18.0 Informatienota 2020 - 25 - Informatienota Rapportage Grip op financiën Sociaal Domein.pdf

College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003371/55 College van burgemeester en wethouders GOEDGEKEURD Zitting van 1 september 2020 Beleid en Uitvoering - Samenleving en Ontwikkeling 13 2020_B&W_00337 Informatienota Rapportage "Grip op financiën Sociaal Domein" - informeren Samenstelling: Aanwezig: de heer R. Bats, Burgemeester; de heer B. Harmsma, Wethouder; mevrouw T. Jongman, Wethouder; de heer M. Scheringa, Wethouder; mevrouw T. Bijl; mevrouw J. Groot de, Secretaris Samenvatting Op 30 juni 2020 hebben wij u geïnformeerd over het rapport van de VNG visitatiecommissie "Financiële beheersbaarheid sociaal domein". In die Informatienota hebben we aangegeven dat BDO een onderzoek doet om te komen met bezuinigings- en verbetervoorstellen. Dat rapport is inmiddels gereed en bieden wij u hierbij ter informatie aan. Een toelichting op dit rapport wordt gegeven tijdens de werkvergadering van 8 september 2020. Informatienota Inleiding De VNG visitatiecommissie wees ons in het in februari 2020 verschenen rapport op de noodzaak om het beleid en de monitoring aan te passen binnen het sociaal domein, zodat de de beheersbaarheid van de financiën binnen het sociaal domein kan verbeteren.

Een van de daarop uitgezette acties betrof een onderzoek van BDO naar concrete bezuinigingsmogelijkheden die een bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van het financiële tekort voor de komende jaren. Tevens heeft BDO, mede als uitwerking van het visitatierapport, aangegeven welke organisatorische wijzigingen een bijdrage daaraan kunnen leveren. Kernboodschap Het rapport van BDO dat tijdens de zomervakantie gereed is gekomen, vindt u toegevoegd aan deze informatienota. In het rapport worden besparingsmogelijkheden uitgewerkt en in drie scenario’s weergegeven: het nul- scenario, het aannemelijke scenario en het optimistische scenario. Daarbij is de voornaamste conclusie dat de gemeente Steenwijkerland voldoende mogelijkheden kent om besparingen door te voeren, zowel op gebied van de ambitie, als op organisatorisch gebied, om het structurele tekort terug te brengen. Cruciaal daarbij is dat verbeteringen doorgevoerd dienen te worden op zowel het niveau van de ambitie als van de organisatie en financiën. Het rapport bevat concrete voorstellen ten aanzien van integraliteit, kaderstelling, samenwerking intern en extern en (financiële) sturing. Bdo adviseert om de verbeterpunten uit het rapport integraal op te pakken en in een projectmatig verbeterprogramma op te nemen. Het niet doorvoeren van de Plan-Do-Check-Act cyclus zorgt voor een gebrek aan grip op de

College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003372/55 financiën in het sociaal domein en is een randvoorwaarde om besparingen in dit domein te kunnen realiseren. Op basis van de aanbevelingen zijn ambtelijk werkgroepen aan de slag gegaan om de bezuinigingsvoorstellen concreter te maken en te relateren aan de uitgangspunten die in het Hernieuwd Perspectief zijn opgenomen. Tijdens de werkvergadering van 8 september, waar de financiën van het sociaal domein op de agenda staan, wordt hierop een toelichting gegeven. Deze bezuinigingsvoorstellen zijn onderdeel van de transformatie binnen het sociaal domein. Daarin zit, naast de opgave om te komen tot een betere financiële beheersbaarheid, ook een inhoudelijke verandering (ingegeven door positieve gezondheid, basiszorg, inwoner op 1) en een organisatorische verandering (omgekeerde toets, interne samenwerking en PDCA-cyclus). Ook op deze samenhang zullen we in de vergadering van 8 september ingaan. Consequenties voor de gemeente Het rapport bevat voorstellen en mogelijkheden om te bezuinigen en te veranderen. Deze kunnen leiden tot keuzes die worden vertaald in de Begroting 2021 e.v.. Communicatie Over het bijgevoegde rapport gaan we in gesprek met de Adviesraad Sociaal Domein. Op basis van de gemaakte keuzes zullen we ook met onze partners het overleg voeren.

Vervolg Het visitatierapport en het onderzoek van BDO zijn, in samenhang met de uitgangspunten in het Hernieuwd Perspectief, de basis om te komen tot keuzes in de Begroting 2021 e.v.. Daarover vindt besluitvorming plaats via de reguliere gemeenteraadsvergadering. Corona Corona heeft invloed op het werk in het sociaal domein. Op welke wijze dit uitpakt voor de werkzaamheden en de financiën is in dit onderzoek niet meegenomen. Besluit Beslispunt 1 Het college besluit de informatienota vast te stellen en met het onderzoek “Grip op financiën sociaal domein“ door te sturen naar de gemeenteraad. Beslispunt 2 Het college besluit kennis te nemen van het rapport van "Grip op financiën sociaal domein" van 4 augustus 2020. Bijlagen 1. Grip op financiën sociaal domein - BDO.pdf

Gemeente Steenwijkerland Grip op financiën sociaal domein 1 Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003373/55

Strikt vertrouwelijk Gemeente Steenwijkerland T.a.v. de heer G. Smilda Enkel per e-mail: gerald.smilda@steenwijkerland.nl Utrecht, 4 augustus 2020 Referentie: 20-406/AR/MTr/MD/WvdP/1049245 Betreft: Eindrapportage grip op financiën sociaal domein Geachte heer Smilda, Met genoegen bieden wij u de eindrapportage grip op financiën sociaal domein aan. Deze rapportage bevat een beknopte bestuurl ijke samenvatting, de uitwerking van het onderzoek naar grip op financiën sociaal domein en een aantal aanvullende observaties die wij tijdens het onderzoek hebben gedaan. Het onder zoek is in goede en prettige samenwerking met de medewerkers van de gemeente Steenwijkerland tot stand gekomen, waarvoor onze dank. Mocht u naar aanleiding van deze eindrapportage vragen hebben, dan zijn wij vanzelfsprekend bereid deze te beantwoorden. U ku nt ons telefonisch bereiken via telefoonnummer 06 – 54 96 72 93 of per email via anton.revenboer@bdo.nl Met vriendelijke groet, BDO Advisory B.V. Drs. A.J.M. (Anton) Revenboer Partner Aanbiedingsbrief 2 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003374/55

De gemeente Steenwijkerland heeft te maken met een exploitatiesaldo voor het sociaal domein dat zich de komende jaren negatief ontwikkelt. De gemeente heeft BDO gevraagd om besparingsmogelijkheden in beeld te brengen. Deze besparingsmogelijkheden moeten substantieel bijdragen aan een sluitende begroting voor het sociaal domein. In het voorjaar 2020 heeft de visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzoek uitgevoerd naar de gemeente en haar bevindingen in een rapportage uitgebracht. Hierin wordt onder andere geconstateerd dat de wisselwerking tussen de betrokken teams niet optimaal is en dat dit een risico inhoudt voor de uitvoering van het beleid en beheersbaarheid van de uitgaven. Zo is het de vraag of de ‘Plan-Do- Check-Act-cyclus’ (PDCA-cyclus) voldoende wordt doorlopen. Dit onderzoek hebben wij betrokken in onze analyse en het uitwerken van de besparingsmogelijkheden. Wij hebben met een onderzoek geanalyseerd hoe – voor de hoofdonderdelen Jeugd, Wmo en Participatiewet – de inkomsten en de uitgaven van het sociaal domein opgebouwd zijn. Vervolgens zijn interviews gehouden en besprekingen met het kernteam van de gemeente georganiseerd om inhoudelijk beeld te krijgen bij de organisatie van de gemeente voor het sociaal domein.

Tevens is het college van B&W twee maal geïnformeerd en betrokken bij de aanpak, analyse en oplossingsrichtingen. Uit deze analyses, interviews en bijeenkomsten zijn besparingsmogelijkheden uitgewerkt. Deze kennen zowel een insteek vanuit ambitie – waar sta je als gemeente voor, en wat zijn de financiële consequenties hiervan - als vanuit de organisatie – hoe is de uitvoering van het sociaal domein binnen Steenwijkerland belegd en hoe vindt de daadwerkelijke uitvoering plaats. Op basis van de groslijst van besparingsmogelijkheden is naast de indeling tussen ambitie en organisatie, ook aangegeven of een besparing op korte termijn te realiseren valt (quick win) of niet. Op de volgende pagina is een samenvatting van de maatregelen opgenomen. Daarbij zijn bandbreedtes aangegeven. De besparingsmogelijkheden “Uitvoeringsefficiëntie sociaal domein” en “Samenwerking met huisartsen versterken (Plan van Aanpak Jeugd)” zijn meer richtinggevende mogelijkheden daar waar de andere besparingsmogelijkheden meer concrete bedragen aangeven. In het rapport worden deze besparingsmogelijkheden in drie scenario’s weergegeven: het nul- scenario, het aannemelijke scenario en het optimistische scenario.

