17.0 Informatienota 2020 - 7 - Beheerplan Eikenprocessierups 2020.pdf

College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000481/85 College van burgemeester en wethouders GOEDGEKEURD Zitting van 11 februari 2020 Beleid en Uitvoering - Openbare ruimte 7 2020_B&W_00048 Informatienota - Beheerplan Eikenprocessierups 2020 Samenstelling: Aanwezig: de heer R. Bats, Burgemeester; de heer B. Harmsma, Wethouder; mevrouw T. Jongman, Wethouder; de heer M. Scheringa, Wethouder; mevrouw T. Bijl Zijn eveneens aanwezig: mevrouw H. Jong de, loco-secretaris Afwezig: mevrouw J. Groot de, Secretaris Samenvatting Voor u ligt het Beheerplan Eikenprocessierupsbeheersing Steenwijkerland. In dit plan van aanpak wordt aangegeven hoe Steenwijkerland in 2020 zal omgaan met de eikenprocessierups. Aanleiding voor het schrijven van dit plan zijn de grote hoeveelheden aangetroffen eikenprocessierupsen in Steenwijkerland en daarmee gepaard gaande overlast in 2019. Het plan geeft aan wat we gaan doen om de overlast in 2020 te beperken (preventie) en wat de gemeente Steenwijkerland doet bij (ernstige) overlast (bestrijding). Informatienota Inleiding In 2009 is de eikenprocessierups voor het eerst in Steenwijkerland aangetroffen. Sindsdien is de overlast zowel landelijk als in onze gemeente sterk toegenomen. Door deze sterke groei is ook het aantal meldingen en klachten vergroot.

Het gaat dan om meldingen van particulieren, landeigenaren, maar ook van bezorgde inwoners over gezondheid van mens en dier. Gezien de aangetroffen hoeveelheden in 2019 en de zachte winter van 2020, is de verwachting dat ook dit jaar (mei t/m juli) er sprake van veel overlast zal zijn. Inmiddels is er binnen de provincie Overijssel een werkgroep EPR opgericht, waar Steenwijkerland zich bij aangesloten heeft. Deze werkgroep heeft een plan van aanpak opgesteld die grotendeels overeenkomt met het plan dat nu voor ligt. Kernboodschap Onze gemeente heeft in toenemende mate last van de eikenprocessierups. Dat betekent dat ook het aantal meldingen van bezorgde inwoners toeneemt. De meldingen kunnen variëren van gesignaleerde nesten tot gezondheidsklachten bij mens en dier. Veel gemeentes en landeigenaren hebben te kampen met dit probleem en hebben moeite het te beheersen. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000482/85 Er zijn verschillende manieren om de EPR aan te pakken. Het kan preventief (ter voorkoming van meer rupsen) of curatief (de daadwerkelijke bestrijding van aanwezige rupsen). De insteek van Steenwijkerland is op beide fronten in te zetten, waarbij de focus ligt op het preventief bestrijden. Dat gaan we doen door te bestrijden met bacteriën en aaltjes en door in te zetten op een sterkere biodiversiteit.

Dat laatste is erop gericht om meer natuurlijke vijanden voor de eikenprocessierups aan te trekken. De curatieve bestrijding bestaat uit het verwijderen van de aanwezige nesten op openbare plekken en langs openbare wegen, waar sprake is van verhoogd risico voor gebruikers. De rupsen worden weggezogen als er sprake is van intensief gebruik; daar waar dit minder is of de nesten hoog in de boom zitten, worden ze niet verwijderd. Wel geldt in deze gevallen de zorgplicht waarbij passanten worden geattendeerd op de aanwezigheid van de rups. Eind juni/begin juli (tot september) worden, ter monitoring, lokdoosjes geplaatst die mannetjesvlinders aantrekken. De resultaten hiervan voorspellen de plaagdruk voor het komende jaar. Consequenties voor de gemeente De afgelopen jaren bleken de geraamde budgetten niet toereikend voor een adequate bestrijding. Ook voor dit jaar verwachten we het beschikbare budget van € 40.000 te overschrijden. Mocht dit aan de orde zijn dan melden wij dit aan u. Door met name in te zetten op preventieve bestrijding, verwachten we minder nesten daadwerkelijk te moeten verwijderen. Dit laatste is echter niet te voorspellen en daarmee ook variabel. Communicatie Bij de eerste signalen van de aanwezigheid van de rups, gaat een persbericht uit. Ook wordt een pagina ingericht op onze website.

Hier kunnen mensen lezen wat te doen als ze een nest hebben gesignaleerd en worden ze doorverwezen naar de site van de GGD bij eventuele gezondheidsklachten. Ook hierop is dan ook dit beheerplan te raadplegen. Aanwonenden van straten waar preventief wordt bestreden, ontvangen huis-aan-huis een informatiebrief van de gemeente. Het klantencontactcentrum ontvangt in de periode mei - juli dagelijks een update van curatieve bestrijdingslocaties. Op deze wijze kunnen we inwoners gericht informeren. Vervolg Ieder jaar wordt er geëvalueerd op basis van de geregistreerde waarnemingen, curatieve bestrijdingsinzet en de resultaten van de monitoring met feromoonvallen (lokdoosjes). Met de uitkomsten wordt er een nieuwe prognose gemaakt voor het jaar 2021. De resultaten en het bijgestelde beheerplan worden ter kennisname voorgelegd. Besluit Beslispunt 1 Het college besluit de informatienota Beheerplan Eikenprocessierupsbeheersing Steenwijkerland 2020 vast te stellen. Bijlagen 1. Beheerplan Eikenprocessierups Steenwijkerland 2020.pdf 2. Bijlage Locaties bestrijding EPR.pdf 3.

Concept-Plan van Aanpak EPR Overijssel 2020.pdf Koolmees, natuurlijke vijand van de eikenprocessierups Datum: 28 januari 2020 Versie: 1.1 Beheerplan Eikenprocessierupsbeheersing Steenwijkerland 2020 Preventie en bestrijding van de Eikenprocessierups in Steenwijkerland College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000483/85 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding .................................................................................................... 3 1.1 Eikenprocessierups is sinds 2009 in Steenwijkerland ........................................................... 3 1.2 Sterke groei aantal rupsen .......................................................................................................... 4 1.3 Verstoring van het biologische evenwicht en klimaatverandering .................................... 4 1.4 Noordelijke Werkgroep Eikenprocessierups .......................................................................... 4 1.5 Plan van aanpak Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel ................................................ 4 2 Betrokken partijen................................................................................... 5 2.1 Provincie Overijssel .....................................................................................................................

5 2.2 Gemeente Steenwijkerland ........................................................................................................ 5 2.3 Terreinbeheerders ........................................................................................................................ 5 2.4 Particulieren .................................................................................................................................. 5 2.5 GGD ................................................................................................................................................ 5 2.6 Scholen en zwembaden ............................................................................................................... 5 3 Risicoanalyse ............................................................................................ 6 4 Preventie .................................................................................................... 7 4.1 Bestrijding met aaltjes (nematoden) ......................................................................................... 7 4.2 Bestrijding met bacteriepreparaat (Bacillus thuringiensis) .................................................. 7 4.3 Herstellen van het Biologisch evenwicht.................................................................................

8 5 Bestrijden van de overlast (curatieve bestrijding) ............................ 8 6 Monitoring ................................................................................................ 9 7 Kosten preventie en bestrijding ........................................................... 9 7.1 Kosten voor preventie en bestrijding ....................................................................................... 9 7.2 Personeel en planning ................................................................................................................. 9 8 Communicatie ........................................................................................ 10 8.1 Coördinatie en eerste aanspreekpunt ..................................................................................... 11 9 Evaluatie en actualisatie beheerplan ................................................. 11 Bijlage 1 Folder Eikenprocessierups .................................................................................................... 11 Bijlage 2 Plan van Aanpak Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel ......................................... 11 Bijlage 3 Overzicht locaties waar preventief wordt bestreden ........................................................

