15.1 Natuur en Milieu - Utrecht, Amsterdam en Alkmaar koplopers in duurzaamheid - Rapport quickscan duruzaamheid.pdf

Natuur & Milieu adviseert gemeenten om een plan op te stellen om de gemeente aardgasvrij te maken en nu te beginnen met dit toe te passen in één wijk, zoals de partijen van de Green Deal dit ook doen. Hieruit kunnen vervolgens lessen getrokken worden om de hele gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Uiteindelijk zal iedere gemeente voor iedere wijk een warmteplan moeten maken waarin wordt beschreven wanneer de wijk van het gas af gaat, wat de alternatieve warmtebron wordt en welk proces en welke instrumenten de gemeente inzet. Natuur & Milieu raadt aan om bij het maken van warmteplannen af te stemmen met de netbeheerder en zijn plannen voor het gasnet. Daarnaast moet bij de selectie van de alternatieve warmtebron rekening gehouden worden met de beschikbaarheid en de toekomstbestendigheid ervan. 44) Greendeals.nl.

Gemeente Rol Alkmaar Partij Almere Partij Amsterdam Partij Delft Partij Den Haag Partij Groningen Partij Haarlem Partij Leeuwarden Partij Leiden Partij Maastricht Partij Nijmegen Partij Rotterdam Partij Schiedam Partij Utrecht Partij Gemeente Rol Zaanstad Partij Zoetermeer Partij Alphen aan den Rijn Partner Amersfoort Partner Breda Partner Ede Partner Enschede Partner Gouda Partner Haarlemmermeer Partner Hengelo Partner Tilburg Partner Zwolle Partner Almelo Geen Apeldoorn Geen Gemeente Rol Arnhem Geen Deventer Geen Dordrecht Geen Eindhoven Geen Emmen Geen Heerlen Geen Helmond Geen Hoorn Geen Lelystad Geen Oss Geen Roosendaal Geen ’s-Hertogenbosch Geen Sittard-Geleen Geen V enlo Geen Tabel 13 – De rol van de gemeente in de Green Deal Aardgasvrije Wijken. Als een gemeente deelneemt als partij betekent dat dat zij één wijk binnen hun gemeente volledig aardgasvrij zullen maken; als partner spant de gemeente zich in voor de doeleinden, maar heeft ze zich niet gecommitteerd aan het aardgasvrij maken van een wijk. natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 23 12. Green Deal Zero Emission Stadslogistiek Een andere manier waarop gemeenten invloed kunnen hebben op broeikasgasemissies en luchtvervuiling is het bevorderen van zero-emissie belevering van de winkels in de stad.

De partijen van de Green Deal Zero Emission Stadslogistiek (Green Deal ZES) hebben zichzelf als doel gesteld dat in 2025 alle stadslogistiek emissievrij is.45 Hiermee lopen zij vooruit op de Europese wetgeving, die stelt dat vanaf 2050 alleen nog maar emissievrije voertuigen de stad in mogen. De Green Deal is vooral gericht op het onderzoeken van de mogelijkheden voor ‘zero-emissie’ levering en wat ervoor nodig is om het mogelijk te maken. Er zijn op dit moment slechts veertien gemeenten partij bij deze Green Deal; dit zijn de koplopers (groen), terwijl gemeenten die niet deelnemen aan de Green Deal als achterblijver (rood) worden gecategoriseerd. Een deel van deze gemeenten heeft aangegeven in de toekomst alleen elektrische of waterstofvoertuigen in de stad toe te laten. Bedrijven moeten zich daardoor voorbereiden op een schoon wagenpark. De lijst van deelnemers is afkomstig van www.greendealzes.nl, geraadpleegd op 1 november 2017. Er zijn nog veel gemeenten niet aangesloten bij deze Green Deal, terwijl het emissievrij maken van stadslogistiek een belangrijk element is in de aanpak van luchtvervuiling en klimaatverandering. Gemeenten kunnen hieraan werken door zich alsnog aan te sluiten bij de Green Deal en te leren van de ervaringen van al aangesloten gemeenten, of door zelf een plan op te stellen om tot zero-emissie stadslogistiek te komen. 45) Green Deal Zes.

https://greendealzes.connekt.nl/deelnemende-partijen/ Gemeente Deelnemer Alkmaar Ja Amsterdam Ja Arnhem Ja Delft Ja Deventer Ja Enschede Ja Groningen Ja Haarlem Ja Maastricht Ja Nijmegen Ja Rotterdam Ja Tilburg Ja Utrecht Ja Zwolle Ja Gemeente Deelnemer Almelo Nee Almere Nee Alphen aan den Rijn Nee Amersfoort Nee Apeldoorn Nee Breda Nee Den Haag Nee Dordrecht Nee Ede Nee Eindhoven Nee Emmen Nee Gouda Nee Haarlemmermeer Nee Heerlen Nee Gemeente Deelnemer Helmond Nee Hengelo Nee Hoorn Nee Leeuwarden Nee Leiden Nee Lelystad Nee Oss Nee Roosendaal Nee Schiedam Nee ‘s-Hertogenbosch Nee Sittard-Geleen Nee V enlo Nee Zaanstad Nee Zoetermeer Nee Tabel 14 – Gemeenten die deelnemer zijn van de Green Deal Zero Emission Stadslogistiek. natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 24 4 Analyse en conclusies Uit de scorelijsten per indicator (Tabel 15) wordt duidelijk dat er grote verschillen zijn in hoe gemeenten ten opzichte van elkaar scoren. Een aantal gemeenten zit vaak in de volgers- en achterblijversgroep, zoals Heerlen, Emmen, Sittard-Geleen en Helmond. Utrecht en Amsterdam halen bijna driekwart van de maximale score, ook Alkmaar, Almere en Groningen scoren hoog.