Daarbij is de voornaamste conclusie dat de gemeente Steenwijkerland voldoende mogelijkheden kent om besparingen door te voeren, zowel op gebied van de ambitie, als op organisatorisch gebied, om het structurele tekort terug te brengen naar nihil. Management samenvatting Cruciaal daarbij is dat verbeteringen doorgevoerd dienen te worden op zowel het niveau van de ambitie als van de organisatie en financiën. Dit rapport bevat concrete voorstellen ten aanzien van integraliteit, kaderstelling, samenwerking intern en extern en (financiële) sturing. Wij adviseren de verbeterpunten uit dit rapport integraal op te pakken en in een projectmatig verbeterprogramma op te nemen. Dit de meest effectieve manier om veranderingen door te voeren. Het niet doorvoeren van de Plan-Do-Check-Act cyclus zorgt voor een gebrek aan grip op de financiën in het sociaal domein en is een randvoorwaarde om besparingen in dit domein te kunnen realiseren. Daarbij is het tevens van belang dat de informatie die gebruikt wordt, eenduidig is. Er mag bijvoorbeeld er geen misverstand bestaan over het begrip sociaal domein, zowel in organisatorische als financiële termen. Ook een helder budgettair kader dat vanuit de Raad wordt naar de uitvoering moet worden doorvertaald is van essentieel belang. Grip op de financiën begint met een heldere basis om vandaaruit effectiever te gaan sturen.

Wanneer bepaalde initiatieven duurder dreigen uit te vallen dan vooraf begroot kan daarop worden ingegrepen. Het verkrijgen van inzicht begint bij een duidelijke afbakening van het domein, het scherp kwantificeren van doelstellingen en geldelijke inzet en het vervolgens strak monitoren hiervan. Dan pas krijgt de gemeente de juiste informatie en handvatten om tussentijds – duidelijk onderbouwd – bij te sturen. Onzekerheden zijn er ook: de gemeente Steenwijkerland heeft per 1 januari 2020 een nieuw organisatiemodel doorgevoerd. Mede door de Corona-crisis is dit model nog niet volledig doorgevoerd. De verbetervoorstellen die in dit rapport zijn benoemd hebben effect op de wijze waarop het sociaal domein als cluster is ingericht. Om de besparingsmogelijkheden ten volle te kunnen benutten zal de gemeente verder moeten investeren in de inrichting van de organisatie en de implementatie op de werkvloer. Het succes hiervan hangt af van de mate van samenwerking tussen beleid, uitvoering, financiën en control in combinatie met een duidelijke monitoring van besparingen. Daarnaast is de huidige coronatijd een risico. Veel dagelijkse zaken blijven op dit moment bewust of onbewust liggen en worden vooruitgeschoven. Bijvoorbeeld beleidsplannen, uitvoeringsplannen en organisatieveranderingen.

Voor het succesvol kunnen realiseren van besparingen is het van cruciaal belang dat deze zaken in het geheel worden meegenomen in bijvoorbeeld plannen van aanpak. Dit risico komt daarbij nog bovenop het algemene (financiële) risico van deze coronatijd. 3 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003375/55

Samenvatting Besparingsmogelijkheden Sociaal Domein Ambitie Nr. | Omschrijving besparingsmogelijkheid | Quick win? | Besparingspotentieel 1. | Q voor huishoudelijke hulp Wmo | terugbrengen naar Nederlands gemiddelde of buurgemeente Noordoostpolder | Ja | € 500.000 - € 1.300.000 2. | Inzet andere uurtarieven schoonmaakdeel huishoudelijke hulp | Wmo | Ja | € 300.000 - € 600.000 3. | Integrale uitvoeringsorganisatie Participatiewet | Nee | € 0 -€ 500.000 4. | Minimaregelingen uitvoeren conform beschikbaar budget herijking armoedebeleid | Ja | € 0 -€ 280.000 5. | Afschalen regeling collectieve ziektekosten verzekering (van 130% naar 110% Wettelijk sociaal minimum) | Nee | € 0 -€ 110.000 6. | Uitgaven onder Persoonsgebonden budget (PGB) verminderen | Wmo | Nee | € 0 - € 90.000 7. | Regeling chronisch zieken uitvoeren conform beschikbaar budget herijking armoedebeleid | Ja | € 0 - € 60.000 Subtotaal potentiële besparingsmogelijkheden Ambitie | € 800.000 - | € 2.940.000 Organisatie: processen, mensen & systemen Nr. | Omschrijving besparingsmogelijkheid | Quick win? | Besparingspotentieel 1. | Verminderen langdurige jeugdzorgtrajecten (Plan van Aanpak Jeugd) | Nee | € 400.000 - € 1.000.000 2. | Verminderen duur begeleidingstrajecten | Wmo | Nee | € 0 -€ 660.000 3. | Verminderen aantal zorg intensieve jongeren (Plan van Aanpak Jeugd) | Nee | € 250.000 - € 375.000 4.

| Verminderen 24-uurs zorg (verblijf) (Plan van Aanpak Jeugd) | Ja | € 0 –€ 190.000 5. | Meer vorderingen IGSD innen dan begroot (incidenteel, voor de komende vier jaar) | Ja | € 0 -€ 150.000 6. | Doorontwikkelen begeleidingstrajecten moeilijk plaatsbare doelgroepen Participatiewet | Nee | € 0 -€ 100.000 7. | Uitvoeringsefficiëntie sociaal domein (oplopend van 2021 naar 2023, inclusief ‘verminderen langdurige jeugdzorgtrajecten ( | PvA Jeugd)) | Nee | P.M.: 2,5% – 15% totaalbudget 8. | Samenwerking met huisartsen versterken (Plan van Aanpak Jeugd) (oplopend van 2021 naar 2023) | Nee | P.M.: 5% - 20% op doorverwijzingen Subtotaal potentiële besparingsmogelijkheden Organisatie | € 650.000 - | € 2.475.000 + P.M. Totaal potentiële besparingsmogelijkheden | € 1.450.000 - | € 5.415.000 + P.M. Waarvan Quick wins | € 800.000 - € 2.580.000 Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage | 4

Inhoudsopgave 5 Management samenvatting 3 Aanleiding en vraagstelling 6 Onderzoeksopzet 7 Financiële analyse Sociaal Domein 8 Uitgangssituatie 9 Inkomsten en budget 11 Uitgaven 15 Vergelijking budget en uitgaven 17 Strategische driehoek 18 Organisatorische analyse 19 Besparingsmogelijkheden 24 Samenvatting 24 Ambitie 25 Organisatie 32 Financiële scenario’s 40 Nulscenario 41 Aannemelijk scenario 42 Optimistische scenario 43 Implementatieplan 44 Ambitie 45 Organisatie 47 Financiën 49 Planning en activiteiten 50 Projectmatige aanpak verandertrajecten 51 Bijlage 52 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003377/55

Aanleiding en context • Op 1 januari 2015 traden de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning 0215 (hierna: Wmo) en Participatiewet in werking. Samen worden deze drie wetten ook wel het ‘sociale domein’ genoemd. Uiteraard zijn daar nog aanpalende taken en wetten bij aan te haken zoals Passend Onderwijs en de nieuwe Wet inburgering waarvan het voornemen is dat die per 1 juli 2021 in gaat. • De gemeente Steenwijkerland voerde de Jeugdwet en Wmo al zelf uit. Sinds 1 januari 2020 voert de gemeente ook de Participatiewet uit, waar dat voorheen belegd was in een gemeenteschappelijke regeling. De taken in het sociaal domein worden uitgevoerd door het team Uitvoering Sociaal Domein. De beleidsontwikkeling vindt plaats vanuit het team Samenleving & Ontwikkeling, daarnaast coördineert het team Organisatieadvies onder andere de planning & control cyclus en de financiën. • In het voorjaar 2020 heeft de Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) haar bevindingen in een rapportage uitgebracht. In het rapport van de VNG wordt onder andere geconstateerd dat de wisselwerking tussen de betrokken teams niet optimaal is en dat dit een risico inhoudt voor de uitvoering van het beleid en de beheersbaarheid van de uitgaven. Zo is het de vraag of de ‘Plan-Do-Check-Act-cyclus’ (PDCA- cyclus) voldoende wordt doorlopen.