11 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000484/85 3 1 Inleiding Voor u ligt het Beheerplan Eikenprocessierupsbeheersing Steenwijkerland. In dit plan van aanpak wordt aangegeven hoe Steenwijkerland in 2020 zal omgaan met de eikenprocessierups. Aanleiding voor het schrijven van dit plan zijn de grote hoeveelheden aangetroffen eikenprocessierupsen in Steenwijkerland en daarmee gepaard gaande overlast in 2019. Het plan geeft aan wat we gaan doen om de overlast in 2020 te beperken (preventie) en wat de gemeente Steenwijkerland doet bij (ernstige) overlast(bestrijding). 1.1 Eikenprocessierups is sinds 2009 in Steenwijkerland Sinds 1990 heeft Nederland te maken met rupsen van de eikenprocessievlinder. In 2009 is de rups voor het eerst in Steenwijkerland aangetroffen. Inmiddels komt de rups in de hele gemeente voor in de maanden mei t/m juli. Eikenbomen met eikenprocessierupsen zijn te herkennen aan de specifieke nesten: dichte spinsels van vervellinghuidjes, uitwerpselen en brandharen. ’s Nachts gaan de eikenprocessierupsen in optocht (processie) op zoek naar voedsel (eikenknoppen en - bladeren). De rups kan leiden tot een plaag. In plaaggebieden veroorzaakt eikenprocessierups overlast. Deze overlast ontstaan door de brandharen van de rups.

Deze brandharen veroorzaken gezondheidsklachten variërend van jeukende huiduitslag, bultjes, dikke ogen, kortademigheid en in een zeer zeldzame geval een shock als gevolg van een allergische reactie. Ook dieren die in aanraking komen met de brandharen ondervinden last. Voor een uitgebreide beschrijving van de eikenprocessierups en de risico’s verwijzen wij naar de folder Eikenprocessierups in bijlage 1 en het Plan van Aanpak Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel in bijlage 2. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000485/85 4 1.2 Sterke groei aantal rupsen De laatse jaren is er flinke toename van het aantal eikenprocessierupsen in Steenwijkerland. Door deze sterke groei is ook in het aantal meldingen en klachten terug te zien. In 2019 was er een stevige groei van het aantal rupsen en overlast locaties. Gezien de aangetroffen hoeveelheden in 2019 en de zachte winter van 2020, ligt in de verwachting dat er ook in 2020 weer veel rupsen zullen zijn. Uit de resultaten van de monitoring (feromoonvallen) in 2019 is de prognose dat de populatie in Steenwijkerland stabiliseert of licht afneemt ten opzichten van 2019. Gezien de grote aantallen in 2019 en de resultaten in uit de monitoring is de kans op overlast van de eikenprocessierups in 2020 aannemelijk.

1.3 Verstoring van het biologische evenwicht en klimaatverandering De aanwezigheid van de rups is een natuurlijk verschijnsel, vergelijkbaar met wespen of teken. Over het algemeen zorgt de natuur zelf voor een acceptabel aantal van elke soort. Dankzij natuurlijke vijanden zoals parasieten (sluipwespen, vliegen) en predatoren (vogels, vleerm uizen, kevers en roofwantsen) is er biologisch evenwicht. Er is op diverse plaatsen onvoldoende biologisch evenwicht waardoor de rups geen of te weinig natuurlijk vijanden heeft. Door een gebrek aan natuurlijke vijanden groeit de populatie en kan een plaag ontstaan. Naast een gebrek aan natuurlijke vijanden hebben de zachte winters en de langere periode van droogte bijgedragen aan de groei van het aantal eikenprocessierupsen. 1.4 Noordelijke Werkgroep Eikenprocessierups De gemeente Steenwijkerland neemt deel aan de Noordelijke Werkgroep Eikenprocessierups. In deze werkgroep zitten 20 gemeenten en 2 provincies ( Groningen en Drenthe). Tijdens de werkgroepbijeenkomst wordt de aanpak en bestrijding van de eikenprocessierups in Drenthe, Groningen en Friesland afgestemd en worden ervaringen gedeeld. Vanwege de aangrenzende ligging van Steenwijkerland aan Drentse en Friese gemeenten en het ontbreken van een dergelijk overleg in Overijssel de afgelopen vijf jaar, heeft gemeente Steenwijkerland zich aangesloten bij deze Noordelijke werkgroep EPR.

De afgelopen jaren heeft de gemeente Steenwijkerland veel kennis opgedaan in deze werkgroep en toegepast bij de eikenprocessierupsbeheersing. 1.5 Plan van aanpak Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel Naar aanleiding van de (overweldigende) hoeveelheden rupsen in 2019, is er op aangeven van de provincie Overijssel een werkgroep samengesteld die zich bezig houdt met het beheer van de eikenprocessierups in Overijssel. De werkgroep heeft het Plan van Aanpak Eikenprocessierupsbeheersing opgesteld (zie bijlage 2). De voorgestelde werkwijze in dit Plan van Aanpak wordt in Steenwijkerland grotendeels gevolgd. Steenwijkerland sluit daarmee aan op het advies van de provincie Overijssel en de algemeen toegepaste aanpak van andere gemeenten in Overijssel. 0 1000 2000 3000 4000 5000 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Ontwikkeling Eikenprocessierups Steenwijkerland behandelde bomen MOR Meldingen College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000486/85 5 2 Betrokken partijen 2.1 Provincie Overijssel De bestrijding van de eikenprocessierups is een bevoegdheid van de gemeenten en andere terreinbeheerders. Omdat het probleem zich in verschillende gemeenten voordoet is het coördineren van de bestrijding door de provincie wenselijk. De provincie Overijssel is gestart met het opstellen van een Plan van Aanpak voor de gehele provincie Overijssel .

In samenwerking met een drietal gemeenten in Overijssel wordt gewerkt aan een gezamenlijke aanpak. Wij blijven de ontwikkelingen op dit gebied nauwgezet volgen en sluiten aan waar mogelijk. 2.2 Gemeente Steenwijkerland Een boombeheerder moet vanuit deze wetgeving zorgvuldig omgaan met de beheersing van de overlast van de eikenprocessierups. Net als bij de zorgplicht voor bomen kan bij aansprakelijkheidstelling verzocht worden om registratie en administratie waaruit blijkt dat de beheerder zorgvuldig heeft gehandeld. De gemeente is verantwoordelijk voor het inspecteren en monitoren van de eikenprocessierupsen en de bestrijding daarvan. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor een goede communicatie met de bevolking, landbouw- en natuurinstanties, bedrijven en gezondheidsinstellingen (wettelijke zorgplicht). 2.3 Terreinbeheerders Eigenaren van eikenbomen waarin de eikenprocessierups voorkomt zijn zelf verantwoordelijk voor de bestrijding. De bestrijding is geen verplichting; de zorgplicht wel. Als er gezondheidsklachten zijn moet een beheerder vanuit zijn zorgplicht actie ondernemen. Als een bosgebied aangetast is en de nesten worden nabij de wandelroute niet verwijderd maar het publiek wordt gewaarschuwd middels borden, dan voldoet de beheerder aan zijn zorgplicht. Het advies is ernstige overlast te bestrijden door het weghalen van de nesten.