Er moet bij vermeld worden dat de lijst in Tabel 15 geen harde ranking is, omdat het niet mogelijk is om de verschillen in impact per indicator vast te stellen; deze zijn dus niet ten opzichte van elkaar gewogen. De lijst dient dan ook als globale indicatie van de prestaties van gemeenten. 46) Een gemeente scoort 2 punten per indicator waarin ze in de koplopersgroep zitten en 1 punt wanneer ze in de volgersgroep zitten. Dit puntenaantal wordt gedeeld door het totaal aantal haalbare punten (tweemaal het aantal indicatoren waarop de gemeente een score heeft) en omgezet tot een percentage. Gemeente Score Grootste uitdaging Utrecht 75% Huishoudelijk restafval en Zonnestroom Amsterdam 71% Zonnestroom en Huishoudelijk restafval Alkmaar 68% Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit, Milieuzone en Inkoop eigen vervoer Almere 67% Milieuzone, Relatief autogebruik en Green Deal Zero Emission Stadslogistiek (Green Deal ZES) Groningen 67% Milieuzone Ede 64% Milieuzone en Green Deal ZES Lelystad 59% Milieuzone, Green Deal ZES, Green Deal Aardgasvrije Wijken en Relatief autogebruik Delft 55% Inkoop eigen vervoer, Zonnestroom en Energielabels gebouwen Rotterdam 55% Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit, Zonnestroom, Huishoudelijk restafval en Energielabels gebouwen Amersfoort 54% Milieuzone, Inkoop eigen vervoer, Green Deal ZES Tilburg 54% Energielabels gebouwen Breda 50% Inkoop

eigen vervoer, Green Deal ZES en Relatief autogebruik Haarlemmermeer 50% Milieuzone, Green Deal ZES en Uitstoot fijnstof door wegverkeer Roosendaal 50% Inkoop eigen vervoer, Milieuzone, Green Deal ZES en Green Deal Aardgasvrije Wijken Apeldoorn 46% 6 indicatoren waaronder Milieuzone en Green Deal Aardgasvrije Wijken Maastricht 46% 5 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Inkoop eigen vervoer ‘s-Hertogenbosch 46% Green Deal Aardgasvrije Wijken, Green Deal ZES, Relatief autogebruik en Uitstoot fijnstof door wegverkeer Hoorn 45% Aantal (semi)publieke laadpalen, Milieuzone, Green Deal ZES en Green Deal Aardgasvrije Wijken Zwolle 45% Inkoop eigen elektriciteit, Green Deal ZES en Milieuzone Alphen aan den Rijn 42% Inkoop eigen vervoer, Milieuzone, Green Deal ZES en Relatief autogebruik Den Haag 42% 5 indicatoren waaronder Zonnestroom en Green Deal ZES Deventer 42% 6 indicatoren waaronder Uitstoot fijnstof door wegverkeer en Inkoop eigen vervoer Hengelo 42% 6 indicatoren waaronder Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit en Inkoop eigen vervoer Nijmegen 42% Inkoop eigen vervoer, Milieuzone, Uitstoot fijnstof door wegverkeer en Aantal (semi)publieke laadpalen Oss 42% 6 indicatoren waaronder Inkoop eigen vervoer en Relatief autogebruik Zaanstad 42% 6 indicatoren waaronder Inkoop eigen vervoer en Zonnestroom Eindhoven 41% Energielabels gebouwen, Green Deal ZES, Green

Deal Aardgasvrije Wijken en Uitstoot fijnstof door wegverkeer Almelo 38% 7 indicatoren waaronder Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit en Milieuzone Tabel 15 – Scorelijst van gemeenten gebaseerd op hoe vaak ze in de koplopers-, volgers- of achterblijversgroep zitten.46 V oor elke gemeente zijn ook de grootste uitdagingen weergegeven: dit zijn indicatoren waarbij de gemeente in de achterblijversgroep valt. Deze lijst moet niet gezien worden als harde ranking, omdat de indicatoren niet ten opzichte van elkaar zijn gewogen. vervolg tabel ➞ natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 25 Tabel 16 in bijlage 1 geeft een overzicht weer van de scores op iedere indicator per gemeente en Tabel 17 geeft een overzicht van hoogst en laagst scorende gemeenten per indicator. Opvallend is dat gemeenten die hoog scoren vaker ook een ambitieuze doelstelling voor klimaat-, CO2- of energieneutraliteit hebben. De laag scorende gemeenten hebben juist vaak een minder ambitieuze of geen doelstelling voor klimaat-, CO2- of energieneutraliteit. Het lijkt er dus op dat de uitgesproken ambities samenhangen met de duurzaamheid van het beleid en de effecten daarvan in de gemeente, en dus geen dode letter zijn. Ambities op papier zijn in de praktijk dus vaak geen loze beloften, maar zorgen daadwerkelijk voor duurzamer beleid. De koplopers Utrecht en Amsterdam scoren het hoogst.

Utrecht scoort vooral goed omdat het duidelijke, ambitieuze ambities heeft opgesteld en die ook heeft omgezet in beleid: zo scoort het bijvoorbeeld hoog op eigen inkoop van stroom en vervoer en op de milieuzone, maar minder op zonnestroom en energielabels. Dit kan komen door een minder goede ‘startpositie’ door de hoeveelheid oude gebouwen (energielabels) en infrastructuur, de hoge bebouwingsdichtheid en het aandeel hoogbouw (afval en zonnestroom). Dit is ook terug te zien bij de andere grote steden (Amsterdam, Den Haag en Rotterdam), die ook slechter scoren op deze indicatoren. Amsterdam scoort vergelijkbaar met Utrecht op de meeste indicatoren, maar heeft op het gebied van elektriciteitsinkoop en energie-, klimaat of CO2-neutraliteitsambitie een achterstand ten opzichte van Utrecht. Alkmaar scoort goed op inkoop van elektriciteit, energielabels, laadpalen, relatief autogebruik, uitstoot van fijnstof door wegverkeer en als partner van de twee Green Deals. Alkmaar heeft echter nog geen ambitie op energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit opgesteld, heeft nog geen milieuzone en stelt weinig duurzaamheidseisen aan de inkoop van eigen vervoer.

