uitgangspunten van de raad ________ 16 3.5 Opstellen visie en uitvoering met partners ____________________ 17 3.6 Conclusies ______________________________________ 17 4 Doeltreffendheid uitvoering en realisatie ____________________________________________ 19 4.1 Inleiding _______________________________________ 19 4.2 Invloed van de regiogelden op de uitvoering ___________________ 19 4.3 Rol van de gemeenteraad bij de inzet van (regio)gelden ___________ 20 4.4 Uitvoering van de zeven sporen __________________________ 23 4.5 Ingezette middelen ________________________________ 25 4.6 Opbrengsten en effecten _____________________________ 27 4.7 Casus Giethoorn __________________________________ 30 4.8 Casus Ossenzijl____________________________________ 32 4.9 Conclusies _____________________________________ 34 5 Informatievoorziening aan de raad __________________________________________________ 36 5.1 Inleiding ______________________________________ 36 5.2 Informatie in de P&C-cyclus ___________________________ 36 5.3 Verantwoordingsinformatie aan de provincie _________________ 36 5.4 Informatie via tussentijdse raadsinformatie __________________ 36 5.5 Periodieke informatie aan de raad over het gehele

programma ________ 37 5.6 Informatie over concrete projecten en besluiten ________________ 37 5.7 Conclusies _____________________________________ 38 Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 4 van 48 Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording ________________________________________________________ 40 Bijlage 2 Normenkader _______________________________________________________________________ 41 Bijlage 3 Lijst geïnterviewde personen _______________________________________________________ 42 Bijlage 4 Lijst geraadpleegde bronnen ________________________________________________________ 43 Bijlage 5 Overzicht doelen in P&C-cyclus 2019-2023 _________________________________________ 45 Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 5 van 48 1 Bestuurlijke rapportage 1.1 Aanleiding, doel en aanpak De druk op het platteland is groot door verschillende gebiedsopgaven, zo ook in gemeente Steenwijkerland. De gemeente Steenwijkerland zet (regio)gelden in voor de bevordering van toerisme en recreatie. Het is belangrijk dat het doel ‘bevordering toerisme e n recreatie’ (economisch motief) in evenwicht is met duurzaamheid (van natuur, landschappen en kernen). Dit gevoel van evenwicht moet ook op de bezoeker overgebracht worden.

De raad heeft behoefte aan een evaluatie van de besteding van de beschikbare (regi o)gelden, om eventueel op basis daarvan te komen tot aanpassing van het beleid en het wellicht anders/gerichter inzetten van de beschikbare (regio)gelden. Het doel van het onderzoek is om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken. De raad heeft behoefte aan handvatten voor sturing en monitoring die aansluiten bij de context van gemeentelijk beleid en uitvoering op het gebied van toerisme en recreatie. De centrale onderzoeksvraag is: Welke (regio)gelden zijn er beschikbaar gesteld voor duurzaam beleefbaar toerisme, tot welke opbrengsten hebben die geleid of kunnen die leiden en hoe kan de raad hierop sturen? De centrale onderzoeksvraag is uitgewerkt in deelvragen in drie fasen: beleidsvorming, uitvoering en realisatie en ten slotte informatievoorziening aan de raad. Om de deelvragen te beantwoorden zijn diverse relevante documenten geraadpleegd. Daarnaast zijn interviews afgenomen bij verschillende ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen en met externe actoren. Om een indruk te krijgen van het perspectief van inwoners, zijn Giethoorn en Ossenzijl als casus uitgewerkt. Tot slot is er een raadsessie gehouden om de input van de raad op te halen. De deelvragen zijn beantwoord en getoetst aan het normenkader om te komen to t conclusies.

Het conceptrapport is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. 1.2 Conclusies Hieronder staan de belangrijkste conclusies per fase van de beleidscyclus . Beleidsvorming Het Coalitieakkoord 2018-2022, het Bidbook, de verschillende programmabegrotingen en de visie DBT kennen (wisselende) kwalitatieve doelen en ontwikkelrichtingen. Het beleid kent geen enkele SMART-doelstelling. De twee hoofddoelen: het versterken van welzijn en welvaart van inwoners en het creëren van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid zijn containerdoelen waarop de raad niet kan sturen. Er is een impliciete doelstelling: het binnenhalen van een Regio Deal. De uitgangspunten voor de ontwikkelingsrichting van toerisme en recreatie in Steenwijkerland die de raad sinds 2018 heeft meegegeven, komen herkenbaar terug in de visie DBT. Het aspect duurzaamheid heeft in het beleid de lading van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid, duurzame erfgoedbestemming, slimme mobiliteit en waardevo l natuurlijk landschap. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 6 van 48 De visie DBT bevat een verdeling van rollen tussen samenwerkingspartners die aansluit bij de expertise en verantwoordelijkheden van de verschillende partners. De verantwoordelijkheid van de gemeente als eerste overheid en hoeder van het publieke domein is benoemd.

De taakverdeling wordt per project nader afgestemd. Aan de voorkant is onduidelijk of er bij alle partijen voldoende capaciteit (menskracht) is. Uitvoering en realisatie Voor de uitvoering van de visie DBT zijn verschillende middelen beschikbaar : • provincie Overijssel: € 6,4 miljoen uit de Leefbaar Giethoorn Deal; • gemeente Steenwijkerland: een extra gemeentelijk budget van € 5,5 miljoen voor uitvoering van de activiteiten uit het Bidbook; • gemeente Steenwijkerland: regulier budget voor bijvoorbeeld het aanleggen en verbreden van fietspaden; • het Rijk: regiodealgelden voor de ontwikkeling van station Steenwijk als aantrekkelijk mobiliteitsknooppunt, € 1,75 miljoen; • het Rijk: regiodealgelden voor de realisatie van het European Wetland Center in Ossenzijl, € 2 miljoen; • cofinanciering door partners in de regio. Deze middelen zijn verdeeld in zeven sporen, waaraan Rijk en provincie diverse voorwaarden stellen, zoals: aanvragen moeten aansluiten bij de doelen, (deel)b edragen kunnen niet worden overgeheveld naar andere projecten, de looptijd staat vast, jaarlijks dient de gemeente drie voortgangsrapportages in bij de provincie (een voor de provinciale subsidie, een per regiodealproject) waarin zij motiveert welk deel van de subsidie op basis van de voo rtgang uitgekeerd zou kunnen worden.

De provincie beoordeelt deze informatie inhoudelijk en besluit op basis van de voorwaarden om de subsidie al dan niet toe te kennen. Waar de (container)doelen nog door alle partijen werden gedragen, is er in de vertaal slag naar de uitvoering veel onduidelijkheid ontstaan. Een belangrijke oorzaak hiervoor zijn de voorwaarden van de regiodealgelden geweest. De zes speerpunten zijn veranderd in zeven sporen . Er heeft geen vertaalslag plaatsgevonden naar meetbare indicatoren en streefwaarden om de voortgang van het programma (bijvoorbeeld per spoor of op hoofdlijnen) te monitoren. De voorwaarden bij de regiodealgelden vereisten ook een grotere coördinerende rol voor de gemeente dan was voorzien. Vanaf het begin is er te weinig ambtelijke capaciteit geweest om dit project uit te voeren. Het ambtelijk apparaat heeft veel inspanningen geleverd om de omslag te maken naar de vereiste projectmatige aanpak (anders inrichten van de begrotingsstructuur, de verantwoordingssystematiek naar de provincie en de regio, opstellen nieuwsbrieven, inrichten projectorganisatie in de sporen, afstemmen met andere partijen). Er is een beroep gedaan op (wisselende) externen die de juiste kennis meenamen om projectmatig te werken. De continuïteit hiervan was beperkt. De bijdrage van de samenwerkingspartners is beperkt gebleven tot de projectleider van deelprojecten en meedenken over oplossingen.

