18.0 Informatienota 2020 - 25 - Informatienota Rapportage Grip op financiën Sociaal Domein.pdf

College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003371/55 College van burgemeester en wethouders GOEDGEKEURD Zitting van 1 september 2020 Beleid en Uitvoering - Samenleving en Ontwikkeling 13 2020_B&W_00337 Informatienota Rapportage "Grip op financiën Sociaal Domein" - informeren Samenstelling: Aanwezig: de heer R. Bats, Burgemeester; de heer B. Harmsma, Wethouder; mevrouw T. Jongman, Wethouder; de heer M. Scheringa, Wethouder; mevrouw T. Bijl; mevrouw J. Groot de, Secretaris Samenvatting Op 30 juni 2020 hebben wij u geïnformeerd over het rapport van de VNG visitatiecommissie "Financiële beheersbaarheid sociaal domein". In die Informatienota hebben we aangegeven dat BDO een onderzoek doet om te komen met bezuinigings- en verbetervoorstellen. Dat rapport is inmiddels gereed en bieden wij u hierbij ter informatie aan. Een toelichting op dit rapport wordt gegeven tijdens de werkvergadering van 8 september 2020. Informatienota Inleiding De VNG visitatiecommissie wees ons in het in februari 2020 verschenen rapport op de noodzaak om het beleid en de monitoring aan te passen binnen het sociaal domein, zodat de de beheersbaarheid van de financiën binnen het sociaal domein kan verbeteren.

Een van de daarop uitgezette acties betrof een onderzoek van BDO naar concrete bezuinigingsmogelijkheden die een bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van het financiële tekort voor de komende jaren. Tevens heeft BDO, mede als uitwerking van het visitatierapport, aangegeven welke organisatorische wijzigingen een bijdrage daaraan kunnen leveren. Kernboodschap Het rapport van BDO dat tijdens de zomervakantie gereed is gekomen, vindt u toegevoegd aan deze informatienota. In het rapport worden besparingsmogelijkheden uitgewerkt en in drie scenario’s weergegeven: het nul- scenario, het aannemelijke scenario en het optimistische scenario. Daarbij is de voornaamste conclusie dat de gemeente Steenwijkerland voldoende mogelijkheden kent om besparingen door te voeren, zowel op gebied van de ambitie, als op organisatorisch gebied, om het structurele tekort terug te brengen. Cruciaal daarbij is dat verbeteringen doorgevoerd dienen te worden op zowel het niveau van de ambitie als van de organisatie en financiën. Het rapport bevat concrete voorstellen ten aanzien van integraliteit, kaderstelling, samenwerking intern en extern en (financiële) sturing. Bdo adviseert om de verbeterpunten uit het rapport integraal op te pakken en in een projectmatig verbeterprogramma op te nemen.

Het niet doorvoeren van de Plan-Do-Check-Act cyclus zorgt voor een gebrek aan grip op de College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003372/55 financiën in het sociaal domein en is een randvoorwaarde om besparingen in dit domein te kunnen realiseren. Op basis van de aanbevelingen zijn ambtelijk werkgroepen aan de slag gegaan om de bezuinigingsvoorstellen concreter te maken en te relateren aan de uitgangspunten die in het Hernieuwd Perspectief zijn opgenomen. Tijdens de werkvergadering van 8 september, waar de financiën van het sociaal domein op de agenda staan, wordt hierop een toelichting gegeven. Deze bezuinigingsvoorstellen zijn onderdeel van de transformatie binnen het sociaal domein. Daarin zit, naast de opgave om te komen tot een betere financiële beheersbaarheid, ook een inhoudelijke verandering (ingegeven door positieve gezondheid, basiszorg, inwoner op 1) en een organisatorische verandering (omgekeerde toets, interne samenwerking en PDCA-cyclus). Ook op deze samenhang zullen we in de vergadering van 8 september ingaan. Consequenties voor de gemeente Het rapport bevat voorstellen en mogelijkheden om te bezuinigen en te veranderen. Deze kunnen leiden tot keuzes die worden vertaald in de Begroting 2021 e.v.. Communicatie Over het bijgevoegde rapport gaan we in gesprek met de Adviesraad Sociaal Domein.

Op basis van de gemaakte keuzes zullen we ook met onze partners het overleg voeren. Vervolg Het visitatierapport en het onderzoek van BDO zijn, in samenhang met de uitgangspunten in het Hernieuwd Perspectief, de basis om te komen tot keuzes in de Begroting 2021 e.v.. Daarover vindt besluitvorming plaats via de reguliere gemeenteraadsvergadering. Corona Corona heeft invloed op het werk in het sociaal domein. Op welke wijze dit uitpakt voor de werkzaamheden en de financiën is in dit onderzoek niet meegenomen. Besluit Beslispunt 1 Het college besluit de informatienota vast te stellen en met het onderzoek “Grip op financiën sociaal domein“ door te sturen naar de gemeenteraad. Beslispunt 2 Het college besluit kennis te nemen van het rapport van "Grip op financiën sociaal domein" van 4 augustus 2020. Bijlagen 1. Grip op financiën sociaal domein - BDO.pdf Gemeente Steenwijkerland Grip op financiën sociaal domein 1 Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003373/55 Strikt vertrouwelijk Gemeente Steenwijkerland T.a.v. de heer G. Smilda Enkel per e-mail: gerald.smilda@steenwijkerland.nl Utrecht, 4 augustus 2020 Referentie: 20-406/AR/MTr/MD/WvdP/1049245 Betreft: Eindrapportage grip op financiën sociaal domein Geachte heer Smilda, Met genoegen bieden wij u de eindrapportage grip op financiën sociaal domein aan.

Deze rapportage bevat een beknopte bestuurl ijke samenvatting, de uitwerking van het onderzoek naar grip op financiën sociaal domein en een aantal aanvullende observaties die wij tijdens het onderzoek hebben gedaan. Het onder zoek is in goede en prettige samenwerking met de medewerkers van de gemeente Steenwijkerland tot stand gekomen, waarvoor onze dank. Mocht u naar aanleiding van deze eindrapportage vragen hebben, dan zijn wij vanzelfsprekend bereid deze te beantwoorden. U ku nt ons telefonisch bereiken via telefoonnummer 06 – 54 96 72 93 of per email via anton.revenboer@bdo.nl Met vriendelijke groet, BDO Advisory B.V. Drs. A.J.M. (Anton) Revenboer Partner Aanbiedingsbrief 2 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003374/55 De gemeente Steenwijkerland heeft te maken met een exploitatiesaldo voor het sociaal domein dat zich de komende jaren negatief ontwikkelt. De gemeente heeft BDO gevraagd om besparingsmogelijkheden in beeld te brengen. Deze besparingsmogelijkheden moeten substantieel bijdragen aan een sluitende begroting voor het sociaal domein.

In het voorjaar 2020 heeft de visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzoek uitgevoerd naar de gemeente en haar bevindingen in een rapportage uitgebracht. Hierin wordt onder andere geconstateerd dat de wisselwerking tussen de betrokken teams niet optimaal is en dat dit een risico inhoudt voor de uitvoering van het beleid en beheersbaarheid van de uitgaven. Zo is het de vraag of de ‘Plan-Do- Check-Act-cyclus’ (PDCA-cyclus) voldoende wordt doorlopen. Dit onderzoek hebben wij betrokken in onze analyse en het uitwerken van de besparingsmogelijkheden. Wij hebben met een onderzoek geanalyseerd hoe – voor de hoofdonderdelen Jeugd, Wmo en Participatiewet – de inkomsten en de uitgaven van het sociaal domein opgebouwd zijn. Vervolgens zijn interviews gehouden en besprekingen met het kernteam van de gemeente georganiseerd om inhoudelijk beeld te krijgen bij de organisatie van de gemeente voor het sociaal domein. Tevens is het college van B&W twee maal geïnformeerd en betrokken bij de aanpak, analyse en oplossingsrichtingen. Uit deze analyses, interviews en bijeenkomsten zijn besparingsmogelijkheden uitgewerkt.