Ook lijkt de doorvertaling naar resultaten en activiteiten niet één op één te lopen. Daardoor is niet duidelijk waarop gestuurd wordt. Gevolg hiervan is dat niet geheel duidelijk is welke stuurinformatie de organisatie moet gebruiken om in controle te komen c.q. te blijven. Mogelijk zijn de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden ofwel onvoldoende duidelijk belegd, ofwel wordt hier onvoldoende gehoor aan gegeven. • Op basis van een recente financiële analyse blijkt verder dat de gemeente Steenwijkerland bij ongewijzigd beleid een zeer groot structureel tekort zal krijgen. Dit staat nog los van het effect van de coronacrisis op de gemeentefinanciën. Hier zal later in dit hoofdstuk apart bij worden stilgestaan. Wat heeft geleid tot dit onderzoek en welke vragen staan centraal? Aanleiding en vraagstelling Onderzoeksvragen De gemeente Steenwijkerland heeft BDO gevraagd een analyse uit te voeren naar de meerjarige financiële ontwikkelingen in het sociaal domein, zowel voor wat betreft de inkomsten als de uitgaven. Daarbij is het ook van belang te zien waar de gemeente financieel staat. Naast het financiële gedeelte kent de analyse ook een organisatorisch onderdeel. Daarbij is de vraag hoe de PDCA-cyclus in het sociale domein functioneert. Op basis van de financiële analyse worden drie verschillende scenario’s uitgewerkt: ▪ Het nul scenario.

Dit is de huidige uitgangssituatie waarbij wordt stilgestaan bij de financiële gevolgen wanneer zonder extra beleids- of organisatorische keuzes. ▪ Het optimistische scenario. In dit scenario zijn alle beleids- en organisatorische keuzes in gezamenlijkheid erop gericht het tekort in het sociaal domein op € 0 te brengen. Dit scenario is bewust tot in den extreme uitgewerkt om de gevolgen te laten zien van een organisatie en gevoerd beleid waarbij de inkomsten de uitgaven overstijgen. ▪ Het aannemelijke scenario. In dit scenario worden de organisatorische en beleidskeuzes doorgerekend waarvan wordt aangenomen dat deze redelijkerwijs worden doorgevoerd en leiden tot een besparing op de korte en (middel)lange termijn. Daarnaast pakt de gemeente Steenwijkerland de Transformatieagenda op en werkt deze uit op basis van het VNG rapport. De informatie, bevindingen en analyses zijn – voor zover zinvol geacht – vanuit beide trajecten met elkaar gedeeld. Als derde heeft de gemeente aangegeven op basis van de organisatorische analyse een verbeterplan te willen ontvangen. In dit plan worden in hoofdlijnen de verbeterstappen weergegeven om de PDCA-cyclus goed te laten werken. Hierbij wordt ook ingegaan op de Taken-Verantwoordelijkheden- Bevoegdheden matrix, het eigenaarschap en de leidende (organisatie-) principes.

Kort samengevat gaat dit rapport in op de volgende drie aspecten: ▪ Financiële en organisatorische analyse sociaal domein ▪ Drie financiële scenario’s sociaal domein ▪ Implementatieplan voor de organisatie / PDCA-cyclus sociaal domein 6 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003378/55

Plan van aanpak en onderzoeksopzet Dit onderzoek kent twee invalshoeken, de financiële invalshoek en het organisatie perspectief. In dit rapport worden beide zowel los van elkaar als in gezamenlijkheid gezien. De financiële benadering richt zich enerzijds op de huidige situatie – wat is de stand van zaken ten aanzien van kosten en opbrengsten in het sociaal domein – en op mogelijke besparingen die te realiseren vallen. De benadering vanuit het organisatieperspectief kijkt naar hoe de organisatie op dit moment georganiseerd is en hoe beleid en uitvoering opereren. Daar waar aanbevelingen ten aanzien van financiële ingrepen effect kunnen hebben op de organisatie en verbetervoorstellen voor de organisatie een financiële impact kunnen hebben worden – daar waar opportuun – beide perspectieven bij elkaar gebracht. Ten aanzien van dit onderzoek zijn er verschillende stappen gevolgd die hieronder worden toegelicht: Toelichting van de wijze van onderzoek Onderzoeksopzet Organisatie Zicht op de organisatorische opbouw van het sociaal domein is verkregen door naast documentstudie interviews te houden met medewerkers (zie bijlage) uit elke geleding van het sociaal domein van de gemeente Steenwijkerland. Van directieteam tot aan uitvoering. Tijdens deze interviews zijn eerste bevindingen gedeeld met het kernteam waarna deze gevalideerd dan wel weerlegd zijn.

In dit laatste geval heeft dat gezorgd voor de nuancering van dit rapport. III Financiële scenario’s De financiële scenario’s (nul, optimistisch, aannemelijk) zijn opgemaakt op basis van zowel interne informatie van de gemeente als extern beschikbare informatie. Hierbij valt te denken aan informatie vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG, maar ook de BDO Benchmark Gemeenten. Door deze informatie te combineren met de gegevens van Steenwijkerland en hier besparingen in te verwerken zijn de financiële scenario’s tot stand gekomen. IV Verbetervoorstellen organisatie Sociaal Domein Door de uitkomsten van documentstudie en de interviews te combineren met de best practices die het onderzoeksteam in de voorbije jaren is tegen gekomen zijn verbetervoorstellen voor de organisatie Sociaal Domein opgesteld. Deze voorstellen zijn gevalideerd door de organisatie. V Eindrapportage en afronding Deze eindrapportage is eerst in concept gedeeld en besproken met de ambtelijke organisatie. Deze heeft de rapportage gevalideerd en daar waar noodzakelijk geacht aanpassingen doorgevoerd. Het eindproduct dat voor u ligt is hiervan het resultaat.

7 I Start project Ten behoeve van dit onderzoek is door de gemeente een kernteam (zie bijlage voor de betrokkenen) gevormd waarin alle geledingen van de organisatie – ten aanzien van het sociaal domein – vertegenwoordigd worden, van directieteam tot aan de uitvoering. Met dit kernteam is meermaals gesproken. Zowel in de aanloop, tijdens als na afloop van het onderzoek. Zij zijn van tevoren geïnformeerd over de informatiebehoefte en hebben samen met het onderzoeksteam de resultaten uit het onderzoek gevalideerd. II Analyse en beoordeling Financieel De financiële analyse dient als basis voor de ontwikkeling van de financiële scenario’s. Om deze analyse te kunnen uitvoeren is geschakeld met de organisatie om de gevraagde documentatie en onderbouwingen aan te leveren. De gemeente is zeer welwillend geweest om te reageren op additionele vragen naar aanleiding van de financiële analyse. I Start project II Analyse en Beoordeling • Financieel • Organisatie III Financiële Scenario’s IV Verbetervoorstellen organisatie Sociaal Domein V Eindrapportage en afronding Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003379/55

Financiële analyse Sociaal Domein De financiële analyse is opgedeeld in vijf segmenten Financiële analyse | Huidige financiële situatie gemeente Steenwijkerland De gemeente Steenwijkerland heeft gevraagd een analyse uit te voeren naar de meerjarige | In april 2020 heeft BDO de Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020 uitgebracht. In deze benchmark financiële ontwikkelingen in het sociaal domein, zowel voor wat betreft de inkomsten als de | heeft BDO de Nederlandse gemeenten langs de financiële meetlat gelegd om tot een ranking te uitgaven. Hierbij is het ook van belang om te zien waar de gemeente nu staat. Een overzicht hoe de | komen. Dit om de vraag “Hoe is het gesteld met de financiële positie van de Nederlandse gemeente presteert kan worden ontleend aan de BDO Benchmark voor gemeenten die in april 2020 is | gemeenten?” te beantwoorden. uitgebracht. De resultaten voor de gemeente Steenwijkerland, in vergelijking met gemeenten van | Gemiddeld genomen staan Nederlandse gemeenten er financieel goed voor, zo lijkt op het eerste een zelfde grootte (25.000 – | 50.000 inwoners) worden hier rechts op de pagina weergegeven. | gezicht, maar de schijn bedriegt. Uit de analyse blijkt dat gemeenten een tekort voorzien van circa De financiële analyse van het sociaal domein is vervolgens op de volgende manier opgebouwd: | € 1 miljard én een dalende solvabiliteit.

