17.0 Informatienota 2020 - 24 - Nationaal Park Weerribben-Wieden – Nationaal Park Nieuwe Stijl.pdf

College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003361/58 College van burgemeester en wethouders GOEDGEKEURD Zitting van 1 september 2020 Programma - Duurzaam Beleefbaar Toerisme 12 2020_B&W_00336 Nationaal Park Weerribben-Wieden – Nationaal Park Nieuwe Stijl - informeren Samenstelling: Aanwezig: de heer R. Bats, Burgemeester; de heer B. Harmsma, Wethouder; mevrouw T. Jongman, Wethouder; de heer M. Scheringa, Wethouder; mevrouw T. Bijl; mevrouw J. Groot de, Secretaris Samenvatting De verantwoordelijkheden voor Nationale Parken zijn vanaf 2013 overgeheveld aan de provincies. Het beheer en onderhoud van de natuur in de Nationale Parken wordt door de provincies bekostigd vanuit de SNL regeling. De overige verantwoordelijkheden zijn in Overijssel verder gedecentraliseerd. In ons geval is dit opgepakt door diverse gebiedspartijen in de Stichting Weerribben-Wieden die, passend bij de doelstellingen van de stichting, aan de slag zijn gegaan om het Nationaal Park Weerribben-Wieden te verbreden tot een Nationaal Park Nieuwe Stijl. Het Rijk stelt hiervoor nu, voor de periode 2020- 2023, budget beschikbaar onder voorwaarde van regionale cofinanciering. De provincie Overijssel is bereid om de cofinanciering bij te dragen. Met een mogelijke bijdrage van het Rijk geeft dit de mogelijkheid het proces om de realisatie van een Nationaal Park Nieuwe Stijl te bespoedigen.

De Stichting Weerribben-Wieden heeft hiervoor een projectplan opgesteld welke ter kennisname als bijlage is toegevoegd. De gemeente financiert structureel de Stichting Weerribben-Wieden. Het kernteam Nationale Parken heeft de fracties in de Tweede Kamer benaderd met het verzoek hier in de toekomst aan bij te gaan dragen. Wethouder Broekhuis (gemeente Utrechtse Heuvelrug) heeft een motie bij de VNG ingediend met de oproep om hierover in gesprek te gaan met het Rijk. We stellen voor deze motie te ondersteunen en de initiatiefnemers hiervan op de hoogte te stellen. Informatienota Inleiding Inleiding/voorgeschiedenis Tot 2013 was de rijksoverheid verantwoordelijk voor de nationale parken in Nederland. Onder toenmalig staatssecretaris Bleker is het natuurbeleid gedecentraliseerd. De provincies zijn sindsdien op basis van het Natuurakkoord verantwoordelijk voor het beheer van de natuur in de nationale parken (via het subsidiestelsel natuur & landschap). Het Rijk bleef verantwoordelijk voor de aanwijzing van de nationale parken. Uit ongenoegen over de rol van het Rijk bij het natuurbeleid is in 2014, bij de vaststelling van de Rijksbegroting 2015, een motie van de toenmalige kamerleden Jacobi en Van Veldhoven aangenomen.

Als gevolg hiervan hebben overheden en organisaties onder staatssecretaris Van Dam (Economische Zaken) de Nationale Parken Deal gesloten, waarbij partijen zich hebben uitgesproken zich samen in te zetten voor: 1. het verhogen van de kwaliteiten van Nationale Parken in Nederland; College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003362/58 2. het versterken van de betrokkenheid van de samenleving bij de natuur; 3. het bereiken van een sterkere merk- en marktpositie van de Nederlandse Nationale Parken. Hieruit voortvloeiend zijn 5 doelstellingen gedefinieerd: 1. Nationale Parken zijn een sterker merk 2. Nationale Parken bieden unieke natuur van (inter)nationale allure 3. Nationale Parken trekken meer bezoekers 4. Het nationale Park zorgt voor een betere sociaaleconomische ontwikkeling van de regio en is onlosmakelijk verbonden met de regio 5. Nationale Parken hebben een effectievere governance In 2016 heeft het ministerie van Economische Zaken een publieksverkiezing van het mooiste natuurgebied van Nederland (Nationaal Park van wereldklasse) uitgeschreven. Initiatiefnemers werden uitgenodigd een plan in te dienen voor een natuurgebied dat kan uitgroeien tot Nationaal Park van (inter)nationale allure. Ook het (kernteam) Nationaal Park Weerribben-Wieden heeft hiervoor een bidbook ingediend.

Het Nederlandse Waddengebied, de Veluwe en Nationaal Park Hollandse Duinen hebben uiteindelijk de verkiezing gewonnen. In 2018 zijn de ambities voor Nationale Parken Nieuwe Stijl neergelegd in (een werkversie van) een landelijke standaard. De ambities in dit document richten zich op het ontwikkelen van grotere parken met een zo compleet mogelijk landschaps-ecologisch systeem en het versterken van de gebiedsidentiteit en de beleefbaarheid. De verbondenheid met de regionale gemeenschap en educatie en onderzoeksprogramma’s zijn hierbij van belang. Door het werken aan deze ambities leveren de parken een belangrijke bijdrage aan de bovengenoemde waarden van natuur. Minister Schouten heeft in 2019 aangegeven parken die zich willen ontwikkelen richting Nationaal Park Nieuwe Stijl extra ondersteunen door een impuls te geven aan de versterkingsslag van de parken. Hiervoor heeft ze eenmalig een bedrag van € 6.000.000 voor de periode 2020-2022 beschikbaar gesteld. Hierbij is heeft ze aangegeven dat het van belang is dat dit wordt aangevuld met cofinanciering vanuit de regio. Dit bedrag kan parken helpen bij het vormgeven van gebiedsprocessen om de natuur-, cultuurhistorische en landschappelijke kwaliteiten te versterken. De provincie Overijssel heeft € 1.000.000 beschikbaar voor de regionale cofinanciering van de twee Nationale Parken in Overijssel.

Voor zowel Nationaal Park Weerribben-Wieden als Nationaal Park de Sallandse Heuvelrug stellen ze budget beschikbaar als cofinanciering. Kernboodschap Nationaal Park Weerribben-Wieden Nieuwe Stijl Sinds 2014 wordt samen met gebiedspartijen in onze gemeente gewerkt aan het omvormen van het al bestaande Nationaal Park naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl. In 2017 is de Stichting Weerribben- Wieden opgericht. Met financiële ondersteuning van de provincie Overijssel zijn een groot aantal zaken opgepakt. Voor de structurele financiering van de Stichting Weerribben-Wieden is jaarlijks een bedrag van circa € 180.000 beschikbaar terwijl voor de toeristische promotie en marketing nog eens een bedrag van circa € 150.000 beschikbaar is, bij elkaar dus € 330.000. We zijn een heel eind op weg om te komen tot een Nationaal Park Nieuwe Stijl. Dit proces kan worden versneld met cofinanciering van provincie en Rijk. Zoals al aangegeven bestaat nu de mogelijkheid om deze financiële ondersteuning te verkrijgen. Om in aanmerking te komen voor deze ondersteuning heeft de Stichting Weerribben-Wieden een projectplan opgesteld (bijlage 1). Dit plan is als bijlage toegevoegd.

Wanneer de aanvraag bij de provincie en het Rijk gehonoreerd wordt komt een extra College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003363/58 bedrag beschikbaar om versneld de doorontwikkeling naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl te realiseren. De exacte hoogte van het beschikbare bedrag is afhankelijk van het aantal Nationale Parken dat een aanvraag doet. We gaan op dit moment uit van een bedrag van € 400.000 dat dan verdubbeld zal worden door de provincie. Structurele financiering Nationale Parken De bijdragen van provincie en rijk zijn bedoeld om de doorontwikkeling naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl te realiseren. In juni 2020 heeft het Kernteam Nationale Parken (bestuurlijke delegatie van vertegenwoordigers van Partners Nationale Parken Deal, w.o. ANWB, Federatie Particulier Grondbezit, Gastvrij Nederland, Natuurmonumenten, Landschappen NL, VNO-NCW, IVN, NBTC, Samenwerkingsverband Nationale Parken) een brief verzonden aan de diverse fracties in de Tweede Kamer met het verzoek in de verkiezingsprogramma’s 2021 op te nemen om “structurele afspraken te gaan maken inzake aanpak en financiering voor de lange termijn over de instandhouding en doorontwikkeling van de Nationale Parken” (bijlage 2). Er wordt in dit kader aan het Rijk verzocht om een jaarlijks bedrag van € 10.000.000 voor stelselfinanciering, educatie, onderzoek en een Nationale Parken Bureau.

