Nederlandse vertaling ChatGPT Final Report Nieuw Vossemeer nl.pdf

Abonneer u op DeepL Pro om grotere bestanden te vertalen. Meer informatie vindt u op www.DeepL.com/pro.

5-7-2020 LUP-60309: Atelier Landschapsarchitectuur en Planning

HERSBACH, N. SCHAMPERS, T.

| |

970228330110 971221731090

VERSTOEP, T.

|

961211884100

VOSKAMP, E.

|

950911909090

Leefbaarheid in Nieuw-Vossemeer

Een dorp herdefiniëren Wageningen Universiteit & Onderzoek

INLEIDING.............................................................................................................................................................................................4 OPDRACHT: LEEFBAARHEID IN NIEUW-VOSSEMEER .....................................................................................................................6 PROBLEEMSTELLING ............................................................................................................................................................................7 THEORETISCH KADER ..........................................................................................................................................................................8 LEEFBAARHEID ....................................................................................................................................................................................8 Kernbegrippen van leefbaarheid ....................................................................................................................................................8 RECREATIE...........................................................................................................................................................................................9 MAATSCHAPPELIJKE RELEVANTIE: EEN VERANDERING VAN

VOORZIENINGEN...........................................................................11 ANALYSE .............................................................................................................................................................................................12 TOEGANKELIJKHEID EN LOCATIE ..............................................................................................................................................................12 Toegankelijkheid auto....................................................................................................................................................................12 Openbaar vervoer .........................................................................................................................................................................12 Bereikbaarheid met de fiets ..........................................................................................................................................................13 Woon-werkverkeer ........................................................................................................................................................................13 DEMOGRAFIE

.....................................................................................................................................................................................13 Prognose voor bevolkingsgroei ....................................................................................................................................................14 Vraag naar huisvesting.................................................................................................................................................................14 KERNBEGRIPPEN VAN LEEFBAARHEID ....................................................................................................................................................15 Sociale dynamiek ..........................................................................................................................................................................15 Natuur en milieu...........................................................................................................................................................................15 Veiligheid......................................................................................................................................................................................15

Voorzieningen...............................................................................................................................................................................16 RECREATIEMOGELIJKHEDEN IN EN ROND NIEUW-VOSSEMEER ..................................................................................................................17 Natuurlijk zwembad......................................................................................................................................................................17 Sunclass recreatiepark ..................................................................................................................................................................17 Lokaal wandelen/fietsen .............................................................................................................................................................18 FINANCIËLE ANALYSE ..........................................................................................................................................................................19 HISTORISCHE ANALYSE ........................................................................................................................................................................19 SWOT-ANALYSE

...............................................................................................................................................................................21 VISIE: LEEFBAARHEID IN NIEUW-VOSSEMEER HERDEFINIËREN ..............................................................................................22 PRINCIPES...........................................................................................................................................................................................24 MASTERPLAN: STAPPEN NAAR DE TOEKOMST .............................................................................................................................26 DE ONTWIKKELINGSAS...........................................................................................................................................................................26 PRINCIPES VERTALEN NAAR INTERVENTIES .............................................................................................................................................27 INTERVENTIES ..................................................................................................................................................................................28 RIETKREEK

........................................................................................................................................................................................28 CARNAVAL MAGAZIJN ..........................................................................................................................................................................29 AANLEG VAN NIEUWE WANDEL- EN FIETSPADEN .....................................................................................................................................29 HUISVESTING .....................................................................................................................................................................................30 TUNNEL .............................................................................................................................................................................................31 TOEKOMSTIGE WONINGEN OP VOORMALIG SUNCLASS PARK ....................................................................................................................31 TERRAS NAAST DE MOLEN .....................................................................................................................................................................32 WATERKANT

......................................................................................................................................................................................33 ...........................................................................................................................................................................................................34 WACHTTOREN....................................................................................................................................................................................34 DE AANLEGPLAATS VAN DE OUDE VEERBOOT ..........................................................................................................................................34 BOTTOM-UP INITIATIEVEN ORGANISEREN ....................................................................................................................................35 CONCLUSIE.........................................................................................................................................................................................37 DISCUSSIE EN AANBEVELING............................................................................................................................................................37 REFERENTIES

....................................................................................................................................................................................39

2

Inleiding Nieuw-Vossemeer is een klein dorp van 2300 inwoners in Noord-Brabant, op de grens van de provincie Zeeland. Het maakt deel uit de gemeente Steenbergen, een stad in de buurt. Het Schelde-Rijnkanaal, een kanaal dat intensief wordt gebruikt voor vrachtvervoer, vormt de grens tussen Nieuw-Vossemeer en zijn tegenhanger Oud-Vossemeer. Vanwege de vruchtbare kleigronden in het gebied wordt veel van de omgeving gebruikt voor intensieve landbouw. Deze akkers bieden werk aan veel arbeidsmigranten uit Oost-Europa en meer dan 70 huishoudens van deze arbeiders zijn gehuisvest in het nabijgelegen voormalige recreatiepark Sunclass.