Alle samenwerkingspartners hadden méér van de gemeente verwacht (in projectleiderschap en geld). Het is de vraag hoe realistisch die verwachting was. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 7 van 48 Diverse partijen lezen in de (container)doelstellingen hun eigen wensen terug. Bovendien heeft de gemeente steeds gesteld (ook in de programmabegroting) dat de inwoner op 1 staat en dat met iedereen wordt samengewerkt. In de concrete uitvoering is het logisch dat er tegenstrijdige belangen ontstaan. Het is lastig gebleken om de discussie over doelen, rollen en uitvoering met alle partijen goed te blijven voeren. Exemplarisch is het verschil van inzicht tussen gemeente en externe partners over de status van de Toekomstvisie Giethoorn. Met de toegezegde (regio)gelden kan veel gerealiseerd worden. Het lijkt de gemeente Steenwijkerland niet te lukken om deze gelden, in de korte tijd dat het programma loopt, allemaal in te zetten. Oorzaken zijn de coronapandemie, de strikte voorwaarden, het tekort aan ambtelijke capaciteit en de grote ambities en omvang van het project. Voor de provinciale subsidie is één jaar verlenging toegezegd en een extra jaar verlenging aangevraagd. De samenwerking met de vele partners, de onduidelijkheid over de bekostigingsstructuur (onder andere: wel of geen btw) en de stikstofregels hebben de uitvoering vertraagd.

De voorwaarden zijn te complex om daar in de beschikbare tijd aan te voldoen. De beschikbare (regio)gelden hebben een versnelling gebracht in de samenwerking in de Stichting Weerribben-Wieden, in de aanpak van projecten op het gebied van met name Smart mobility en in de promotie van het gebied Weerribben-Wieden. Het stationsgebouw en de Koornmeule zijn aangekocht. Met de extra budgetten kon méér gerealiseerd worden tijdens het onderhoud van fietspaden. In Giethoorn zijn het binnenpad, wandelpaden, beschoeiing en bruggen hersteld. Het lijkt erop dat Staatsbosbeheer tijdig een projectvoorstel voor het European Wetland Center (EWC) indient. Een compleet overzicht van de resultaten kan niet gegeven worden. De andere kant is dat de voorwaarden van de (regiodeal)gelden de uitvoering ook extra complex hebben gemaakt en tot veel onduidelijkheid en ongenoegen hebben geleid bij de samenwerkingspartners. Er heeft geen monitoring plaatsgevonden op de doelen van het beleid. Er is met name bij samenwerkingspartners geen inzicht in de samenhang van het programma, laa t staan in de voortgang en realisatie. Informatievoorziening aan de raad De raad heeft geen formele kaderstellende of controlerende taak bij het aanvragen en besteden van de provinciale en Rijkssubsidie. De raad is op vele momenten geïnformeerd over delen van het programma DBT.

De informatievoorziening via de P&C-cyclus sluit aan bij de formele rol die de raad heeft. De informatievoorziening is echter niet conform de ( de verwachtingen van de raad ten aanzien van de) gemaakte afspraken zoals vastgelegd in de Informatienota budgetten Duurzaam (Be)leefbaar Toerisme, in relatie tot Regio Deals (13 oktober 2020) . Hierin heeft het college toegezegd om de raad periodiek te informeren over de besteding van de (regi o)gelden en de raad periodiek op de hoogte te houden van de realisatie van de verschillende onderdelen van het investeringsvoorstel Leefbaar Giethoorn en de Regio Deal Regio Zwolle. Dit heeft plaatsgevonden via de P&C-cyclus maar niet in de in de vorm van een overkoepelend beeld, in relatie tot de bredere doelen, op basis waarvan de raad een overall inzicht krijgt en wellicht zou kunnen bijsturen. Het gaat dan om de voortgang op enkele streefwaarden, de besteding of onderuitnutting van de (regio)gelden, knelpunten die zich voordoen en verwachtingen tot het einde van de looptijd van het programma. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 8 van 48 Ondanks de vele nieuwsbrieven, beleidsstukken en verantwoordingsinformatie die in het kader van de uitvoering van de visie DBT aan de raad zijn voorgelegd, heeft de raad geen zicht op voortgang, output en effecten van het overkoepelende beleid gekregen.

Zijn er jaarrond meer toeristen gekomen? Lukt het om toerisme beter te spreiden? Is de kwaliteit van het toeristische aanbod verbeterd? Hoe draagt het programma DBT bij aan meer welvaart en welzijn voor inwoners? En via welke besluiten kan de raad hierop sturen? 1.3 Aanbevelingen Dit onderzoek heeft als doel de kaderstellende en controlerende rol van de raad te versterken, op het beleid voor duurzaam beleefbaar toerisme en in het algemeen. Op basis van dit onderzoek leidt dit tot de volgende aanbevelingen aan het college en de raad: Aanbevelingen aan de raad 1 Stel per programma in de P&C-cyclus enkele indicatoren met streefwaarden vast die jaarlijks of eens per twee jaar gemeten kunnen worden, zodat duidelijk is hoe de gemeente Steenwijkerland zich ontwikkelt op dit gebied. Deze indicatoren zijn niet bedoeld om effecten van een programma te meten maar om over langere perioden inzicht te hebben in een aantal kernindicatoren zodat de raad prioriteiten kan stellen in beleid. 2 Geef zo duidelijk mogelijke kaders mee aan het college, waarbinnen het college kan werken aan de uitvoering. Brede doelstellingen (containerdoelstellingen) beperken de sturingsmogelijkheden van de raad. Toets bij de vaststelling van beleid en uitwerkingsplannen aan de vastgestelde kaders en aan het gevolgde proces. Geef daarmee invulling aan de kaderstellende en controlerende rol.

3 Geef per (ruimtelijk) project vooraf duidelijk aan wat de rol en mogelijk inbreng is van belanghebbenden. Het nieuwe participatiebeleid is hiervoor een passend instrument. Hou bij de vaststelling van beleid of regelingen rekening met de ruimte die al dan niet is geboden aan participanten. 4 Vraag bij een project van de omvang van DBT actief om een jaarlijkse raadsinformatiebrief waarin het college inzicht geeft in de realisatie van doelen en de voortgang van het project als geheel. Vraag om meerjarenoverzichten (kwantitatieve trends op enkele beleidsdoelen) en vraag ook om een kwalitatief inzicht in knelpunten in de uitvoering en om mogelijke oplossingen of scenario’s. Bespreek de raadsinformatiebrief met de portefeuillehouder en stuur op basis daarvan bij. Realiseer je als raad wel dat je geen formele kaderstellende en controlerende rol hebt ten aanzien van de besteding van regiogelden. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 9 van 48 Aanbevelingen aan het college 1 Vertaal ambities in realistische doelstellingen, hou daarbij rekening met de beschikbare (ambtelijke) capaciteit. 2 Stel per programma enkele kernindicatoren met streefwaarden vast die over een langere termijn inzicht geven in relevante ontwikkelingen. Veel informatie is openbaar beschikbaar maar niet in de vorm die voor raadsleden toegankelijk is.

Via bijvoorbeeld waarstaatjegemeente.nl en kennishuboverijssel.nl zijn veel kengetallen beschikbaar die met de juiste kennis of ondersteuning betrekkelijk eenvoudig omgezet kunnen worden naar tijdreeksen voor Steenwijkerland en op basis waarvan jaarlijks de ontwikkeling in beeld gebracht kan worden. 3 Maak voor omvangrijke programma’s als DBT een jaarlijkse raadsinformatie brief met daarin voor de raad relevante sturingsinformatie. Laat zien in hoeverre de realisatie in lijn is met de SMART-doelen van het beleid. Geef de raad inzicht in de knelpunten die in de praktijk optreden. Formuleer scenario’s zodat de raad kan bijsturen. Bij projecten met omvangrijke subsidies van provincie en Rijk: geef ook inzicht in de (onder)uitnutting van die subsidie. 4 Neem samenwerkingspartners voor programma’s als DBT mee in de overall-structuur van het programma, de verantwoordelijkheid van de gemeente als eerste overheid en hoeder van het publieke domein en de manier waarop de samenwerking kan worden georganiseerd. Zorg voor gedeelde verwachtingen aan de voorkant van het traject. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 10 van 48 2 Inleiding 2.1 Aanleiding De druk op het platteland is groot door verschillende gebiedsopgaven, zo ook in gemeente Steenwijkerland.