Wethouder Chantal Broekhuis van de gemeente Utrechtse Heuvelrug heeft het initiatief genomen tot een motie bij de VNG om aandacht te vragen voor de structurele financiering van Nationale Parken (bijlage 3). De acht gemeenten in Utrecht steunen deze motie, en de verwachting is dat ook de omliggende gemeenten positief zijn. Het Nationale Parken Bureau heeft het Nationaal Park Weerribben-Wieden en de gemeente Steenwijkerland verzocht deze motie te ondersteunen. Gezien het belang van structurele financiering van Nationaal Park Weerribben-Wieden wordt voorgesteld de motie te ondersteunen en de initiatiefnemers hiervan op de hoogte te stellen. Consequenties voor de gemeente Wanneer het Rijk en de provincie mee financieren wordt de transitie van Nationaal Park Weerribben- Wieden tot Nationaal Park Nieuwe Stijl versneld. Communicatie De communicatie wordt verzorgd door de Stichting Weerribben-Wieden. Vervolg De Stichting Weerribben-Wieden blijft zich ontwikkelen. De raad is hierover eerder geïnformeerd. We willen de raad blijven informeren over de ontwikkelingen en mogelijk is daarvoor ook nadere besluitvorming nodig. Met het bestuur van de Stichting Weerribben-Wieden wordt besproken hoe we dit kunnen organiseren. Vanzelfsprekend zullen we de raad ook informeren over het resultaat van onderhavige aanvraag voor financiering bij het Rijk Corona N.v.t.

Besluit Beslispunt 1 Het college neemt kennis van het Projectplan Nationaal Park Nieuwe Stijl Beslispunt 2 Het college neemt kennis van de aanvraag voor subsidie bij het Rijk en de daarmee samenhangende financiële ondersteuning door de provincie Overijssel Beslispunt 3 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003364/58 Het college besluit de concept motie bij de VNG, betreffende de structurele financiering van Nationale Parken te ondersteunen Beslispunt 4 Het college besluit dit door te zenden als informatienota naar de raad Bijlagen 1. 1. SWW_ Projectplan NP Weerribben-Wieden.pdf 2. 2. Brief Tweede Kamer fracties van Kernteam.pdf 3. 3. Concept motie VNG structurele financiering Nationale Parken.pdf Naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl Projectplan Nationaal Park Weerribben-Wieden College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003365/58 Voorwoord Augustus 2020 Nationaal Park Weerribben-Wieden heeft de ambitie om de komende drie jaar uit te groeien tot een van Nederlands vooraanstaande (inter)nationale parkiconen. Stichting Weerribben-Wieden geeft als aanvrager uitvoering aan deze ambitie.

Zij is hét samenwerkingsverband voor Weerribben- Wieden, waarin negen partners zijn vertegenwoordigd met een groot gezamenlijk belang in dit waardevolle gebied: • Gemeente Steenwijkerland • Staatsbosbeheer | Regiodirectie Oost • Natuurmonumenten | Beheereenheid De Wieden • LTO Noord | Afdeling Steenwijkerland • Koninklijke Horeca Nederland | Afdeling Steenwijkerland • Ondernemersplatform Steenwijkerland • KopTop • Plaatselijke Belangen Weerribben • Plaatselijke Belangen Wieden Negen partijen die elkaar aanvullen op expertise, (gebieds)kennis, netwerk, denk- en ondernemerskracht, uitvoeringscapaciteit en (wettelijke) bevoegdheden en verant- woordelijkheden. Daarnaast zijn er meer samenwerkingsverbanden, zoals met MarketingOost, IVN en Waterschap Drents Overijsselse Delta. Voor ons is de status Nationaal Park Nieuwe Stijl de ultieme beloning voor onze kroonjuwelen in het grootste laagveengebied van Noordwest-Europa. Een unieke regio waar mensen wonen, werken en recreëren in een ecologisch hoogwaardige omgeving. Behalve een economische impuls betekent deze status ook een bekrachtiging van hen die de (inter)nationale allure van Weerribben- Wieden versterken. Bovendien is het een eerbetoon aan onze verbondenheid met elkaar binnen dit gebied.

Contactpersoon Harold Viscaal, voorzitter & kwartiermaker voorzitter@stichtingweerribbenwieden.nl Colofon Dit is een uitgave van Stichting Weerribben-Wieden. www.stichtingweerribbenwieden.nl Leden Stichting Weerribben-Wieden Plaatselijke Belangen in De Wieden Plaatselijke Belangen in De Weerribben afdeling Steenwijkerland Dit projectplan is mede tot stand gekomen door de rijke inbreng van Bart Beukema, Jan Boxum, Trudy van Es, Frans de Graaf, Ingeborg de Groot, Hero Klinker, Jolanda de Kruyf, Jan Schuring, Martin van de Linde, Annet Oling, Thea Peters, Erica Slagter en Rob Tax College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003366/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl 4 | Samenvatting Met de subsidie van LNV en provincie starten we een breed gedragen gebiedsproces op basis van verdiepende onderzoeken. In de driejarige transitieperiode naar ‘Nationaal Park nieuwe stijl’ werken we samen met het gebied aan een levend Ambitiedocument: de toekomstvisie Weerribben-Wieden. Deze visie bevat een uitvoeringsagenda voor natuur, landschap, erfgoed, toeristische en agrarische economie en leefbaarheid. We benutten deze toekomstvisie als input voor de drie transitieopgaven klimaatadaptatie, energietransitie en toekomstbestendige landbouw. Dit projectplan beschrijft de weg daar naartoe.

In deel 1 beschrijven we waar we vandaan komen, in deel 2 waar we de komende drie jaar de kwaliteitssprong willen maken. In deel 3 wordt deze kwaliteitssprong geoperationaliseerd in een Plan van Aanpak. De stichting vraagt subsidie aan voor de volgende activiteiten: • Het laten uitvoeren van studies naar regionale samenhang ecologie - natuur / landschap - cultuurhistorie - inpassing drie transitieopgaven • Het opstellen van een Ambitiedocument Weerribben-Wieden met uitvoerings- agenda binnen de context van ‘Nationaal Park Nieuwe Stijl’ die tevens input geeft voor de transitieopgaven: spreiding toerisme, klimaat, energie en landbouw • Het organiseren van gebiedsprocessen rondom deze studies, ambitiedocument en uitvoeringsagenda • Het opstellen en implementeren van een educatiestrategie • Het opstellen van voorlichtings- en educatiematerialen over het gebied • Het inrichten van een programmateam om deze ontwikkelfase te organiseren Stichting Weerribben-Wieden bestaat formeel sinds het najaar 2017, al werken de gebiedspartners al veel langer nauw samen aan een gezonde balans tussen ecologie, economie en leefbaarheid in het gebied. De huidige stichting is vanuit het werkveld ontstaan met als resultaat een uniek publiek privaat partnership dat in gezamenlijkheid de schouders onder een hele regio zet.