Ten tijde van het afronden van de benchmark en het • Uitgangssituatie onderzoek – | financiële prognose sociaal domein 2020 – | 2024 | uitvoeren van dit onderzoek bevindt Nederland zich midden in de coronacrisis. Het Rijk doet • Overzicht direct aanwijsbare inkomsten sociaal domein 2020 | – 2024 | hierdoor opnieuw een beroep op gemeenten. Dit terwijl ze ook zonder deze crisis al te maken • Overzicht uitgaven Jeugd, Wmo | en Participatie 2020 | – 2024 | hadden met toenemende tekorten en voor forse uitdagingen en opgaven stonden. Denk aan de woningbouwopgave, de informatiesamenleving, de energietransitie en de inclusieve samenleving. • Samenvatting inkomsten en uitgaven sociaal domein 2020 | – 2024 | Onder de oppervlakte lijkt er sprake van een ‘financiële veenbrand’. Een die voor een groot deel • Financiële scenario’s ten behoeve van ombuigingen in het sociaal domein | veroorzaakt is door het onderwerp van dit onderzoek: het sociaal domein. Hieronder worden de cijfers van de gemeente Steenwijkerland weergegeven zoals ze ook zijn Om de huidige financiële situatie en de vraagstelling van dit onderzoek te duiden wordt stilgestaan | opgenomen in de BDO Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020. Ter vergelijking zijn de gemiddelde bij de uitgangssituatie die de gemeente hiervoor heeft aangedragen.

Deze situatie is door de | cijfers van gemeenten in de grootteklasse 25.000 tot 50.000 inwoners opgenomen. In deze onderzoekers beoordeeld op basis van de beschikbare informatie ten aanzien van berekeningen en | vergelijking staat Steenwijkerland op plek 33 van de 139 gemeenten in deze grootteklasse. gemaakte aannames. Vervolgens worden de directe aanwijsbare inkomsten en de uitgaven in het sociaal domein | Cijfers BDO Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020 behandeld. Deze worden bij de samenvatting bij elkaar gebracht om een compleet beeld van de | Financiële kengetallen (punten t.b.v. rapport) | Steenwijkerland | Gem. 25.000 – financiële situatie van het sociaal domein te schetsen. | 50.000 inwoners Op basis van de financiële analyse heeft de gemeente Steenwijkerland gevraagd een drietal | Solvabiliteit | 35,0 % (2,7) | 35,0 % (2,7) scenario’s uit te werken die laten zien wat beleidsmatige dan wel organisatorische effecten van | Netto schuldquote gecorrigeerd | 52,0 % (3,0) | 49,9 % (2,8) maatregelen zijn. Hierbij is gewerkt met het | nulscenario, het optimistische scenario | en het | Grondexploitatie | 14,0 % (1,5) | 13,6 % (1,3) aannemelijke scenario. De financiële effecten van deze scenario’s sluiten deze analyse af.

Structurele exploitatieruimte | 0,6 % (1,0) | 0,1 % (0,7) Belastingcapaciteit | 85,0 % (0,5) | 103,9 % (0,3) Rapportcijfer | 9 | 8 Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – | Eindrapportage | 8

Financiële analyse | Uitgangssituatie De gemeente Steenwijkerland wordt geconfronteerd met een oplopend tekort voor het Sociaal Domein Uitgangssituatie Dit onderzoek wordt uitgevoerd op basis van de financiële uitgangssituatie zoals deze door de gemeente Steenwijkerland gedeeld is. Uit deze recente financiële analyse blijkt dat de gemeente bij ongewijzigd beleid een groot structureel tekort zal krijgen. Dit tekort staat daarbij nog los van het effect van de coronacrisis op de gemeentefinanciën. Startpunt hierbij is dat in het verleden een reserve gevormd is naar aanleiding van overschotten in het sociaal domein. Deze reserve is in latere jaren ingezet om eventuele tekorten te kunnen dekken. De gemeente is echter op het punt gekomen dat de reserve nagenoeg is uitgeput waardoor structurele tekorten in de (nabije) toekomst niet meer gedekt kunnen worden. In 2019 bleek ook dat zelfs met extra budgetaanvragen het budget voor het sociaal domein niet toereikend was om alle uitgaven te dekken. De gemeente heeft de verwachting uitgesproken dat de kosten in de toekomst nog verder op zullen lopen.

Tekort op sociaal domein loopt op naar bijna € 4 miljoen structureel De gemeente heeft een financiële analyse opgesteld naar de gevolgen voor de uitgaven uitgaande van de situatie dat deze hetzelfde blijft en geen veranderingen worden doorgevoerd in de huidige werkwijze, het beleid en inrichting van de organisatie. Dit heeft geleid tot onderstaande opstelling waarbij voor 2020 al een structureel tekort van ruim € 3 miljoen wordt voorspeld dat zal oplopen naar ongeveer € 3,7 miljoen in 2024. In deze opstelling zijn zeven hoofdcomponenten aangevoerd waarop deze indicatie gestoeld is. Overzicht financiële mutaties 2020 (en verder) bestuursprogramma Samenredzaam Mutaties | S / I | Begroting 2020 | MJR 2021 | MJR 2022 | MJR 2023 | MJR 2024 4.1 Vrijval stelpost apparaatskosten Plan van Aanpak IGSD | Structureel | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 4.2 Afwikkeling IGSD Steenwijkerland en Westerveld –in liquidatie | Incidenteel | € 592.000 4.3 Jeugdhulp | Structureel | -/- € 1.713.748 | -/-€ 2.140.138 | -/- € 2.140.138 | -/-€ 2.140.138 | -/- € 2.140.138 4.4 WMO – schoonmaak ondersteuning | Structureel | -/- € 310.468 | -/-€ 96.596 | -/-€ 157.881 | -/-€ 226.540 | -/-€ 226.540 4.4 WMO – wegvallen eigen bijdragen | Structureel | -/- € 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 4.4 WMO – overige regelingen | Structureel | -/- € 51.929 | €

92.998 | -/- € 12.885 | -/-€ 42.456 | -/-€ 42.456 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet | Structureel | -/- € 1.100.000 | -/-€ 1.100.000 | -/- € 1.100.000 | -/-€ 1.100.000 | -/- € 1.100.000 4.6 Leerlingenvervoer (Europese aanbesteding) | Structureel | -/- € 175.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 4.7 Veilig Thuis | Incidenteel | -/- € 47.500 | -/-€ 47.500 Saldo | -/-€ 2.785.145 | -/-€ 3.519.736 | -/-€ 3.639.404 | -/-€ 3.737.634 | -/-€ 3.737.634 Waarvan structureel | Structureel | -/- € 3.329.645 | -/-€ 3.472.236 | -/- € 3.639.404 | -/-€ 3.737.634 | -/- € 3.737.634 Waarvan incidenteel | Structureel | € 544.500 | -/-€ 47.500 | € 0 | € 0 | € 0 Als onderdeel van dit onderzoek is de bovenstaande opstelling tegen het licht gehouden. Hierbij is voornamelijk gekeken of de | achterliggende berekeningen en de daarbij horende aannames logisch zijn. Op de volgende pagina volgt de beoordeling van deze financiële analyse. Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein | –Eindrapportage | 9

Financiële analyse | Beoordeling Uitgangssituatie Het structureel tekort op het sociaal domein lijkt ruim te zijn ingeschat en is mogelijk € 1,1 miljoen lager Bij de beoordeling van de op de vorige pagina gepresenteerde financiële analyse is uitsluitend gekeken naar de drie specifieke onderdelen die het sociaal domein beslaan: Jeugd, Wmo | en de Participatiewet. Specifiek is gekeken naar de opstelling van de tekorten en beoordeeld is of deze op een voor de onderzoekers logische wijze tot stand zijn gekomen. Dit is voor het overgrote deel van de opstelling het geval. Ten behoeve deze beoordeling wordt één opmerking geplaatst ten aanzien van het verwachte tekort. Loonkostensubsidies worden geadviseerd te bekostigen uit het budget Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten (BUIG) Divosa – de vereniging van gemeentelijke directeuren in het sociaal domein – | omschrijft de Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen | Gemeenten (BUIG) als volgt: “Gemeenten ontvangen van het Rijk een gebundelde uitkering (BUIG) voor het bekostigen van de uitkeringen in het kader van de Participatiewet, IOAW, IOAZ en Bbz | 2004 (levensonderhoud startende ondernemers) en voor de inzet van loonkostensubsidie”. De gemeente Steenwijkerland kent tot op heden een structureel overschot op het BUIG budget. Dit overschot wordt ingezet ten behoeve van de algemene middelen.