In het coalitieakkoord 2018 – 2022 stelt het college dat recreatie en toerisme een belangrijke economische pijler is met nog meer potentie. In samenwerking met Stichting Nationaal Park Weerribben-Wieden zet het college in op doorontwikkeling van de gewenste, integrale gebiedspromotie. De raad heeft behoefte aan een evaluatie van de besteding van de beschikbare (regio)gelden, om eventueel op basis daarvan te komen tot aanpassing van het beleid en het wellicht anders/gerichter inzetten van de beschikbare (regio)gelden. Rekenkamer Steenwijkerland brengt op verzoek van de gemeenteraad in beeld hoe effectief de aanpak op duurzaam beleefbaar toerisme is en hoe de raad hierop kan sturen. 2.2 Doel en vraagstelling Het doel van het onderzoek is om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken. De raad heeft behoefte aan handvatten voor sturing en monitoring die aansluiten bij de context van gemeentelijk beleid en uitvoering op het gebied van toerisme en recreatie. De centrale onderzoeksvraag is: Welke (regio)gelden zijn er beschikbaar gesteld voor duurzaam beleefbaar toerisme, tot welke opbrengsten hebben die geleid of kunnen die leiden en hoe kan de raad hierop sturen? Om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden zijn deelvragen geformuleerd.

Beleid 1 Welke uitgangspunten en doelstellingen zijn door de gemeenteraad de afgelopen vijf jaar vastgesteld ten aanzien van duurzaam beleefbaar toerisme? 2 Hoe zijn deze doelen en uitgangspunten vertaald in de visie Duurzaam beleefbaar toerisme? 3 Welke (financiële) middelen (gemeentelijk en regionaal) zijn daarbij beschikbaar gesteld? 4 Welke opdracht hebben samenwerkingspartners gekregen van de gemeente Steenwijkerland om duurzaam beleefbaar toerisme te bevorderen? Uitvoering en resultaten 5 Op welke wijze verloopt de besluitvorming over de inzet van (regio)gelden? 6 Wat is de rol van de gemeenteraad van Steenwijkerland bij de inzet van de (regio)gelden? 7 Welke uitvoeringsmaatregelen heeft de gemeente Steenwijkerland in samenwerking met (uitvoerings)partners genomen ten aanzien van de zeven sporen uit de visie? 8 Welke middelen zijn ingezet? 9 Welke resultaten zijn er geboekt ten aanzien van zeven sporen? 10 Hoe zijn de financiering, uitvoering en resultaten in Giethoorn en Ossenzijl en hoe kijken inwoners en ondernemers aan tegen het proces en de resultaten? Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 11 van 48 Informatievoorziening en positie gemeenteraad 11 Op welke wijze heeft het college (tussentijds) de gemeenteraad geïnformeerd c.q.

op de hoogte gesteld van de vorderingen/de bereikte resultaten? 12 Welke conclusies kunnen op basis van de beantwoording van de voorafgaande deelvragen worden getrokken en is er aanleiding om op basis daarvan te komen tot aanpassing van het beleid en het wellicht anders/gerichter inzetten van de beschikbare (regio -)gelden? 2.3 Onderzoeksopzet Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn diverse relevante documenten geraadpleegd. Daarnaast zijn interviews afgenomen bij verschillende ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen en met externe actoren. Om een indruk te krijgen van het perspectief van inwoners, zijn Giethoorn en Ossenzijl als casus uitgewerkt. Tot slot is er een raadsessie gehouden om de input van de raad op te halen. Het conceptrapport is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1. 2.4 Normenkader De bevindingen zijn getoetst aan een normenkader dat is opgenomen in Bijlage 2. Het normenkader volgt de verschillende stadia van de beleidscyclus: beleidsvorming, instrumenten & uitvoering, realisatie, monitoring & bijsturing, inclusief toegankelijkheid van de raadsinformatie.

De bevindingen worden afgezet tegen deze normen en op de volgende wijze weergegeven: : er wordt geheel voldaan aan de norm, er is geen verbeterpotentieel ; : er wordt voldaan aan de norm, maar er is verbeterpotentieel; : er wordt niet voldaan aan de norm, verbeteringen zijn noodzakelijk ; : de prestatie is ondermaats en verbeteringen zijn dringend nodig ; N.t.b. : niet te beoordelen. Uit de toetsing aan het normenkader volgen de conclusies en aa nbevelingen. 2.5 Scope Het onderzoek richt zich op het toetsen van de zorgvuldigheid waarmee beschikbare (regio)gelden worden ingezet voor ‘bevordering toerisme en recreatie’ en het evenwicht met duurzaamheid. 2.6 Indeling rapport Dit rapport startte met de bestuurlijke rapportage. Hoofdstuk 3 beschrijft de beleidsvormende fase, hoofdstuk 4 de uitvoering en realisatie en hoofdstuk 5 de informatievoorziening aan de raad. De onderzoeksverantwoording, het normenkader, de lijst met geïnterviewde personen en de lijst met geraadpleegde bronnen staan in de bijlagen.

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 12 van 48 3 Beleidsvormende fase 3.1 Inleiding Dit hoofdstuk beschrijft de doelstellingen die zijn vastgesteld om (regio)gelden in te zetten ten behoeve van Duurzaam Beleefbaar Toerisme (DBT). Daarnaast geeft dit hoofdstuk inzicht in de opdracht die samenwerkingspartners hebben gekregen binnen het programma DBT. 3.2 De taken van de gemeente in relatie tot recreatie en toerisme Een gemeente voert taken uit die van belang zijn voor haar inwoners. Hoewel het evident is dat toerisme en recreatie belangrijk zijn voor Steenwijkerland, vallen ze niet onder de wettelijke taken van een gemeente1. De gemeente heeft de wettelijke taak om straten, wegen, voetpaden en fietsroutes aan te leggen en te onderhouden. Op het beleidsterrein economie is de gemeente verantwoordelijk voor een goede bereikbaarheid van bedrijventerreinen, voor de warenmarkt en voor de winkel- en horecatijden. De gemeente is ook verantwoordelijk voor omgevingsplannen en voor bijvoorbeeld de openbare orde en veiligheid. Naast wettelijke taken heeft een gemeente eigen beleid met eigen doelstellingen. In de programmabegroting werkt het college uit hoe ze de doelen de komende jaren gaat realiseren en wat dat mag kosten. De raad stelt dat vast. Het bevorderen of spreiden van toerisme en recreatie is een voorbeeld van eigen beleid .

3.3 Uitwerking coalitieakkoord tot visie duurzaam beleefbaar toerisme De gemeente Steenwijkerland is een plek waar recreatie en toerisme belangrijk zijn. Dit staat in verschillende coalitieakkoorden. De introductie van de Regio Deals door het Rijk bo od een mogelijkheid om extra middelen te genereren voor de doelen uit deze coalitieakkoorden. De gemeente Steenwijkerland heeft vanaf het coalitieakkoord 2018 - 2022 toegewerkt naar een geslaagde Regio Deal. Daarnaast zijn onderdelen van de gebiedsgerichte Aanpak Giethoorn geborgd in de visie ‘Perspectief bestemming Weerribben-Wieden 2025.’ Coalitieakkoord 2018-2022 De contouren voor de visie duurzaam beleefbaar toerisme tekenen zich af in het coalitieakkoord 2018-2022 ‘Door verbinding naar resultaat’. In één van de vijf programma’s van het coalitieakkoord (Werk aan de Winkel) geeft het college aan dat Recreat ie en toerisme een belangrijke economische pijler is met nog meer potentie: “In samenwerking met Stichting Nationaal Park Weerribben-Wieden zetten we in op doorontwikkeling van de gewenste, integrale gebiedspromotie. We maken daarbij gebruik van landelijke ontwikkelingen en hebben oog voor parels als Giethoorn. Daarbij is aandacht voor een goede balans tussen toerisme en leefbaarheid, het creëren van een eerlijk speelveld en handhaving.