Deze kennen zowel een insteek vanuit ambitie – waar sta je als gemeente voor, en wat zijn de financiële consequenties hiervan - als vanuit de organisatie – hoe is de uitvoering van het sociaal domein binnen Steenwijkerland belegd en hoe vindt de daadwerkelijke uitvoering plaats. Op basis van de groslijst van besparingsmogelijkheden is naast de indeling tussen ambitie en organisatie, ook aangegeven of een besparing op korte termijn te realiseren valt (quick win) of niet. Op de volgende pagina is een samenvatting van de maatregelen opgenomen. Daarbij zijn bandbreedtes aangegeven. De besparingsmogelijkheden “Uitvoeringsefficiëntie sociaal domein” en “Samenwerking met huisartsen versterken (Plan van Aanpak Jeugd)” zijn meer richtinggevende mogelijkheden daar waar de andere besparingsmogelijkheden meer concrete bedragen aangeven. In het rapport worden deze besparingsmogelijkheden in drie scenario’s weergegeven: het nul- scenario, het aannemelijke scenario en het optimistische scenario. Daarbij is de voornaamste conclusie dat de gemeente Steenwijkerland voldoende mogelijkheden kent om besparingen door te voeren, zowel op gebied van de ambitie, als op organisatorisch gebied, om het structurele tekort terug te brengen naar nihil.

Management samenvatting Cruciaal daarbij is dat verbeteringen doorgevoerd dienen te worden op zowel het niveau van de ambitie als van de organisatie en financiën. Dit rapport bevat concrete voorstellen ten aanzien van integraliteit, kaderstelling, samenwerking intern en extern en (financiële) sturing. Wij adviseren de verbeterpunten uit dit rapport integraal op te pakken en in een projectmatig verbeterprogramma op te nemen. Dit de meest effectieve manier om veranderingen door te voeren. Het niet doorvoeren van de Plan-Do-Check-Act cyclus zorgt voor een gebrek aan grip op de financiën in het sociaal domein en is een randvoorwaarde om besparingen in dit domein te kunnen realiseren. Daarbij is het tevens van belang dat de informatie die gebruikt wordt, eenduidig is. Er mag bijvoorbeeld er geen misverstand bestaan over het begrip sociaal domein, zowel in organisatorische als financiële termen. Ook een helder budgettair kader dat vanuit de Raad wordt naar de uitvoering moet worden doorvertaald is van essentieel belang. Grip op de financiën begint met een heldere basis om vandaaruit effectiever te gaan sturen. Wanneer bepaalde initiatieven duurder dreigen uit te vallen dan vooraf begroot kan daarop worden ingegrepen.

Het verkrijgen van inzicht begint bij een duidelijke afbakening van het domein, het scherp kwantificeren van doelstellingen en geldelijke inzet en het vervolgens strak monitoren hiervan. Dan pas krijgt de gemeente de juiste informatie en handvatten om tussentijds – duidelijk onderbouwd – bij te sturen. Onzekerheden zijn er ook: de gemeente Steenwijkerland heeft per 1 januari 2020 een nieuw organisatiemodel doorgevoerd. Mede door de Corona-crisis is dit model nog niet volledig doorgevoerd. De verbetervoorstellen die in dit rapport zijn benoemd hebben effect op de wijze waarop het sociaal domein als cluster is ingericht. Om de besparingsmogelijkheden ten volle te kunnen benutten zal de gemeente verder moeten investeren in de inrichting van de organisatie en de implementatie op de werkvloer. Het succes hiervan hangt af van de mate van samenwerking tussen beleid, uitvoering, financiën en control in combinatie met een duidelijke monitoring van besparingen. Daarnaast is de huidige coronatijd een risico. Veel dagelijkse zaken blijven op dit moment bewust of onbewust liggen en worden vooruitgeschoven. Bijvoorbeeld beleidsplannen, uitvoeringsplannen en organisatieveranderingen. Voor het succesvol kunnen realiseren van besparingen is het van cruciaal belang dat deze zaken in het geheel worden meegenomen in bijvoorbeeld plannen van aanpak.

Dit risico komt daarbij nog bovenop het algemene (financiële) risico van deze coronatijd. 3 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003375/55 Samenvatting Besparingsmogelijkheden Sociaal Domein 4 Ambitie Nr. Omschrijving besparingsmogelijkheid Quick win? Besparingspotentieel 1. Q voor huishoudelijke hulp Wmo terugbrengen naar Nederlands gemiddelde of buurgemeente Noordoostpolder Ja € 500.000 - € 1.300.000 2. Inzet andere uurtarieven schoonmaakdeel huishoudelijke hulp Wmo Ja € 300.000 - € 600.000 3. Integrale uitvoeringsorganisatie Participatiewet Nee € 0 - € 500.000 4. Minimaregelingen uitvoeren conform beschikbaar budget herijking armoedebeleid Ja € 0 - € 280.000 5. Afschalen regeling collectieve ziektekosten verzekering (van 130% naar 110% Wettelijk sociaal minimum) Nee € 0 - € 110.000 6. Uitgaven onder Persoonsgebonden budget (PGB) verminderen Wmo Nee € 0 - € 90.000 7. Regeling chronisch zieken uitvoeren conform beschikbaar budget herijking armoedebeleid Ja € 0 - € 60.000 Subtotaal potentiële besparingsmogelijkheden Ambitie € 800.000 - € 2.940.000 Organisatie: processen, mensen & systemen Nr. Omschrijving besparingsmogelijkheid Quick win? Besparingspotentieel 1. Verminderen langdurige jeugdzorgtrajecten (Plan van Aanpak Jeugd) Nee € 400.000 - € 1.000.000 2.

Verminderen duur begeleidingstrajecten Wmo Nee € 0 - € 660.000 3. Verminderen aantal zorg intensieve jongeren (Plan van Aanpak Jeugd) Nee € 250.000 - € 375.000 4. Verminderen 24-uurs zorg (verblijf) (Plan van Aanpak Jeugd) Ja € 0 – € 190.000 5. Meer vorderingen IGSD innen dan begroot (incidenteel, voor de komende vier jaar) Ja € 0 - € 150.000 6. Doorontwikkelen begeleidingstrajecten moeilijk plaatsbare doelgroepen Participatiewet Nee € 0 - € 100.000 7. Uitvoeringsefficiëntie sociaal domein (oplopend van 2021 naar 2023, inclusief ‘verminderen langdurige jeugdzorgtrajecten (PvA Jeugd)) Nee P.M.: 2,5% – 15% totaalbudget 8. Samenwerking met huisartsen versterken (Plan van Aanpak Jeugd) (oplopend van 2021 naar 2023) Nee P.M.: 5% - 20% op doorverwijzingen Subtotaal potentiële besparingsmogelijkheden Organisatie € 650.000 - € 2.475.000 + P.M. Totaal potentiële besparingsmogelijkheden € 1.450.000 - € 5.415.000 + P.M.

Waarvan Quick wins € 800.000 - € 2.580.000 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003376/55 Inhoudsopgave 5 Management samenvatting 3 Aanleiding en vraagstelling 6 Onderzoeksopzet 7 Financiële analyse Sociaal Domein 8 Uitgangssituatie 9 Inkomsten en budget 11 Uitgaven 15 Vergelijking budget en uitgaven 17 Strategische driehoek 18 Organisatorische analyse 19 Besparingsmogelijkheden 24 Samenvatting 24 Ambitie 25 Organisatie 32 Financiële scenario’s 40 Nulscenario 41 Aannemelijk scenario 42 Optimistische scenario 43 Implementatieplan 44 Ambitie 45 Organisatie 47 Financiën 49 Planning en activiteiten 50 Projectmatige aanpak verandertrajecten 51 Bijlage 52 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003377/55 Aanleiding en context • Op 1 januari 2015 traden de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning 0215 (hierna: Wmo) en Participatiewet in werking. Samen worden deze drie wetten ook wel het ‘sociale domein’ genoemd. Uiteraard zijn daar nog aanpalende taken en wetten bij aan te haken zoals Passend Onderwijs en de nieuwe Wet inburgering waarvan het voornemen is dat die per 1 juli 2021 in gaat. • De gemeente Steenwijkerland voerde de Jeugdwet en Wmo al zelf uit.