Echter worden extra uitgaven voor loonkostensubsidies verwacht. Op basis van de omschrijving die door Divosa | gehanteerd wordt, wordt geadviseerd – | gezien het structurele overschot – | de extra lasten voor loonkostensubsidies te dekken uit het BUIG budget. Derhalve ontstaat hier specifiek voor het sociaal domein geen tekort. De gemeente wordt daarentegen wel geconfronteerd met een tekort elders in de begroting. Overzicht financiële mutaties 2020 (en verder) bestuursprogramma Samenredzaam Mutaties | S / I | Begroting 2020 | MJR 2021 | MJR 2022 | MJR 2023 | MJR 2024 4.1 Vrijval stelpost apparaatskosten Plan van Aanpak IGSD | Structureel | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 | € 321.500 4.2 Afwikkeling IGSD Steenwijkerland en Westerveld –in liquidatie | Incidenteel | € 592.000 4.3 Jeugdhulp | Structureel | -/-€ 1.713.748 | -/-€ 2.140.138 | -/-€ 2.140.138 | -/-€ 2.140.138 | -/-€ 2.140.138 4.4 WMO – schoonmaak ondersteuning | Structureel | -/-€ 310.468 | -/-€ 96.596 | -/-€ 157.881 | -/-€ 226.540 | -/-€ 226.540 4.4 WMO – wegvallen eigen bijdragen | Structureel | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 4.4 WMO – overige regelingen | Structureel | -/-€ 51.929 | € 92.998 | -/-€ 12.885 | -/-€ 42.456 | -/-€ 42.456 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet | Structureel | -/-€ 1.100.000 | -/-€ 1.100.000 | -/-€ 1.100.000 | -/-€ 1.100.000 | -/-€

1.100.000 4.6 Leerlingenvervoer (Europese aanbesteding) | Structureel | -/-€ 175.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 | -/-€ 250.000 4.7 Veilig Thuis | Incidenteel | -/-€ 47.500 | -/-€ 47.500 Saldo | -/-€ 2.785.145 | -/-€ 3.519.736 | -/-€ 3.639.404 | -/-€ 3.737.634 | -/-€ 3.737.634 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet –toepassing BUIG | Structureel | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 Saldo na beoordeling financiële analyse tekorten | -/-€ 1.785.145 | -/-€ 2.419.736 | -/-€ 2.639.404 | -/-€ 2.737.634 | -/-€ 2.737.634 Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – | Eindrapportage | 10

Financiële analyse | Overzicht inkomsten De gemeente ontvangt jaarlijks circa € 23 miljoen aan direct aanwijsbare inkomsten voor het sociaal domein Inkomsten Sociaal Domein van de gemeente Steenwijkerland Gemeenten kennen grofweg vier verschillende inkomstenbronnen: het Gemeentefonds, Specifieke Uitkeringen, Gemeentelijke Belastingen en Overige Eigen Middelen (OEM). Toch zijn er voor het Sociaal Domein enkele specifieke inkomstenbronnen aan te wijzen. Dit betreft een tweetal specifieke uitkeringen: de Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten (BUIG) en de uitkering voor het Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz). Deze middelen zijn overigens niet geoormerkt en kunnen daarom naar inzicht van de gemeente besteed worden. Wel wordt geadviseerd deze middelen te besteden aan de taken waar ze betrekking op hebben. Overschotten van de BUIG zijn in de afgelopen jaren ingezet als algemene dekkingsmiddelen | binnen de gemeente. Daarnaast krijgt de gemeente Steenwijkerland uitkeringen vanuit het Gemeentefonds, zowel uit de algemene uitkering als vanuitdecentralisatie-uitkeringen. Deze uitkeringen zijn niet strikt geoormerkt, maar hebben wel een bepaalde bestemming, zoals voor re-integratie of WSW. Van de decentralisatie uitkeringen wordt verwacht dat het Rijk deze in de nabije toekomst ook via de algemene uitkering aan gemeenten worden toegekend.

Daarmee verdwijnt de specifieke oormerking van deze middelen en mag de gemeente deze naar eigen inzicht inzetten. De overige middelen die binnen de gemeente Steenwijkerland benodigd zijn voor de uitvoering van het Sociaal Domein komen uit de andere inkomstenbronnen: de algemene uitkering van het gemeentefonds, gemeentelijke belastingen en/of de OEM. De inkomsten uit de onderstaande opstelling zijn ontleend aan de openbare bronnen die het Rijk hiervoor ter beschikking stelt. Voor de budgetten uit het gemeentefonds geldt dat in de meicirculaire van 2020 een doorkijk wordt gemaakt naar de periode 2021-2025. De voor de gemeente Steenwijkerland geldende budgetten zijn derhalve opgenomen. De inkomsten uit BUIG zijn in mei 2020 bekend gemaakt voor het jaar 2020. Een doorkijk naar toekomstige jaren is niet afgegeven. Hierbij wordt aangesloten bij de informatie die de gemeentegedeeld heeft met de onderzoekers. De gemeente ontvangt jaarlijks ongeveer € 23 miljoen aan direct aanwijsbare inkomsten, dit lijkt tot en met 2024 een structureel | karakter te kennen Onderstaande specificatie geeft weer dat de gemeente Steenwijkerland jaarlijks om en nabij de € 23 miljoen aan rechtstreekse | inkomsten ontvangt voor het sociaal domein. De ontwikkeling van de inkomsten wordt grotendeels bepaald door het Rijk en is daardoor niet of nauwelijks te beïnvloeden.

De openbare bronnen van het Rijk ge | ven door verschillende rekenmodellen wel aan hoe de exacte bedragen tot stand zijn gekomen. Op de volgende pagina’s worden de inkomsten in nader detail toegelicht. Totaaloverzicht rechtstreeks aanwijsbare inkomsten sociaal domein 2020 -2024 Inkomsten | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Gebundelde uitkering (BUIG-budget) | € 11.805.798 | € 12.647.365** | € 12.941.365** | € 12.941.365** | € 12.941.365** Uitkering Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz) | € 10.372* | € 10.372* | € 10.372* | € 10.372* | € 10.372* Gemeentefonds | Budget Re-integratie klassiek | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 Gemeentefonds | Budget Voogdij 18+ | € 2.016.873 | € 2.144.564 | € 2.144.564 | € 2.144.564 | € 2.144.564 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | nieuw Wajong | € 109.599 | € 114.863 | € 120.243 | € 125.509 | € 130.968 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | nieuw Begeleiding | € 233.876 | € 240.142 | € 267.707 | € 295.344 | € 320.517 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | WSW | € 6.615.359 | € 6.383.824 | € 6.207.631 | € 5.895.811 | € 5.671.999 Totaal rechtstreeks aanwijsbare inkomsten Sociaal Domein | € 22.860.059 | € 23.609.311 | € 23.760.065 | € 23.481.147 | € 23.287.967 * De uitkering van de Bbzvoor 2020 en later is tijdens het opstellen van dit rapport nog

onbekend. Door de onderzoekers wordt aangenomen dat de uitkering uit 2019 toepasbaar is voor latere jaren op basis van historie ** Omvang van de gebundelde uitkering (BUIG) is afgeleid van de meerjarenspecificatie die door de gemeente bij de onderzoekers is aangeleverd en is vanaf 2022 doorgetrokken tot 2024. Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein | – Eindrapportage | 11