We ondersteunen initiatieven in de Koloniën van Weldadigheid en zorgen voor spreiding van toerisme in onze regio. 2” Naast vijf programma’s presenteert de coalitie tien prioriteiten, waaronder ‘slimme en schone mobiliteit’. De coalitie geeft aan dat het op orde houden van de vele wegen, vaarwegen, bruggen en fietspaden al een flinke opgave is. De coalitie wil daarnaast “in een veranderende samenleving (…) met elkaar slimme oplossingen bedenken voor de mobiliteitsvraagstukken van vandaag en de toekomst”. Het gaat hier onder andere om elektrische mobiliteit (geluidsreductie en 1 Taken van een gemeente | Gemeenten | Rijksoverheid.nl 2 Coalitieakkoord-Steenwijkerland-2018-2022.pdf Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 13 van 48 verplaatsingsmogelijkheden) en om ‘belevingsmobiliteit’(stille vaartochten en het geschikt maken van fietspaden voor elektrische fietsen). Bidbook Land van Weerribben en Wieden (Poort naar Overijssel), september 2018 In september 2018 presenteert de gemeente Steenwijkerland in samenwerking met de stichting Weerribben-Wieden het Bidbook Land van Weerribben en Wieden, Poort van Overijssel. Het bidbook vormt de onderbouwing voor een aanvraag voor een Regio Deal eerste trance. Het document is een weergave van al dat de gemeente Steenwijkerland te bieden heeft. Het geeft inzicht in flora en fauna, mobiliteit, de dorpen en duurzame ambachten in het gebied.

Daarnaast stipt het enkele uitdagingen en ruimte voor verbetering aan. Er worden geen doelen gesteld in het bidbook, er wordt wel een lijst met activiteiten gepresenteerd, met bijbehorende kosten en wie dat zou kunnen dragen. De gemeente geeft aan dat ze haar verantwoordelijkheid neemt voor onderhoud en oplossingen in ruimtelijke kwaliteit en parkeerproblematiek in Giethoorn. Daarnaast zijn er volgens de gemeente acties met een meer bovenregionale uitstraling, waarbij een beroep op rijk en provincie wordt gedaan. Het gaat hierbij om de volgende acties: Figuur 3-1 Overzicht gewenste acties met kosten in Bidbook

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 14 van 48 Programmabegroting 2019-2022, programma Werk aan de Winkel Het college heeft de vijf programma’s uit het coalitieakkoord uitgewerkt in de Programmabegroting 2019-2022. Het programma Werk aan de Winkel kent vier onderdelen, waarvan Recreatie en Toerisme er één is. Daarin zijn de volgende doelen opgenomen: • meer personen werkzaam in toerisme en recreatie; • meer omzet in de toeristische sector; • inzicht in vitaliteit van de toeristische verblijfssector en toename van de kwaliteit; • langer verblijf en hoger bestedingspatroon van de verblijfstoerist in het gebied ; • betere spreiding van toeristen in het gebied en over het jaar; • toename kwaliteit toeristische infrastructuur door uitvoering bidbook ‘Land van Weerribben - Wieden’; • duurzaam toerisme met behoud van dagelijkse leefkwaliteit; • Weerribben-Wieden als sterk merk in Nederland en internationaal. Het college wil nog in 2018, financieel gesteund door de provincie Overijssel, een vitaliteitsscan laten uitvoeren van de verblijfsaccommodaties in de gemeente Steenwijkerland. De gemeente wil deze bedrijven ondersteunen om de kwaliteit op peil te houden of te verhogen. Een verhoging van de kwaliteit van toeristische bedrijven leidt volgens het college tot langer verblijf, een hogere omzet en meer werkgelegenheid.

In de programmabegroting is bij het onderdeel Werk aan de Winkel voor 2019-2022 alléén voor 2019 een bedrag gereserveerd voor Vervolg gebiedsgerichte aanpak Giethoorn. De raad heeft de Programmabegroting 2019-2022 vastgesteld. Programmabegroting 2019-2022, programma De inwoner op 1 Eén van de onderdelen van het programma De inwoner op 1 is Aansluiten bij de behoeften van inwoners. Onder dat programma zijn de activiteiten van het Bidbook Land van Weerribben - Wieden opgenomen: Het college wil in 2019 “maatregelen treffen om het aantal toeristen beter te spreiden over de gemeente Steenwijkerland, maar ook over de omliggende regio en over het jaar. In Giethoorn staat de leefbaarheid ten gevolge van de groei van het toerisme onder druk, terwijl andere delen van de regio juist gebaat zijn bij een toename van toerisme. Steenwijkerland ligt centraal ten opzichte van de omliggende provincies Drenthe, Friesland en Flevoland; een mix van culturen én natuurschoon verspreid over de regio. Bij een bezoek aan onze gemeente kun je in één bezoek vier provincies meenemen. In het bidboek ‘Land van Weerribben en Wieden; Poort naar Overijssel’ staan maatregelen opgenomen die hieraan bij kunnen dragen”. De gereserveerde middelen zijn (zie figuur 3-2 voor de toedeling aan activiteiten): Figuur 3-2 Budget Bidbook, Programmabegroting 2019-2022

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 15 van 48 In bijlage 1 van de programmabegroting is het bestedingsplan 2019-2022 toegelicht: • intercity station Steenwijk geschikt maken voor de ‘Poort naar Overijssel’; • kwaliteitsimpuls routenetwerk en Koloniën van Weldadigheid; • P+R parkeergelegenheid nabij A32 en A6; • optimalisering provinciale Beulakerweg; • ontsluiting Kerkweg en verbinding Giethoorn Noord-Zuid; • kernenroute openbaar vervoer; • ontwikkeling verblijfsresort; • verlichting bruggen langs dorpsgracht; • oude ambachten in stand houden (punterbouwers, rietsnijders en vissers); • nationale Park Weerribben-Wieden: Realiseren van een ‘Wetlands Visitor Centre’ en product innovatie. De totale (gewenste) investering door overheden, ondernemers en particulieren bedraagt € 135 miljoen. De raad heeft de benodigde extra gemeentelijke bijdrage van € 5,5 miljoen beschikbaar gesteld via de Programmabegroting 2019-2022. Besluit op Bidbook en vervolg, februari 2019 De provincie heeft de aanvraag uit het bidbook gehonoreerd (€ 6,4 miljoen) in het kader van het provinciale Meerjarenprogramma Leefbaar Giethoorn 2019 -2021, het Rijk heeft de aanvraag niet gehonoreerd (afwijzing Regio Deal februari 2019). Hierop was de provincie bereid om de toegezegde € 6,4 miljoen te handhaven zodat een deel van de projecten konden doorgaan .