Sinds 1 januari 2020 voert de gemeente ook de Participatiewet uit, waar dat voorheen belegd was in een gemeenteschappelijke regeling. De taken in het sociaal domein worden uitgevoerd door het team Uitvoering Sociaal Domein. De beleidsontwikkeling vindt plaats vanuit het team Samenleving & Ontwikkeling, daarnaast coördineert het team Organisatieadvies onder andere de planning & control cyclus en de financiën. • In het voorjaar 2020 heeft de Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) haar bevindingen in een rapportage uitgebracht. In het rapport van de VNG wordt onder andere geconstateerd dat de wisselwerking tussen de betrokken teams niet optimaal is en dat dit een risico inhoudt voor de uitvoering van het beleid en de beheersbaarheid van de uitgaven. Zo is het de vraag of de ‘Plan-Do-Check-Act-cyclus’ (PDCA- cyclus) voldoende wordt doorlopen. Ook lijkt de doorvertaling naar resultaten en activiteiten niet één op één te lopen. Daardoor is niet duidelijk waarop gestuurd wordt. Gevolg hiervan is dat niet geheel duidelijk is welke stuurinformatie de organisatie moet gebruiken om in controle te komen c.q. te blijven. Mogelijk zijn de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden ofwel onvoldoende duidelijk belegd, ofwel wordt hier onvoldoende gehoor aan gegeven.

• Op basis van een recente financiële analyse blijkt verder dat de gemeente Steenwijkerland bij ongewijzigd beleid een zeer groot structureel tekort zal krijgen. Dit staat nog los van het effect van de coronacrisis op de gemeentefinanciën. Hier zal later in dit hoofdstuk apart bij worden stilgestaan. Wat heeft geleid tot dit onderzoek en welke vragen staan centraal? Aanleiding en vraagstelling Onderzoeksvragen De gemeente Steenwijkerland heeft BDO gevraagd een analyse uit te voeren naar de meerjarige financiële ontwikkelingen in het sociaal domein, zowel voor wat betreft de inkomsten als de uitgaven. Daarbij is het ook van belang te zien waar de gemeente financieel staat. Naast het financiële gedeelte kent de analyse ook een organisatorisch onderdeel. Daarbij is de vraag hoe de PDCA-cyclus in het sociale domein functioneert. Op basis van de financiële analyse worden drie verschillende scenario’s uitgewerkt: ▪ Het nul scenario. Dit is de huidige uitgangssituatie waarbij wordt stilgestaan bij de financiële gevolgen wanneer zonder extra beleids- of organisatorische keuzes. ▪ Het optimistische scenario. In dit scenario zijn alle beleids- en organisatorische keuzes in gezamenlijkheid erop gericht het tekort in het sociaal domein op € 0 te brengen.

Dit scenario is bewust tot in den extreme uitgewerkt om de gevolgen te laten zien van een organisatie en gevoerd beleid waarbij de inkomsten de uitgaven overstijgen. ▪ Het aannemelijke scenario. In dit scenario worden de organisatorische en beleidskeuzes doorgerekend waarvan wordt aangenomen dat deze redelijkerwijs worden doorgevoerd en leiden tot een besparing op de korte en (middel)lange termijn. Daarnaast pakt de gemeente Steenwijkerland de Transformatieagenda op en werkt deze uit op basis van het VNG rapport. De informatie, bevindingen en analyses zijn – voor zover zinvol geacht – vanuit beide trajecten met elkaar gedeeld. Als derde heeft de gemeente aangegeven op basis van de organisatorische analyse een verbeterplan te willen ontvangen. In dit plan worden in hoofdlijnen de verbeterstappen weergegeven om de PDCA-cyclus goed te laten werken. Hierbij wordt ook ingegaan op de Taken-Verantwoordelijkheden- Bevoegdheden matrix, het eigenaarschap en de leidende (organisatie-) principes.

Kort samengevat gaat dit rapport in op de volgende drie aspecten: ▪ Financiële en organisatorische analyse sociaal domein ▪ Drie financiële scenario’s sociaal domein ▪ Implementatieplan voor de organisatie / PDCA-cyclus sociaal domein 6 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003378/55 Plan van aanpak en onderzoeksopzet Dit onderzoek kent twee invalshoeken, de financiële invalshoek en het organisatie perspectief. In dit rapport worden beide zowel los van elkaar als in gezamenlijkheid gezien. De financiële benadering richt zich enerzijds op de huidige situatie – wat is de stand van zaken ten aanzien van kosten en opbrengsten in het sociaal domein – en op mogelijke besparingen die te realiseren vallen. De benadering vanuit het organisatieperspectief kijkt naar hoe de organisatie op dit moment georganiseerd is en hoe beleid en uitvoering opereren. Daar waar aanbevelingen ten aanzien van financiële ingrepen effect kunnen hebben op de organisatie en verbetervoorstellen voor de organisatie een financiële impact kunnen hebben worden – daar waar opportuun – beide perspectieven bij elkaar gebracht.

Ten aanzien van dit onderzoek zijn er verschillende stappen gevolgd die hieronder worden toegelicht: Toelichting van de wijze van onderzoek Onderzoeksopzet Organisatie Zicht op de organisatorische opbouw van het sociaal domein is verkregen door naast documentstudie interviews te houden met medewerkers (zie bijlage) uit elke geleding van het sociaal domein van de gemeente Steenwijkerland. Van directieteam tot aan uitvoering. Tijdens deze interviews zijn eerste bevindingen gedeeld met het kernteam waarna deze gevalideerd dan wel weerlegd zijn. In dit laatste geval heeft dat gezorgd voor de nuancering van dit rapport. III Financiële scenario’s De financiële scenario’s (nul, optimistisch, aannemelijk) zijn opgemaakt op basis van zowel interne informatie van de gemeente als extern beschikbare informatie. Hierbij valt te denken aan informatie vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG, maar ook de BDO Benchmark Gemeenten. Door deze informatie te combineren met de gegevens van Steenwijkerland en hier besparingen in te verwerken zijn de financiële scenario’s tot stand gekomen. IV Verbetervoorstellen organisatie Sociaal Domein Door de uitkomsten van documentstudie en de interviews te combineren met de best practices die het onderzoeksteam in de voorbije jaren is tegen gekomen zijn verbetervoorstellen voor de organisatie Sociaal Domein opgesteld.

Deze voorstellen zijn gevalideerd door de organisatie. V Eindrapportage en afronding Deze eindrapportage is eerst in concept gedeeld en besproken met de ambtelijke organisatie. Deze heeft de rapportage gevalideerd en daar waar noodzakelijk geacht aanpassingen doorgevoerd. Het eindproduct dat voor u ligt is hiervan het resultaat. 7 I Start project Ten behoeve van dit onderzoek is door de gemeente een kernteam (zie bijlage voor de betrokkenen) gevormd waarin alle geledingen van de organisatie – ten aanzien van het sociaal domein – vertegenwoordigd worden, van directieteam tot aan de uitvoering. Met dit kernteam is meermaals gesproken. Zowel in de aanloop, tijdens als na afloop van het onderzoek. Zij zijn van tevoren geïnformeerd over de informatiebehoefte en hebben samen met het onderzoeksteam de resultaten uit het onderzoek gevalideerd. II Analyse en beoordeling Financieel De financiële analyse dient als basis voor de ontwikkeling van de financiële scenario’s. Om deze analyse te kunnen uitvoeren is geschakeld met de organisatie om de gevraagde documentatie en onderbouwingen aan te leveren. De gemeente is zeer welwillend geweest om te reageren op additionele vragen naar aanleiding van de financiële analyse.

I Start project II Analyse en Beoordeling • Financieel • Organisatie III Financiële Scenario’s IV Verbetervoorstellen organisatie Sociaal Domein V Eindrapportage en afronding Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003379/55 Financiële analyse De gemeente Steenwijkerland heeft gevraagd een analyse uit te voeren naar de meerjarige financiële ontwikkelingen in het sociaal domein, zowel voor wat betreft de inkomsten als de uitgaven. Hierbij is het ook van belang om te zien waar de gemeente nu staat. Een overzicht hoe de gemeente presteert kan worden ontleend aan de BDO Benchmark voor gemeenten die in april 2020 is uitgebracht. De resultaten voor de gemeente Steenwijkerland, in vergelijking met gemeenten van een zelfde grootte (25.000 – 50.000 inwoners) worden hier rechts op de pagina weergegeven.