Als partners vertegenwoordigen we een grote achterban, waardoor we draagvlak kunnen creëren. De stichting weet wat leeft in het gebied, wat nodig is en waar de energie zit. Met zijn ruim 11.000 hectare aan natuurgebied is Nationaal Park Weerribben- Wieden het grootste laagveenmoeras van Noordwest-Europa. Eromheen ligt boerenlandschap afgewisseld met vaardorpen, Zuiderzeestadjes en vestingstad Steenwijk. Giethoorn is met zijn karakteristieke boerderijen, grachten en bruggetjes, het bekendste vaardorp en een enorme trekpleister voor buitenlandse bezoekers. Wanneer we spreken over Weerribben-Wieden, hebben we het niet enkel over het natuurgebied van 11.000 hectare, maar juist over een veel grotere, landschapsecologische eenheid. Dit totale gebied valt nu nog binnen de begrenzing van de gemeente Steenwijkerland, maar overstijgt die begrenzing mogelijk in de toekomst. We hebben Nationaal Park Weerribben- Wieden gespiegeld aan de 12 criteria uit het Werkkader ‘De standaard voor de gebiedsaanduiding nationaal park’ (Nationale Parken Bureau, 2018). Uit de score-tabel blijkt dat er vooral een kwaliteitssprong nodig is op de drie transitieopgaven en de samenhang tussen natuurkernen en omgeving.

Wat we missen is een integrale gedragen toekomstvisie of ambitiedocument voor het gehele gebied, inclusief de natuurkernen, de dorpen en stadjes, de agrarische / toeristische omgeving en de omliggende hoge gronden. Samenvatting College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003367/58 Inhoudsopgave Voorwoord �������������������������������������������������������3 Samenvatting ��������������������������������������������������4 Inhoudsopgave �����������������������������������������������7 Aanleiding en leeswijzer ���������������������������������8 12 criteria en 3 transitie-opgaven ������������������11 Deel 1: Waar komen we vandaan? ����������������21 Ontwikkelingsfasen van het Nationaal Park 22 Iconisch landschap ���������������������������������������24 Ontginningsgeschiedenis ����������������������������26 Spectaculaire natuur �������������������������������������27 Alle verlandingsfasen aanwezig �������������������28 Schilderachtige dorpen en stadjes ���������������29 Agrarisch landschap �������������������������������������30 Deel 2: Waar willen we naartoe? ������������������33 Onze droom ��������������������������������������������������34 Strategische doelen �������������������������������������� 35 Doel 1: Van en voor het gebied ���������������������36 Doel 2: Ambitiedocument ��������������������������� 40 Doel 3: Uitblinken in gastvrijheid

�����������������46 Doel 4: Toekomstbestendige agrarische sector ������������������������������������������������������������ 54 Doel 5: Gebiedseducatie �������������������������������56 Doel 6: Compact programmateam ������������� 60 Deel 3: Hoe komen we daar? �����������������������65 Structuur en planning ��������������������������������� 66 Plan van Aanpak en Begroting ��������������������69 Tenslotte ��������������������������������������������������������80 Bronvermelding ��������������������������������������������83 Bijlages ����������������������������������������������������������85 Bijlage 1: Programma van Eisen voor systeemanalyse ���������������������������������������������86 Bijlage 2: Onderdelen Ambitiedocument�����88 Bijlage 3: Stressmonitor �������������������������������92 Bijlage 4: Uitgebreid Plan van Aanpak en begroting ������������������������������������������������������96 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003368/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl 8 | Aanleiding en leeswijzer Het begint met ambitie Nationaal Park Weerribben-Wieden heeft de ambitie om de komende drie jaar uit te groeien tot een van Nederlands nationale parkiconen. Stichting Weerribben-Wieden geeft als aanvrager uitvoering aan deze ambitie.

Zij is hét samenwerkingsverband voor Weerribben-Wieden, waarin negen partners zijn vertegenwoordigd met een groot gezamenlijk belang in dit waardevolle gebied: Daarnaast zijn er meer nauwe samenwerkingsverbanden, zoals met IVN, Waterschap Drents Overijsselse Delta en natuurlijk de omliggende provinciale overheden. Als partners vertegenwoordigen we een grote achterban, waardoor we draagvlak kunnen creëren. De stichting weet wat leeft in het gebied, wat nodig is en waar de energie zit. Om deze samenwerking te bekrachtigen wil Stichting Weerribben-Wieden het Nationaal Park laten groeien tot Nationaal Park Nieuwe Stijl. In dit projectplan is het proces beschreven dat doorlopen moet worden om deze aanzegging te verkrijgen. Subsidieaanvraag De Nationale Parken in Nederland hebben in 2018 samen met overheden en partners 12 ambities afgesproken, die verwoord zijn als criteria in het Werkkader ‘De standaard voor gebiedsaanduiding Nationaal Park’ (Nationale Parken Bureau, 2018). Om deze ambities te behalen is er subsidie beschikbaar. Dit document is de basis onder de subsidieaanvraag in het kader ‘Tijdelijke ondersteuning Nationale Parken’.

De nadruk in dit projectplan en het doel van de subsidie ligt op: • organiseren van gebiedsprocessen • maken van een ambitiedocument • uitvoeren van studies op het gebied van regionale samenhang, ecologie of natuur • maken van voorlichtingsmaterialen over het gebied • maken van wetenschappelijke onderzoeksplannen Een expliciet onderdeel is het meewerken aan de drie transitieopgaven op het gebied van klimaat, duurzame energie en landbouw. Vooronderzoek en zelfreflectie Allereerst hebben we Nationaal Park Weerribben-Wieden gespiegeld aan de 12 criteria uit het Werkkader. Uit deze zelfreflectie blijkt dat er vooral een kwaliteitssprong nodig is op de drie transitieopgaven en de samenhang tussen natuurkernen en omgeving. Ook mist een integraal gedragen ambitiedocument met toekomstvisie voor het gehele gebied, inclusief de natuurkernen, de dorpen en stadjes, de agrarische-toeristische omgeving en de omliggende hoge gronden. Waar komen we vandaan? In deel 1 van dit projectplan is verder de huidige stand van het Nationaal Park Weerribben-Wieden omschreven. Ontwikkelfasen, de natuur, het landschap en de verhoudingen tot de lokale economie. Waar willen we naar toe? In deel 2 zijn onze ambities verwoord in zes strategische doelen. Deze doelen verwijzen ieder naar één of meerdere van de criteria uit het Werkkader.

Hoe komen we daar? In deel 3 worden de strategische doelen geoperationaliseerd tot een activiteitenplan en begroting. Aanleiding en leeswijzer College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_003369/58 12 criteria en 3 transitie-opgaven Zelfreflectie Van ieder criterium en transitieopgaven is beoordeeld in welke mate Nationaal Park Weerribben-Wieden hier aan voldoet. De mate waarin we - volgens ons - voldoen aan deze criteria is met de Weerribben-Wieden schildjes aangegeven. Daarna is de motivatie en de gewenste kwaliteitssprong beschreven. Thema Natuur en Landschap Criterium Omvang Motivatie De natuurkern omvat 11.000 ha. We willen naast deze geografische grenzen de landschappelijk ecologische omvang: wat zijn de (a)biotische relaties, wat is de grotere natuurlijke en landschappelijke samenhang, gaan onderzoeken. Met de dorpen, Steenwijk en het agrarische gebied Steenwijkerland omvat het 30.000 ha. Gewenste kwaliteitssprong Op basis van een landschapsbiografie en landschapsecologische analyse wordt er een verkenning gedaan naar een natuurlijke begrenzing, waarbij ook de gradiënt van hoog naar laag en droog naar nat wordt betrokken.

Zie Strategisch doel 2 Criterium Ecologische samenhang met natuurlijke processen Motivatie Nationaal Park Weerribben-Wieden onderscheidt zich van andere nationale parken doordat voor het behoud van flora en fauna intensief beheer nodig is. Naast het intensieve jaarlijkse maaibeheer is er ook ruimte voor natuurlijke processen. Deze hebben betrekking op de gestage verlanding van open water via rietland, veenmosrietland en trilveen naar bos. Weerribben en Wieden zijn met elkaar verbonden via de Natuurbrug bij Wetering, daarmee fungeren Weerribben en Wieden als één aaneengesloten gebied. Vanuit het Beheerplan Natura 2000 (Provincie Overijssel, 2017-1) wordt samen met provincie gewerkt aan natuurverbindingen bij Rottige Meente en Muggenbeet. De overgang tussen natuurgebied en agrarische omgeving is abrupt. Hier willen we een kwaliteitssprong maken. Gewenste kwaliteitssprong We ontwikkelen een Ambitiedocument met toekomstvisie die de samenhang tussen natuur en (agrarische) omgeving versterkt. De landschapsbiografie/ landschapsecologische analyse moet aangeven waar de kansen liggen voor herstel natuur, landschap, cultuurhistorie enerzijds en economische ontwikkelingen anderzijds. De visie geeft input voor de drie transitieopgaven.