Ook de gemeente Steenwijkerland heeft het extra budget van € 5,5 miljoen uit de Programmabegroting 2019-2022 gehandhaafd, middels een raadsbesluit van februari 2019. Motie Oude Ambachten, februari 2019 De raad heeft bij het raadsbesluit over handhaving van het budget voor uitvoering van de activiteiten uit het bidbook een motie aangenomen over de vertegenwoordiging van riettelers en andere oude ambachten in diverse overleggen rondom toerisme en het bidbook. Hierin verzocht de raad om het op te richten platform ‘Oude Ambachten’ aan te laten sluiten bij de diverse overlegorganen die zich bezighouden met de uitwerking van het bidbook en aanverwante onderwerpen. In 2021 is om toelichting gevraagd over de uitvoering van de motie, waarop college heeft toegelicht dat er een Platform Oude Ambachten is opgerich t en aansluit bij overleggen. Succesvolle aanvraag Regio Deal Regio Zwolle, november 2019 In november 2019 heeft de gemeente Steenwijkerland opnieuw een aanvraag ingediend voor een Regio Deal, ditmaal in samenwerking met partijen in de regio Zwolle3. Het Rijk heeft in februari 2020 twee projecten uit Steenwijkerland geselecteerd voor de Regio Deal Regio Zwolle. Het Rijk trad daarmee toe als samenwerkingspartner en de provincie is de kassier van de regiodealgelden.

De twee projecten zijn: • Regio Deal project 13, European Wetland Center € 2.000.000,- looptijd 2021-2023; • Regio Deal project 15, Station Steenwijk, € 1.750.000,- looptijd 2021-2023. 3 https://regiozwolle.info/regiodeal/ Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 16 van 48 Deze twee projecten zijn onderdeel van 18 Regio Deal projecten binnen de Regio Zwolle, waarin totaal € 22,5 miljoen vanuit het Rijk wordt geïnvesteerd. Een van de voorwaarden voor regiodeal - gelden is cofinanciering door de gemeente. Het Rijk heeft verschillende doelen en voorwaarden verbonden aan de Regio Deal-projecten in Steenwijkerland: druk op kwetsbare natuur verlagen, bijdragen aan brede welvaart, verhogen natuurwaarden en versterken biodiversiteit, iconisch bezoekerscentrum realiseren als onderdeel van een breder concept met nieuw e verdienmodellen. Doel is om uiterlijk in 2023 een nieuwe bezoekersattractie te realiseren dat in h et eerste volledige jaar minimaal 25 procent meer bezoekers trekt dan in 2019.

Outputindicatoren die het Rijk in de Regio Deal meegeeft: • 95.000 bezoekers aan het European Wetland Center (EWC) in 2023; • het aandeel bezoekers dat met duurzame vervoersmiddelen de regio Weerribben-Wieden verkent, neemt toe met 10 procent (metingen MarketingOost); • het aantal toeristische op- en uitstappers met de trein stijgt met minimaal 10 procent in de periode tot 2023; • een groei van de werkgelegenheid in de vrijetijdseconomie in de periode 2020-2025 van 14 procent naar 17 procent; • de waardering van bezoekers stijgt met 10 procent (metingen door MarketingOost); • de bewonerstevredenheid in het gebied is toegenomen van gemiddeld een 6 naar een 6,8. Volgens de geïnterviewde betrokkenen van de gemeente Steenwijkerland zijn dit voorwaarden waaraan plannen vooraf getoetst worden (‘kan het hieraan bijdragen’) en geen voorwaarden waarop achteraf getoetst wordt (‘is het beoogde effect gerealiseerd’). Toegekende subsidies kunnen daarmee niet na verloop van tijd teruggevorderd worden als het effect tegenvalt.

Visie duurzaam (be)leefbaar toerisme (DBT), september 2020 In 2020 heeft Stichting Weerribben-Wieden de visie ‘Perspectief Bestemming Weerribben - Wieden 2025, een visie op Duurzaam (Be)leefbaar Toerisme en recreatie in Steenwijkerland’ ontwikkeld en de gemeenteraad heeft de visie vastgesteld als deelnemer van de Stichting Weerribben – Wieden (met de wethouder als bestuurslid). 3.4 De inhoud van de visie DBT en de uitgangspunten van de raad De gemeente Steenwijkerland wil een evenwichtige ontwikkeling van toerisme en recreatie op gang brengen, waarin het economische motief voor de bevordering van toerisme in evenwicht is met duurzaamheid en druk op de leefomgeving (balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid). De hoofddoelstellingen van de visie DBT zijn enerzijds het versterken van het welzijn en de welvaart van inwoners van Steenwijkerland en anderzijds het creëren van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid. Dit wordt bereikt door samen met partners projecten te realiseren. De visie ‘Perspectief Bestemming Weerribben-Wieden 2025, een visie op duurzaam (be)leefbaar toerisme en recreatie in Steenwijkerland’ beschrijft zes speerpunten die leidend zijn voor de uitvoering ervan: 1. op de kaart als duurzame erfgoed bestemming; 2. Weerribben-Wieden overal, jaarrond en meerdaags aantrekkelijk; 3.

bezoekers slim en duurzaam door Weerribben-Wieden geleiden; 4. de lusten en lasten in balans; 5. meten is weten; 6. samen aan de slag. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 17 van 48 3.5 Opstellen visie en uitvoering met partners De gemeente heeft aangegeven betrokkenheid en participatie van gebiedspartijen bij het maken van de visie belangrijk te vinden. Stichting Weerribben-Wieden heeft op verzoek van de gemeente een coördinerende rol gespeeld bij het opstellen van de visie door bij eenkomsten te organiseren met ondernemers, inwoners, bestuursleden van Plaatselijke Belangen en Wijkorganisaties, om hun inbreng op te halen. Ook voor de uitvoering zijn die partners belangrijk, zo blijkt uit de visie DBT. Als eerste de Stichting Weerribben-Wieden, die samen met de gemeente verantwoordelijk is voor de uitvoering van de visie. MarketingOost (MO) voert de toeristische promotie van de regio uit, waarin duurzaam beleefbaar toerisme als uitgangspunt wordt genomen . Ook is MO verantwoordelijk voor het meten van de doelstellingen, in een dashboard. Daarnaast werkt MO aan ‘smart mobility’ en ‘smart hospitality’.

Andere partners waarmee samen wordt gewerkt aan de uitvoering van projecten rondom duurzaam beleefbaar toerisme zijn bijvoorbeeld ondernemers, Staatsbosbeheer (European Wetland Center), plaatselijk belangen, ProRail en NS (station Steenwijk) en rietsnijders en punterbouwers. In de visie staat dat de aanpak vraagt om een duidelijke rol voor zowel de gemeente als eerste overheid en hoeder van het publieke domein, als voor Stichting Weerribben-Wieden. De uitvoering van projecten binnen de visie zal worden ondersteund met capaciteit van de gemeente, maar de aansturing van een project kan ook liggen bij de samenwerkingspartners. Per vraagstuk of initiatief wordt bepaald wat de rol van de gemeente, Stichting Weerribben -Wieden en die van samenwerkingspartners is. Met betrokken partijen wordt een passende participatiestrategie ontwikkeld, waarin wordt afgestemd wie het voortouw neemt. 3.6 Conclusies In deze paragraaf toetsen we de bevindingen aan het normenkader. De norm die de Rekenkamer hanteert luidt: Er is integraal door de raad vastgesteld beleid. Daarbij zijn onderstaande toetsingscriteria van belang: Toetsingscriteria integraal vastgesteld beleid Beoordeling De doelen en definities van het beleid zijn SMART beschreven (en dus ook acceptabel voor de betrokken externe actoren).

De uitgangspunten van de raad (moties, amendementen, programmabegroting, vastgesteld beleid) komen terug in de uitgangspunten en doelstellingen. Aspecten van duurzaamheid (balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid) komen terug in de uitgangspunten en doelstellingen. De opdracht aan de samenwerkingspartners sluit aan bij de totale opgave van duurzaam beleefbaar toerisme. : er wordt geheel voldaan aan de norm, er is geen verbeterpotentieel; : er wordt voldaan aan de norm, maar er is verbeterpotentieel; : er wordt niet voldaan aan de norm, verbeteringen zijn noodzakelijk; : de prestatie is ondermaats en verbeteringen zijn dringend nodig; N.t.b. : niet te beoordelen. Hierna lichten we de conclusie per norm toe.