De financiële analyse van het sociaal domein is vervolgens op de volgende manier opgebouwd: • Uitgangssituatie onderzoek – financiële prognose sociaal domein 2020 – 2024 • Overzicht direct aanwijsbare inkomsten sociaal domein 2020 – 2024 • Overzicht uitgaven Jeugd, Wmo en Participatie 2020 – 2024 • Samenvatting inkomsten en uitgaven sociaal domein 2020 – 2024 • Financiële scenario’s ten behoeve van ombuigingen in het sociaal domein Om de huidige financiële situatie en de vraagstelling van dit onderzoek te duiden wordt stilgestaan bij de uitgangssituatie die de gemeente hiervoor heeft aangedragen. Deze situatie is door de onderzoekers beoordeeld op basis van de beschikbare informatie ten aanzien van berekeningen en gemaakte aannames. Vervolgens worden de directe aanwijsbare inkomsten en de uitgaven in het sociaal domein behandeld. Deze worden bij de samenvatting bij elkaar gebracht om een compleet beeld van de financiële situatie van het sociaal domein te schetsen. Op basis van de financiële analyse heeft de gemeente Steenwijkerland gevraagd een drietal scenario’s uit te werken die laten zien wat beleidsmatige dan wel organisatorische effecten van maatregelen zijn. Hierbij is gewerkt met het nulscenario, het optimistische scenario en het aannemelijke scenario. De financiële effecten van deze scenario’s sluiten deze analyse af.

De financiële analyse is opgedeeld in vijf segmenten Financiële analyse Sociaal Domein Huidige financiële situatie gemeente Steenwijkerland In april 2020 heeft BDO de Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020 uitgebracht. In deze benchmark heeft BDO de Nederlandse gemeenten langs de financiële meetlat gelegd om tot een ranking te komen. Dit om de vraag “Hoe is het gesteld met de financiële positie van de Nederlandse gemeenten?” te beantwoorden. Gemiddeld genomen staan Nederlandse gemeenten er financieel goed voor, zo lijkt op het eerste gezicht, maar de schijn bedriegt. Uit de analyse blijkt dat gemeenten een tekort voorzien van circa € 1 miljard én een dalende solvabiliteit. Ten tijde van het afronden van de benchmark en het uitvoeren van dit onderzoek bevindt Nederland zich midden in de coronacrisis. Het Rijk doet hierdoor opnieuw een beroep op gemeenten. Dit terwijl ze ook zonder deze crisis al te maken hadden met toenemende tekorten en voor forse uitdagingen en opgaven stonden. Denk aan de woningbouwopgave, de informatiesamenleving, de energietransitie en de inclusieve samenleving. Onder de oppervlakte lijkt er sprake van een ‘financiële veenbrand’. Een die voor een groot deel veroorzaakt is door het onderwerp van dit onderzoek: het sociaal domein.

Hieronder worden de cijfers van de gemeente Steenwijkerland weergegeven zoals ze ook zijn opgenomen in de BDO Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020. Ter vergelijking zijn de gemiddelde cijfers van gemeenten in de grootteklasse 25.000 tot 50.000 inwoners opgenomen. In deze vergelijking staat Steenwijkerland op plek 33 van de 139 gemeenten in deze grootteklasse. 8 Cijfers BDO Benchmark Nederlandse Gemeenten 2020 Financiële kengetallen (punten t.b.v. rapport) Steenwijkerland Gem. 25.000 – 50.000 inwoners Solvabiliteit 35,0 % (2,7) 35,0 % (2,7) Netto schuldquote gecorrigeerd 52,0 % (3,0) 49,9 % (2,8) Grondexploitatie 14,0 % (1,5) 13,6 % (1,3) Structurele exploitatieruimte 0,6 % (1,0) 0,1 % (0,7) Belastingcapaciteit 85,0 % (0,5) 103,9 % (0,3) Rapportcijfer 9 8 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033710/55 Uitgangssituatie Dit onderzoek wordt uitgevoerd op basis van de financiële uitgangssituatie zoals deze door de gemeente Steenwijkerland gedeeld is. Uit deze recente financiële analyse blijkt dat de gemeente bij ongewijzigd beleid een groot structureel tekort zal krijgen. Dit tekort staat daarbij nog los van het effect van de coronacrisis op de ge meentefinanciën.

Startpunt hierbij is dat in het verleden een reserve gevormd is naar aanleiding van overschotten in het sociaal domein. Deze reserve is in latere jaren ingezet om eventuele tekorten te kunnen dekken. De gemeente is echter op het punt gekomen dat de reserve nagenoeg is uitgeput waardoor structurele tekorten in de (nabije) toekomst niet meer gedekt kunnen worden. In 2019 bleek ook dat zelfs met extra budgetaanvragen het budget voor het sociaal domein niet toereikend was om alle uitgaven te dekken. De gemeente heeft de verwachting uitgesproken dat de kosten in de toekomst nog verder op zullen lopen. Tekort op sociaal domein loopt op naar bijna € 4 miljoen structureel De gemeente heeft een financiële analyse opgesteld naar de gevolgen voor de uitgaven uitgaande van de situatie dat deze hetzelfde blijft en geen veranderingen worden doorgevoerd in de huidige werkwijze, het beleid en inrichting van de organisatie. Dit heeft geleid tot onderstaande opstelling waarbij voor 2020 al een structureel tekort van ruim € 3 miljoen wordt voorspeld dat zal oplopen naar ongeveer € 3,7 miljoen in 2024. In deze opstelling zijn zeven hoofdcomponenten aangevoerd waarop deze indicatie gestoeld is. Als onderdeel van dit onderzoek is de bovenstaande opstelling tegen het licht gehouden. Hierbij is voornamelijk gekeken of de achterliggende berekeningen en de daarbij horende aannames logisch zijn.

Op de volgende pagina volgt de beoordeling van deze financiële analyse. De gemeente Steenwijkerland wordt geconfronteerd met een oplopend tekort voor het Sociaal Domein Financiële analyse | Uitgangssituatie 9 Overzicht financiële mutaties 2020 (en verder) bestuursprogramma Samenredzaam Mutaties S / I Begroting 2020 MJR 2021 MJR 2022 MJR 2023 MJR 2024 4.1 Vrijval stelpost apparaatskosten Plan van Aanpak IGSD Structureel € 321.500 € 321.500 € 321.500 € 321.500 € 321.500 4.2 Afwikkeling IGSD Steenwijkerland en Westerveld – in liquidatie Incidenteel € 592.000 4.3 Jeugdhulp Structureel -/- € 1.713.748 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 4.4 WMO – schoonmaak ondersteuning 4.4 WMO – wegvallen eigen bijdragen 4.4 WMO – overige regelingen Structureel Structureel Structureel -/- € 310.468 -/- € 300.000 -/- € 51.929 -/- € 96.596 -/- € 300.000 € 92.998 -/- € 157.881 -/- € 300.000 -/- € 12.885 -/- € 226.540 -/- € 300.000 -/- € 42.456 -/- € 226.540 -/- € 300.000 -/- € 42.456 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet Structureel -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 4.6 Leerlingenvervoer (Europese aanbesteding) Structureel -/- € 175.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 4.7 Veilig Thuis Incidenteel -/- € 47.500 -/- € 47.500 Saldo -/- € 2.785.145 -/- € 3.519.736 -/- € 3.639.404 -/- € 3.737.634 -/- €

3.737.634 Waarvan structureel Structureel -/- € 3.329.645 -/- € 3.472.236 -/- € 3.639.404 -/- € 3.737.634 -/- € 3.737.634 Waarvan incidenteel Structureel € 544.500 -/- € 47.500 € 0 € 0 € 0 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033711/55 Bij de beoordeling van de op de vorige pagina gepresenteerde financiële analyse is uitsluitend gekeken naar de drie specifieke onderdelen die het sociaal domein beslaan: Jeugd, Wmo en de Participatiewet. Specifiek is gekeken naar de opstelling van de tekorten en beoordeeld is of deze op een voor de onderzoekers logische wijze tot stand zijn gekomen. Dit is voor het overgrote deel van de opstelling het geval. Ten behoeve deze beoordeling wordt één opmerking geplaatst ten aanzien van het verwachte tekort. Loonkostensubsidies worden geadviseerd te bekostigen uit het budget Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten (BUIG) Divosa – de vereniging van gemeentelijke directeuren in het sociaal domein – omschrijft de Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten (BUIG) als volgt: “Gemeenten ontvangen van het Rijk een gebundelde uitkering (BUIG) voor het bekostigen van de uitkeringen in het kader van de Participatiewet, IOAW, IOAZ en Bbz 2004 (levensonderhoud startende ondernemers) en voor de inzet van loonkostensubsidie”.