Zie Strategisch doel 2 1 2 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033610/58 Criterium Natuur, cultuur- en landschappelijke waarden zijn onderscheidend Motivatie De natuurwaarden zijn onderscheidend. De uitgebreide aanwijzing Natura 2000 omvat een groot aantal leefgebieden zoals trilvenen, veenmosrietlanden, kranswierwateren en meer dan 300 soorten. Het gebied heeft het Europees diploma voor excellent natuurbeheer sinds 1996 als een van de 4 gebieden in Nederland. Ook de cultuurhistorische waarden zijn groot: er zijn weinig veengebieden in Nederland waar de ontginningsgeschiedenis zo goed is af te lezen. Gewenste kwaliteitssprong Op basis van landschapsbiografie en landschapsecologische analyse worden de waarden van natuur, landschap en cultuurhistorie in hun onderlinge samenhang beschreven en worden kansen voor versterking daarvan benoemd. Dit is input voor het ambitiedocument. Thema eigen gebiedsidentiteit en aantrekkingskracht Criterium Ruimtelijke inrichting en waarden in overeenstemming met gebiedsidentiteit Motivatie Ruimtelijke inrichting en waarden zijn in de natuurkernen in overeenstemming met de gebiedsidentiteit. In de overgangen tussen natuurgebied en agrarische omgeving is een kwaliteitsverbetering gewenst.

Gewenste kwaliteitssprong De verdiepende onderzoeken moeten input geven voor een geleidelijke overgang van natuur naar agrarisch gebied. Zie Strategisch doel 2, 3 en 4 Criterium Samenhang en identiteit Motivatie Om economie, ecologie en leefbaarheid in een zo kwetsbaar gebied met elkaar in balans te brengen is in 2019/2020 samen met de gemeente de Visie recreatie en toerisme (Perspectief Bestemming Weerribben-Wieden 2025) (Gemeente Steenwijkerland, 2020) opgesteld met bijbehorende uitvoeringsagenda. Deze Visie recreatie en toerisme wordt naar verwacht najaar 2020 vastgesteld door de gemeenteraad van Steenwijkerland. Het oppakken van de uitvoering betekent een kwaliteitssprong op samenhang en identiteit, herkenbaarheid en beleefbaarheid. Gewenste kwaliteitssprong We geven uitvoering aan het Uitvoeringsprogramma Visie Recreatie en Toerisme. We willen uitblinken als het gaat om het promoten van ons gebied en het ontvangen van onze gasten. De Stichting jaagt aan, haalt op, verbindt en regisseert. Dit betreft het ontwikkelen van (gebieds)arrangementen, streekproducten en agro-eco toerisme, uitdragen van oude ambachten, gebiedsverhalen, het verdronken dorp Beulake en het thematisch verbinden van minder bekende plekken. We werken aan eenheid in bebording, smart-hospitality, Landmarks en duurzaam vervoer.

Zie Strategisch doel 3 en 4 3 4 5 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033611/58 Criterium Herkenbaarheid en beleefbaarheid Motivatie Idem aan motivatie bij Criterium 5 Gewenste kwaliteitssprong Idem aan motivatie bij Criterium 5. Zie Strategisch doel 3 Thema: Sociaal economische ontwikkeling Criterium Verbondenheid met regionale gemeenschap Motivatie In Stichting Weerribben-Wieden werken 9 gebiedspartijen samen. Er is zeker sprake van verbondenheid met de regionale gemeenschap gezien de samenwerking met de 9 partijen en hun achterbannen. Tot nog toe is de stichting echter vooral actief geweest als bestuurlijk overlegorgaan. De stichting is nog te weinig structureel in direct contact met inwoners en publiek. Gewenste kwaliteitssprong We willen een Nationaal Park zijn waar iedereen aan mee wil doen en bij wil horen. Waar bewoners zich bewust zijn van de waarden van het gebied en zich committeren aan het beschermen en behouden van deze waarden voor huidige en toekomstige generaties. De Nationaal Park organisatie wordt hét samenwerkingsplatform van en voor het gebied. We organiseren een communicatieplatform en een participatietraject.

Zie Strategisch doel 1 en 4 Thema: Educatie Criterium Educatie Motivatie Al vanaf de oprichting van het Nationaal Park organiseren we educatieve activiteiten voor met name jeugd en voor gastheren/vrouwen in de horeca. We willen in de natuureducatie een kwaliteitssprong maken van leren over de natuur naar beleven van de natuur. Gewenste kwaliteitssprong We willen ons van natuureducatie ontwikkelen naar gebiedseducatie ter versterking van de gebiedsidentiteit. Daarvoor willen we gebiedsverhalen ophalen en uitdragen zodat erfgoed en natuur ter plekke beleefd kunnen worden. We willen de verhalen laten vertellen door de mensen uit het gebied. We zoeken de samenwerking met erfgoedpartners. We willen ons primair richten op de bezoeker als doelgroep. Zie Strategisch doel 5 6 7 8 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033612/58 Thema: Wetenschappelijk onderzoek Criterium Onderzoek Motivatie Er is slechts beperkte samenwerking met een aantal onderzoeksinstellingen. In het kader van Interreg loopt er onderzoek naar CO2 vastlegging in veen. Vanuit IBP is onderzoek gestart naar hergebruik van groenresten. Vanuit OBN loopt er onderzoek naar natuurherstel laagveen. Gewenste kwaliteitssprong We zijn een experimenteer regio voor ecologische en circulaire wetenschap. We willen onderzoek structureel maken.

We nodigen wetenschappelijke instellingen en ondernemers uit om ons Nationaal Park als proeftuin te gebruiken. Zie Strategisch doel 1 Thema: Governance Criterium Governance Motivatie We zijn een autonome stichting sinds najaar 2017. Onze governance is beschreven in juni 2020. We zijn een gebiedsboard, gebiedspromotor, gebiedsfacilitator en gebiedsontwikkelaar. Het bestuur was een uitvoeringsorganisatie van enthousiaste vrijwilligers. We willen toe naar een compact professioneel programmateam Gewenste kwaliteitssprong Compact programmateam inrichten rondom gebiedsboard, gebiedspromotor, gebiedsfacilitator en gebiedsontwikkelaar gericht op het realiseren van de zes strategische doelen. Zie Strategisch doel 6 Criterium Ambitiedocument Motivatie Wat ontbreekt, is een integrale toekomstvisie op het gehele gebied, dus natuurkernen, agrarische omgeving, de kwelzones, de schil van kernen en de overgangen van hoog naar laag, droog naar nat. Er zijn wel enkele sectorale visies, zoals het Beheerplan Natura 2000 en de Visie Recreatie en Toerisme. Dit projectplan beoogt om een integraal gedragen Ambitiedocument op te stellen inclusief toekomstvisie op het totale gebied. Gewenste kwaliteitssprong Opstellen integraal Ambitiedocument met toekomstvisie Weerribben-Wieden.

Zie Strategisch doel 2 Criterium Uitvoeringsagenda en resultaatbeschrijvingen Motivatie Er is nog geen integrale toekomstvisie op het gehele gebied en daarmee ook nog geen integrale uitvoeringsagenda. Gewenste kwaliteitssprong Op basis van het op te stellen Ambitiedocument wordt een Uitvoeringsagenda bepaald. Zie Strategisch doel 2 9 10 11 12 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033613/58 Transitieopgaven Opgave Transitieopgave Klimaat Motivatie In het Klimaatakkoord (MinEZK, 2019) is opgenomen dat er per veenweidegebied samen met gebiedspartijen een veenweidestrategie moet worden opgesteld gericht op het tegengaan van bodemdaling en de daarmee gepaard gaande CO2 uitstoot. Weerribben –Wieden is onderdeel van Veenweidegebied Noordwest Overijssel. Ook liggen rond het Nationaal Park gebieden die kwetsbaar zijn voor wateroverlast en droogte. Gewenste kwaliteitssprong We willen de Veenweidestrategie Noordwest Overijssel laten bijdragen aan de kwaliteitsversterking van het Nationaal Park Nieuwe Stijl. Dit wordt onderdeel van het integraal Ambitiedocument met toekomstvisie Weerribben-Wieden en de Uitvoeringsagenda. Zie Strategisch doel 2 Opgave Transitieopgave Duurzame Energie Motivatie De gemeente Steenwijkerland hanteert voor zonne energie de zogenaamde ‘zonneladder’.