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 18 van 48 Doelen zijn containerdoelen Het coalitieakkoord 2018-2022 bevat kwalitatieve doelen (versterken, meer, beter). Het Bidbook bevat geen doelen maar is een verzameling van kwaliteiten/sfeerbeelden en gewenste activiteiten. De Programmabegroting 2019 kent net als het coalitieakkoord een veelheid aan (deels andere) kwalitatieve doelen of ontwikkelrichtingen (meer, beter, langer verblijf, duurzaam toerisme). De visie DBT bevat zes speerpunten die lijken op ontwikkelrichtingen (bezoekers slimmer geleiden, jaarrond aantrekkelijk, lusten en lasten in balans) . Het hoofddoel: het versterken van welzijn en welvaart van inwoners en het creëren van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid is een containerdoel waarop de raad niet kan sturen. Een SMART-doelstelling is specifiek, meetbaar, acceptabel (ook voor samenwerkingspartners), realistisch en tijdgebonden. SMART-doelstellingen zijn handvatten voor de raad om op te sturen. Afhankelijk van de ontwikkeling die plaatsvindt op de doelstellingen kan de raad besluiten om bijvoorbeeld extra menskracht of middelen in te zetten of juist om af te schalen omdat de gekozen route niet effectief blijkt te zijn. In dit onderzoek is geen enkele SMART gemeentelijke doelstelling naar voren gekomen. Er is wel een impliciete doelstelling: sluiten Regio Deal.

De outputindicatoren die het Rijk in de Regio Deal meegeeft zijn specifiek, meetbaar en tijdgebonden (zoals: 95.000 bezoekers EWC in 2023). Het is de vraag of ze acceptabel en realistisch zijn. Ze komen in ieder geval niet terug in gemeentelijke monitoringinstrumenten . Uitgangspunten van de raad komen herkenbaar terug in de visie De contouren voor de visie DBT tekenen zich af in het coalitieakkoord 2018-2022. De uitgangspunten uit het coalitieakkoord zijn via het Bidbook, de provinciale subsidie en de door de raad vastgestelde Programmabegroting vertaald in de Visie DBT. In de visie DBT komen de uitgangspunten die de raad heeft meegegeven herkenbaar terug. Het gaat hierbij zowel om het programma De inwoner op 1 (uitvoeren van activiteiten uit het Bidbook) als om het programma Werk aan de Winkel (bevorderen en spreiden toerisme). Daarbij moet wel wor den aangetekend dat de inhoud van de hoofddoelstelling in de loop van de tijd verschuift van “gebiedspromotie met parels als Giethoorn en de Koloniën van Weldadigheid, met aandacht voor balans tussen toerisme en leefbaarheid” (coalitieakkoord) naar: “het versterken van het welzijn en de welvaart van inwoners van Steenwijkerland en het creëren van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid”.

Wat overeind blijft, is de samenwerking met regiopartners, het spreiden van toerisme, en goede balans tussen toerisme en leefbaarheid en belangrijke delen van de lijst met activiteiten uit het Bidbook. Het aspect duurzaamheid komt terug maar is niet concreet gemaakt Het aspect duurzaamheid heeft in het beleid de lading van een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid (lusten en lasten in balans), duurzame erfgoedbestemming, slimme mobiliteit (minder uitstoot en geluidshinder, station als poort naar Overijssel) en waardevol natuurlijk landschap. Aspecten van duurzaamheid komen daarmee terug in de doelstellingen, maar duurzaamheid is niet geconcretiseerd. Daar heeft de raad ook niet om gevraagd. Verdeling van rollen tussen samenwerkingspartners maar geen concrete opdracht De visie DBT bevat een verdeling van rollen tussen samenwer kingspartners die aansluit bij de expertise en verantwoordelijkheden van de verschillende partners. De verantwoordelijkheid van de gemeente als eerste overheid en hoeder van het publieke domein is benoemd. De taakverdeling wordt per project nader afgestemd. Aan de voorkant is onduidelijk of er bij alle partijen voldoende capaciteit (menskracht) is.

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 19 van 48 4 Doeltreffendheid uitvoering en realisatie 4.1 Inleiding Dit hoofdstuk gaat over de uitvoering van de visie duurzaam beleefbaar toerisme en de invloed van de samenwerkingspartners daarop. Aan de orde komen de invloed van de eisen vanuit Rijk (regiogelden) en provincie (subsidie leefbaar Giethoorn), de ambtelijke capaciteit bij de gemeente Steenwijkerland, de opdracht en/of samenwerkingsafspraken met regionale partners en de resultaten die in de afgelopen jaren zijn bereikt. In paragraaf 4. 7 en 4.8 komt aan de orde hoe betrokkenen in Giethoorn en Ossenzijl het proces hebben ervaren.

4.2 Invloed van de regiogelden op de uitvoering Zoals bleek in paragraaf 3.3, zijn er voor de visie DBT verschillende middelen beschikbaar: • provincie Overijssel: € 6,4 miljoen uit het provinciale programma Leefbaar Giethoorn; • gemeente Steenwijkerland: een extra gemeentelijk budget van € 5,5 miljoen voor uitvoering van de activiteiten uit het Bidbook; • gemeente Steenwijkerland: regulier budget voor bijvoorbeeld het aanleggen en verbreden van fietspaden; • het Rijk: regiodealgelden voor de ontwikkeling van station Steenwijk als aantrekkelijk mobiliteitsknooppunt, € 1,75 miljoen; • het Rijk: regiodealgelden voor de realisatie van het European Wetland Center in Ossenzijl, € 2 miljoen; • Cofinanciering door samenwerkingspartners in de regio, namelijk particuliere ondernemers, SWW/Nationaal Park en Kennis/Onderwijs. Voortgangsrapportages om bijdragen te kunnen krijgen Zowel het rijk als de provincie leggen voorwaarden vast voor de subsidies. Binnen dit kader fungeert de provincie als kassier van het Rijk voor de financiën van de Regio Deal Regio Zwolle . Gemeente Steenwijkerland brengt twee keer per jaar verslag uit over de voortgang van de Leefbaar Giethoorn Deal, en jaarlijks over de Regio Deal Regio Zwolle. In deze verslagen wordt vermeld wat er bereikt is en welk deel van de financiële bijdrage door de gemeente wordt aangevraagd.

Een deel van het budget betreft procesgelden (programmateamkosten), een deel investeringskosten. Voor het EWC geldt dat Staatsbosbeheer de aanvraag moet doen. In de uitvoering en de financiële verantwoording voor de regiodeal gelden rapporteert de gemeente naar de onafhankelijke adviescommissie Jansen, een adviescommissie die is ingesteld onder de Stuurgroep Regio Deal Regio Zwolle. De commissie-Jansen kijkt naar de voortgang op verschillende projecten en beoordeelt de voortgangsrapportages voordat ze naar de provincie gaan. Ook voor de provinciale subsidies is er een jaarlijkse voortgangsrapportage op basis waarvan de provincie besluit om subsidie toe te kennen. Het provinciale Programma Leefbaar Giethoorn liep in eerste instantie tot 31 december 2022. De regiodealgelden zijn beschikbaar tot uiterlijk 31 december 2023. Voor de Leefbaar Giethoorn Deal dient het eindverslag ingediend te zijn voor 1 april 2024. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 20 van 48 Oormerken van de subsidies en verplichte cofinanciering De Regio Deal lijkt één grote pot geld, maar het zijn allemaal kleine potjes. De subsidies zijn toegekend voor concrete activiteiten. Per activiteit is er een investeringsbudget en/of een budget voor programmateamkosten. Daarnaast is per kalenderjaar het maximale subsi diebedrag vastgesteld.