De gemeente Steenwijkerland kent tot op heden een structureel overschot op het BUIG budget. Dit overschot wordt ingezet ten behoeve van de algemene middelen. Echter worden extra uitgaven voor loonkostensubsidies verwacht. Op basis van de omschrijving die door Divosa gehanteerd wordt, wordt geadviseerd – gezien het structurele overschot – de extra lasten voor loonkostensubsidies te dekken uit het BUIG budget. Derhalve ontstaat hier specifiek voor het sociaal domein geen tekort. De gemeente wordt daarentegen wel geconfronteerd met een tekort elders in de begroting. Het structureel tekort op het sociaal domein lijkt ruim te zijn ingeschat en is mogelijk € 1,1 miljoen lager Financiële analyse | Beoordeling Uitgangssituatie 10 Overzicht financiële mutaties 2020 (en verder) bestuursprogramma Samenredzaam Mutaties S / I Begroting 2020 MJR 2021 MJR 2022 MJR 2023 MJR 2024 4.1 Vrijval stelpost apparaatskosten Plan van Aanpak IGSD Structureel € 321.500 € 321.500 € 321.500 € 321.500 € 321.500 4.2 Afwikkeling IGSD Steenwijkerland en Westerveld – in liquidatie Incidenteel € 592.000 4.3 Jeugdhulp Structureel -/- € 1.713.748 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 -/- € 2.140.138 4.4 WMO – schoonmaak ondersteuning 4.4 WMO – wegvallen eigen bijdragen 4.4 WMO – overige regelingen Structureel Structureel Structureel -/- € 310.468 -/- € 300.000 -/- € 51.929 -/- € 96.596 -/- € 300.000 €

92.998 -/- € 157.881 -/- € 300.000 -/- € 12.885 -/- € 226.540 -/- € 300.000 -/- € 42.456 -/- € 226.540 -/- € 300.000 -/- € 42.456 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet Structureel -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 -/- € 1.100.000 4.6 Leerlingenvervoer (Europese aanbesteding) Structureel -/- € 175.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 -/- € 250.000 4.7 Veilig Thuis Incidenteel -/- € 47.500 -/- € 47.500 Saldo -/- € 2.785.145 -/- € 3.519.736 -/- € 3.639.404 -/- € 3.737.634 -/- € 3.737.634 4.5 Loonkostensubsidie Participatiewet – toepassing BUIG Structureel € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 Saldo na beoordeling financiële analyse tekorten -/- € 1.785.145 -/- € 2.419.736 -/- € 2.639.404 -/- € 2.737.634 -/- € 2.737.634 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033712/55 Inkomsten Sociaal Domein van de gemeente Steenwijkerland Gemeenten kennen grofweg vier verschillende inkomstenbronnen: het Gemeentefonds, Specifieke Uitkeringen, Gemeentelijke Belastingen en Overige Eigen Middelen (OEM). Toch zijn er voor het Sociaal Domein enkele specifieke inkomstenbronnen aan te wijzen.

Dit betreft een tweetal specifieke uitkeringen: de Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten (BUIG) en de uitkering voor het Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz). Deze middelen zijn overigens niet geoormerkt en kunnen daarom naar inzicht van de gemeente besteed worden. Wel wordt geadviseerd deze middelen te besteden aan de taken waar ze betrekking op hebben. Overschotten van de BUIG zijn in de afgelopen jaren ingezet als algemene dekkingsmiddelen binnen de gemeente. Daarnaast krijgt de gemeente Steenwijkerland uitkeringen vanuit het Gemeentefonds, zowel uit de algemene uitkering als vanuit decentralisatie-uitkeringen. Deze uitkeringen zijn niet strikt geoormerkt, maar hebben wel een bepaalde bestemming, zoals voor re-integratie of WSW. Van de decentralisatie uitkeringen wordt verwacht dat het Rijk deze in de nabije toekomst ook via de algemene uitkering aan gemeenten worden toegekend. Daarmee verdwijnt de specifieke oormerking van deze middelen en mag de gemeente deze naar eigen inzicht inzetten. De overige middelen die binnen de gemeente Steenwijkerland benodigd zijn voor de uitvoering van het Sociaal Domein komen uit de andere inkomstenbronnen: de algemene uitkering van het gemeentefonds, gemeentelijke belastingen en/of de OEM. De inkomsten uit de onderstaande opstelling zijn ontleend aan de openbare bronnen die het Rijk hiervoor ter beschikking stelt.

Voor de budgetten uit het gemeentefonds geldt dat in de meicirculaire van 2020 een doorkijk wordt gemaakt naar de periode 2021-2025. De voor de gemeente Steenwijkerland geldende budgetten zijn derhalve opgenomen. De inkomsten uit BUIG zijn in mei 2020 bekend gemaakt voor het jaar 2020. Een doorkijk naar toekomstige jaren is niet afgegeven. Hierbij wordt aangesloten bij de informatie die de gemeente gedeeld heeft met de onderzoekers. De gemeente ontvangt jaarlijks ongeveer € 23 miljoen aan direct aanwijsbare inkomsten, dit lijkt tot en met 2024 een structureel karakter te kennen Onderstaande specificatie geeft weer dat de gemeente Steenwijkerland jaarlijks om en nabij de € 23 miljoen aan rechtstreekse inkomsten ontvangt voor het sociaal domein. De ontwikkeling van de inkomsten wordt grotendeels bepaald door het Rijk en is daardoor niet of nauwelijks te beïnvloeden. De openbare bronnen van het Rijk geven door verschillende rekenmodellen wel aan hoe de exacte bedragen tot stand zijn gekomen. Op de volgende pagina’s worden de inkomsten in nader detail toegelicht.

De gemeente ontvangt jaarlijks circa € 23 miljoen aan direct aanwijsbare inkomsten voor het sociaal domein Financiële analyse | Overzicht inkomsten 11 Totaaloverzicht rechtstreeks aanwijsbare inkomsten sociaal domein 2020 - 2024 Inkomsten 2020 2021 2022 2023 2024 Gebundelde uitkering (BUIG-budget) € 11.805.798 € 12.647.365** € 12.941.365** € 12.941.365** € 12.941.365** Uitkering Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz) € 10.372* € 10.372* € 10.372* € 10.372* € 10.372* Gemeentefonds | Budget Re-integratie klassiek € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 Gemeentefonds | Budget Voogdij 18+ € 2.016.873 € 2.144.564 € 2.144.564 € 2.144.564 € 2.144.564 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | nieuw Wajong € 109.599 € 114.863 € 120.243 € 125.509 € 130.968 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | nieuw Begeleiding € 233.876 € 240.142 € 267.707 € 295.344 € 320.517 Gemeentefonds | Decentralisatie-uitkering Participatie | WSW € 6.615.359 € 6.383.824 € 6.207.631 € 5.895.811 € 5.671.999 Totaal rechtstreeks aanwijsbare inkomsten Sociaal Domein € 22.860.059 € 23.609.311 € 23.760.065 € 23.481.147 € 23.287.967 * De uitkering van de Bbz voor 2020 en later is tijdens het opstellen van dit rapport nog onbekend.

Door de onderzoekers wordt aangenomen dat de uitkering uit 2019 toepasbaar is voor latere jaren op basis van historie ** Omvang van de gebundelde uitkering (BUIG) is afgeleid van de meerjaren specificatie die door de gemeente bij de onderzoekers is aangeleverd en is vanaf 2022 doorgetrokken tot 2024. Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033713/55 Inkomsten uit de Gebundelde uitkering (BUIG) Gemeenten ontvangen van het Rijk een gebundelde uitkering (BUIG) voor het bekostigen van de uitkeringen in het kader van Participatiewet, IOAW, IOAZ en Bbz 2004 (levensonderhoud startende ondernemers) en voor de inzet van loonkostensubsidie. De Bbz uitkering gebeurt los van de gebundelde uitkering. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor het beleid rondom de uitkeringen en de loonkostensubsidie, en voor de uitvoering ervan. De financieringssystematiek sluit hierbij aan. De budgetten worden vooraf door het Rijk verdeeld over de gemeenten. Dit geeft gemeenten een prikkel om zoveel mogelijk mensen uit een uitkering te houden en aan het werk te helpen. Het Rijk stelt jaarlijks een macrobudget vast dat volgens een vaste verdeelsystematiek onder de gemeenten wordt verdeeld.