Almere scoort goed op eigen inkoop (van elektriciteit en vervoer), energielabels van gebouwen, huishoudelijk restafval en op ambitie op energie-, klimaat- en CO2-neutraliteit, maar blijft nog achter op het invoeren van een milieuzone en deelname aan de Green Deal ZES. Groningen behaalt een hoge score door vaak in de volgergroep te zitten en in de koplopersgroep te behoren bij inkoop elektriciteit, relatief autogebruik, uitstoot van fijnstof door wegverkeer en als deelnemer van beide Green Deals. Groningen scoort alleen nog slecht op de Milieuzone en scoort goed op inkoop elektriciteit, relatief autogebruik, uitstoot van fijnstof door wegverkeer en als partner van beide Green Deals.

Gemeente Score Grootste uitdaging Enschede 38% 5 indicatoren waaronder Inkoop eigen vervoer Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit Haarlem 38% 7 indicatoren waaronder Inkoop eigen vervoer en Aantal (semi)publieke laadpalen Leeuwarden 38% 6 indicatoren waaronder Energielabels gebouwen en Inkoop eigen elektriciteit V enlo 38% 6 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Relatief autogebruik Schiedam 36% 6 indicatoren waaronder Ambitie energie-, klimaat-, of CO2-neutraliteit en Milieuzone Arnhem 33% 6 indicatoren waaronder Uitstoot fijnstof door wegverkeer en Inkoop eigen elektriciteit Dordrecht 33% 7 indicatoren waaronder Energielabels gebouwen en Huishoudelijk restafval Gouda 33% 6 indicatoren waaronder Green Deal ZES en Aantal (semi)publieke laadpalen Leiden 33% 7 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Green Deal ZES Zoetermeer 33% 7 indicatoren waaronder Zonnestroom en Green Deal ZES Helmond 27% 7 indicatoren waaronder de Green Deal Aardgasvrije Wijken en Milieuzone Sittard-Geleen 27% 7 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Aantal (semi)publieke laadpalen Emmen 25% 7 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Aantal (semi)publieke laadpalen Heerlen 18% 8 indicatoren waaronder Inkoop eigen elektriciteit en Uitstoot fijnstof door wegverkeer natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 26 De achterblijvers

Heerlen, Emmen, Sittard-Geleen en Helmond scoren relatief gezien het minst goed op de twaalf indicatoren. Deze gemeenten scoren laag op de meeste indicatoren. In dit onderzoek is niet gekeken naar de oorzaken, maar wel kan geconstateerd worden dat deze steden ook geen ambitieuze doelstellingen hebben op het gebied van CO2-, energie- of klimaatneutraliteit. Deze gemeenten hebben nog de grootste inhaalslag te maken, willen ze een serieuze bijdrage kunnen leveren aan de verduurzaming van Nederland, en aan de gezondheid van hun inwoners. Daarnaast valt op dat de achterblijvers vaak zelfs het laaghangend fruit niet plukken. Zo kopen de laagst scorende gemeenten vaak geen groene stroom in, ondanks het feit dat dit niet veel duurder hoeft te zijn dan grijze stroom,47 en stellen ze vaak zelfs geen minimale inkoopcriteria aan het eigen vervoer dat ze inkopen, terwijl dit ook geen extra geld hoeft te kosten. Op de indicatoren Milieuzone, Green Deal ZES en Inkoop eigen vervoer scoren veel gemeenten nog laag en is dus nog veel winst te behalen. Verschillende uitdagingen Uit deze quickscan blijkt dat dat verschillende soorten gemeenten verschillende soorten uitdagingen hebben. Maar de koplopers tonen aan dat deze uitdagingen ook vaak overwonnen kunnen worden, door het beleid gericht aan te scherpen en ambitieuze doelstellingen te formuleren.

Zo hebben grote steden andere duurzaamheidsuitdagingen dan kleine: ze scoren beter op milieuzones, laadpalen voor elektrische auto’s en het gebruik van fiets en ov, en scoren kleinere steden weer beter op het aantal zonnepanelen en het huishoudelijk afval. Dit verschil komt waarschijnlijk voort uit een andere ruimtelijke planning: in grote steden is er weinig dakoppervlak voor zonnepanelen en weinig ruimte voor afvalcontainers, terwijl daarvoor juist wél de ruimte is in kleinere steden. Opvallend is dat Amsterdam en vooral Utrecht hoger scoren dan Rotterdam en Den Haag, ondanks het feit dat ze als grote stad dezelfde uitdagingen ondervinden. Rotterdam en Den Haag scoren net zoals Utrecht en Amsterdam laag op energielabels van gebouwen en huishoudelijk restafval, maar scoren daarnaast ook minder hoog op inkoop van elektriciteit en vervoer, ambities voor energie-, klimaat- en CO2-neutraliteit en deelname aan de Green Deal ZES. 47) http://www.greenpeace.nl/2016/Nieuwsberichten/Klimaat--Energie/Gemeenten-bezondigen-zich-massaal-aan- kolenstroom/ natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 27 5 Aanbevelingen Uit de resultaten van deze quickscan blijkt dat bepaalde gemeenten beter scoren op duurzaamheid dan andere. De best presterende gemeenten hebben hun streven om klimaatneutraal te worden, om een gezondere stad te worden, ook echt in maatregelen omgezet.