De kaart ‘Ruimte voor zonnepanelen op (Steenwijker)land’ geeft aan waar de mogelijkheden op land zijn. De gemeente Steenwijkerland start binnenkort met de actualisatie van de omgevingsvisie Waardevast landschap. Gewenste kwaliteitssprong Is onderdeel van integraal Ambitiedocument met toekomstvisie Weerribben-Wieden en de Uitvoeringsagenda. Zie Strategisch doel 2 Opgave Transitieopgave Landbouw Motivatie De natuur van Weerribben-Wieden heeft in relatie tot landbouw te maken met verdroging, vermesting en verzuring. Steenwijkerland kent gebieden waar sprake is van een stapeling van opgaven. Gewenste kwaliteitssprong Is onderdeel van integraal Ambitiedocument met Uitvoeringsagenda. Tevens wordt in studies en proeftuinen onderzocht hoe vanuit landbouw bij te dragen aan biodiversiteit, hoe robuuste landbouw te realiseren in een complexe omgeving. hoe de verbinding met de samenleving te verbeteren. Zie Strategisch doel 2 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033614/58 Deel 1: Waar komen we vandaan? College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033615/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl 22 | Deel 1: Waar komen we vandaan? De gemeente Steenwijkerland nam najaar 2014 de handschoen op om de toekomst van Nationaal Park Weerribben-Wieden voort te zetten.

In 2017 lag er het eindadvies van het Kernteam aan de gemeenteraad om als onafhankelijke stichting structureel, gedragen en toekomstbestendig verder te gaan (Kernteam NPWW, 2017). In 2017 werd de oprichting van Stichting Weerribben-Wieden een feit. Doel van de stichting is het bewaken van de balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid in het natuurgebied en de omgeving. Vanaf toen werd het Nationaal Park breder opgevat; weliswaar volgt de begrenzing de natuurkern, maar de invloedssfeer reikt veel verder. Ook de vaardorpen, de (voormalige) Zuiderzeestadjes en vestingstad Steenwijk horen erbij. Daarmee strekt het gebied zich uit tot aan de gemeentegrens van Steenwijkerland en beslaat zodoende al ruim 32.000 hectare. De doorontwikkeling die we de komende 3 jaar willen maken, betekent dat we trede 4 uit het tredenmodel voor participatie omarmen: we zijn een onafhankelijke stichting met vier pijlers natuur, milieu, economie én leefbaarheid, met het park Weerribben- Wieden als regionaal en (inter)nationaal merk. Juni 1992 werd door de toenmalige staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Gabor, De Weerribben aangewezen als Nationaal Park. De aanwijzing tot Nationaal Park Weerribben-Wieden volgde op 1 januari 2009. Nationaal Park Weerribben-Wieden is het grootste aaneengesloten laagveenmoeras van Noordwest-Europa.

De grens van het Nationaal Park ligt bij deze aanwijzing op de natuurkernen, samen 11.000 hectare. Provinciale Staten (PS) van Overijssel besloot in 2013 om niet langer structureel te participeren in de Overijsselse Nationale Parken. PS was van mening dat de ambitie voor het Nationaal Park niet van bovenaf moet komen, maar van het gebied zelf. De provincie sprak overigens wel de bereidheid uit om op projectniveau te blijven investeren, maar verwachtte voor structurele voortzetting initiatieven uit het gebied. Hiervoor introduceerde de provincie het tredenmodel voor participatie: Trede 0 De status quo: de natuur ligt er verzorgd bij Trede 1 en 2 Gericht op een behoudsagenda: van met de mond belijden naar actieve betrokkenheid en van etiket naar merk Trede 3 Gericht op een stimuleringsagenda: gestalte geven aan het iconisch karakter van het gebied Trede 4 Gericht op een profileringsagenda: twee- eenheid van natuur / milieu en economie vanuit onafhankelijke stichting Als het gebied op het niveau van trede 3 of 4 het Nationaal Park zou voortzetten zou de provincie bereid zijn om ook weer structureel te participeren. Ontwikkelingsfasen van het Nationaal Park Perspectief: Kernteam met draagvlak De weg naar Stichting Weerribben-Wieden was voor het gebied een uniek proces.

Relevante kernpartners zoals ondernemers, inwoners, terreinbeheerders en gemeente werkten samen aan een nieuwe invulling van de Nationaal Park organisatie. Tijdens deze fase werden de kernpartners geconfronteerd met hun, soms botsende, belangen. Dit leidde tot interessante discussies, meningsverschillen maar uiteindelijk ook tot gedragen resultaten. College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033616/58 24 | Deel 1: Waar komen we vandaan? Het laagveenlandschap Weerribben-Wieden kent een grote verscheidenheid aan landschappen. De ruggengraat van het gebied wordt gevormd door de natuurkernen; het laagveenmoeras. Dit is een levend landschap waarin natuur en mens al eeuwen samengaan. Het is uit mensenhanden ontstaan als gevolg van turfwinning en wordt nog steeds intensief beheerd. Jaarrond zijn hier mensen aan het werk. Van december tot april wordt het dekriet gesneden. Van juni tot september worden de trilvenen, veenmosrietlanden en hooilanden gemaaid. In de winter wordt een deel van het overjarig riet gemaaid en worden de sloten geschoond. Er zijn gewoon altijd mensen aan het werk in deze natuur. Het laagveenlandschap is indrukwekkend mooi met zijn weidse vergezichten, riet, water en bloeiende hooilanden. Grote open gebieden en meer besloten landschappen wisselen elkaar af. Het uitzicht verandert van seizoen tot seizoen.

Op een mooie zomerse dag kan het riet tot wel 7 cm groeien! En in de winter, als het dekriet wordt gesneden, zie je het landschap van week tot week verder opengaan. Verankerd in dit unieke landschap liggen de karakteristieke vaardorpen. Giethoorn - het ‘Venetië van het Noorden’ - is het bekendst en uitgegroeid tot een (inter)nationaal icoon. Ook de bredere omgeving, de ‘schil’ om het Nationaal Park, heeft landschappelijk veel te bieden. Hier liggen fraaie historische stadjes zoals de Zuiderzeestadjes Vollenhove en Blokzijl. Op de stuwwallen is een mozaïek van kronkelige wegen, houtwallen, bossen, lanen, weilanden en akkers. Een landschap dat zijn identiteit en kwaliteit voor een belangrijk deel te danken heeft aan de historische landgoederen als De Eese en De Oldenhof.