Soms is dat niet mogelijk door slechte bereikbaarheid. In deze gebieden moet de beheerder/eigenaar het publiek waarschuwen of in extreme gevallen kan een gebied worden afgezet. 2.4 Particulieren Voor particulieren geldt in principe hetzelfde als voor de grotere terreineigenaren. Particulieren wordt echter afgeraden zelf de bestrijding van de eikenprocessierups ter hand te nemen. Ondeskundige bestrijding kan leiden tot ernstige gezondheidsklachten als gevolg van onjuist gebruik van bestrijdingsmiddelen of contact met de brandharen. 2.5 GGD De GGD heeft een adviserende taak en voorziet alle huisartsen, dierenartsen en ziekenhuizen in de noordelijke provincies van de nieuwste ontwikkelingen over de overlast en beheersing van de eikenprocessierups. 2.6 Scholen en zwembaden Scholen en zwembaden hebben een bijzondere positie. Deze terreinen worden niet beheerd de gemeente Steenwijkerland. Vanwege het openbare karakter en het verhoogde risico voor de gebruikers van deze locaties, ruimt de gemeente de nesten van de Eikenprocessierups op. Ook worden er preventieve maatregelen genomen indien nodig en mogelijk. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000487/85 6 3 Risicoanalyse De risico’s in Steenwijkerland zijn in kaart gebracht door de volgende zaken in kaart te brengen: a. Waar staan de eiken in Steenwijkerland? b.

Waar bevinden zich kwetsbare mensen in Steenwijkerland? c. In welke gebieden zijn veel mensen aanwezig? d. Waar wordt een hoge plaagdruk verwacht op basis van monitoring het jaar ervoor e. Waar gelden op grond van ecologische risico’s beperkingen Op basis van bovenstaande criteria zijn in het beheersysteem van de gemeente Steenwijkerland de risicogebieden in kaart gebracht. In gebieden met een matig of hoog risico wordt preventief gehandeld, tenzij er beschermde vlinders in de directe omgeving voorkomen. In dat g eval wordt gemonitord en ingegrepen op het moment van overlast door het wegzuigen van de rupsen. Bij de risicoafweging is de weging in het PvA Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel toegepast. (H4 Prioritering en bestrijdingskeuze). In gebieden met een laag risico wordt voornamelijk curatief bestreden. Risicomatrix uit PvA Eikenprocessierups Overijssel, toegepast in de risicoanalyse Steenwijkerland College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000488/85 7 4 Preventie Bij preventieve bestrijding wordt de rups bestreden voordat deze hinder veroorzaakt. Als de curatieve (verwijderen van de rupsen) bestrijding volgt op meldingen van klachten, waarnemingen of inspecties, is het moeilijk om vooraf te bepalen welk budget men nodig heeft.

Preventieve bestrijding kan beter begroot worden, zeker als er een goede reg istratie van de aanwezigheid van Eikenprocessierups is. Preventie helpt om de plaagdruk te verlichten. Door preventief handelen neemt het aantal locaties waar rupsen voorkomen af. De resterende overlast kan door de kleinere omvang sneller worden weggenomen. Er zijn drie bewezen preventieve methode.  Bestrijden met aaltjes  Bestrijden met een bacteriën  Herstellen van het biologisch evenwicht Steenwijkerland wil op basis van goede monitoring de nadruk van bestrijding van overlast (curatief) laten verschuiven naar beheersing (voorkomen van overlast door goede preventieve bestrijding) en uiteindelijk tot beheer van Eikenprocessierups. 4.1 Bestrijding met aaltjes (nematoden) Bij deze manier van bestrijden wordt er een biologisch bestrijdingsmiddel de b oom in verneveld. De aaltjes die in het middel zitten doden de jonge rupsen die recentelijk uit de eipakketjes zijn gekomen. Omdat de eikenprocessierupsen eerder uit het ei komen dan andere rupsen moet de bestrijding vroeg uitgevoerd worden zodat wordt voorkomen dat beschermde soorten worden gedood. Behandeling wordt ’s avonds en ‘s nachts uitgevoerd als de rupsen actief zijn. Resultaat: Deze manier van preventief bestrijden is nu 5 jaar toegepast bij verschillende wegen met eiken (+/- 800 bomen per jaar). De bestrijdingsmethode heeft nadelen.

Met een bomennevelspuit kan tot circa 30 m hoog in de boom gespoten worden. Het toedienen moet nauwkeurig, ook het tijdstip van toepassen luistert nauw. De aaltjes in het middel overleven niet lang in een eikenboom (natuurlijke omgeving is de bodem) daarom moeten de aaltjes op een geschikt moment (donker, windstil) op of in de buurt van de rupsen gespoten worden. De bestrijding kan alleen ’s avonds plaatsvinden. De aaltjes kunnen niet tegen daglicht en drogen snel ui t in de zon. Het resultaat is door de gevoeligheid erg wisselend. 4.2 Bestrijding met bacteriepreparaat (Bacillus thuringiensis) Bacillus thuringiensis is een algemeen voorkomende bacterie die parasiteert op allerlei verschillende rupsensoorten. B.thuringiensis wordt dan ook vaak ingezet als biologisch bestrijdingsmiddel tegen rupsenvraat. Het bacteriepreparaat wordt op het blad van een plant of boom gespoten. Als de rupsen het blad eten, worden ze geïnfecteerd met de bacterie. In de rupsendarmen produceren de bacteriën giftige kristallen, ook wel Bt-toxine genoemd. Binnen een paar uur veroorzaakt het gif spierverlammingen en stoppen de rupsen met eten. Uiteindelijk s terft de rups na 2 tot 5 dagen. Als onder de juiste omstandigheden wordt gespoten, gaat circa 80% van de rupsen dood. Het nadeel van deze methode is dat het alle rupsen in de gespoten bomen doodt, dus ook niet schadelijke soorten.

College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_000489/85 8 Ecologische afweging Bij het toepassen van de bacterie Bacillus thuringiensis (XENTARI) worden onbedoeld ook andere rupsen (vlindersoorten) bestreden. De rupsen van alle dag– en nachtvlinders zijn gevoelig voor dit specifieke biologische middel. Er is een wettelijke verplichting om schade aan (beschermde) soorten te voorkomen. Grootste risico in Steenwijkerland is de sleedoornpage, een beschermde vlinder die leeft op de sleedoorn en eik. Op plaatsen waar de sleedoornpage voorkomt kan deze bacterie niet worden ingezet en kan er alleen curatief worden bestreden. 4.3 Herstellen van het Biologisch evenwicht De aanwezigheid van de eikenprocessierups is een natuurlijk verschijnsel, vergelijkbaar met wespen of teken. Over het algemeen zorgt de natuur zelf voor een acceptabel aantal van elke soort , het zogenaamde biologisch evenwicht. Dankzij natuurlijke vijanden zoals parasieten (sluipwespen, sluipvliegen) en predatoren (o.a. mezen, huiszwaluw, vleermuizen, kevers, roofwantsen enz.) ontstaat er een biologisch evenwicht. Een gebrek aan biologische vijanden kan een plaag veroorzaken. Met het herstellen van het biologisch evenwicht zijn in 2018 en 2019 enkele proeven uitgevoerd. De resultaten van deze proeven zijn bemoedigend.

De ervaringen met het versterken biodiversiteit en het biologisch evenwicht zijn echter nog beperkt. In 2020 gaan we op twee locaties proeven doen met het verbeteren van het biologische evenwicht. Met deze proeven gaan we ervaring op doen met het herstellen van de biodiversiteit als preventiemiddel voor de eikenprocessierups . Het duurt echter lang voordat de biodiversiteit zo sterk verbeterd is dat de plaagdruk van Eikenprocessierupsen sterk afgenomen. Het is een proces van jaren intensief inzetten op het verbeteren van de biodiversiteit. De komende jaren is preventief en curatief handelen nodig om de plaagdruk en overlast beheersbaar te houden in Steenwijkerland. 5 Bestrijden van de overlast (curatieve bestrijding) We kiezen ervoor niet overal preventief te handelen, deze keuze komt voornamelijk voort uit ecologische overwegingen. In gebieden die niet preventief worden behandeld is er een grotere kans op overlast van de eikenprocessierups. Rupsen die onevenredige overlast veroorzaken worden weggezogen met een speciale rupsenzuiger. Bij een zeer hoge plaagdruk worden de rupsen boven in de boom niet verwijderd als deze geen overlast veroorzaken. Binnen de bebouwde kom en dicht bij woningen (afstand < 25 m) wordt altijd de hele boom “schoongemaakt” zodat de leefbaarheid en gezondheid niet in het gedrag komen.