Financiële analyse | Inkomsten BUIG en Bbz Inkomsten uit BUIG zijn niet geoormerkt. Voordelen zijn voor de gemeente, nadelen echter ook Inkomsten uit de Gebundelde uitkering (BUIG) | Risico op doorzetten verlaging van de BUIG-uitkering Gemeenten ontvangen van het Rijk een gebundelde uitkering (BUIG) voor het bekostigen van de | Zoals in de tabel te zien wordt weergegeven is de jaarlijkse uitkering van het BUIG budget de laatste uitkeringen in het kader van Participatiewet, IOAW, IOAZ en Bbz | 2004 (levensonderhoud startende | twee jaar steeds gedaald. De omvang van het budget voor 2021 tot en met 2024 betreft een ondernemers) en voor de inzet van loonkostensubsidie. De Bbz | uitkering gebeurt los van de | inschatting die door de gemeente is afgeleid van het macrobudget dat door het Rijk bekend wordt gebundelde uitkering. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor het beleid rondom de uitkeringen | gemaakt. Hierin wordt een verhoging van het budget verwacht. Onduidelijk is of deze verwachting en de loonkostensubsidie, en voor de uitvoering ervan. De financieringssystematiek sluit hierbij aan. | juist is. Gezien de ontwikkeling van het budget in de laatste jaren bestaat het risico dat het budget De budgetten worden vooraf door het Rijk verdeeld over de gemeenten. Dit geeft gemeenten een | te gunstig wordt voorgespiegeld met mogelijke structurele tekorten tot gevolg.

prikkel om zoveel mogelijk mensen uit een uitkering te houden en aan het werk te helpen. | Inkomsten uit de Bijstand voor zelfstandigen (Bbz) uitkering Het Rijk stelt jaarlijks een macrobudget vast dat volgens een vaste verdeelsystematiek onder de | Een specifiek onderdeel van de BUIG uitkering is de uitkering voor de | Bbz | 2004. Het levensonderhoud gemeenten wordt verdeeld. Het budget is niet geoormerkt: een gemeente mag een overschot vrij | voor startende ondernemers. In vergelijking met de BUIG uitkering is dit een marginaal bedrag besteden, maar moet een tekort in beginsel ook zelf opvangen. Voor de verdeling van de gebundelde | (0,08% van de totale BUIG uitkering in 2019). uitkering wordt sinds 2015 gebruik gemaakt van het verdeelmodel inkomensdeel Participatiewet. Dit | In de huidige corona tijd kunnen ondernemers gebruik maken van de | Tozo-regeling (Tijdelijke is een multi niveau model, ontwikkeld door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het | overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers). Deze regeling is gebaseerd op de | Bbz. Gemeenten verdeelmodel voorspelt de kans dat een huishouden in de bijstand zit in eerste instantie op basis van | worden volledig financieel gecompenseerd door het Rijk. de kenmerken van dat huishouden.

Daarbij houdt het model rekening met de wijk, de gemeente en | Mogelijk dat deze via deze regeling | Ontwikkeling inkomsten Bbz 2004 de regio. | wordt uitgekeerd. Voor de vergoeding | (levensonderhoud startende ondernemers) 2017 -2024 De gemeente Steenwijkerland kent | Ontwikkeling inkomsten en uitgaven BUIG 2017 | -2024 | geldt een vast bedrag per besluit op | Inkomsten een overschot op de BUIG-uitkering | Inkomsten | Uitgaven | Saldo | een aanvraag. Op basis van de | 2017 | € 15.626 De onderstaande cijfers geven aan dat | 2017 | € 12.929.834 | -/-€ 11.528.440 | € 1.750.523 | gemeentelijke verantwoording wordt | 2018 | € 18.628 Steenwijkerland de laatste drie jaren | 2018 | € 14.042.231 | -/-€ 11.403.201 | € 2.890.407 | de hoogte van de vergoeding | 2019 | € 10.372 structureel geld over houdt op het BUIG | 2019 | € 12.319.425 | -/- € 10.900.000** | € 1.419.425*** | vastgesteld en – | onder verrekening van | 2020 | € 10.372* budget. Variërend van € 1,4 miljoen tot | 2020 | € 11.805.798 | -/- € 11.051.350** | € 754.448*** | de aan de gemeente verstrekte | 2021 | € 10.372* € 2,9 miljoen. Wel moet worden | 2021 | € 12.647.365* | -/- € 11.051.350** | € 1.596.015*** | voorschotten – | betaald aan de | 2022 | € 10.372* opgemerkt dat de uitkering van het | 2022 | € 12.941.365* | -/- € 11.051.350** | € 1.890.015*** | gemeente.

| 2023 | € 10.372* BUIG budget voor 2020 ongeveer een | 2023 | € 12.941.365* | -/- € 11.051.350** | € 1.890.015*** | 2024 | € 10.372* half miljoen euro lager is dan het | 2024 | € 12.941.365* | -/- € 11.051.350** | € 1.890.015*** | * De inkomsten uit de Bbzzijn voor 2020 nog niet bevestigd. Ten behoeve van dit * De inkomsten uit de BUIG zijn tot en met 2020 door het Rijk bevestigd. Voor de | onderzoek wordt aangenomen dat de hoogte van de uitkering in 2019 representatief is budget in 2019. Bij gelijk blijvende | periode 2021 –2024 wordt aangesloten bij de inschatting die voor de begroting en MJR | voor de periode 2020 –2024. kosten ontstaat nog steeds een | gemaakt is door de gemeente zelf overschot. Dit is in voorbije jaren door | ** De uitgaven 2019 zijn nog niet definitief bevestigd. Voor de uitgaven 2020 –2024 wordt aangesloten bij de inschatting die door de gemeente zelf is gemaakt Steenwijkerland ingezet als algemeen | *** De saldi 2019 –2024 zijn een afgeleide van informatie welke zijn toegelicht onder * dekkingsmiddel. | en **. Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – | Eindrapportage | 12

Financiële analyse | Inkomsten Voogdij 18+ en Re-integratie Inkomsten voor Voogdij 18+ en Re-integratie lijken stabiel tot en met 2024 Inkomsten uit budget voor Voogdij 18+ | Inkomsten uit budgetten voor Re-integratie (klassiek) Dit betreft het jeugdhulpbudget voor jeugdigen met een voogdijmaatregel of van 18 jaar en ouder. | De middelen voor re-integratie (klassiek) zijn bedoeld om de klassieke doelgroep te begeleiden naar Dit budget wordt niet op basis van een objectief verdeelmodel verdeeld – | zoals het “normale” | werk. Ze zijn onderdeel van het cluster Werk en Inkomen van de algemene uitkering van het jeugdhulpbudget – | maar op basis van het zorggebruik in eerdere jaren. Bij de budgetverdeling wordt | gemeentefonds. Vroeger werd dit het werkdeel genoemd. Het budget wordt voor de gemeente het woonplaatsbeginsel gehanteerd. Dit stelt op hoofdlijnen dat de gemeente waar de ouder met | berekend op basis van de volgende maatstaven (inclusief peildatum): het gezag woont verantwoordelijk is voor de financiering van jeugdhulp. Jeugdigen met een | 1. Inwoners van 15 tot 65 jaar (1 januari t); voogdijmaatregel of van 18 jaar en ouder hebben geen ouder met gezag. In dat geval bepaalt de | 2. Totale doelgroep participatiedeel van de Participatiewet | (31 december t-2); werkelijke verblijfplaats van de jeugdige welke gemeente de jeugdhulp financiert. | 3.

Personen met een bijstands(gerelateerde) uitkering (31 december t-1); Voor de berekening wordt gebruik gemaakt van de gegevens van twee jaar geleden. Het budget is | 4. Personen in de beroepsbevolking (vijfjaarsgemiddelde t-1 tot en met t-5); daarmee te voorspellen. | 5. Lager opgeleiden (vijfjaarsgemiddelde t-1 tot en met t-5); Opbouw jeugdhulpbudget voogdij en 18+ | 6. Banenratio: bereikbare banen / bevolking | (maatstaf bevroren op stand 2011); Het jeugdhulpbudget voor jeugdigen met een voogdijmaatregel en van 18 jaar en ouder voor een | 7. Startbedrag gemeente wordt berekend aan de hand van twee factoren: | Methode •Zorggebruik. | Het aantal zorgdagen voor een bepaalde jeugdhulpvorm in een gemeente van twee | Iedere gemeente krijgt eerst een startbedrag dat gelijk is aan de gemiddelde re | -integratie-uitgaven jaar eerder. Het zorggebruik wordt berekend door het CBS. | per inwoners van 15 jaar tot 65 jaar. Daarna wordt voor de volgende onderdelen bepaald of de •Gemiddelde dagprijs. | De gemiddelde dagprijs voor een bepaalde jeugdhulpvorm. Deze dagprijzen | gemeente positief of negatief afwijkt van de gemiddelde score op die | subverdeelmaatstaf: omvang worden jaarlijks verhoogd met de loon- | en prijsbijstelling die over het gehele macrobudget wordt | totale doelgroep, bijstandsontvangers, lager opgeleiden en gebrek aan werk. Een negatieve uitkomst berekend.