Het budget is niet geoormerkt: een gemeente mag een overschot vrij besteden, maar moet een tekort in beginsel ook zelf opvangen. Voor de verdeling van de gebundelde uitkering wordt sinds 2015 gebruik gemaakt van het verdeelmodel inkomensdeel Participatiewet. Dit is een multi niveau model, ontwikkeld door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het verdeelmodel voorspelt de kans dat een huishouden in de bijstand zit in eerste instantie op basis van de kenmerken van dat huishouden. Daarbij houdt het model rekening met de wijk, de gemeente en de regio. Inkomsten uit BUIG zijn niet geoormerkt. Voordelen zijn voor de gemeente, nadelen echter ook Financiële analyse | Inkomsten BUIG en Bbz Risico op doorzetten verlaging van de BUIG-uitkering Zoals in de tabel te zien wordt weergegeven is de jaarlijkse uitkering van het BUIG budget de laatste twee jaar steeds gedaald. De omvang van het budget voor 2021 tot en met 2024 betreft een inschatting die door de gemeente is afgeleid van het macrobudget dat door het Rijk bekend wordt gemaakt. Hierin wordt een verhoging van het budget verwacht. Onduidelijk is of deze verwachting juist is. Gezien de ontwikkeling van het budget in de laatste jaren bestaat het risico dat het budget te gunstig wordt voorgespiegeld met mogelijke structurele tekorten tot gevolg.

Inkomsten uit de Bijstand voor zelfstandigen (Bbz) uitkering Een specifiek onderdeel van de BUIG uitkering is de uitkering voor de Bbz 2004. Het levensonderhoud voor startende ondernemers. In vergelijking met de BUIG uitkering is dit een marginaal bedrag (0,08% van de totale BUIG uitkering in 2019). In de huidige corona tijd kunnen ondernemers gebruik maken van de Tozo-regeling (Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers). Deze regeling is gebaseerd op de Bbz. Gemeenten worden volledig financieel gecompenseerd door het Rijk. 12 De gemeente Steenwijkerland kent een overschot op de BUIG-uitkering De onderstaande cijfers geven aan dat Steenwijkerland de laatste drie jaren structureel geld over houdt op het BUIG budget. Variërend van € 1,4 miljoen tot € 2,9 miljoen. Wel moet worden opgemerkt dat de uitkering van het BUIG budget voor 2020 ongeveer een half miljoen euro lager is dan het budget in 2019. Bij gelijk blijvende kosten ontstaat nog steeds een overschot. Dit is in voorbije jaren door Steenwijkerland ingezet als algemeen dekkingsmiddel.

Ontwikkeling inkomsten en uitgaven BUIG 2017 -2024 Inkomsten Uitgaven Saldo 2017 € 12.929.834 -/- € 11.528.440 € 1.750.523 2018 € 14.042.231 -/- € 11.403.201 € 2.890.407 2019 € 12.319.425 -/- € 10.900.000** € 1.419.425*** 2020 € 11.805.798 -/- € 11.051.350** € 754.448*** 2021 € 12.647.365* -/- € 11.051.350** € 1.596.015*** 2022 € 12.941.365* -/- € 11.051.350** € 1.890.015*** 2023 € 12.941.365* -/- € 11.051.350** € 1.890.015*** 2024 € 12.941.365* -/- € 11.051.350** € 1.890.015*** * De inkomsten uit de BUIG zijn tot en met 2020 door het Rijk bevestigd. Voor de periode 2021 – 2024 wordt aangesloten bij de inschatting die voor de begroting en MJR gemaakt is door de gemeente zelf ** De uitgaven 2019 zijn nog niet definitief bevestigd. Voor de uitgaven 2020 – 2024 wordt aangesloten bij de inschatting die door de gemeente zelf is gemaakt *** De saldi 2019 – 2024 zijn een afgeleide van informatie welke zijn toegelicht onder * en **. Ontwikkeling inkomsten Bbz 2004 (levensonderhoud startende ondernemers) 2017 -2024 Inkomsten 2017 € 15.626 2018 € 18.628 2019 € 10.372 2020 € 10.372* 2021 € 10.372* 2022 € 10.372* 2023 € 10.372* 2024 € 10.372* * De inkomsten uit de Bbz zijn voor 2020 nog niet bevestigd. Ten behoeve van dit onderzoek wordt aangenomen dat de hoogte van de uitkering in 2019 representatief is voor de periode 2020 – 2024. Mogelijk dat deze via deze regeling wordt uitgekeerd.

Voor de vergoeding geldt een vast bedrag per besluit op een aanvraag. Op basis van de gemeentelijke verantwoording wordt de hoogte van de vergoeding vastgesteld en – onder verrekening van de aan de gemeente verstrekte voorschotten – betaald aan de gemeente. Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033714/55 Inkomsten uit budgetten voor Re-integratie (klassiek) De middelen voor re-integratie (klassiek) zijn bedoeld om de klassieke doelgroep te begeleiden naar werk. Ze zijn onderdeel van het cluster Werk en Inkomen van de algemene uitkering van het gemeentefonds. Vroeger werd dit het werkdeel genoemd. Het budget wordt voor de gemeente berekend op basis van de volgende maatstaven (inclusief peildatum): 1. Inwoners van 15 tot 65 jaar (1 januari t); 2. Totale doelgroep participatiedeel van de Participatiewet (31 december t-2); 3. Personen met een bijstands(gerelateerde) uitkering (31 december t-1); 4. Personen in de beroepsbevolking (vijfjaarsgemiddelde t-1 tot en met t-5); 5. Lager opgeleiden (vijfjaarsgemiddelde t-1 tot en met t-5); 6. Banenratio: bereikbare banen / bevolking (maatstaf bevroren op stand 2011); 7. Startbedrag Methode Iedere gemeente krijgt eerst een startbedrag dat gelijk is aan de gemiddelde re-integratie-uitgaven per inwoners van 15 jaar tot 65 jaar.

Daarna wordt voor de volgende onderdelen bepaald of de gemeente positief of negatief afwijkt van de gemiddelde score op die subverdeelmaatstaf: omvang totale doelgroep, bijstandsontvangers, lager opgeleiden en gebrek aan werk. Een negatieve uitkomst wordt op nul bepaald. Als een gemeente bijvoorbeeld meer bijstandsgerechtigden of minder bereikbare banen dan gemiddeld heeft, dan ontvangt deze gemeente een opslag op het startbedrag gelijk aan de afwijking van het gemiddelde. Als de gemeente juist minder bijstandsgerechtigden of meer bereikbare banen heeft dan gemiddeld, dan wordt het startbedrag verlaagd met de afwijking van het gemiddelde. Vervolgens worden op basis van deze berekening per gemeente de voorspelde uitgaven gedeeld door het totaal aan voorspelde uitgaven (van alle gemeenten). Dit geeft het maatstafaandeel per gemeente. Bron: https://kennisopenbaarbestuur.nl/media/256201/toelichting-op-de-berekening-van-de-uitkering-gemeentefonds-2019.pdf Inkomsten voor Voogdij 18+ en Re-integratie lijken stabiel tot en met 2024 Financiële analyse | Inkomsten Voogdij 18+ en Re-integratie Inkomsten uit budget voor Voogdij 18+ Dit betreft het jeugdhulpbudget voor jeugdigen met een voogdijmaatregel of van 18 jaar en ouder. Dit budget wordt niet op basis van een objectief verdeelmodel verdeeld – zoals het “normale” jeugdhulpbudget – maar op basis van het zorggebruik in eerdere jaren.

Bij de budgetverdeling wordt het woonplaatsbeginsel gehanteerd. Dit stelt op hoofdlijnen dat de gemeente waar de ouder met het gezag woont verantwoordelijk is voor de financiering van jeugdhulp. Jeugdigen met een voogdijmaatregel of van 18 jaar en ouder hebben geen ouder met gezag. In dat geval bepaalt de werkelijke verblijfplaats van de jeugdige welke gemeente de jeugdhulp financiert. Voor de berekening wordt gebruik gemaakt van de gegevens van twee jaar geleden. Het budget is daarmee te voorspellen. Opbouw jeugdhulpbudget voogdij en 18+ Het jeugdhulpbudget voor jeugdigen met een voogdijmaatregel en van 18 jaar en ouder voor een gemeente wordt berekend aan de hand van twee factoren: • Zorggebruik. Het aantal zorgdagen voor een bepaalde jeugdhulpvorm in een gemeente van twee jaar eerder. Het zorggebruik wordt berekend door het CBS. • Gemiddelde dagprijs. De gemiddelde dagprijs voor een bepaalde jeugdhulpvorm. Deze dagprijzen worden jaarlijks verhoogd met de loon- en prijsbijstelling die over het gehele macrobudget wordt berekend. De gemiddelde dagprijs wordt berekend door het SCP.