Met drie lokaal aannemers zijn afspraken gemaakt over de wijze van bestrijding, periode van inzet en kosten. De aannemers hebben gespecialiseerd materiaal en speciaal opgeleide mensen in dienst om deze werkzaamheden veilig en adequaat uit te voeren. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004810/85 9 6 Monitoring Door het plaatsen van lokdoosjes wordt in beeld gebracht in welke mate de eikenprocessievlinder voorkomt. Deze lokdoosjes worden eind juni/ begin juli geplaatst en trekken mannetjesvlinders aan. De lokdoosjes blijven zitten in de periode juli t/m september. Uit de resultaten wordt de plaagdruk voor het aankomende jaar afgeleid. 7 Kosten preventie en bestrijding 7.1 Kosten voor preventie en bestrijding De verwachte kosten voor preventief en curatief bestrijden van EPR in het jaar 2020 wordt begroot op € 58.225,- en is uitgesplist in de onderstaande tabel. Gezien de stevige groei van het aantal rupsen in het afgelopen jaar en de zachte winter verwachten wij dit jaar dat het beschikbare budget voor het bestrijden van de eikenprocessierups in 2020 € 40.000,- niet toereikend is. 7.2 Personeel en planning Voor het coördineren, inventariseren en uitvoeren is personele inzet nodig. De personele inzet staat weergeven in onderstaande tabel. Deze uren worden opgenomen in de jaarplanning van de betreffende medewerkers.

Het beheer van de eikenprocessierups is qua inzet in uren een wezenlijk onderdeel geworden van het takenpakket van het cluster groen. Het is werk dat er voorheen niet was maar nu door de gestegen plaagdruk moet worden uitgevoerd. Door de inzet van preventieve middelen verwachten we op termijn minder uren nodig te hebben. De komende jaren zal er echter rekening gehouden moeten worden met onderstaande inzet in uren. kostenraming uitvoering beheeplan 2020 methode aantal per boom totaal Preventief Preventief spuiten met nematoden 2 keer 300 14,50€ 4.350,00€ Preventief spuiten met bacteriepreparaat 2.300 6,00€ 13.800,00€ monitoren/ opstellen rapportage 50 120,00€ 6.000,00€ Curatief Afzuigen (hele boom) 750 23,00€ 17.250,00€ Afzuigen (alleen de stam tot aan de kroon) 750 17,50€ 13.125,00€ Overige kosten overige (nestkastje, lint) 1.200,00€ biodiversiteit bevorderen en monitoren resultaten 2.500,00€ totaal begroot 2020 58.225,00€ College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004811/85 10 Medewerker Taak Uren Regisseur Rapporteren aan bestuur 40 Boombeheerder Coördineren bestrijding, aanbesteding, projectbeheersing, evalueren aanpak en toegepaste methoden 200 Werkvoorbereider Aansturen aannemers, coördineren inventarisatie 240 Medewerker(s) Inventariseren en aanbrengen waarschuwingslinten 120 De inzet van de uren voor het bestrijden van de overlast vinden

plaats in de periode half april t/m augustus. In oktober wordt het plan van aanpak voor het jaar erop samengesteld en worden de financiële consequenties van de gewenste aanpak in beeld gebrach t. 8 Communicatie Inwoners en toeristen moeten weten wat ze moeten doen als zij een nest zien of last hebben van de haartjes van de eikenprocessierups. De belangrijkste spelers in de communicatie zijn de gemeente en de GGD. Na signalering van de eerste rupsen doet de gemeente melding bij de GGD. Deze neemt de verdere communicatie met huisartsen, dierenartsen en ziekenhuizen in de regio voor haar rekening. Het gaat hierbij over de gezondheidseffecten en de herkenning van de klachten. De algemene informatievoorziening als herkenning, melding en doorverwijzing naar de GGD, ligt in handen van de gemeente. Daarnaast is het van belang ook intern informatie te geven. Een overzicht van de belangrijkste interne en externe groepen: Intern Extern gebiedsteams buitendienst inwoners en bezoekers (algemeen) Klant Contact Centrum (KCC) (recreatie)ondernemers cluster communicatie scholen, peuterspeelzalen bestuur (sport)verenigingen en pbw’s managementteam bibliotheken, huisartsenpraktijken e.d.

staf Openbare Werken terreinbeheerders (Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer) provincie en buurgemeenten Noordelijke werkgroep EPR pers Een overzicht van de belangrijkste communicatiemiddelen: landelijkwebsite https://processierups.nu/ website GGD https://ggdleefomgeving.nl/hinderlijke-beestjes/ website gemeente intranet (Snelbinder) College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004812/85 11 posters en folders huis-aan-huisbladen (Steenwijkerland Expres) perscontact/persbericht informatieborden (in specifieke situaties) (bewoners)brieven (in specifieke situaties) Inzet intermediairs 8.1 Coördinatie en eerste aanspreekpunt Het eerste aanspreekpunt voor vragen over de eikenprocessierups is de boombeheerder van de gemeente Steenwijkerland. Dit doet de bombeheerder in nauwe samenwerking met werkvoorbereider bomen. De werkvoorbereider vangt de taken m.b.t. administratie en communicatie van de boombeheerder op, bij zijn afwezigheid. 9 Evaluatie en actualisatie beheerplan Ieder jaar worden er geëvalueerd op basis van de geregistreerde waarnemingen, curatieve bestrijdingsinzet en de resultaten van de monitoring met Feromoonvallen. Met de uitkomsten wordt er een nieuwe prognose gemaakt voor het jaar 2021. De resultaten en het bijgestelde beheerplan worden ter kennisgeving aan het bestuur voorgelegd en in indien nodig a an de raad.

Bijlage 1 Folder Eikenprocessierups Bijlage 2 Plan van Aanpak Eikenprocessierupsbeheersing Overijssel Bijlage 3 Overzicht locaties waar preventief wordt bestreden College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004813/85 overzicht eiken en risicolocaties Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken Referentie Label: Woonplaats Woonplaats N 2250 m 1:83350 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004814/85 woonplaats en straatnaam Aantal te behandelen bomen Belt-Schutsloot 25 Belterweg 25 Blokzijl 50 Stadswallen Blokzijl 50 Marijenkampen 67 Heideveldsweg 67 Paasloo 9 Binnenweg(Paasloo) 9 Scheerwolde 32 Ir Luteijnweg 32 Sint Jansklooster 556 Bergkampen 265 De Bos 17 De Hoogte 19 Kadoelen 33 Leeuwte 163 Molenstraat(Sint Jansklooster) 59 Steenwijk 287 Gagelsweg 25 Meppelerweg(Steenwijk) 92 Mr Zigher ter Steghestr 11 Nieuwe Onnastraat 7 Steenakkers 87 TUKSEWEG 23 Vendelweg 42 Steenwijkerwold 232 Gelderingen 20 Hesselingendijk(Steenwijkerwol 85 Oldemarktseweg(Steenwijkerwold 127 Tuk 61 Heerweg 7 J.H.W.