De gemiddelde dagprijs wordt berekend door het SCP. | wordt op nul bepaald. Als een gemeente bijvoorbeeld meer bijstandsgerechtigden of minder bereikbare banen dan gemiddeld heeft, dan ontvangt deze gemeente een opslag op het startbedrag gelijk aan de afwijking Ontwikkeling inkomsten Voogdij 18+ | van het gemiddelde. Als de gemeente juist minder bijstandsgerechtigden of meer bereikbare banen 2019 -2024 | heeft dan gemiddeld, dan wordt het startbedrag verlaagd met de afwijking van het gemiddelde. Inkomsten | Vervolgens worden op basis van deze berekening per gemeente de voorspelde uitgaven gedeeld door 2019 | € 1.771.293 | het totaal aan voorspelde uitgaven (van alle gemeenten). Dit geeft het maatstafaandeel per 2020 | € 2.016.873 | gemeente. 2021 | € 2.144.564 | Ontwikkeling inkomsten re-integratie (klassiek) 2019 -2024 2022 | € 2.144.564 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 2023 | € 2.144.564 | Inkomsten | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 | € 2.068.182 2024 | € 2.144.564 Bron: https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/256201/toelichting-op-de-berekening-van-de-uitkering-gemeentefonds-2019.pdf Bron: https://vng.nl/sites/default/files/publicaties/2018/jeugdhulpbudgetvoogdijen18plus2018.pdf Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – | Eindrapportage | 13

Financiële analyse | Inkomsten Participatie en budget SD Inkomsten voor Participatie nemen gestaag af richting 2024 Inkomsten uit decentralisatie uitkering Participatie | Direct aanwijsbare inkomsten zijn wat anders dan het budget voor het sociaal domein Deze uitkering is onderdeel van het gemeentefonds en bestaat uit twee hoofdonderdelen: | Op de voorgaande pagina’s zijn de verschillende direct aanwijsbare inkomstenbronnen voor het 1. | De middelen voor mensen die er onder de Participatiewet bij zijn gekomen (voorheen | sociaal domein behandeld. Een belangrijk onderdeel van die zin is het onderdeel direct aanwijsbaar, Wajongers); en | want het sociaal domein heeft binnen de gemeente Steenwijkerland meer budget voor het sociaal 2. | De middelen voor de mensen die nog in de Wsw-regeling zitten. | domein dan alleen voortkomt uit de direct aanwijsbare inkomstenbronnen. Onderstaand overzicht geeft het beschikbare budget weer voor de periode 2020 – | 2024 in vergelijking met de inkomsten: Het betreft hierbij een decentralisatie | -uitkering. Deze middelen zijn ook specifiek bedoeld om de | Ontwikkeling budget Sociaal Domein 2020 –2024 in relatie tot inkomsten kosten voor deze doelgroepen te dekken. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de BUIG | -uitkeringen.

| 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Overigens worden deze middelen bij de herijking van het gemeentefonds opgenomen in de algemene | Budget Jeugd | € 11.288.000 | € 10.906.000 | € 11.338.074 | € 11.338.074 | € 11.338.074 uitkering. De exacte effecten hiervan – | met name op het gebied van herverdeeleffecten | – zijn nog | Budget Wmo | € 10.627.000 | € 11.536.332 | € 11.471.976 | € 11.478.204 | € 11.478.204 niet bekend. | BugdetWmo | –eigen bijdrage | € 350.000 | € 350.000 | € 350.000 | € 350.000 | € 350.000 Voor de uitkeringsdelen voor | nieuw Wajong en nieuw Begeleiding | geldt dat deze uitkeringen naar | Budget Uitkeringen (=BUIG) | € 11.805.798 | € 12.647.365 | € 12.941.365 | € 12.941.365 | € 12.941.365 mate de tijd vordert met respectievelijk 18% en 48% zullen stijgen. Echter, het aandeel van deze | Budget Participatie | € 8.380.246 | € 8.223.081 | € 8.228.133 | € 7.883.221 | € 7.690.701 delen in de totale inkomsten voor het sociaal domein zijn gering. | Budget Minimabeleid | € 1.790.117 | € 1.735.117 | € 1.735.117 | € 1.735.117 | € 1.735.117 Ten aanzien van de WSW-regeling dient te worden opgemerkt dat er sinds 1 januari 2015 geen | Budget Schuldhulpverlening | € 363.660 | € 363.660 | € 363.660 | € 363.660 | € 363.660 nieuwe mensen instromen in de regeling.

Gevolg hiervan is dat er alleen uitstroom plaatsvindt en de | Totaal budget Sociaal Domein | € 44.604.821 | € 45.761.555 | € 46.428.325 | € 46.089.641 | € 45.897.121 consequentie voor de inkomsten is dat deze in de komende jaren zullen dalen. Voor de gemeente | Totaal direct aanwijsbare inkomsten | € 22.860.059 | € 23.609.311 | € 23.760.065 | € 23.481.147 | € 23.287.967 Steenwijkerland betekent dit een daling van ongeveer € 1,0 miljoen tussen 2019 en 2024. Verschil = gedekt uit andere bronnen | € 21.744.762 | € 22.152.244 | € 22.668.260 | € 22.608.494 | € 22.609.154 Ontwikkeling inkomsten Decentralisatie-uitkering Participatie 2019 -2024 | (bv. algemene middelen) 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | Bovenstaand overzicht laat zien dat het sociaal domein voor ongeveer twee derde gedekt wordt uit Nieuw Wajong | € 110.734 | € 109.599 | € 114.863 | € 120.243 | € 125.509 | € 130.968 | direct aanwijsbare inkomstenbronnen. De rest van het beschikbare budget voor het sociaal domein Nieuw begeleiding | € 215.484 | € 233.876 | € 240.142 | € 267.707 | € 295.344 | € 320.517 | wordt gegenereerd uit andere bronnen waar de gemeente zelf van mag bepalen waarvoor ze worden WSW | € 6.861.274 | € 6.615.359 | € 6.383.824 | € 6.207.631 | € 5.895.811 | € 5.671.999 | ingezet.

Die bronnen zijn niet geoormerkt – | vroeger budgetten voor het sociaal domein overigens Totaal | € 7.187.493 | € 6.958.835 | € 6.738.828 | € 6.595.582 | € 6.316.664 | € 6.123.484 | wel. Op basis van de aangeleverde gegevens is te zien dat zowel de bijdragen vanuit het Rijk zullen stijgen richting 2024, maar ook dat de beschikbare budgetten vanuit de gemeente licht zullen stijgen. Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein – | Eindrapportage | 14

Financiële analyse | Overzicht Uitgaven De verwachte uitgaven lopen op richting 2024, maar komen bovenop een al bestaand tekort Overzicht uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 -2024 | Jeugd: uitgaven lopen op, terugverdieneffect van extra uitgaven nog onduidelijk Begroting 2020 | MJR 2021 | MJR 2022 | MJR 2023 | MJR 2024 | De uitgaven voor jeugd zijn binnen de gemeente Steenwijkerland het hoogste vergeleken met de Jeugd | € 12.962.728 | € 13.478.212 | € 13.478.212 | € 13.478.212 | € 13.478.212 | overige segmenten van het sociaal domein. De uitgaven voor reguliere zorg, zorg door Wmo | € 10.989.397 | € 11.539.930 | € 11.642.742 | € 11.747.199 | € 11.747.199 | gecertificeerde instellingen en het persoonsgebonden budget zijn de afgelopen jaren opgelopen en Uitkeringen | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 | het budget is min of meer gelijk gebleven. Hierdoor lopen specifieke tekorten voor jeugd binnen het Participatie | € 8.380.246 | € 8.223.081 | € 8.228.133 | € 7.883.221 | € 7.690.701 | sociaal domein snel op. Minimabeleid + Schuldhulpverlening | € 2.153.777 | € 2.098.777 | € 2.098.777 | € 2.098.777 | € 2.098.777 | Ten aanzien van onderstaande cijfers moet worden opgemerkt dat hier nog geen jaarlijkse indexatie Saldo | € 45.519.498 | € 46.391.350 | € 46.499.214 | € 46.258.759 | € 46.066.239 | op heeft plaatsgevonden.