Met de snel toenemende urgentie om klimaatverandering tegen te gaan hebben alle gemeenten, ook de koplopers, werk voor de boeg om echt duurzaam te worden. Uit deze quickscan blijkt dat gemeenten met ambitieuze doelstellingen deze ook vaak in ambitieus beleid omzetten. Deze gemeenten scoren ook gemiddeld hoger op de andere indicatoren. Dit kan komen doordat die doelstellingen ze een kader bieden om specifieke maatregelen in te voeren. De eerste stap om duurzamer te worden, is dus het opstellen van ambitieuze doelstellingen en deze vervolgens omzetten in beleid. Daarbij is het goed om te analyseren welke aspecten extra aandacht behoeven. Om op de specifieke indicatoren die onderzocht zijn in deze quickscan verbetering te realiseren, wordt u verwezen naar Hoofdstuk 3, waar per indicator aanbevelingen genoemd zijn. In dit hoofdstuk presenteert Natuur & Milieu aanbevelingen die verder gaan dan de twaalf onderzochte indicatoren en een verbetering kunnen realiseren op de volgende brede thema’s: klimaat- en energiebeleid, gebouwde omgeving, mobiliteit en circulariteit. Daarnaast vertellen we hoe deze doelen elkaar kunnen versterken als deze worden verwerkt in de Omgevingswet, die de komende jaren van kracht gaat worden en een belangrijk instrument kan zijn voor verduurzaming.

Door deze aanbevelingen ter harte te nemen, kan een gemeente toewerken naar een leefbare, bereikbare, duurzame en gezonde stad. Klimaat- en energiebeleid Natuur & Milieu adviseert iedere gemeente een ambitie te formuleren voor het opwekken van duurzame energie in de gemeente (zie ook indicator 10). Hierbij gaat het vooral om zonne-energie, aardwarmte (geothermie) en windenergie. Eigen grond of eigen gebouwen kunnen hierbij een voorbeeldrol vervullen. Daarnaast (naast de aanbevelingen genoemd bij indicatoren 1 en 4) is een ambitie voor energiebesparing raadzaam. Belangrijk is om deze concreet te maken voor de sectoren waarop de gemeente directe invloed heeft (woningbouwcorporaties, eigen bedrijfsvoering en eigen inkoop, bedrijven en organisaties binnen de reikwijdte van de Wet milieubeheer, warmtegebruik per wijk). Gebouwde omgeving In de gebouwde omgeving gaat een warmtetransitie plaatsvinden. Aardgas wordt uitgefaseerd en alternatieve warmtebronnen worden geïntroduceerd. Deze transitie wordt makkelijker als de warmtevraag gereduceerd wordt, wat bereikt kan worden door het toepassen van isolerende maatregelen in de schil van gebouwen. Hierin kunnen gemeenten een actieve rol vervullen door (naast de aanbevelingen genoemd bij indicatoren 5 en 11) de volgende acties te ondernemen. Gemeenten met nieuwbouwplannen staan voor de uitdaging aardgasloze nieuwbouw te realiseren.

Het nieuwe regeerakkoord is hierover duidelijk: ‘Aan het eind van de kabinetsperiode zullen nieuwe woningen en andere nieuwe gebouwen in de regel niet meer op gas verwarmd worden.’ Bij aanbesteding, vergunningsverlening voor de bouw en via warmteplannen en -beleid kan dit worden afgedwongen. Met woningbouwcorporaties kunnen in de prestatieafspraken ook afspraken gemaakt worden over besparing, gasloze woningen en verduurzaming van de warmte. Dit kan zowel voor nieuwbouw als voor bestaande bouw. Gemeenten zullen per wijk een warmteplan gaan maken waarin bepaald wordt wanneer de wijk van het gas af gaat, welke alternatieve warmtebronnen beschikbaar zullen zijn en welke instrumenten ingezet worden voor het verwarmen van gebouwen en tapwater. Gemeenten met plannen voor uitbreiding van bestaande of nieuwe warmtenetten zullen ook de duurzaamheid, het beheer en de leveringszekerheid van de warmte moeten meewegen in hun beslissingen. Niet alle restwarmte is duurzaam en niet alle bedrijven zullen blijven voortbestaan in een verduurzamende wereld (bijvoorbeeld kolencentrales). natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 28 Mobiliteit V oor het klimaat, de gezondheid en de bereikbaarheid van steden is een ingrijpende verandering in het verkeer en vervoer nodig.

Het gaat om de overgang van vervuilende fossiele brandstoffen naar elektrische voertuigen, naar meer deelmobiliteit, meer ruimte voor de fiets en hoogwaardig openbaar vervoer. De laadinfrastructuur wordt daarbij steeds meer verweven met het energiesysteem door slim laden en de inzet van accu’s als buffercapaciteit. Centraal doel zou moeten zijn om in 2025 in de stad uitsluitend emissievrije voertuigen te hebben. Gemeentelijk beleid is cruciaal voor de overgang naar een schoon mobiliteitssysteem. Zo kan de groei in elektrische auto’s, bestelbusjes en vrachtwagens niet zonder een snelle toename van slimme laadpalen en snelladers. Daarnaast kunnen gemeenten grote winst boeken door in te zetten op: het creëren van ruimte voor de fiets, hoogwaardig ov, het weren van vervuilende voertuigen met milieuzones, gedifferentieerde parkeertarieven en -vergunningen met voordeel voor zero-emissie, en slimme stedelijke ontwikkeling. De ruimtelijke inrichting is niet op korte termijn te veranderen, maar kies bij herontwerpen en bestemmen van stedelijke gebieden voor compacte steden en slim locatiebeleid. De gemeente zou hierin zelf ook het voortouw moeten nemen, door in alle eigen aanbestedingen schone voertuigen en bouwmachines te vragen.