Pasmanweg 5 TUKSEWEG 49 Vollenhove 177 Bentstraat 15 De Hagen 5 De Kampen 23 De Rede 9 De Voorst 8 Georg Schenckstraat 22 Noordwal 83 Schaarweg(Vollenhove) 12 Wanneperveen 372 Gasthuisdijk 71 Nieuwe Dijk 259 Roekebosscheweg 42 Willemsoord 300 Ger, van den Boschschool 4 Paasloregel(Willemsoord) 1 Steenwijkerweg 295 Zuidveen 17 Zuidveenseweg 17 Eindtotaal 2185 Overzicht preventief te behandelen eiken per straat en woonplaats College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004815/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 275 m 1:9952 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004816/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 200 m 1:7940 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004817/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 350 m 1:12922 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 -

2020_B&W_0004818/85 risicoloatie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 200 m 1:6751 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004819/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 300 m 1:11433 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004820/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 350 m 1:12922 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004821/85 risicoloactie en hoge plaagdruk Labels risicoloactie EPR Eikenprocessierups eiken preventieve bestrijding EPR preventief bestrijding EPR 2020 Referentie Label: Woonplaats Label: BGT_punt BGT_lijn Woonplaats N 300 m 1:11433 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_0004822/85 Plan van Aanpak Eikenprocessierupsbeheersing in de provincie Overijssel - concept - januari 2020 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 -

2020_B&W_00048 23/85 2 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 24/85 3 Voorwoord De laatste jaren neemt de overlast van Eikenprocessierupsen enorm toe. Om deze overlast binnen de perken te houden worden de rupsen bestreden. Naast het feit dat de bestrijding flinke kosten met zich meebrengt, voert elke betrokken partij de manier en mate van bestrijding op eigen wijze uit. Doordat afstemming met andere betrokkenen vaak ontbreekt, kan er sprake zijn van een lagere beschikbaarheid van bestrijdingscapaciteit, verminderde effectiviteit en hogere bestrijdingskosten. Ondanks de forse inzet vanuit verschillende overheden, lijkt de overlast niet af te nemen en neemt het aantal rupsen en vlinders toe. Enkele Overijsselse gemeenten en de Provincie zijn, gesteund door moties vanuit gemeenteraden en Provinciale Staten, een overleg gestart om te komen tot een betere coördinatie en optimalisatie bij de bestrijding van Eikenprocessierupsen en hun nesten in de gehele provincie. Dit heeft geleid tot de aanstelling van twee bestuurlijke coördinatoren: de wethouders openbare ruimte en groen van de gemeenten Oldenzaal en Raalte. Tezamen met de gedeputeerde voor landbouw & natuur bieden wij dit Plan van Aanpak aan, waarmee een verbetering van de aanpak van Eikenprocessierupsen beoogd wordt.

Een ander aspect omtrent de problematiek van Eikenprocessierupsen betreft de voorlichting en communicatie naar bevolking, naar betrokken beleids- en buitendienstmedewerkers van overheden en terreinbeheerders en naar bestrijdingsdiensten. Er is vaak sprake van onduidelijkheid omdat de communicatie onvolledig of onjuist is. Dit Plan van Aanpak biedt handvatten voor een heldere en éénduidige communicatie. Wij hopen dat dit Plan van Aanpak ertoe bijdraagt dat er na verloop van tijd een verschuiving optreedt van bestrijding naar succesvolle beheersing, waardoor het ervaren van overlast van Eikenprocessierupsen sterk vermindert.

Evelien Zinkweg, wethouder gemeente Oldenzaal Jacques van Loevezijn, wethouder gemeente Raalte Gert Harm ten Bolscher, gedeputeerde provincie Overijssel januari 2020 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 25/85 4 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 26/85 5 Inhoudsopgave Samenvatting 7 Bronnen, dankbetuiging, colofon 9 Deel A: achtergrondinformatie 11 Hoofdstuk 1 Aanleiding en probleemschets 13 Hoofdstuk 2 Juridisch kader 17 Hoofdstuk 3 Leefwijze en herkenning Eikenprocessierupsen 21 Hoofdstuk 4 Prioritering en bestrijdingskeuze 29 Hoofdstuk 5 Lange termijnbeheer 33 Deel B: uitvoeringshandelingen 37 Hoofdstuk 6 Bestrijding 39 Hoofdstuk 7 Monitoring 47 Hoofdstuk 8 Optimalisatie in beheersing 49 Hoofdstuk 9 Communicatie 53 Hoofdstuk 10 Aanbevelingen / uit te voeren acties 59 Deel C: bijlagen 61 Bijlage 1: voorbeeld behandelkaart P.M. Bijlage 2: voorbeeld klachtenregistratieformulier P.M. Bijlage 3: voorbeeld persbericht start preventieve bestrijding en prioritering P.M. Bijlage 4: voorbeeld persbericht start curatieve bestrijding en prioritering P.M. Bijlage 5: voorbeeld persbericht omvorming bermen mbt. vergroten lokale biodiversiteit PM.

College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 27/85 6 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 28/85 7 Samenvatting Het doel van dit Plan van Aanpak is tweedelig: enerzijds is het gericht op acties en verbeteringen om de bestrijding van overlast van Eikenprocessierupsen en de communicatie hieromtrent doelmatiger aan te pakken. Anderzijds is het Plan van Aanpak bedoeld om kennis en inzicht te geven in de wettelijke aansprakelijkheid, het herkennen van de rupsen en het begrijpen waarom bestrijding op specifieke momenten in de levenscyclus van de rups moet plaatsvinden. Om aan beide doelen tegemoet te komen, zonder dat dit ten koste gaat van de effectiviteit en leesbaarheid van dit rapport, is dit Plan van Aanpak opgesplitst in drie delen:  deel A bevat achtergrondinformatie die met name van belang is voor beleidsmedewerkers. De achtergrondinformatie vormt de basis voor de handelingen, die in deel B genoemd worden;  deel B is gericht op uitvoeringshandelingen betreffende bestrijding, monitoring en communicatie en vooral van belang voor uitvoerende diensten;  deel C bevat bijlagen met voorbeelden van persberichten, klachtenregistratie en een behandelkaart. Deze opsplitsing leidt ertoe dat zowel in deel A als deel B het voor kan komen dat argumenten, achtergrondinformatie en verlangde acties dubbel genoemd worden.

Voor de leesbaarheid van het document is echter besloten om deze doublures te handhaven. De snelle opmars van Eikenprocessierupsen van het laatste decennium heeft veel organisaties overvallen. Organisaties en diensten zijn onvoldoende voorbereid op de overlast die de rupsen veroorzaken. Door een gebrek aan bestrijdingscapaciteit en –middelen wordt ad hoc op klachten gereageerd. Financiering moet gedekt worden uit budgetten voor onderhoud van openbaar groen, terwijl het om een probleem betreffende de volksgezondheid gaat. Kennis, een goede coördinatie, overleg met bestrijdingsdiensten en met andere betrokkenen en een goede communicatie met burgers schieten vaak tekort. De aanpak van de problematiek rond Eikenprocessierupsen kan aanmerkelijk verbeteren als er een monitoringsprogramma wordt opgezet, per organisatie een coördinator wordt aangewezen en een beheerplan wordt gemaakt, er een jaarlijkse evaluatie wordt gehouden, voldoende budget is vrijgemaakt en er afstemming met andere organisaties plaatsvindt. Verbetering van de communicatie is het tweede aspect dat aangepakt moet worden. Een monitoringsprogramma bevat de verspreidingsgegevens die aangeleverd worden uit inspecties, uit klachten en meldingen, van bestrijdingsdiensten en van onderzoek met feromoonvallen.