Wanneer de plannen (deels) niet kunnen worden gerealiseerd , valt de financiering van provincie en Rijk (gedeeltelijk) weg. Omdat de gemeente Steenwijkerland gebruikmaakt van het btw -compensatiefonds is het btw- deel van de regiodealsubsidie op voorhand niet beschikbaar. Voor de regiodealgelden is cofinanciering verplicht. In de voortgangsrapportages moet de gemeente onderbouwen hoe de cofinanciering is geregeld en hoe de activiteit bijdraagt aan de gestelde doelen. Daarna besluit de provincie al dan niet tot toekenning. Andere gemeentelijke begrotingssystematiek nodig Bovenstaande voorwaarden van Rijk en provincie maakten het nodig om het gemeentelijke project DBT op een andere wijze op te nemen in de (programma)begroting. Het heeft een tijd geduurd voor de voorwaarden helder waren en voordat duidelijk was hoe dit verwerkt moe st worden in de begrotingssystematiek van de gemeente.

4.3 Rol van de gemeenteraad bij de inzet van (regio)gelden Informatienota aan de raad, van 6 speerpunten naar 7 sporen In de raadsvergadering van 1 juli 2020 is naar aanleiding van Het Hernieuwd Perspectief een motie4 aangenomen waarbij het college werd verzocht: • voor de begrotingsbespreking een overzicht te maken van de ontvangen Regio Deals, met uitleg waarvoor de bedragen ingezet gaan worden en wat de bijdrage van de gemeente hierbij is; • in dit overzicht ook op te nemen wat de effecten op de programmabegroting zouden zi jn als de deals niet of deels niet door zouden gaan en wat de meerjarige onderhoudslasten zijn. Deze informatie is verzameld in de ‘Informatienota budgetten Duurzaam (Be)leefbaar toerisme, in relatie tot Regio Deals’ (raadsvergadering 13 oktober 2020). Het hoofddoel van het programma DBT is volgens deze informatienota: Om invulling te geven aan de ambitie om meer welvaart en welzijn voor de bewoners van Steenwijkerland te realiseren, voeren we projecten uit die op de langere termijn bijdragen aan een duurzame balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid.

4 Document Steenwijkerland - Informatienota 2020 - 33 - Budgetten Duurzaam (Be)leefbaar Toerisme, in relatie tot Regio Deals.pdf - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 21 van 48 Om de hoofddoelstelling te behalen zijn in de informatienota de gelden van gemeente, provincie, het Rijk en de Regio Deal Regio Zwolle ingedeeld naar zeven sporen. De zeven sporen luiden als volgt: Leefbaar Giethoorn Deal: 1. Gebiedsgerichte aanpak Giethoorn; 2. Duurzame ambachten klaar voor de toekomst; 3. Intercity station Steenwijk als poort; 4. Toekomstbestendige toeristische infrastructuur. Regio Deal Regio Zwolle: 5. Innovatie in mobiliteit en gastvrijheid; 6. Bezoekerscentrum nieuwe stijl: European Wetland Center Ossenzijl Interbestuurlijk programma Vitaal Platteland: 7. (IBP / Interbestuurlijk programma) Vitaal platteland. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 22 van 48 Figuur 4-1 De zeven sporen met budgetten uit de Informatienota van december 2020

Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 23 van 48 De Leefbaar Giethoorn Deal maakt met de sporen “Gebiedsgerichte aanpak Giethoorn”, “Toekomstbestendige toeristische infrastructuur”, Intercitystation Steenwijk als poort” en “Duurzame ambachten klaar voor de toekomst” onderdeel uit van het programma Duurza am (Be)Leefbaar toerisme. Daarnaast zorgt de Leefbaar Giethoorn Deal voor cofinanciering voor de Regio Deal Regio Zwolle in de sporen “European Wetland Center” en “Innovatie in mobiliteit en gastvrijheid 5. De subsidie die de gemeente Steenwijkerland heeft gekregen in het kader van IBP Vitaal Platteland is onderdeel geworden van het programma DBT, in spoor 7 6. IBP Leefbaar Platteland valt buiten de scope van dit onderzoek omdat het geen onderdeel was van de visie DBT. Samenwerking met partners In het overzicht van het investeringsprogramma DBT staat bij elk van de zeven sporen aangegeven welke samenwerkingspartner betrokken is bij dat spoor. De Stichting Weerribben - Wieden is als partner betrokken bij vier van de zeven sporen. Voor het spoor ‘Bezoekers centrum nieuwe stijl: European Wetland Center Ossenzijl’ is Plaatselijk Belang Ossenzijl als partner aangemerkt. Voor ‘Gebiedsgerichte aanpak Giethoorn’ zijn dit ‘ t Gieters Belang en Giethoorn Onderneemt’. Ook bij ‘Toekomstbestendige toeristische infrastructuur’ worden ‘diverse PB’s’7 betrokken.

In de informatienota van oktober 2020 wordt benadrukt dat in alle investeringen het belang van inwoners voorop staat en dat inwoners dan ook nauw betrokken zullen worden bij de uitvoering van projecten. Periodieke informatievoorziening aan de raad toegezegd, geen formele rol voor de raad De raad heeft geen formele kaderstellende of controlerende taak bij het aanvragen van de provinciale en Rijkssubsidie. Het college zegt in de informatienota toe om de raad periodie k te informeren over de besteding van de (regio)gelden en de raad periodiek op de hoogte te houden van de realisatie van de verschillende onderdelen van het investeringsvoorstel Leefbaar Giethoorn en de Regio Deal Regio Zwolle. 4.4 Uitvoering van de zeven sporen De zeven sporen zijn de kostenplaatsen in de gemeentelijke begroting. De programmaleider is verantwoordelijk voor het behalen van de doelen van het gehele programma en wordt per spoor ondersteund door een spoortrekker. De verschillende sporen bestaan uit diverse projecten waar een projectleider verantwoordelijk is voor het behalen van de resultaten . Aan de speerpunten van de visie DBT hangen geen bedragen, dat zijn meer hoog -over-doelen of ontwikkelrichtingen.

5 Gemeente Steenwijkerland: Voortgang Leefbaar Giethoorn, september 2022 6 IBP vitaal platteland | PBL Planbureau voor de Leefomgeving: Het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland (IBP VP) heeft de ambitie het Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen samen als één overheid te laten werken voor een ‘economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platteland’. 7 Verenigingen voor plaatselijke belangen. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 24 van 48 Voor de uitvoering van de projecten kwam er veel op de gemeente af. Het is een nieuwe manier van werken, een programmatische aanpak. Daar was de gemeente Steenwijkerland niet bekend mee. Het ambitieniveau was hoog en het gaat om grote bedragen. Een middelgrote gemeente als Steenwijkerland heeft daar de mensen niet voor, geven de betrokkenen van de gemeente Steenwijkerland aan tijdens de interviews. Er zijn toen externen aangetrokken die gewend zijn om te werken in dergelijke ambitieuze projecten en met forse bedragen. De rol en governance van Stichting Weerribben-Wieden (SWW) De stichting Weerribben-Wieden is in oktober 2017 opgericht en heeft tot doel het bewerkstelligen van aantoonbare maatschappelijke (economische en ecologische) meerwaarde voor het gebied Weerribben-Wieden (Steenwijkerland) met als hart het Nationaal Park, alsmede het verbinden van beide entiteiten.