Circulaire economie In het algemeen bevelen wij gemeenten aan om het niet te houden bij afvalbeleid alleen (waarvoor de aanbevelingen bij indicator 9 genoemd staan). Circulaire economie gaat over zuiniger omgaan met grondstoffen in het algemeen. Bijvoorbeeld door spullen een tweede leven te geven via tweedehands verkoop, of door het repareren van spullen makkelijker te maken. Als gemeente kun je Repaircafés, kringloopwinkels en milieustraten ruim baan geven en dicht bij elkaar in de buurt organiseren. Burgers wordt het dan makkelijk gemaakt om spullen eerst bij de kringloop aan te bieden voordat ze naar de milieustraat gaan. De gemeente zal een belangrijke rol gaan spelen in het sluiten van de regionale en nationale grondstofkringlopen. Dit betekent dat de gemeente er nu voor moet zorgen om ook bij de invulling van de klimaatambitie niet afhankelijk te raken van schaarse grondstoffen. Met name biomassa (groen gas en pellets) kan niet grootschalig worden ingezet voor de verwarming van de gebouwde omgeving en de opwekking van elektriciteit. Omgevingswet Alle bovenstaande aanbevelingen voor beleid kunnen tezamen worden toegepast in de Omgevingswet. In 2021 treedt de Omgevingswet48 in werking. Deze nieuwe wet is niet alleen gericht op vereenvoudiging van bestaande regels, maar ook op het bereiken van een goede omgevingskwaliteit, met het oog op duurzame ontwikkeling.

Hierdoor kan het een goed instrument zijn om ambities en beleid aan op te hangen. Gemeenten krijgen meer verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Ze moeten een omgevingsvisie opstellen (een strategische visie voor de lange termijn voor de gehele fysieke leefomgeving) en een omgevingsplan voor de hele gemeente (de opvolger van het bestemmingsplan, met een bredere reikwijdte dan ruimtelijke ordening). In de omgevingsvisie kunnen gemeenten hun ambities op het terrein van omgevingskwaliteit, energie en duurzaamheid formuleren, zoals een ambitie om binnen een bepaalde tijd klimaatneutraal te zijn. In het omgevingsplan kunnen ze concrete regels opnemen om die ambities te verwezenlijken. V oor luchtkwaliteit kan een gemeente bijvoorbeeld omgevingswaarden opnemen die strenger zijn dan de landelijke luchtkwaliteitseisen, om ervoor te zorgen dat de lucht lokaal schoner wordt en minder mensen ziek maakt. Een ruimtelijke inrichting van de stad die autogebruik afremt en wandelen en fietsen bevordert, is een van de mogelijkheden om klimaat- en luchtkwaliteitsbeleid handen en voeten te geven. Natuur & Milieu beveelt gemeenten aan om zo snel mogelijk een omgevingsvisie vast te stellen met ambitieuze en heldere doelstellingen voor duurzaamheid, en daaraan in het omgevingsplan concreet uitwerking te geven.

48) Staatsblad 2016, 156 natuur & Milieu | | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten | 29 Bijlage 1 overzichten scores per gemeente en per indicator Tabel 16 – Overzicht per gemeente bij welke indicatoren zij in de koplopers-, volgers- of achterblijversgroep valt, respectievelijk weergegeven in de kleuren groen, geel en rood. Wanneer dit door de kwantitatieve aard van de data mogelijk was, is er een rank aangegeven bij de gemeente, in de andere gevallen is het criterium gegeven waardoor de gemeente in een bepaalde groep is ingedeeld. 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. | 7. | 8. | 9. | 10. | 11. | 12.

Gemeente | S co re | Inkoop | Milieuzone | Inkoop | Zonne- | Energie- | Aantal | Relatief | Uitstoot | Huis- | Ambitie | Green | Green eigen | eigen | stroom | labels van | (semi) | aut o - | fijnstof | houdelijk | energie-, | Deal | Deal Zero elektrici- | ve r vo e r | ge b ouwe n | publieke | gebruik | door weg- | restafval | klimaat- | Aardgas- | Emission t e it | laadpalen | verkeer | of CO 2- | vrije | St a d s - voor elek- | neutrali- | W ij ke n | logistiek trische | t e it aut o ’s Alkmaar | 68% | Groen | Geen | 20 | 21 | 14 | 14 | 11 | 5 | - | - | Partij | Ja Almelo | 38% | Groen | Geen | 26 | 12 | 18 | 37 | 21 | 9 | 16 | - | Geen | Ne e Almere | 67% | Groen | Geen | 3 | 17 | 1 | 15 | 30 | 7 | 13 | 2022 | Partij | Ne e Alphen aan den Rijn | 42% | Geel | Geen | 30 | 18 | 48 | 10 | 40 | 14 | 19 | 2050 | Partner | Ne e Amersfoort | 54% | Groen | Geen | 23 | 28 | 11 | 7 | 27 | 20 | 25 | 2030 | Partner | Ne e Amsterdam | 71% | Geel | U it ge b re id | 4 | 39 | 28 | 2 | 4 | 6 | 38 | 2040 | Partij | Ja Apeldoorn | 46% | Groen | Geen | 11 | 16 | 13 | 17 | 32 | 31 | 4 | 2047 | Geen | Ne e Arnhem | 33% | Rood | Vrachtverkeer | 27 | 32 | 24 | 6 | 22 | 33 | 29 | 2050 | Geen | Ja B re d a | 50% | Groen | Vrachtverkeer | 15 | 24 | 20 | 9 | 33 | 21 | 10 | 2044 | Partner | Ne e Delft | 55% | Geel | Vrachtverkeer | 24 | 36 | 42 | 21 | 1 | 3 | - | 2050 | Partij | Ja Den Haag | 42% |