Een goede registratie van deze gegevens geeft inzicht in de grootte van het probleem, waar de hot-spots van Eikenprocessierupsen zich bevinden en waar het eerstvolgende jaar eveneens veel rupsen te verwachten zijn. Zo kan een grove inschatting gemaakt worden van de bestrijdingsopgave voor een volgend jaar en kan er voldoende budget en bestrijdingscapaciteit gereserveerd worden. Indien de gegevens op kaart worden gezet, ontstaan behandelkaarten die ruimtelijk inzicht bieden in de grootte van het probleem, zowel in hoog-risicogebieden als daar buiten. De aan te stellen coördinator is de spil in de aanpak van de Eikenprocessierupsproblematiek. De coördinator onderhoudt contacten, geeft aan wanneer communicatie-activiteiten georganiseerd moeten worden, instrueert inspecteurs en bestrijdingsdiensten na meldingen van klachten en College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 29/85 8 evalueert aan het eind van het seizoen de diverse activiteiten. De coördinator maakt een beheerplan waarin taken en verantwoordelijkheden van elke betrokkene omschreven zijn. Op het vlak van communicatie en voorlichting is het belangrijk om heldere en éénduidige berichtgeving te verzorgen.

Meldingen en klachten moeten geregistreerd worden met nauwkeurige locatieaanduiding en waarneming: hoe groot is het aantal Eikenprocessierupsen of de nesten die de melder heeft waargenomen? Aan de melder moet verteld worden hoe de klacht wordt afgehandeld. Daarbij is het van belang dat mensen informatie krijgen om Eikenprocessierupsen en hun nesten te kunnen herkennen. Ook moet duidelijk uitgelegd worden welke prioritering men in de bestrijding kiest: waar wordt wel of niet bestreden en waar is die afweging op gebaseerd. Voorlichting is ook belangrijk om mensen te wijzen hoe ze besmetting met brandharen kunnen voorkomen en wat ze moeten doen, indien er toch besmetting met brandharen is opgetreden. Bij dit Plan van Aanpak zullen bijlagen worden gevoegd met voorbeelden van persberichten, voorlichtingsbrieven en formulieren voor klachten en meldingen. Ook de communicatie naar bestrijdingsdiensten en naar andere organisaties kan verbeteren, doordat de aan te wijzen coördinator contacten onderhoud met externe partijen, o.a. omtrent aansturing, afhandeling van klachten en meldingen en kennisuitwisseling. Op de lange termijn dient de biodiversiteit, zowel in stedelijk als in het buitengebied, vergroot te worden. Behalve dat eikenlanen vaak alleen maar uit Zomereiken bestaan, zijn de bermen die er onder liggen ook zeer arm aan variatie. Er komen weinig bloeiende kruiden voor.

Daardoor komen er weinig roofinsecten voor. Omdat vaak ook voldoende dekking (struweel) in de omgeving ontbreekt, zijn er ook weinig zangvogels en vleermuizen aanwezig. Door bermen anders te beheren en in te zaaien met vroegbloeiende kruiden en de omgeving zoveel mogelijk te vergroenen, kan de biodiversiteit verrijkt worden en kan aan natuurlijke vijanden van de Eikenprocessierups en –vlinder meer ruimte geboden worden. Met name in het buitengebied zijn hiervoor mogelijkheden door natuurrijke bermen, randenbeheer en natuurinclusieve landbouw te stimuleren. In nieuwbouwwijken moet meer ruimte gereserveerd worden voor groen. Daarnaast moet bij aanplant van wijkgroen gekozen worden voor meer variatie. In het bestaande groen kan bij onderhoudswerkzaamheden gekozen worden voor meer variatie in het bomenbestand. Door monitoring en communicatie te verbeteren, kan men van bestrijding met curatieve middelen komen tot beheersing met preventieve middelen, met als uiteindelijk doel: beheer van Eikenprocessierups. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 30/85 9 Bronnen, dankbetuiging, colofon Bronnen: Kenniscentrum Eikenprocessierups: Leidraad beheersing Eikenprocessierups, update 2019 (09-2019). Visser, mr. B.M. en Goudzwaard, mr. A.V.K.: Juridisch kader in relatie tot Eikenprocessierups- problematiek (11-2011). Waring, P.

& Townsend, M.: Tirion Veldgids Nachtvlinders (2006) Grzimek, B.: Het leven der dieren, deel II (1970) Spectrum Dierenencyclopedie, deel 5 (1971) Kleine Winkler Prins: Dierenencyclopedie deel 6 (1980) www.naturetoday.com Dankbetuiging: Dank is verschuldigd aan onderstaande personen. Zij hebben advies en informatie verstrekt en respons geleverd op het voorliggende concept-Plan van Aanpak: Silvia Hellingman, Hellingman Onderzoek & Advies BV, Wapserveen Joop Spijker, Wageningen Environmental Research Henry Kuppen, Terra Nostra, Bleskensgraaf Jules Sondeijker, gemeente Sittard-Geleen Jacques van den Hof, gemeente Enschede Wendy Busscher, gemeente Raalte Wouter Nijlant, gemeente Oldenzaal Colofon: Provincie Overijssel, sector Natuur en Milieu, team Beleidsontwikkeling en –Realisatie, januari 2020 BvD concept-versie 2 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 31/85 10 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 32/85 11 Deel A: Achtergrondinformatie College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 33/85 12 College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 34/85 13 Hoofdstuk 1 Aanleiding en probleemschets Aanleiding voor dit Plan van Aanpak De Eikenprocessievlinder is een onopvallende kleine nachtvlinder.

Zowel het gedrag als uiterlijk van deze nachtvlinder vormen geen reden tot naamsbekendheid en herkenning. De larve van deze nachtvlinder - de Eikenprocessierups - is echter berucht. De rupsen hebben brandharen die langdurige jeuk en in sommige gevallen ernstige ontstekings- of allergische reacties bij mensen en (landbouw)huisdieren teweeg kunnen brengen. Eikenprocessierupsen vormen hierdoor een gezondheidsprobleem, met name op plaatsen waar veel mensen komen. De laatste jaren breidt het aantal Eikenprocessierupsen sterk uit. Daarmee neemt ook de overlast toe. Om deze overlast binnen de perken te houden worden de rupsen bestreden, hetgeen flinke kosten met zich meebrengt. Ondanks de bestrijding lijkt de overlast niet af te nemen en is er geen teruggang in het aantal rupsen en vlinders te zien. Dit is de aanleiding voor het schrijven van dit Plan van Aanpak, dat suggesties biedt voor een betere coördinatie, handvatten biedt voor een betere communicatie en kennis geeft over de soort en de succesvolste bestrijdingstechnieken. Dit Plan van Aanpak zal na één seizoen worden geëvalueerd, waarna het kan worden aangepast en omgevormd naar een beheerplan Eikenprocessierupsen voor de provincie Overijssel.

Het uiteindelijke doel is dat gemeenten, andere betrokken overheidsinstellingen en terreinbeheerders zich committeren aan dit beheerplan en hun eigen aanpak zoveel mogelijk conformeren aan de uitgangspunten van dit plan. Op deze wijze moet het uiteindelijk mogelijk zijn om te komen van bestrijding naar beheersing van Eikenprocessierupsen. Inleiding De Eikenprocessievlinder is een warmteminnende soort die tot voor kort voornamelijk voorkwam in Zuid- en Midden-Europese landen. De Eikenprocessievlinder zelf veroorzaakt geen overlast, de vlinder heeft geen brandharen. De rupsen daarentegen hebben enorme aantallen (tot 700.000 brandharen per rups) microscopisch kleine brandharen (0,25 mm), die normaal niet zichtbaar zijn. De rupsen zijn ook bedekt met lange (10 mm) haren, dit zijn echter geen brandharen. De brandharen hebben weerhaakjes en worden door de rups afgestoten zodra deze zich bedreigt voelt. De brandharen bevatten het soortspecifieke eiwit thaumetopoeïne wat bij contact met de huid leidt tot jeukklachten en soms tot ontstekingen en allergische reacties. De overlast die de brandharen veroorzaken is al lang bekend. Er bestaan Romeinse geschriften waarin al over de overlast van de brandharen wordt gerept. De rups van de Eikenprocessievlinder leeft voornamelijk van eikenblad.