13 Bron: https://vng.nl/sites/default/files/publicaties/2018/jeugdhulpbudgetvoogdijen18plus2018.pdf Ontwikkeling inkomsten Voogdij 18+ 2019 -2024 Inkomsten 2019 € 1.771.293 2020 € 2.016.873 2021 € 2.144.564 2022 € 2.144.564 2023 € 2.144.564 2024 € 2.144.564 Ontwikkeling inkomsten re-integratie (klassiek) 2019 - 2024 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Inkomsten € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 € 2.068.182 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033715/55 Direct aanwijsbare inkomsten zijn wat anders dan het budget voor het sociaal domein Op de voorgaande pagina’s zijn de verschillende direct aanwijsbare inkomstenbronnen voor het sociaal domein behandeld. Een belangrijk onderdeel van die zin is het onderdeel direct aanwijsbaar, want het sociaal domein heeft binnen de gemeente Steenwijkerland meer budget voor het sociaal domein dan alleen voortkomt uit de direct aanwijsbare inkomstenbronnen. Onderstaand overzicht geeft het beschikbare budget weer voor de periode 2020 – 2024 in vergelijking met de inkomsten: Bovenstaand overzicht laat zien dat het sociaal domein voor ongeveer twee derde gedekt wordt uit direct aanwijsbare inkomstenbronnen.

De rest van het beschikbare budget voor het sociaal domein wordt gegenereerd uit andere bronnen waar de gemeente zelf van mag bepalen waarvoor ze worden ingezet. Die bronnen zijn niet geoormerkt – vroeger budgetten voor het sociaal domein overigens wel. Op basis van de aangeleverde gegevens is te zien dat zowel de bijdragen vanuit het Rijk zullen stijgen richting 2024, maar ook dat de beschikbare budgetten vanuit de gemeente licht zullen stijgen. Inkomsten voor Participatie nemen gestaag af richting 2024 Financiële analyse | Inkomsten Participatie en budget SD Inkomsten uit decentralisatie uitkering Participatie Deze uitkering is onderdeel van het gemeentefonds en bestaat uit twee hoofdonderdelen: 1. De middelen voor mensen die er onder de Participatiewet bij zijn gekomen (voorheen Wajongers); en 2. De middelen voor de mensen die nog in de Wsw-regeling zitten. Het betreft hierbij een decentralisatie-uitkering. Deze middelen zijn ook specifiek bedoeld om de kosten voor deze doelgroepen te dekken. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de BUIG-uitkeringen. Overigens worden deze middelen bij de herijking van het gemeentefonds opgenomen in de algemene uitkering. De exacte effecten hiervan – met name op het gebied van herverdeeleffecten – zijn nog niet bekend.

Voor de uitkeringsdelen voor nieuw Wajong en nieuw Begeleiding geldt dat deze uitkeringen naar mate de tijd vordert met respectievelijk 18% en 48% zullen stijgen. Echter, het aandeel van deze delen in de totale inkomsten voor het sociaal domein zijn gering. Ten aanzien van de WSW-regeling dient te worden opgemerkt dat er sinds 1 januari 2015 geen nieuwe mensen instromen in de regeling. Gevolg hiervan is dat er alleen uitstroom plaatsvindt en de consequentie voor de inkomsten is dat deze in de komende jaren zullen dalen. Voor de gemeente Steenwijkerland betekent dit een daling van ongeveer € 1,0 miljoen tussen 2019 en 2024.

14 Ontwikkeling inkomsten Decentralisatie-uitkering Participatie 2019 -2024 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Nieuw Wajong € 110.734 € 109.599 € 114.863 € 120.243 € 125.509 € 130.968 Nieuw begeleiding € 215.484 € 233.876 € 240.142 € 267.707 € 295.344 € 320.517 WSW € 6.861.274 € 6.615.359 € 6.383.824 € 6.207.631 € 5.895.811 € 5.671.999 Totaal € 7.187.493 € 6.958.835 € 6.738.828 € 6.595.582 € 6.316.664 € 6.123.484 Ontwikkeling budget Sociaal Domein 2020 – 2024 in relatie tot inkomsten 2020 2021 2022 2023 2024 Budget Jeugd € 11.288.000 € 10.906.000 € 11.338.074 € 11.338.074 € 11.338.074 Budget Wmo € 10.627.000 € 11.536.332 € 11.471.976 € 11.478.204 € 11.478.204 Bugdet Wmo – eigen bijdrage € 350.000 € 350.000 € 350.000 € 350.000 € 350.000 Budget Uitkeringen (=BUIG) € 11.805.798 € 12.647.365 € 12.941.365 € 12.941.365 € 12.941.365 Budget Participatie € 8.380.246 € 8.223.081 € 8.228.133 € 7.883.221 € 7.690.701 Budget Minimabeleid € 1.790.117 € 1.735.117 € 1.735.117 € 1.735.117 € 1.735.117 Budget Schuldhulpverlening € 363.660 € 363.660 € 363.660 € 363.660 € 363.660 Totaal budget Sociaal Domein € 44.604.821 € 45.761.555 € 46.428.325 € 46.089.641 € 45.897.121 Totaal direct aanwijsbare inkomsten € 22.860.059 € 23.609.311 € 23.760.065 € 23.481.147 € 23.287.967 Verschil = gedekt uit andere bronnen (bv.

algemene middelen) € 21.744.762 € 22.152.244 € 22.668.260 € 22.608.494 € 22.609.154 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033716/55 De verwachte uitgaven lopen op richting 2024, maar komen bovenop een al bestaand tekort Financiële analyse | Overzicht Uitgaven Uitgaven Sociaal Domein van de gemeente Steenwijkerland Bovenstaand overzicht geeft de verwachte uitgaven weer zoals deze door de gemeente Steenwijkerland ten behoeve van het onderzoek zijn aangeleverd. Deze zijn onderverdeeld in de drie grote segmenten van het sociaal domein: Jeugd, Wmo en Participatie. Daarnaast wordt in de aangeleverde specificaties apart melding gemaakt van uitgaven ten behoeve van minimabeleid en schuldhulpverlening. Het aandeel van de verschillende segmenten van het sociaal domein is binnen Steenwijkerland nagenoeg gelijk. Jeugd steekt er qua uitgaven wat bovenuit. Uiteraard zijn de uitgaven voor minimabeleid en schuldhulpverlening een stuk lager vergeleken met de andere segmenten. Opvallend is de jaarlijkse stijging die binnen Wmo wordt verwacht die, op basis van indexatie, tot stand komt. Voor jeugd en participatie wordt deze indexatie niet op dezelfde manier toegepast. Net als dat voor minimabeleid en schuldhulpverlening niet te geval is.

Deze vindt jaarlijks plaats en wordt vervolgens meerjarig doorgetrokken. Mogelijk zijn de daadwerkelijke uitgaven in de periode 2020 – 2024 hoger dan op dit moment voorzien wordt, omdat de indexatie niet overal op dezelfde manier wordt toegepast. Dit kan een vertekend beeld geven. Desondanks is te zien dat dat de verwachte uitgaven van het sociaal domein in de periode 2020 – 2024 met circa € 1,3 miljoen zullen stijgen. Echter, deze stijging van uitgaven komt bovenop een al bestaand tekort in het sociaal domein in 2020 van € 1,3 miljoen. Zoals op de vorige pagina’s is beschreven stijgen de verwachte inkomsten echter ook waardoor het tekort in 2024 ongeveer € 2,1 miljoen zal bedragen. Op deze en de volgende pagina’s zal per segment kort uiteen worden gezet uit welke componenten de uitgaven precies bestaan. Daarna volgt een samenvatting waarbij de verwachte uitgaven worden vergeleken met de verwachte budgetten voor de verschillende onderdelen van het sociaal domein.