Geel | Vrachtverkeer | 25 | 40 | 34 | 5 | 7 | 15 | 40 | 2040 | Partij | Ne e Deventer | 42% | Groen | Geen | 12 | 3 | 27 | 27 | 31 | 35 | 1 | 2030 | Geen | Ja Dordrecht | 33% | Groen | Geen | 21 | 33 | 40 | 11 | 13 | 23 | 32 | 2050 | Geen | Ne e E de | 64% | Groen | Geen | - | 10 | 12 | 19 | 14 | 2 | 18 | 2050 | Partner | Ne e Eindhoven | 41% | Groen | Vrachtverkeer | - | 26 | 36 | 16 | 10 | 36 | 15 | 2045 | Geen | Ne e Emmen | 25% | Rood | Geen | 7 | 2 | 15 | 42 | 41 | 25 | 31 | 2050 | Geen | Ne e Enschede | 38% | Groen | Geen | 28 | 13 | 16 | 41 | 20 | 22 | 23 | - | Partner | Ja G oud a | 33% | Geel | Geen | 18 | 34 | 8 | 39 | 8 | 16 | 28 | 2040 | Partner | Ne e natuur & Milieu | | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten | 30 1. | 2. | 3. | 4. | 5. | 6. | 7. | 8. | 9. | 10. | 11. | 12.

Gemeente | S co re | Inkoop | Milieuzone | Inkoop | Zonne- | Energie- | Aantal | Relatief | Uitstoot | Huis- | Ambitie | Green | Green eigen | eigen | stroom | labels van | (semi) | aut o - | fijnstof | houdelijk | energie-, | Deal | Deal Zero elektrici- | ve r vo e r | ge b ouwe n | publieke | gebruik | door weg- | restafval | klimaat- | Aardgas- | Emission t e it | laadpalen | verkeer | of CO 2- | vrije | St a d s - voor elek- | neutrali- | W ij ke n | logistiek trische | t e it aut o ’s Groningen | 67% | Groen | Geen | 9 | 27 | 19 | 24 | 3 | 13 | 14 | 2035 | Partij | Ja Haarlem | 38% | Geel | Geen | 31 | 37 | 39 | 34 | 18 | 19 | 37 | 2030 | Partij | Ja Haarlemmermeer | 50% | Geel | Geen | 6 | 14 | 3 | 1 | 24 | 38 | 17 | 2040 | Partner | Ne e Heerlen | 18% | Rood | Geen | - | 15 | 41 | 38 | 39 | 37 | 9 | 2040 | Geen | Ne e Helmond | 27% | Groen | Geen | - | 29 | 9 | 31 | 36 | 32 | 22 | 2045 | Geen | Ne e Hengelo | 42% | Groen | Geen | 13 | 9 | 21 | 29 | 12 | 30 | 6 | - | Partner | Ne e Hoorn | 45% | Groen | Geen | - | 23 | 4 | 32 | 28 | 12 | 24 | 2040 | Geen | Ne e Leeuwarden | 38% | Rood | Geen | 2 | 5 | 30 | 23 | 19 | 41 | 21 | - | Partij | Ne e L e ide n | 33% | Rood | Vrachtverkeer | 19 | 38 | 35 | 12 | 2 | 34 | 34 | 2050 | Partij | Ne e L e ly s t a d | 59% | Groen | Geen | - | 4 | 2 | 13 | 29 | 8 | 20 | 2025 | Geen | Ne e Maastricht | 46% | Rood | Vrachtverkeer | 16 |

22 | 33 | 35 | 15 | 40 | 2 | 2030 | Partij | Ja Nijmegen | 42% | Geel | Geen | 29 | 25 | 22 | 33 | 16 | 42 | 3 | 2045 | Partij | Ja Oss | 42% | Geel | Geen | 17 | 11 | 5 | 30 | 42 | 10 | 12 | 2045 | Geen | Ne e Roosendaal | 50% | Groen | Geen | 32 | 7 | 10 | 28 | 26 | 26 | 7 | 2050 | Geen | Ne e Rot te rd a m | 55% | Geel | U it ge b re id | - | 42 | 29 | 4 | 6 | 18 | 39 | - | Partij | Ja Schiedam | 36% | Geel | Geen | - | 41 | 37 | 25 | 9 | 4 | 36 | - | Partij | Ne e ‘s-Hertogenbosch | 46% | Geel | Vrachtverkeer | 5 | 19 | 7 | 8 | 38 | 39 | 26 | 2050 | Geen | Ne e Sittard-Geleen | 27% | Rood | Geen | - | 8 | 23 | 36 | 35 | 29 | 5 | 2040 | Geen | Ne e Tilburg | 54% | Geel | Vrachtverkeer | 8 | 20 | 31 | 20 | 17 | 28 | 11 | 2045 | Partner | Ja Utrecht | 75% | Groen | U it ge b re id | 1 | 31 | 26 | 3 | 5 | 17 | 33 | 2030 | Partij | Ja Venlo | 38% | Rood | Geen | 10 | 6 | 17 | 40 | 37 | 24 | 8 | 2030 | Geen | Ne e Z a a nstad | 42% | Groen | Geen | 22 | 30 | 38 | 26 | 25 | 1 | 35 | 2020 | Partij | Ne e Zoetermeer | 33% | Geel | Geen | 14 | 35 | 32 | 22 | 34 | 11 | 30 | 2030 | Partij | Ne e Zwo l l e | 45% | Rood | Geen | - | 1 | 6 | 18 | 23 | 27 | 27 | 2050 | Partner | Ja natuur & Milieu | | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten | 31 Tabel 17 - De top 5 en laagste 5 van elke indicator in dit rapport.