Met name Zomereik en Moseik zijn favoriet, maar de rupsen kunnen ook voorkomen op andere soorten uit de Eikenfamilie, zoals Wintereik, Moeraseik, Amerikaanse eik, Hongaarse eik, Hulsteik en Donseik. Hoewel de aantasting van de bomen groot kan zijn, levert de aanwezigheid van de rupsen geen ecologische problemen op. De problemen manifesteren zich op humane (en veterinaire) gezondheid. In dit plan van aanpak wordt de Eikenprocessievlinder genoemd als we het over de soort hebben. De term Eikenprocessierups wordt genoemd als het specifiek over overlast, bestrijding en communicatie betreffende de rupsen hebben. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 35/85 14 Ondanks het feit dat de overlast van Eikenprocessierupsen zich vooral in het laatste decennium manifesteert, is de Eikenprocessievlinder geen nieuwe soort in Nederland. Bekend is dat de vlinder tussen 1820 en 1880 ten zuiden van de grote rivieren in Nederland voorkwam. In 1878 werd zelfs de Rijksweg tussen Nijmegen en Oss afgesloten vanwege ernstige overlast van brandharen van Eikenprocessierupsen. Vreemd genoeg verdween de nachtvlinder in de jaren daarna uit het land. Pas een eeuw later werden de eerste rupsen weer gesignaleerd in de omgeving van Tilburg.

Van daaruit heeft de vlinder zich langzaam over het gehele land verspreid, wat resulteert in hinderlijke overlast in het laatste decennium. De sterke opmars van Eikenprocessierups- en vlinder is toe te schrijven aan drie factoren: 1. Klimaatverandering: Eikenprocessievlinders zijn warmteminnende dieren. Ze profiteren van warmere voorjaren, waarin al vroeg in het jaar zomerse temperaturen worden gehaald. Natuurlijke predatoren zoals vogels hebben dan nog geen jongen, zodat de jonge rupsen minder worden weggevangen. De vlinders profiteren ook van warm en droog zomerweer. Hoe stabieler het weer tijdens de vliegperiode van de vlinders is, des te meer vrouwelijke vlinders slagen erin om eitjes af te zetten. Omdat de soort warmteminnend is, worden de eitjes vooral afgezet op eiken (m.n. Zomereik en Moseik zijn in trek) die in volle zon staan. Dit is de reden waarom met name eiken in lanen of solitaire eiken vaker bezet raken met Eikenprocessierupsen, en dat midden in een eikenbos minder rupsen voorkomen. 2. Een monocultuur in groen: de meeste lanen bestaan uit slechts één boomsoort van veelal gelijke leeftijd. Dit geldt meestal ook voor eikenlanen. Met name op de hogere zandgronden staan langs veel wegen, in woonwijken en bedrijfsterreinen Zomereiken, zonder dat hier andere soorten doorheen staan.

Na ontpopping volgt al snel een paring, waardoor de vrouwelijke vlinders het merendeel van hun eitjes op of nabij de “geboorteboom” afzet. Zon-beschenen, laanvormige structuren met enkel Zomereiken faciliteren de Eikenprocessie- vlinder enorm. 3. Een gebrekkige biodiversiteit: de natuurlijke vijanden van de Eikenprocessierups en –vlinder ontbreken in voldoende mate. De natuurlijke vijanden van de Eikenprocessierups en –vlinder zijn met name roofinsecten (bijv. sluipwespen, sluipvliegen, roofwantsen, roofkevers), diverse zangvogels en vleermuizen. De bermen langs wegen waarin de Zomereiken staan, zijn vaak soortenarm. Er staan geen of nauwelijks bloeiende kruiden in. Veel roofinsecten komen juist op bloeiende planten af, omdat ze daar voedsel aantreffen. Dat kan zowel in de vorm van andere insecten (prooidieren) als van stuifmeel of nectar zijn (bij veel roofinsecten leeft alleen de larve van prooidieren en leeft het volwassen insect van o.a. stuifmeel en/of nectar). Door de gebrekkigheid aan insecten zijn er vaak ook weinig zangvogels en vleermuizen. Zangvogels hebben naast voldoende voedsel ook dekking nodig: ze moeten zich er veilig kunnen wanen. Als deze voorwaarde ontbreekt, zullen veel vogels zulke plekken maar kortstondig bezoeken. Daarnaast speelt ook verzuring van het milieu een grote rol.

Gebrek aan kalk leidt tot zwakke eischalen en jonge vogels met gebroken pootjes, waardoor broedresultaten tegenvallen en de vogelstand niet optimaal is. Voor vleermuizen ontbreken in stedelijk gebied voldoende rustplaatsen waar deze dieren de dag doorbrengen. Probleemschets Bij de aanpak van de overlast van Eikenprocessierupsen doen zich veel problemen en verbeterpunten voor, met name op het vlak van bestrijding, communicatie, verantwoordelijkheid, gebrek aan kennis, een netwerk wat onvolledig is en het ontbreken van een lange termijnvisie met bijbehorend budget. College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 36/85 15 Problemen op het vlak van bestrijding:  De preventieve bestrijding wordt uitgevoerd op een verkeerd moment of op een verkeerde wijze, waardoor het effect klein of nihil kan zijn;  Er is te weinig bestrijdingscapaciteit beschikbaar op de juiste bestrijdingsmomenten;  Er zijn onvoldoende bestrijdingsmiddelen voor moeilijk bereikbare plekken beschikbaar (bijv. zeer hoge bomen, bereikbaarheid van bomen in particuliere tuinen);  Men weet niet precies waar in het verleden jaar eitjes van de Eikenprocessievlinder zijn afgezet en waar men nu overlast van de rupsen kan verwachten;  Het budget is niet toereikend.

Men kan besluiten om alleen de preventieve of alleen de curatieve bestrijding uit te voeren of dit slechts gedeeltelijk te doen;  Ook bij een lage plaagdruk wordt soms een grote interventie geëist, terwijl de capaciteit hiervoor ontbreekt;  Er is te weinig afvoercapaciteit voorhanden;  Er zijn bestrijders en bestrijdingsmethoden op de markt die niet of weinig effectief zijn;  Er kan sprake zijn van meerjarige contracten voor groenonderhoud met firma’s die niet voldoende kennis en kunde in huis hebben;  Niet alle eikenbezitters willen meewerken (bijv. particulieren met eiken in de tuin of terreinbeherende instanties);  Niet iedereen wil preventieve bestrijding toepassen, omdat er mogelijk andere (bedreigde) vlindersoorten kunnen voorkomen;  Korte lijnen (aanspreekpunten) zijn vaak niet in beeld gebracht, waardoor men in “grensgevallen” niet weet wie geïnformeerd moet worden.