Iconisch landschap A28 A32 A28 A6 A6 A6 A6 A6 A6 N353 N375 N331 N351 N351 N717 N717 N351 N359 N359 N331 N50 N50 N375 N371 N371 N353 N353 N375 N353 N351 N354 N331 N334 N334 N762 N331 N334 N333 N855 N334 N331 N331 N333 N351 N351 N351 N351 N351 Keteldiep Ramsdiep Ramsgeul Zwarte Meer Beulakerwijde Giethoornse Meer Bovenwijde Steenwijkerdiep Kanaal Steenwijk-Ossenzijl Kanaal Beukers-Steenwijk Tjeukemeer Belterwijde De Blesse Blesdijke Steggerda Eesveen De Bult Witte Paarden Steenwijkerwold Nijensleek Wilhelminaoord Vledder Frederiksoord Wapserveen Kallenkote Onna HavelterbergDarp Havelte Nijeveen Kolderveen Ruinerwold Rogat Rouveen Punthorst Genemuiden Kamperzeedijk-Oost Kraggenburg Ens Marknesse Blankenham Nederland Scheerwolde Muggenbeet Heetveld Scherpenzeel Bantega Munnekeburen Oldeholtpade De Hoeve Noordwolde Noordwolde-Zuid Vledderveen Wapse Delfstrahuizen Echtenerbrug De BlesseOosterzee-Gietersebrug Oosterzee-Buren Bant Luttelgeest Grafhorst Dwarsgracht Sint Jansklooster Belt-Schutsloot Zwartsluis Staphorst Meppel Kuinre Ossenzijl Oldemarkt Friesland Drenthe Flevoland Paasloo Basse Willemsoord Hasselt Ijsselmuiden Kampen Wanneperveen Kalenberg Wolvega Steenwijk Blokzijl Giethoorn Vollenhove Emmeloord Holtingerveld Kuinderbos Rijksmonument Waterloopbos Nationaal Park Weerribben-Wieden Nationaal Park Weerribben-Wieden Werelderfgoed Schokland Het Roggebotzand Natuurreservaat

Rottige Meente College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033617/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl 26 | Deel 1: Waar komen we vandaan? Hoge biodiversiteit en internationaal beschermde natuur De natuur is spectaculair te noemen, met leefgebieden van zeldzame soorten, hoge biodiversiteit en internationaal beschermde natuur. De natuurkernen, samen circa 11.000 ha, zijn aangewezen als Natura 2000 (Programmadirectie Natura 2000, 2013-1) (Programmadirectie Natura 2000, 2013-2). Deze aanwijzing omvat een groot aantal leefgebieden zoals trilvenen, veenmosrietlanden, kranswierwateren etc. en een uitzonderlijk groot aantal soorten. De trilvenen, moerasheides en hooilanden hebben een bijzondere flora en brengen een grote rijkdom aan insecten met zich mee. Het is de enige plek wereldwijd waar de zeldzame grote vuurvlinder voorkomt. Het gebied is broedplaats voor kolonies purperreigers, aalscholvers, lepelaars en zwarte sterns. De weidevogelgebieden behoren tot de beste van Overijssel, de moerassen zijn kraamkamers voor rietvogels zoals de roerdomp, rietzanger, watersnip, blauwborst, snor en bosrietzanger. Door de foeragerende vogels zoals purperreigers, lepelaars, bruine kiekendieven en ganzen zijn er vele relaties tussen het natuurgebied en de omgeving.

In 2002 maakte de eerder in ons land uitgestorven otter vanuit dit gebied zijn comeback. Inmiddels is het Nationaal Park het kerngebied voor otters in Nederland. Door de aanleg van een natuurbrug tussen Weerribben en Wieden in 2015 werden de beide moerasgebieden fysiek met elkaar verbonden. Het gebied functioneert nu als één groot aaneengesloten natuurgebied. Het begon allemaal met de turfwinning In De Wieden begon de turfwinning in de vroege Middeleeuwen, in De Weerribben volgde dit in de 18e eeuw. De turf werd gegraven uit de petgaten, ook wel trekgaten genoemd, en op de legakkers te drogen gelegd. Hieraan dankt De Weerribben zijn naam, de trekgaten worden hier namelijk ‘weren’ genoemd, de legakkers ‘ribben’. Grote vloedgolven en dijkdoorbraken vormden het landschap ingrijpend, met als dramatisch dieptepunt de stormvloedramp van 1776. De legakkers braken door waardoor de grote meren ontstonden: de zogenaamde ‘Wijden’ waar het gebied De Wieden zijn naam aan ontleent. Tijdens deze storm verdween het dorp Beulake onder water. Een aluminium klokkentoren in de Beulakerwijde markeert de plek waar ooit het dorpje Beulake gelegen was. Er zijn weinig veengebieden in Nederland waar de ontginningsgeschiedenis nog zo goed uit het landschap is af te lezen als in Weerribben-Wieden.

Zo zijn er de oud-middeleeuwse verkavelingspatronen, het oude patroon van petgaten en legakkers, de vaardorpen. De handelsstadjes die van betekenis waren voor het transport van turf zoals Zwartsluis en Blokzijl, de Zuiderzeedijk en de voormalige Zuiderzeestadjes. Het gebied kent maar liefst zes eendenkooien, waarbij bij een aantal het oude ambacht ‘kooiker’ nog echt wordt uitgevoerd. Ontginningsgeschiedenis Spectaculaire natuur College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033618/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl Intensief beheer met natuurlijke processen Ondanks het intensieve beheer is er ook ruimte voor natuurlijke processen. Het gaat om de gestage verlanding van open water naar land die zo’n 80 tot 150 jaar duurt. De verlanding verloopt via verschillende verlandingsfasen: van drijvende waterplanten via rietland naar trilveen. De ontwikkeling gaat vanaf daar via veenmosrietland naar moerasbos. De missie van het natuurbeheer is dat alle fasen van verlanding in min of meer gelijke hoeveelheid voorkomen in een kleinschalig mozaïek. Ondanks het intensieve beheer verandert het karakter van de natuur: de kraggebodem wordt dikker en de rietlanden verzuren of verruigen. Er is op dit moment een oververtegenwoordiging van de oudere fases. Om de kwaliteiten van de natuur te behouden is verjonging van het laagveenmoeras van belang.

Dat betekent onder andere dat er dichtgegroeide petgaten worden uitgegraven, zodat het landschap dat de turfstekers achterlieten behouden blijft. De natuurherstelmaatregelen worden uitgevoerd vanuit het Beheerplan Natura 2000 voor De Weerribben en De Wieden. In De Weerribben liggen er voor de langere termijn kansen voor hoogveenontwikkeling. Hier liggen mogelijkheden voor het loslaten van het intensieve beheer. Dorpen, stadjes en wallen Zo veelzijdig als het landschap is, zo divers zijn ook de kernen. Elke kern heeft zijn eigen gemeenschap en dialect, zijn eigen karakteristieken en cultuur. Er is sprake van grote betrokkenheid van inwoners er is een bruisend verenigingsleven. De dorpen en stadjes zijn onlosmakelijk met Weerribben-Wieden verbonden. De vaardorpen waren tot halverwege vorige eeuw alleen per boot bereikbaar. Ze hebben met hun vaarwegen, bruggen en kenmerkende boerderijen grote aantrekkingskracht. De bebouwing is op de grachten georiënteerd. De oude dorpskernen van Giethoorn, Dwarsgracht en Jonen zijn beschermd, ze vallen onder de Monumentenwet. Eeuwenlang lagen de stadjes Blokzijl en Vollenhove en het dorp Kuinre aan de Zuiderzee, waar de bevolking inkomsten haalde uit de visserij en/of de handel in turf. Die eeuwenoude sfeer is in deze kernen blijven hangen.

Vestingstad Steenwijk ligt strategisch aan de voet van een stuwwallencomplex dat is ontstaan tijdens de voorlaatste ijstijd, ruim 150.000 jaar geleden. De grachten en vestingwallen stammen uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog, toen Steenwijk een strategische plaats was in de strijd tussen de Republiek der Verenigde Nederlanden en Spanje. Aan de rand van het gebied liggen Frederiksoord en Willemsoord, onderdeel van de Koloniën van Weldadigheid en symbool voor het begin 19e eeuw ideaal van de maakbare samenleving. Dat ideaal vertaalt zich in landschapsstructuren, maar ook in gebouwen zoals de karakteristieke koloniehuisjes, hoeves, opvoedingsgestichten, kerken en scholen. Schilderachtige dorpen en stadjesAlle verlandingsfasen aanwezig Europees Diploma Excellent Natuurbeheer Vanwege de spectaculaire natuur en het zorgvuldige beheer is sinds 1996 aan het gebied het Europees Diploma voor excellent natuurbeheer toegekend. In Nederland hebben slechts vier natuurgebieden deze status. 28 | Deel 1: Waar komen we vandaan? College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033619/58 Het gebied Weerribben-Wieden is een echt agrarisch gebied. Op bijna 20.000 hectare wordt landbouw bedreven en van alle economische vestigingen in het gebied is 12,5% agrarisch. De melkveehouderij is de grootste sector in de gemeente, al vindt men hier ook akkerbouwbedrijven.