Bij indicatoren waarbij geen ranglijst gemaakt kon worden op basis van kwantitatieve data zijn alle koplopers of achterblijvers weergegeven, mits dat een groep van kleiner dan 7 is. Indicator | To p | 5 | Laagste 5 1. Inkoop eigen elektriciteit | 19 gemeenten | 9 gemeenten 2. Milieuzone | •Amsterdam | 30 gemeenten •Rotterdam •Utrecht 3. Inkoop eigen vervoer | •Utrecht | •Roosendaal •Leeuwarden | •Haarlem •Almere | • | Alphen aan den Rijn •Amsterdam | •Nijmegen •’s-Hertogenbosch | •Enschede 4. Zonnestroom | •Zwolle | •Rotterdam •Emmen | •Schiedam •Deventer | • | Den Haag •Lelystad | •Amsterdam •Leeuwarden | • Leide n 5. Energielabels gebouwen | •Almere | •Delft •Lelystad | •Heerlen •Haarlemmermeer | •Dordrecht •Hoorn | •Haarlem •Oss | •Zaanstad 6. | Aantal (semi)publieke laadpalen voor | •Haarlemmermeer | •Oss elektrische auto’s | •Amsterdam | •Emmen •Utrecht | • | Alphen aan den Rijn •Rotterdam | •Heerlen • | Den Haag | •´s-Hertogenbosch 7. Relatief autogebruik | •Delft | •Sittard-Geleen • Leide n | •Oss •Groningen | •Breda •Amsterdam | •Emmen •Utrecht | •Helmond 8. Uitstoot fijnstof door wegverkeer | •Zaanstad | •Nijmegen •ede | •Leeuwarden •Delft | •Maastricht •Schiedam | •’s-Hertogenbosch •Alkmaar | •Haarlemmermeer 9. Huishoudelijk restafval | •Deventer | • | Den Haag •Maastricht | •Rotterdam •Nijmegen | •Amsterdam •Apeldoorn | •Haarlem •Sittard-Geleen | •Schiedam 10.

| Ambitie energie-, klimaat- of CO2- | 10 gemeenten | •Alkmaar ne ut ra l ite it | •Almelo •Enschede •Leeuwarden •Rotterdam •Schiedam 11. Green Deal Aardgasvrije Wijken | 16 gemeenten | 16 gemeenten 12. Green Deal Zero Emission Stadslogistiek | 14 gemeenten | 29 gemeenten natuur & Milieu | | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten | 32 Bijlage 2 verantwoording en uitleg data In de volgende sectie wordt, indien relevant, beschreven waar de data voor de verschillende indicatoren vandaan komen, met welke methode ze zijn verzameld en welke bewerkingen er nog op zijn gedaan. 1: Inkoop eigen elektriciteit Kenniscentrum SOMO onderzocht in opdracht van Greenpeace waar gemeenten hun stroom inkopen en of die van hernieuwbare bronnen komt.49 Voor deze indicator is gebruikgemaakt van de status van inkoop van de gemeenten50 op 1 januari 2018. In dit rapport zijn de meest recente data gebruikt van de interactieve kaart op de website petitiestarter.nl, zoals die waren op 1 november 2017. SOMO gebruikte voor het onderzoek publieke aanbestedingen van gemeenten voor hun stroomcontract; deze zijn te vinden in de database EU Tenders Electronic Daily (TED). Daarnaast zijn alle gemeenten in het onderzoek benaderd door Greenpeace, om te vragen bij welke energieleverancier zij stroom afnemen, waar die stroom vandaan komt en of zij daarbij gebruikmaken van Garanties van Oorsprong (GVO’s).

Tabel 18 geeft de classificatie van het Greenpeace-onderzoek weer. Deze classificatie is in deze quickscan vereenvoudigd van vijf naar drie categorieën: in de groene categorie kopen de gemeenten groene stoom in bij een leverancier die met zijn bedrijfsvoering de verduurzaming van de elektriciteitsmarkt bevordert. De gele categorie betekent dat de gemeente wel groene stroom inkoopt, maar bij een leverancier die met zijn bedrijfsvoering de verduurzaming van de elektriciteitsmarkt niet bevordert. De achterblijvende gemeenten vallen in de categorie rood; hierbij koopt de gemeente grijze stroom in bij een leverancier die met zijn bedrijfsvoering de verduurzaming van de elektriciteitsmarkt niet bevordert. Tabel 18 – Classificatie van stroominkoop van gemeenten.

Garantie van | Elektriciteits- | Classificatie in | Classificatie in dit Oorsprong (GVO) | leve ra nc ie r | Greenpeace rapport | rapport Goed | Voorloper | Groen | Koplopers (groen) Slecht/geen | Voorloper | Lichtgroen | Koplopers (groen) Goed | Volger/vervuiler | Geel | Volgers (geel) Slecht | Volger/vervuiler | Oranje | Achterblijvers (rood) Geen | Volger/vervuiler | Rood | Achterblijvers (rood) 2: Milieuzone Deze data zijn afkomstig van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.51 Aanvullende data over uitgebreide milieuzones van Amsterdam, Utrecht en Rotterdam zijn gevonden via de respectievelijke websites van de gemeenten. Peildatum is 16 januari 2018. 3: Inkoop eigen vervoer Data gebruikt voor deze indicator komen van onderzoek van Natuur & Milieu naar aanbestedingen van gemeenten voor doelgroepenvervoer52 en voor het eigen wagenpark53, 54. Deze werden beoordeeld op hun effect op luchtkwaliteit en klimaat. Het onderzoek van Natuur & Milieu vergeleek de aanbestedingen met landelijke richtlijnen voor duurzaam aanbesteden (PIANOo). Er werd bijvoorbeeld bekeken of er in de aanbestedingen om schone of zero-emissie (elektrische) voertuigen werd gevraagd. 49) | Hartlief, I. & Kiezebrink, V. (2016). Kortsluiting op de groene energiemarkt. 50) | Greenpeace, ‘Hoe scoort jouw gemeente?’ https://www.petitiestarter.nl/media.