De stichting wil als centraal aanspreekpunt voor partners in het gebied functioneren en haar doelstelling realiseren door het ondersteunen en initiëren van projecten en educatieve activiteiten. In de stichting zijn inwonersvertegenwoordigers, BCS (recreatieondernemers), KHN afdeling Steenwijkerland, LTO afdeling Steenwijkerland, Rietsector, platform Duurzame Ambachten en Cultuurhistorie, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de gemeente Steenwijkerland vertegenwoordigd. De betrokken wethouder van de gemeente Steenwijkerland zit in het stichtingsbestuur. Waar in de visie DBT een grote rol voor SWW was weggelegd in de uitvoering, is dat in de praktijk lastiger gebleken. Per spoor was de afspraak om met de partners te kijken wie welke rol zou nemen. De Stichting Weerribben-Wieden zou transformeren in de Gebiedsboard Weerribben-Wieden die verantwoordelijk zou zijn voor het opstellen en uitvoeren van het uitvoeringsprogramma op basis van de toeristische visie. Vertegenwoordigers van de gebiedsboord zouden de trekker zijn van projecten en activiteiten Per project zouden, afhankelijk van aard en omvang van de werkzaamheden, projectleiders en projectmedewerkers worden ingeschakeld vanuit de partners (gemeente, SWW, MO, andere partners). Administratie, secretariaat en financiën zouden worden uitgevoerd door de gemeente.

In de praktijk lag projectleiding voor het DBT-programma als geheel bij de gemeente en ook de coördinatie van de sporen viel onder verantwoordelijkheid van de gemeente. Andere partners hebben deeltaken op zich genomen. Zo heeft de Stichting Weerribben-Wieden (SWW) in opdracht van de gemeente de toeristische app laten ontwikkelen. SWW heeft hiervoor een projectleider aangewezen en gemeentelijk budget gekregen. Gedurende het programma DBT is SWW de opdrachtgever voor MarketingOost geworden, als het gaat om haar marketing- en onderzoeksactiviteiten voor gebiedspromotie. SWW af aan dat ook het eigen veranderplan Nationaal Park Weerribben-Wieden nieuwe stijl de aandacht vroeg. Een ander knelpunt was volgens SWW de financiële governance. De gemeente was kassier en administrateur van de middelen van SWW in het kader van DBT. De gemeente heeft die administratie vanaf begin 2022 overgedragen aan SWW. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 25 van 48 Voor de lange termijn kan de gemeente Steenwijkerland ze geen perspectief en uitdaging bieden. Zij vertrokken na verloop van tijd weer. Er zijn veel wisselingen geweest, zowel onder projectleiders (voor de sporen) als onder programmamanagers. Continuïteit waarborgen is moeilijk gebleken. Het vraagt ook veel van de organisatie zelf.

De sporen met een externe projectleider kennen minder voortgang, aldus de geïnterviewde betrokkenen van de gemeente Steenwijkerland. Twee voorbeelden zijn European Wetland Center (EWC) en de Gieterse Polder. Om beide sporen waren veel wisselingen in projectleiders. Dit heeft geleid tot vertragingen. Eerder genomen besluiten kwamen mede hierdoor toch weer op tafel. Ook voor de Stationsomgeving zijn er wisselingen geweest, zowel bij de spoorleider als bij de leidinggevende. Dit is voor de continuïteit van dat spoor niet goed geweest. Een andere vertragende factor is de coronapandemie geweest. Het spoor Toekomstbestendige toeristische infrastructuur (uitvoering van de wettelijke taak van de gemeente) is een positief voorbeeld. Daar was steeds dezelfde spoorleider en een stabiel team. Maar ook daar bleken de uitdagingen groter dan vooraf gedacht. Tijdens de uitvoering van het verbeteren van de fietspaden hebben we knelpunten ondervonden. Eén daarvan betrof de wetgeving met betrekking tot stikstof. Daarnaast bevinden de fietspaden zich niet altijd op grond van de gemeente, wat problemen veroorzaakte bij onze wens om ze breder te maken. Er zijn 12 fietspaden geselecteerd. Er is een intern overzicht met de 12 fietspad en, de planning en de kosten.

Het ene fietspad kan iets langer duren of iets duurder uitvallen, bij een ander fietspad kan dit andersom zijn maar overall ligt dit spoor op schema. De wethouder geeft aan dat de grootte van programma is onderschat. 4.5 Ingezette middelen Ingezette middelen gemeentelijke begroting Over de ingezette middelen vanuit de gemeentelijke begroting wordt jaarlijks verantwoording afgelegd via de P&C-cyclus. Het college rapporteert over afwijkingen ten opzichte van de begroting. In de Jaarrekening 2022 is gerapporteerd over een afwijking op de kostenplaats Economische promotie (toerisme) 8: Binnen de budgetten voor economische promotie is een nadeel ontstaan van € 138.000. De belangrijkste oorzaak hiervan is een nadeel op het budget voor de vermakelijkhedenretributie. (…) Dit is overigens wel beter dan vorig jaar (…). Per saldo is het budget voor vermakelijkheden dus € 122.000 negatief. Genoemde oorzaken zijn minder inkomsten van rondvaartboten en brede boten. Ook op andere kostenposten zoals de fietspaden zijn de afwijkingen gerapporteerd in de P&C cyclus. Er is geen totaaloverzicht voor het programma DBT. In de Programmabegroting 2023-2026 komt het programma DBT niet meer voor omdat de doelen en de gemeentelijke gelden inmiddels zijn ondergebracht in de programma’s Vitaal Platteland en Leefbare steden en kernen.

Naar aanleiding van raadsvragen heeft het college in beeld gebracht 9 welke personeel- en overige kosten er structureel en incidenteel zijn begroot voor de periode 2019-2022 voor het programma DBT. Er is geen overzicht van de realisatie hiervan. 8 Gemeente Steenwijkerland (2023): Jaarrekening 2022, pagina 27. 9 Nota van antwoord - Vragen over de kosten van toerisme, februari 2021. Duurzaam beleefbaar toerisme Steenwijkerland 26 van 48 Verkregen subsidie De provinciale en rijkssubsidies maken geen onderdeel uit van de gemeentelijke begroting. Het college rapporteert hierover niet aan de gemeenteraad maar a an de provincie als kassier van beide subsidiesoorten. Uit de voortgangsrapportages blijkt per jaar wat de voortgang is per onderdeel van het project en welke kosten de gemeente Steenwijkerland als subsidie indient bij de provincie. Naast projectmanagementkosten (voor de uitvoering van het project en de inhuur van externen) zijn er door Rijk en provincie middelen toegekend voor: Leefbaar Giethoorn Deal (provinciale subsidie) • Aankoop station Steenwijkerland (gehele beschikbare bedrag). • No-regretmaatregelen station en stationsomgeving (deel van het beschikbare bedrag). • Inrichten loswal (deel van het beschikbare bedrag). • Aankoop molen (gehele beschikbare bedrag). • Restauratie molen (deel van het beschikbare bedrag).

• Autoluw maken Kerkweg (deel van het beschikbare bedrag). • Autoluw maken Bramen (gehele beschikbare bedrag). • Parkeeroverlast beperken (deel van het beschikbare bedrag). • Ambachten als onderdeel van het EWC (deel van het beschikbare bedrag). • Educatieprogramma oude ambachten (gehele beschikbare bedrag). • Subsidie punterbouw (deel van het beschikbare bedrag). • Merk- en marktversterking vis (gehele beschikbare bedrag). • Optimalisatie fietspaden (gehele beschikbare bedrag). Regio Deal Regio Zwolle - actielijn 3 - project 14 station Steenwijk • Netwerk van toeristische overstappunten • Vervoersmiddelen • Digitale infrastructuur Regio Deal Regio Zwolle - actielijn 3 - project 13 European Wetland Center • Advieswerkzaamheden ruimtelijke procedures EWC (deel van het beschikbare bedrag). • Arrangementen EWC: e-bikes (deel van het beschikbare bedrag). • Inrichting bezoekerscentrum EWC (deel van het beschikbare bedrag). • Oplaadpunten e-bikes EWC (deel van het beschikbare bedrag). Ongeveer de helft van het beschikbare bedrag door de provincie is uitgekeerd. De gemeente heeft in de voortgangsrapportage een voorschot van het resterende bedrag aangevraagd. Deze is niet toegekend door de provincie. De gemeente heeft vervolgens een verzoek ingediend om het toegekende budget te verlengen tot 31 december 2023. Dit is toegekend.