Juist de combinatie van deze sectoren in de regio en de aanwezigheid van bijna alle grondsoorten maken dit gebied uniek. We zetten er op dat de kringlopen steeds meer gesloten zijn. Veel dienstverlenende ondernemingen profiteren van de agrarische sector. Het gebied telt grote, maar ook kleinere (familie)bedrijven, alsmede regionaal en landelijk toonaangevende agrarische bedrijven. Er is zelfs een internationaal opererende constructeur van innovatieve landbouwmachines. De landbouw drukt een bepalend stempel op het landschapsbeeld in Weerribben-Wieden; men kan hier nog genieten van koeien in de wei en prachtige bloeiende (aardappel) akkers. De agrariërs zijn niet alleen de ‘architecten’, maar ook hoeders en beheerders van dat landschap. Zo worden boswallen onderhouden, weidevogels beschermd en natuurgebieden beheerd. Daarnaast wordt een groot gedeelte van de energietransitie nu al ingevuld door de agrarische sector: daken worden gebruikt voor zonnepanelen, warmte uit melk wordt teruggewonnen, biomassa en mest worden omgezet in bruikbare energie.

Agrarisch landschap 30 | Deel 1: Waar komen we vandaan? College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033620/58 Deel 2: Waar willen we naartoe? College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033621/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl Naar een Nationaal Park organisatie van en voor het gebied Ambitiedocument Uitblinken in gastvrijheid Toekomstbestendige agrarische sector Van natuur- naar gebiedseducatie Opbouwen compact Nationaal Park programmateam Een innovatief aanmoedigende Nationaal Park organisatie Onze droom is om de kwaliteiten van het gebied te behouden en te versterken met een goede balans tussen natuur, economie, duurzaamheid en leefbaarheid. Over drie tot vijf jaar is Weerribben- Wieden hét toonbeeld van innovatie en verduurzaming in natuurbeheer, landbouw en vrijetijdseconomie. Klimaat - circulariteit - energietransitie hebben dan hun plek gekregen in het gebied met behoud van economie, landschap en leefbaarheid. In een constructief samenspel met inwoners, gebruikers en bezoekers. Er is dan eenheid en samenhang; park- en merkbeleving, middels eenduidige profilering van onze unieke collectie stadjes, dorpen, erfgoed en landschap. Over drie jaar is het gebied nog meer dan nu in trek bij bezoekers uit eigen land en de ons omringende landen.

Bovendien is er een betere spreiding van bezoekers middels een vernieuwd systeem van routes en bewegwijzering met smart hospitality toepassingen. Er is hoogwaardige duurzame verblijfsrecreatie toegevoegd. Er zijn bewuste keuzes gemaakt waar we mensen een toeristisch aanbod doen en waar we de natuur rust willen geven. Met het gebied participeren in opgaven en ambities, is gemeengoed geworden. Samen werken we aan een toekomstbestendig Weerribben-Wieden. De gemeente is daarbij onze basis. De landschappen zijn ons uitgangspunt. Gebiedsarrangementen die voor meerdaags toerisme en voor oplossingen voor de drie transitie opgaven zorgen zijn ons doel! Onze droom Strategische doelen 34 | Deel 2: Waar willen we naartoe? We realiseren ons dat de transitie opgaven een realiteit zijn. Ons bloeiend ondernemerschap gebruiken we als aanjager voor vernieuwing van landbouw, recreatie en toerisme. Respect voor natuur, landbouw en cultuurhistorie zijn basisvoorwaarden. We zijn een aanmoedigende Nationaal Park organisatie, gericht op toekomstbestendigheid voor het gehele gebied. We zijn met elkaar trots op het landschap en de historie. Trots op de mensen die er nu wonen en werken. Onze bezoekers ervaren rust, ruimte en een gastvrij onthaal. Deze droom wordt werkelijkheid in ambities, hieronder verwoord in zes strategische doelen.

Onze activiteiten brengen synergie tussen natuur, landbouw, economie en leefbaarheid. Weerribben-Wieden, daar moet je zijn! 1 2 3 4 5 6 College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033622/58 Participatieproces: verbinding en draagvlak We zien in de subsidie van LNV een unieke kans om het participatieproces rondom complexe integrale vraagstukken die in het gebied spelen vorm te geven. Daarvoor is essentieel dat we in nauwe verbinding staan met de inwoners uit het gebied. Met de mensen die in en aan het gebied werken. Met de mensen die ons gebied bezoeken. Succes staat of valt bij de mate waarin inwoners, ondernemers en organisaties zich verbonden en vertegenwoordigd voelen binnen Weerribben-Wieden. We organiseren het proces zo veel mogelijk bottom up. We zoeken de communicatie met bewoners en ondernemers op vele manieren op. Vaak via de gebiedspartners, maar ook rechtstreeks. Ons vertrekpunt is samenwerken met behoud van ieders unieke rol. De rollen van de stichting liggen op het initiatie, participatie- en communicatieproces als Gebiedsfacilitator, het aanjagen en verbinden van initiatieven uit het gebied als Gebiedsprojecten-ontwikkelaar, het profileren van het gebied als Gebiedspromotor en het geven van gevraagd en ongevraagd advies als Gebiedsboard. De stichting kent geen complexe governance en formele gezagsverhoudingen.

In onze bestuursvergaderingen kijken we telkens collegiaal met onze 9 gebiedspartners naar keuzes die de balans economie – ecologie – leefbaarheid versterken. We zijn de thermometer en het verlangen van het gebied en kunnen daarmee een snelle indruk geven van de haalbaarheid van en het enthousiasme voor initiatieven. Visie op recreatie en toerisme We hebben een goede basis gelegd met de visie op toerisme en recreatie “Perspectief Bestemming Weerribben- Wieden 2025’ (Stichting Weerribben- Wieden, 2020). Inwoners en ondernemers hebben in groten getale geparticipeerd in gebiedsbijeenkomsten, brainstorms en inspraakprocedures. Doel 1: Van en voor het gebied 36 | Deel 2: Waar willen we naartoe? Naar een Nationaal Park organisatie van en voor het gebied Waar je van houdt, daar wil je voor zorgen! We willen een Nationaal Park zijn waar iedereen aan mee wil doen en bij wil horen. Waar bewoners zich bewust zijn van de waarde van het gebied en zich committeren aan het beschermen en behouden van deze waarde voor huidige en toekomstige generaties. De Nationaal Park organisatie wordt hét samenwerkingsplatform van en voor het gebied.

Acties waarvoor subsidie wordt gevraagd • Uitvoeren stakeholdersanalyse • Opstellen communicatie en participatiestrategie • Opstarten Participatieproces bij gebiedsanalyse en Toekomstvisie Criteria • Criterium 7: Verbondenheid met regionale gemeenschap • Criterium 9: Onderzoek’ College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033623/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl Het resultaat is een breed gedragen en toekomstbestendige visie op toerisme en recreatie in Weerribben-Wieden. Wij gaan vanuit diezelfde basishouding met het gebied op zoek naar antwoorden op de transitievraagstukken zoals klimaatverandering, bodemdaling, energietransitie, toekomstbestendige landbouw. Het participatietraject begint bij de eerste verkenningen en uiteindelijke studies die we hiervoor uitzetten. De regie voor grote opgaven ligt primair bij Rijk, provincie en gemeente. Voor al deze complexe (verduurzamings)opgaven is een aanmoedigende en vernieuwingsgezinde houding nodig. Die is ons op het lijf geschreven. De stichting wil een toonbeeld zijn van synergetische gebiedsontwikkeling. Door op een stimulerende manier coalities te smeden die het gebied op een hoger plan brengen. Door verhitte discussies te neutraliseren. Het hoofd koel te houden bij opgaven rondom natuur, duurzame energie, landbouw, toerisme en leefbaarheid.