Problemen op het vlak van communicatie:  Er is een grote onbekendheid over het dier: het dier wordt niet herkend (waardoor meldingen niet doorkomen), men kent de overlastperiode niet, er wordt verkeerde voorlichting gegeven;  Mensen weten niet hoe ze besmetting met brandharen van henzelf, hun kinderen en (landbouw)huisdieren kunnen voorkomen;  De melding (registratie) en afhandeling van klachten is niet uniform en soms gebrekkig;  De communicatie rondom prioritering in aanpak is niet uniform en soms gebrekkig, waardoor er valse verwachtingen kunnen worden gewekt;  De instructie naar bestrijdingsdiensten en vice versa is soms niet scherp;  Vaak ontbreekt een centrale persoon als schakel tussen klachten, communicatie, aansturing bestrijding;  Een jaarrapportage en evaluatie van de aanpak ontbreekt soms;  De juridische verantwoordelijkheid (wettelijke aansprakelijkheid) is niet bij iedere eikenbezitter duidelijk;  Samenwerking en overleg over de wijze van aanpak en bestrijding van Eikenprocessierupsen tussen eikenbezitters ontbreekt;  Het netwerk van andere betrokkenen bij grensgevallen (particulieren, terreinbeheerders, provincie, (buur)gemeente(n), waterschap, RWS, ProRail, etc.) is niet volledig. Het ontbreken van een lange termijnvisie:  In de meeste gevallen hebben betrokken instanties geen visie mbt.

het lange termijnbeheer van eikenlanen en de daar onder liggende bermen. Hetzelfde geldt voor overige bestaande eikenopstanden en groenvoorzieningen. Voor het soortenrijker maken hiervan is geen beleid ontwikkeld of budget gereserveerd;  Er is soms wel aandacht voor biodiversiteit, maar hierbij is geen link gelegd met het voorkomen van Eikenprocessierupsen. In nieuwbouwsituaties van woonwijken en bedrijfsterreinen moet meer ruimte gereserveerd worden voor groenvoorzieningen. In het College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 37/85 16 buitengebied moet meer geïnvesteerd worden in kruidenrijke randen en struwelen. Natuurinclusieve landbouw kan hierin een belangrijke bijdrage leveren. Met dit Plan van Aanpak proberen we om voor deze problemen en verbeterpunten oplossingen aan te dragen. Lokaal overleg en besluitvorming zal uiteindelijk moeten leiden tot verbeteringen in werkwijzen en intenties/afspraken voor (boven)regionale samenwerking. Gezamenlijk beheerplan Het Plan van Aanpak kan verder geconcretiseerd worden door er formats van bestrijdingsinstructies, klachtenregistratie en –afhandeling, persberichten, voorlichting e.d. in op te nemen. Het PvA groeit zo uit tot een beheerplan EPR-bestrijding voor de gehele provincie.

concept- PvA PvA aanvulling met formats concept- beheerplan EPR-beheerplan Overijssel Leeswijzer Deel A geeft achtergrondinformatie en vormt de basis voor de uitvoeringshandelingen, die in deel B worden genoemd. Deel A bestaat uit 5 hoofdstukken: In het eerste hoofdstuk wordt het probleem rond Eikenprocessierupsen beschreven. Het juridisch kader en de zorgplicht die men als eigenaar van aangetaste bomen heeft, komt aan de orde in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 beschrijft de leefwijze van de Eikenprocessierups en –vlinder. In hoofdstuk 4 wordt de prioritering en de bestrijdingskeuze uiteengezet. In hoofdstuk 5 komt het lange termijnbeheer aan de orde. Deel B bestaat eveneens uit 5 hoofdstukken, gericht op de uitvoeringshandelingen: In hoofdstuk 6 worden de gangbare methoden van preventieve en curatieve bestrijding beschreven. Hoofdstuk 7 behandelt het nut van goede monitoring. In hoofdstuk 8 komt optimalisatie in beheersing aan de orde. Hoofdstuk 9 behandelt de communicatie. In het afsluitende hoofdstuk 10 worden aanbevelingen en uit te voeren acties benoemd. Deel C omvat bijlagen met hierin voorbeelden van persberichten, klachtenregistratie en een behandelkaart. De bijlagen zijn nog niet allemaal gereed, maar worden aan het uiteindelijke Plan van Aanpak toegevoegd.

College van burgemeester en wethouders - 11 februari 2020 - 2020_B&W_00048 38/85 17 Hoofdstuk 2 Juridisch kader Inleiding Aan de overlast van Eikenprocessierupsen zit ook een juridische kant. Enerzijds is er de wettelijke aansprakelijkheid: de eigenaar van de bomen dient ervoor te zorgen dan een ander geen hinder ondervindt. Anderzijds zijn er wettelijke regels die andere bedreigde vlinders beschermen. De rupsen van deze vlinders kunnen door het toepassen van bestrijdingsmiddelen worden geraakt. In gebieden waar beschermde vlinders voorkomen, mogen bestrijdingsmiddelen daarom niet zonder meer worden ingezet. Onderzoek, monitoring en beschikbare gegevens van de Vlinderstichting kunnen aantonen of het aannemelijk is dat beschermde vlinders ergens voorkomen. Wettelijke aansprakelijkheid Eigenaren van eiken die aangetast zijn met Eikenprocessierupsen dienen voor zover dit in hun vermogen ligt, maatregelen te treffen om overlast bij mensen of (landbouw)huisdieren te voorkomen. De juridische basis hiervoor is gelegen in artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek. Dit artikel omschrijft het begrip “onrechtmatige daad”. Hieronder wordt onder meer gerekend: “Het nalaten van een wettelijke plicht of met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt, zonder rechtvaardigingsgrond”.

Het artikel stelt verder dat “hij die jegens een ander een onrechtmatige daad pleegt die hem kan worden toegerekend, is verplicht de schade te vergoeden die de ander dientengevolge lijdt. ” Op basis van dit artikel heeft een eigenaar een zorgplicht om te voorkomen dat zijn bezit schade veroorzaakt aan een ander. Op basis van dit artikel heeft de rechtbank van Roermond in een vonnis van 18 juni 2008 beslist dat “Een gemeente als eigenaar en beheerder van eikenbomen een zorgplicht heeft om de overlast die Eikenprocessierupsen met zich meebrengen te voorkomen dan wel te beperken, nu bekend is dat deze rups een gevaar kan opleveren voor de volksgezondheid. Deze zorgplicht bevat het treffen van voorzorgmaatregelen ook al is een gemeente op zichzelf voor het ontstaan van het gevaar niet verantwoordelijk.” [Bron: Visser en Goudzwaard, 2011]. Het voorkomen van een voor de volksgezondheid (voor mens en dier) gevaarlijke situatie lijkt dus leidend te zijn bij uitvoering van de zorgplicht. In dezelfde uitspraak geeft de rechtbank aan dat “bij verhoogd gevaar gestreefd moet worden naar afdoende preventieve maatregelen.

Indien preventieve maatregelen niet mogelijk of te bezwaarlijk zijn, moet op voldoende effectieve wijze voor het gevaar van de aanwezigheid van Eikenprocessierupsen gewaarschuwd worden.” Een eerdere uitspraak van de Hoge Raad van 27 mei 1988 (op basis van artikel 6:162 BW) leidde al tot een algemeen zorgplichtbeginsel voor beheerders van terreinen die publiekelijk toegankelijk zijn. Op basis van deze uitspraak is een beheerder van een terrein verplicht om adequaat te reageren op klachten en zelf te onderzoeken of er mogelijk sprake is van gevaarlijke situaties op zijn terrein. Indien dit het geval is, is hij verplicht om maatregelen te nemen zoals het plaatsen van duidelijke en opvallende waarschuwingsborden of het afzetten of afsluiten van (delen van) het terrein. De waarschuwingen en afzettingen dienen van zodanige vorm of omvang te zijn dat verwacht mag worden dat een bezoeker de gevaarlijke plaatsen mijdt. In het publieksrecht is op jurisprudentie aangaande het privaatrecht aangehaakt. De Wegenverkeers- wet stelt: “Het bestrijden van Eikenprocessierupsen in bomen die langs wegen staan behoort tot de taak van de wegbeheerder indien de bomen in de wegberm staan en in eigendom zijn.