15 Overzicht uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 - 2024 Begroting 2020 MJR 2021 MJR 2022 MJR 2023 MJR 2024 Jeugd € 12.962.728 € 13.478.212 € 13.478.212 € 13.478.212 € 13.478.212 Wmo € 10.989.397 € 11.539.930 € 11.642.742 € 11.747.199 € 11.747.199 Uitkeringen € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 Participatie € 8.380.246 € 8.223.081 € 8.228.133 € 7.883.221 € 7.690.701 Minimabeleid + Schuldhulpverlening € 2.153.777 € 2.098.777 € 2.098.777 € 2.098.777 € 2.098.777 Saldo € 45.519.498 € 46.391.350 € 46.499.214 € 46.258.759 € 46.066.239 Jeugd: uitgaven lopen op, terugverdieneffect van extra uitgaven nog onduidelijk De uitgaven voor jeugd zijn binnen de gemeente Steenwijkerland het hoogste vergeleken met de overige segmenten van het sociaal domein. De uitgaven voor reguliere zorg, zorg door gecertificeerde instellingen en het persoonsgebonden budget zijn de afgelopen jaren opgelopen en het budget is min of meer gelijk gebleven. Hierdoor lopen specifieke tekorten voor jeugd binnen het sociaal domein snel op. Ten aanzien van onderstaande cijfers moet worden opgemerkt dat hier nog geen jaarlijkse indexatie op heeft plaatsgevonden. Wanneer deze wordt toegepast zijn de verwachte uitgaven uiteraard nog hoger dan hieronder wordt gepresenteerd.

Extra kosten moeten leiden tot terugverdieneffecten Naast de meer reguliere kosten voor jeugd wordt melding gemaakt van enkele extra kostenposten. Dit betreft kosten voor Praktijkondersteuners Huisartsenzorg (POH’ers), financiële ondersteuning voor het speciaal onderwijs (SO++), dyslexie en kosten over voorgaande jaren. Deze laatste post betreft facturen van zorgaanbieders die na de verwerkingsstop voor de jaarrekening van het voorgaande jaar nog worden ingediend. Deze kosten kunnen dan niet meer meegenomen worden in het voorgaande jaar, maar moeten nog wel betaald worden. Tegenover deze kosten staat geen specifiek budget. De achterliggende gedachte is dat deze zichzelf “terugverdienen” doordat in het achterveld minder uitgaven hoeven worden gedaan omdat aan de voorkant een betere signalering heeft plaatsgevonden. Op dit moment is onduidelijk of de kosten zichzelf terugverdienen of gaan terugverdienen. De uitkomsten van monitoring op dit punt zijn nog niet bekend.

Ontwikkeling uitgaven Jeugd Sociaal Domein Begroting 2020 - 2024 2020 2021 2022 2023 2024 Regulier € 10.985.568 € 11.403.020 € 11.403.020 € 11.403.020 € 11.403.020 Gecertificeerde Instellingen € 988.285 € 1.025.840 € 1.025.840 € 1.025.840 € 1.025.840 Persoonsgebonden budget € 538.875 € 559.353 € 559.353 € 559.353 € 559.353 Extra | POH’er € 160.000 € 200.000 € 240.000 € 240.000 € 240.000 Extra | 1 extra POH praktijk € 40.000 € 40.000 € - € - € - Extra | SO++ € 120.000 € 120.000 € 120.000 € 120.000 € 120.000 Extra | Dyslexie € 50.000 € 50.000 € 50.000 € 50.000 € 50.000 Extra | Kosten vg jaren € 80.000 € 80.000 € 80.000 € 80.000 € 80.000 Totaal Jeugd € 12.962.728 € 13.478.212 € 13.478.212 € 13.478.212 € 13.478.212 Gemeente Steenwijkerland - Grip op financiën sociaal domein – Eindrapportage College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033717/55 Minimabeleid en schuldhulpverlening: ruim beleid leidt tot hogere uitgaven De gemeente Steenwijkerland kent een – relatief – ruim minimabeleid. In veel gevallen is de grens waarbinnen inwoners in aanmerking komen voor ondersteuning 130% van het wettelijke sociaal minimuminkomen. Hierdoor kunnen relatief veel inwoners gebruik maken van de activiteiten en producten die onder minimabeleid worden aangeboden.

Ten opzichte van voorgaande jaren lijken de uitgaven voor minimabeleid en schuldhulpverlening voor het eerst te zijn opgenomen in de begroting. Echter, deze posten vormen geen onderdeel van het verwachte tekort in 2024 zoals eerder in dit onderzoek uiteen is gezet. Hierop is de aanname gestoeld dat er binnen de begroting dekking is voor deze kosten. De opmerking dient wel geplaatst te worden dat er geen indexatie op de uitgaven is uitgevoerd en dat derhalve de mogelijkheid bestaat dat de uitgaven in de toekomst hoger zullen uitvallen dan begroot. Onderstaand is een overzicht van de verwachte uitgaven opgenomen. Financiële analyse | Uitgaven Wmo, Participatie en overig Wmo: uitgaven voor begeleiding en huishoudelijke hulp lopen gestaag op De uitgaven voor de Wmo beslaan iets minder dan een derde van de totale uitgaven voor het sociaal domein. De grootste posten betreffen kosten voor begeleiding onder de Wmo, huishoudelijke hulp ofwel schoonmaakondersteuning en kosten voor woningaanpassingen. In de opstelling die door de gemeente Steenwijkerland gedeeld is wordt rekening gehouden met indexaties voor zowel CIZ normeringen als de bevolkingsontwikkeling binnen de gemeente. Daardoor stijgen alle kosten – behalve voor begeleiding – jaarlijks door. Voor huishoudelijke hulp geldt ook dat hier het verwachte effect van de nieuwe aanbesteding in is verwerkt.

Dit verklaart de grotere stijging in de uitgaven tussen 2020 en 2021. Participatiewet: opbrengsten voor terugvordering en uitgaven voor loonkostensubsidies De uitgaven voor participatie worden voor het overgrote deel gekenmerkt door uitkeringen, dit betreft om en nabij 90% van de totale omvang van de uitgaven. Ten opzichte van voorgaande jaren is voor de periode 2020 – 2024 een opbrengst (negatieve kosten) verwerkt voor terugvordering en verhaal. Deze komt voort uit het opheffen van de IGSD en het terugnemen van de werkzaamheden die daar belegd waren, waaronder terugvordering en verhaal. Extra kosten voor loonkostensubsidies, maar hier staat direct budget tegenover Daarnaast worden ten opzichte van voorgaande jaren uitgaven geraamd voor loonkostensubsidies à € 1,1 miljoen. Deze uitgaven kunnen mogelijkerwijs uit het BUIG-budget – dat onder andere bedoeld is voor loonkostensubsidies - worden gedekt. Op dit budget zijn de afgelopen jaren overschotten gerealiseerd (meer budget dan lasten) die ingezet zijn als algemene dekkingsmiddelen. De verwachting is dat het overschot op het budget in de komende jaren zal afnemen. Een overzicht van de kosten is rechts op deze pagina weergegeven.

16 Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 – 2024 Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2020 2021 2022 2023 2024 Begeleiding € 4.926.929 € 5.114.152 € 5.114.152 € 5.114.152 € 5.114.152 Huishoudelijke hulp € 3.804.192 € 4.112.332 € 4.178.129 € 4.244.979 € 4.244.979 Wn/Ri/Verv € 1.392.936 € 1.415.223 € 1.437.867 € 1.460.872 € 1.460.872 PGB huishoudelijke hulp € 353.276 € 366.700 € 372.568 € 378.529 € 378.529 PGB begeleiding € 512.064 € 531.522 € 540.027 € 548.667 € 548.667 Totaal € 10.989.397 € 11.539.930 € 11.642.742 € 11.747.199 € 11.747.199 Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 – 2024 Participatiewet 2020 2021 2022 2023 2024 Terugvordering en verhaal -/- € 300.000 -/- € 300.000 -/- € 300.000 -/- € 300.000 -/- € 300.000 Loonkostensubsidies € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 € 1.100.000 IOAW € 620.000 € 620.000 € 620.000 € 620.000 € 620.000 IOAZ € 139.500 € 139.500 € 139.500 € 139.500 € 139.500 Uitkeringen € 9.491.850 € 9.491.850 € 9.491.850 € 9.491.850 € 9.491.850 Totaal € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 € 11.051.350 Ontwikkeling uitgaven Sociaal Domein Begroting 2020 – 2024 Minimabeleid en Schuldhulpverlening 2020 2021 2022 2023 2024 Minimabeleid € 1.790.117 € 1.735.117 € 1.735.117 € 1.735.117 € 1.735.117 Schuldhulpverlening € 363.660 € 363.660 € 363.660 € 363.660 € 363.660 Totaal € 2.153.777 € 2.098.777 € 2.098.777 €