Laatst geraadpleegd op 1-2-2018 51) | www.milieuzones.nl. Website van ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. 52) | Doelgroepenvervoer is er voor diegenen die geen auto, bus of trein kunnen gebruiken. Voorbeelden zijn Wmo- vervoer en leerlingenvervoer met taxibusjes. 53) | Natuur & Milieu. (2016). Benchmark Duurzaam Inkopen van Vervoer. https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/ uploads/2017/02/NM-Benchmark-Duurz-Ink-Vervoer-261016-4-ia.pdf 54) | Natuur & Milieu. (2017). Benchmark Duurzaam Inkopen van Vervoer. https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/ uploads/2017/11/171120-Rapport-Gemeentebenchmark-duurzaam-inkopen-vervoer.pdf natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 33 55) Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/ 56) Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/ 57) CROW, 2017. Databestand dashboards : Duurzaamheidsscore. https://www.crow.nl/documents/ databestanddashboards 58) CBS, ‘Onderzoek verplaatsingen in Nederland’ https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/ onderzoeksomschrijvingen/korte-onderzoeksbeschrijvingen/onderzoek-verplaatsingen-in-nederland--ovin-- 59) http://emissieregistratie.nl/erpubliek/bumper.nl.aspx 60) Rijkswaterstaat. Afvalmonitor database.

https://afvalmonitor.databank.nl/ 4: Zonnestroom De data over zonnestroom per inwoner zijn uit 2015 en verkregen via de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat.55 De data over de totale opwek van zonnestroom binnen gemeenten uit de Klimaatmonitor komt uit negen verschillende bronnen. Deze geven een goed beeld van het geïnstalleerd vermogen in de gemeenten. Het werkelijke vermogen kan hoger liggen omdat het niet verplicht is geïnstalleerde zonnepanelen te melden bij het PIR (Productie Installatie Register van netbeheerders). 5: Energielabels gebouwen Data over energielabels van gebouwen gaan over de situatie in de tweede helft van 2016 en zijn afkomstig van de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat.56 Het gaat hier om definitief gemaakte energielabels en niet om voorlopig toegewezen energielabels. 6: Aantal (semi)publieke laadpalen voor elektrische auto’s De data gaan over de eerste helft van 2017 en zijn afkomstig van de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. 7: Relatief autogebruik De data zijn afkomstig van CROW en gebaseerd op onderzoek van CBS57. CBS voert jaarlijks het Onderzoek V erplaatsingen in Nederland uit.58 Hierin wordt respondenten gevraagd één dag bij de houden hoe ver ze met welk vervoermiddel reizen. In dit rapport is een gemiddelde van de data uit dit onderzoek uit 2012-2015 weergegeven.

De data geeft het relatieve autogebruik weer door het aantal gereisde autokilometers van inwoners uit de gemeente te delen door het totaal aantal gereisde kilometers. Peildatum voor deze indicator is januari 2018. 8: Uitstoot fijnstof door wegverkeer De data zijn afkomstig van de nationale emissieregistratie59 en komen uit 2016. Hierbij zijn alleen de emissies naar lucht van PM2.5 van wegverkeer binnen de bebouwde kom meegenomen. Deze zijn vervolgens opgeteld per gemeente. 9: Huishoudelijk restafval De data zijn verzameld door CBS en gepubliceerd in de Afvalmonitor van Rijkswaterstaat60 en komen uit 2016. V oor de data zoals weergegeven in de resultaten werd de volgende berekening uitgevoerd: de data voor totaal huishoudelijk afval na (na)scheiding wordt berekend door het aangeboden fijn en grof huishoudelijk restafval bij elkaar op te tellen en daar vervolgens het nagescheiden afval (nagescheiden kunststof uit sorteerinstallatie) van af te trekken. 10: Ambitie energie-, klimaat- of CO2-neutraliteit V oor elke gemeente is via internetzoekopdrachten achterhaald of zij een doelstelling hebben om hun gemeente energie-, klimaat- of CO2-neutraal te maken. V oor zover mogelijk zijn alleen officiële documenten of webpagina’s zelf van de gemeente als bron gebruikt.

Door deze methode kan het mogelijk zijn dat doelstellingen inmiddels geschrapt zijn door de gemeente of dat ze gemist zijn omdat ze niet publiekelijk zichtbaar waren. V oor de volledige lijst van bronnen, zie tabel hieronder. natuur & Milieu | Quickscan duurzaamheid nederlandse gemeenten 34 11: Green Deal Aardgasvrije Wijken Lijst van partijen en partners is afkomstig van Greendeals.nl. De peildatum was 1 november 2017. 12: Green Deal Zero Emission Stadslogistiek De lijst van deelnemers is afkomstig van www.greendealzes.nl, geraadpleegd op 1 november 2017. Alkmaar Almelo Almere Alphen aan den Rijn Amersfoort Amsterdam Apeldoorn Arnhem Breda Delft Den Haag Deventer Dordrecht Ede Eindhoven Emmen Enschede Gouda Groningen Haarlem Haarlemmermeer Heerlen Helmond Hengelo Hoorn Leeuwarden Leiden Lelystad Maastricht Nijmegen Oss Roosendaal Rotterdam Schiedam 's-Hertogenbosch Sittard-Geleen Tilburg Utrecht V enlo Zaanstad Zoetermeer Zwolle Tabel 19 – Bronnen waarin de ambities van gemeenten om energie-, klimaat- of CO2-neutraal te worden staan beschreven. Indien er geen bron staat vermeld is niet bekend of deze gemeente een vastgelegde en uitgesproken ambitie heeft op dit gebied. Colofon Uitgave Natuur & Milieu Februari 2018 Utrecht Tekst en inhoud Natuur & Milieu Vormgeving DeUitwerkStudio Eindredactie Teitler Tekst