Door partijen aan te zetten tot samenwerken. Onze initiatieven zijn gericht op synthese. Ons motto is: ambities gaan vóór posities. We leggen onze doelen vast in een communicatie- en participatiestrategie. We werken aan een communicatie- en interactieplatform Weerribben-Wieden, waarmee we onze achterban informeren en mobiliseren. Alle gebiedspartners dragen bij aan versterking van draagvlak en participatie. Proeftuin voor ecologische en circulaire wetenschap Weerribben-Wieden ligt in de regio Zwolle die zich profileert als experimenteerregio. Wij onderstrepen het belang van studies op het gebied van CO2 vastlegging, nieuwe verdienmodellen voor (kringloop) landbouw, hergebruik (groen)reststromen, natuur- of landschapsinclusief boeren, waterbeheer, aquathermie, biomimicry (natuur als ontwerpprincipe), circulaire economie, biobased ondernemen, Boerderij van de toekomst, duurzame toeristische arrangementen, datagestuurd destinatie-management. We nodigen wetenschappelijke instellingen en ondernemers van harte uit om ons Nationaal Park hiervoor als proeftuin te gebruiken. Wij faciliteren hen om innovaties van prototype naar eindtoepassing te brengen. Kernwaarden voor samenwerking Vertrouwen, loyaliteit, eerlijkheid ‘het gebied voorop én ambities vóór posities én winst voor iedereen’ vormen de basis voor onze samenwerking.

College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033624/58 Waar liggen de ruimtelijke kansen? We willen samen met het gebied een Ambitiedocument met daarin een toekomstvisie en uitvoeringsagenda opstellen waarmee we toewerken naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl. De toekomstvisie moet voor alle partners van nut zijn; winst voor iedereen is ons uitgangspunt. Het moet input geven aan de gemeente bij het herijken van de gemeentelijke Omgevingsvisie. Aan het waterschap bij het nemen van peilbesluiten. Aan de provincie bij het regisseren van de Veenweidestrategie en de gebiedsgerichte aanpak stikstof. Aan de uitvoering van het IBP Vitaal Platteland. Aan de terrein beherende organisaties (TBO’s) bij het behouden en ontwikkelen van biodiversiteit en hoogwaardig landschap. Het Ambitiedocument behelst de hele regio, niet enkel de natuurkernen. Natuurlijk met inbegrip van een visie op de toekomst van de landbouw in het gebied. Dat brede perspectief is nodig om keuzes te maken in ons gebied ten aanzien van energietransitie, toekomstgerichte landbouw en robuuste natuur zodat de kwaliteitssprong van ons Nationaal Park én deze ontwikkelingen elkaar wederzijds versterken. Op weg naar Nationaal Park Weerribben- Wieden Nieuwe Stijl willen we het landschap, het menselijk gebruik, de ecologische waarden en natuurlijke processen onder de loep nemen.

Dat doen we met een geïntegreerde landschapsbiografie / landschapsecologische systeemanalyse. Landgebruik, onderliggende natuurlijke hydrologie en natuurwaarden zijn immers sterk met elkaar vervlochten. De analyse geeft informatie over de ontstaansgeschiedenis van het natuurlijke en cultuurhistorische landschap en de onderlinge relaties daartussen. Ook geeft het informatie hoe de geschiedenis is te herkennen in het landschap van nu. Het geeft richting aan de landschapsecologische begrenzing van het gebied. 40 | Deel 2: Waar willen we naartoe? Doel 2: Ambitiedocument Ambitiedocument Toekomstvisie op samenhang natuur, (agrarische) omgeving en maatschappelijke opgaven We ontwikkelen een Ambitiedocument met toekomstvisie op de samenhang tussen natuur en (agrarische) omgeving van Weerribben- Wieden. We vinden het essentieel dat er een integrale Nationaal Park visie komt voor het hele gebied van Hasselt tot en met Rottige Meente en van Voorsterbos tot en met Drents Friese Wold. Voor een Nationaal Park Nieuwe Stijl moet de kwaliteit van natuur, landschap en toeristisch product uitgangspunt en onderdeel zijn van de gebiedsopgaven. Vanuit die visie participeren we in het gebiedsproces dat de gezamenlijke overheden in 2020 in het gebied starten rond de opgaven bodemdaling, veenweidevisie, gebiedsgerichte aanpak stikstof, landbouwtransitie en klimaatadaptatie.

Acties waarvoor subsidie wordt gevraagd • Landschapsbiografie, landschapsecologische analyse en landschapsstrategie • Ophalen ambities uit gebied en maken ambitiekaart • Participatieproces rondom ambitiedocument • Opstellen Ambitiedocument – Toekomstvisie (incl. 3 transities) • Onderzoek en wetenschap betrekken in proeftuinen Criteria • Criterium 1: Omvang • Criterium 2: Ecologische samenhang • Criterium 4: Ruimtelijke inrichting en waarden • Criterium 11: Ambitiedocument • Criterium 12: Uitvoeringsagenda College van burgemeester en wethouders - 1 september 2020 - 2020_B&W_0033625/58 Weerribben-Wieden naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl Uitgaan van abiotische, natuurlijke, landschappelijke en cultuurhistorische eenheden betekent eenheid in uitstraling en eenheid in het verhaal van het gebied. Het moge duidelijk zijn dat de onderzoeken de gehele regio beslaan en dus niet alleen de natuurkernen. Het programma van eisen voor deze onderzoeken zullen we in samenspel met gemeente, waterschap en provincie uitwerken. We zoeken waar mogelijk samenwerking met aangrenzende gemeenten en de Nationale Parken in Zuid West Drenthe en Sallandse Heuvelrug. In bijlage 1 is een voorlopig Programma van Eisen opgesteld voor de geïntegreerde landschapsbiografie / landschapsecologische systeemanalyse.

Kansen voor natuur en landschap Door vanuit een grotere schaal naar het gebied te kijken komen landschaps- ecologische gradiënten in zicht. Het gaat bijvoorbeeld om de overgangen van de hoger gelegen zandlandschappen naar het lagergelegen veenweidegebied en kraggenlandschap. Daarbij zijn beeksystemen en kwelzones interessante locaties. Dergelijke zones zijn zoekgebieden voor het robuuster maken van de natuur, het versterken van de veerkracht en daarmee het behoud van de biodiversiteit in Weerribben-Wieden. Ook is het van belang om gradiënten tussen natuur, half-natuur en productielandschap te benutten met meer geleidelijke overgangen tussen de verschillende functies. De landschapsecologische analyse moet hiervoor inspiratie geven. Een geleidelijke overgang van natuur naar landbouw of vice versa betekent overigens niet dat dit zones zijn waar landbouw per se wordt omgevormd naar natuur. Het gaat om landbouwzones die geen negatief effect op de natuur geven door aangepast grondgebruik. Kansen voor economische ontwikkelingen Nationaal Park Weerribben-Wieden wil aanjager zijn van de regionale economie. Het is van belang dat bij de analyse van het gebied ook wordt gekeken naar het verdienvermogen van het gebied.

Een momentopname van het huidige verdien- vermogen naast toekomstige modellen die gebaseerd zijn op de samenhang tussen economie en de ecologische en erfgoed kracht van het gebied. Wat is het verdienvermogen op de thema’s duurzame energie, agrarische sector, en recreatie/toerisme? Hoe kunnen we profiteren van de internationale aantrekkingskracht van Giethoorn zonder de draagkracht van natuur en leefbaarheid te overschrijden? Parallel starten we met een inventarisatieronde onder alle stakeholders, gebiedspartners, ondernemers naar waar zij de kansen zien vanuit ondernemerschap voor natuur, economie, toerisme, erfgoed en verduurzaming. Met de ambitiekaart Weerribben-Wieden nodigen we hen uit om te komen met project-ideeën die we als projectinitiator kunnen ondersteunen / laten faciliteren. Ambitiedocument Op basis van de landschapsbiografie / landschapsecologische analyse en sociaaleconomische verkenning stellen we in een participatief proces de toekomstvisie Weerribben-Wieden en een uitvoeringsprogramma voor het Nationaal Park Nieuwe Stijl op. Het gaat om een korte, middellange en lange termijnvisie van 25 tot 30 jaar, gericht op de bescherming en ruimtelijke ontwikkeling van het Nationaal Park. Daarbij ligt onze lat hoog! Wat nu ondenkbaar lijkt, maar wel wenselijk is voor de lange termijn, hoort erin.