Wanneer deze wordt toegepast zijn de verwachte uitgaven uiteraard nog Uitgaven Sociaal Domein van de gemeente Steenwijkerland | hoger dan hieronder wordt gepresenteerd. Bovenstaand overzicht geeft de verwachte uitgaven weer zoals deze door de gemeente | Extra kosten moeten leiden tot terugverdieneffecten Steenwijkerland ten behoeve van het onderzoek zijn aangeleverd. Deze zijn onderverdeeld in de drie | Naast de meer reguliere kosten voor jeugd wordt melding gemaakt van enkele extra kostenposten. grote segmenten van het sociaal domein: Jeugd, Wmo | en Participatie. Daarnaast wordt in de | Dit betreft kosten voor Praktijkondersteuners Huisartsenzorg (POH’ers), financiële ondersteuning aangeleverde specificaties apart melding gemaakt van uitgaven ten behoeve van minimabeleid en | voor het speciaal onderwijs (SO++), dyslexie en kosten over voorgaande jaren. Deze laatste post schuldhulpverlening. Het aandeel van de verschillende segmenten van het sociaal domein is binnen | betreft facturen van zorgaanbieders die na de verwerkingsstop voor de jaarrekening van het Steenwijkerland nagenoeg gelijk. Jeugd steekt er qua uitgaven wat bovenuit. Uiteraard zijn de | voorgaande jaar nog worden ingediend.

Deze kosten kunnen dan niet meer meegenomen worden in uitgaven voor minimabeleid en schuldhulpverlening een stuk lager vergeleken met de andere | het voorgaande jaar, maar moeten nog wel betaald worden. segmenten. | Tegenover deze kosten staat geen specifiek budget. De achterliggende gedachte is dat deze zichzelf Opvallend is de jaarlijkse stijging die binnen Wmo | wordt verwacht die, op basis van indexatie, tot | “terugverdienen” doordat in het achterveld minder uitgaven hoeven worden gedaan omdat aan de stand komt. Voor jeugd en participatie wordt deze indexatie niet op dezelfde manier toegepast. Net | voorkant een betere signalering heeft plaatsgevonden. Op dit moment is onduidelijk of de kosten als dat voor minimabeleid en schuldhulpverlening niet te geval is. Deze vindt jaarlijks plaats en | zichzelf terugverdienen of gaan terugverdienen. De uitkomsten van monitoring op dit punt zijn nog wordt vervolgens meerjarig doorgetrokken. Mogelijk zijn de daadwerkelijke uitgaven in de periode | niet bekend. 2020 – 2024 hoger dan op dit moment voorzien wordt, omdat de indexatie niet overal op dezelfde | Ontwikkeling uitgaven Jeugd Sociaal Domein Begroting 2020 -2024 manier wordt toegepast. Dit kan een vertekend beeld geven.

| 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Desondanks is te zien dat dat de verwachte uitgaven van het sociaal domein in de periode 2020 | – | Regulier | € 10.985.568 | € 11.403.020 | € 11.403.020 | € 11.403.020 | € 11.403.020 2024 met circa € 1,3 miljoen zullen stijgen. Echter, deze stijging van uitgaven komt bovenop een al | Gecertificeerde Instellingen | € 988.285 | € 1.025.840 | € 1.025.840 | € 1.025.840 | € 1.025.840 bestaand tekort in het sociaal domein in 2020 van € 1,3 miljoen. Zoals op de vorige pagina’s is | Persoonsgebonden budget | € 538.875 | € 559.353 | € 559.353 | € 559.353 | € 559.353 beschreven stijgen de verwachte inkomsten echter ook waardoor het tekort in 2024 ongeveer € 2,1 | Extra | POH’er | € 160.000 | € 200.000 | € 240.000 | € 240.000 | € 240.000 miljoen zal bedragen. | Extra | 1 extra POH praktijk | € 40.000 | € 40.000 | € - | € - | € - Op deze en de volgende pagina’s zal per segment kort uiteen worden gezet uit welke componenten | Extra | SO++ | € 120.000 | € 120.000 | € 120.000 | € 120.000 | € 120.000 de uitgaven precies bestaan. Daarna volgt een samenvatting waarbij de verwachte uitgaven worden | Extra | Dyslexie | € 50.000 | € 50.000 | € 50.000 | € 50.000 | € 50.000 vergeleken met de verwachte budgetten voor de verschillende onderdelen van het sociaal domein.

| Extra | Kosten vgjaren | € 80.000 | € 80.000 | € 80.000 | € 80.000 | € 80.000 Totaal Jeugd | € 12.962.728 | € 13.478.212 | € 13.478.212 | € 13.478.212 | € 13.478.212 Gemeente Steenwijkerland - | Grip op financiën sociaal domein | –Eindrapportage | 15

Financiële analyse | Uitgaven Wmo, Participatie en overig Wmo: uitgaven voor begeleiding en huishoudelijke hulp lopen gestaag op | Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 –2024 Participatiewet De uitgaven voor de Wmo | beslaan iets minder dan een derde van de totale uitgaven voor het sociaal | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 domein. De grootste posten betreffen kosten voor begeleiding onder de | Wmo, huishoudelijke hulp | Terugvordering en verhaal | -/- € 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 | -/-€ 300.000 ofwel schoonmaakondersteuning en kosten voor woningaanpassingen. In de opstelling die door de | Loonkostensubsidies | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 | € 1.100.000 gemeente Steenwijkerland gedeeld is wordt rekening gehouden met indexaties voor zowel CIZ | IOAW | € 620.000 | € 620.000 | € 620.000 | € 620.000 | € 620.000 normeringen als de bevolkingsontwikkeling binnen de gemeente. Daardoor stijgen alle kosten | – | IOAZ | € 139.500 | € 139.500 | € 139.500 | € 139.500 | € 139.500 behalve voor begeleiding – | jaarlijks door. Voor huishoudelijke hulp geldt ook dat hier het verwachte | Uitkeringen | € 9.491.850 | € 9.491.850 | € 9.491.850 | € 9.491.850 | € 9.491.850 effect van de nieuwe aanbesteding in is verwerkt.

Dit verklaart de grotere stijging in de uitgaven | Totaal | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 | € 11.051.350 tussen 2020 en 2021. Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 –2024 Wet Maatschappelijke Ondersteuning | Minimabeleid en schuldhulpverlening: ruim beleid leidt tot hogere uitgaven 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Begeleiding | € 4.926.929 | € 5.114.152 | € 5.114.152 | € 5.114.152 | € 5.114.152 | De gemeente Steenwijkerland kent een – | relatief – ruim minimabeleid. In veel gevallen is de grens Huishoudelijke hulp | € 3.804.192 | € 4.112.332 | € 4.178.129 | € 4.244.979 | € 4.244.979 | waarbinnen inwoners in aanmerking komen voor ondersteuning 130% van het wettelijke sociaal Wn/Ri/Verv | € 1.392.936 | € 1.415.223 | € 1.437.867 | € 1.460.872 | € 1.460.872 | minimuminkomen. Hierdoor kunnen relatief veel inwoners gebruik maken van de activiteiten en PGB huishoudelijke hulp | € 353.276 | € 366.700 | € 372.568 | € 378.529 | € 378.529 | producten die onder minimabeleid worden aangeboden. Ten opzichte van voorgaande jaren lijken de PGB begeleiding | € 512.064 | € 531.522 | € 540.027 | € 548.667 | € 548.667 | uitgaven voor minimabeleid en schuldhulpverlening voor het eerst te zijn opgenomen in de Totaal | € 10.989.397 | € 11.539.930 | € 11.642.742 | € 11.747.199 | € 11.747.199 | begroting.

Echter, deze posten vormen geen onderdeel van het verwachte tekort in 2024 zoals eerder in dit onderzoek uiteen is gezet. Hierop is de aanname gestoeld dat er binnen de begroting dekking is voor deze kosten. Participatiewet: opbrengsten | voor terugvordering en uitgaven voor loonkostensubsidies | De opmerking dient wel geplaatst te worden dat er geen indexatie op de uitgaven is uitgevoerd en De uitgaven voor participatie worden voor het overgrote deel gekenmerkt door uitkeringen, dit | dat derhalve de mogelijkheid bestaat dat de uitgaven in de toekomst hoger zullen uitvallen dan betreft om en nabij 90% van de totale omvang van de uitgaven. Ten opzichte van voorgaande jaren | begroot. Onderstaand is een overzicht van de verwachte uitgaven opgenomen. is voor de periode 2020 | –2024 een opbrengst (negatieve kosten) verwerkt voor terugvordering en verhaal. Deze komt voort uit het opheffen van de IGSD en het terugnemen van de werkzaamheden | Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 –2024 Minimabeleid en Schuldhulpverlening die daar belegd waren, waaronder terugvordering en verhaal.