Figuur 1: Nieuw-Vossemeer, centraal op deze foto, wordt omringd door opvallend veel groene (en blauwe) landschappen. Bron: Bingmaps.com

In de afgelopen tien jaar is het recreatieve bezoek aan het gebied afgenomen. Steeds meer huizen in het Sunclass park zijn opgekocht door landeigenaren om er arbeidsmigranten te huisvesten (Ouhajji, 2017). Volgens persoonlijke communicatie met Angelique Schreurs, eigenaar van de naburige camping legde in een persoonlijk gesprek uit: "het gebied lijdt onder verpaupering en het is voor veel mensen grotendeels onaantrekkelijk om hier te wonen en te recreëren". Desondanks heeft de gemeente, om zich te houden aan de landelijke regelgeving voor huisvesting van migranten, uiteindelijk in 2019 besloten dat het bestemmingsplan voor recreatiepark Sunclass huisvesting voor arbeiders blijft (BN De Stem, 2019). Het natuurlijke zwembad, dat naast de camping lag, werd in 2016 ook verwijderd vanwege financiële tekortkomingen. In het voorgaande decennium nam het aantal bezoekers af en de onderhoudskosten veel hoger dan de winst, waardoor het noodgedwongen op een

3

verlies. Tot nu toe heeft dit gebied nog geen nieuwe functie gekregen en de poel is nu overwoekerd door wilde vegetatie. Nieuw-Vossemeer heeft aantrekkelijke recreatieve voorzieningen zien verdwijnen, waardoor de leefbaarheid van het dorp onder druk komt te staan. Al met al staat het dorp voor de vraag hoe het leefbaar en aantrekkelijk kan blijven in het heden en in de toekomst. De raad dorp van Figuur 2: Het natuurlijke zwembadgezien van buiten de omheining. Het hier afgebeelde waterlichaam is tegenwoordig bijna volledig begroeid. Bron: Breda-enalles-eromheen.nl

Nieuw-Vossemeer kwam begin 2020 met een ambitieuze visie om de natuur te behouden en de recreatie te versterken (Peppelaar, 2020). Kerndoel van de visie was het verbeteren van de leefbaarheid van NieuwVossemeer en het weer aantrekkelijk maken van het hele gebied voor zowel inwoners van NieuwVossemeer als bezoekers. Recreatieve voorzieningen waren geen einddoel op zich, maar zouden bijdragen aan het waarborgen van de leefbaarheid door bezoekers aan te trekken en een instroom van zowel financiële middelen als placemaking te creëren.

4

Opdracht: Leefbaarheid in Nieuw-Vossemeer De initiële opdracht, zoals die door onze commissarissen aan ons werd voorgelegd, draaide om het behoud van de leefbaarheid in Nieuw-Vossemeer. De dorpsraad heeft een visie opgesteld met recreatieve voorzieningen in 2020, gericht op het herstellen van de doorstroming van burgers en recreanten door dit gebied. Zij benaderden de WUR met de vraag om inzicht in deze ideeën te realiseren en samenhang te geven, om zo bij te dragen aan de integraliteit van het plan. De belangrijkste obstakels voor de dorpsraad in dit plan waren het gebrek aan financiële middelen en het gebrek aan deskundige inzichten in de materie. Het ontwerp zoals voorgesteld door de dorpsraad ontbeerde financiële steun, aangezien Nieuw-Vossemeer slechts een klein dorp was in een gemeente met een grotere stad aan het hoofd. Echter, zoals ons werd duidelijk gemaakt in onze gesprekken met de dorpsraadleden Annelies van Loenhout en Leon Havermans, had Nieuw-Vossemeer burgers die bereid waren om deel te nemen aan lokale ontwikkelingsprojecten. Voor ons was de ambitie duidelijk aanwezig bij zowel de dorpsraad als de gemeente om substantiële veranderingen door te voeren in het projectgebied. Als projectgroep zijn we begonnen met de analyse van het gebied.

We namen contact op met belangrijke belanghebbenden, waaronder de gemeente Steenbergen, de eigenaar van de nabijgelegen camping en Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat en Waterschap Brabantse Delta. Daarnaast hebben we in de wetenschappelijke literatuur gezocht naar relevante artikelen over het verlies van voorzieningen en leefbaarheid in kleine dorpen in Nederland. Zoals verderop in dit rapport zal worden uitgelegd, wezen onze bevindingen op de onwaarschijnlijkheid dat het perspectief op recreatie zoals gepresenteerd door de dorpsraad erin zou slagen om de leefbaarheid van het dorp te stimuleren. Dit dwong ons om deze aanpak in zijn geheel te heroverwegen. Na het uitvoeren van een SWOT-analyse op onze beoordeling van het dorp en de omgeving tot op dat moment, kwamen we tot de conclusie dat een aanpak gebaseerd op huidige sterke punten en kansen waarschijnlijk veel beter haalbaar was, gezien zowel het verzoek van de dorpsraad als het gebrek aan financiële middelen. Op basis van deze conclusie veranderden we onze kijk op het project als geheel. In plaats van ons te richten op verblijfsrecreatie en bezoekers als centrale oplossing voor het verlies aan leefbaarheid, heroverwogen we de definitie van leefbaarheid en wat het betekende voor dit project. Leefbaarheid was oorspronkelijk het hoofddoel van het project en in ons nieuwe perspectief zou dat zo blijven.

Recreatie speelde echter niet langer een centrale rol in ons ontwerp. In plaats daarvan zou recreatie functioneren als een vaste factor die vergelijkbaar is met bijvoorbeeld de natuurlijke omgeving van het projectgebied of de woonsituatie.

Afbeelding 3: Het stroomdiagram hierboven toont de verandering van perspectief gedurende het project en onze daaruit voortvloeiende nieuwe focus.

5

Probleemstelling Onze SWOT-analyse wees ons eerder op de sterke punten en mogelijkheden van Nieuw-Vossemeer dan op de zwakke punten. In eerste instantie waren we gericht op het compenseren of herstellen van de verloren recreatieve voorzieningen. Dit deden we omdat het oorspronkelijke probleem dat de dorpsraad aangaf, was dat het verlies van de recreatieve voorzieningen leidde tot een afname van de leefbaarheid. Nu wees onze analyse erop dat krachtgerichte interventies zeer goed pasten bij zowel het oorspronkelijke verzoek om de leefbaarheid te herstellen, verwaarlozing tegen te gaan als de financiële context van het project. We herdefinieerden onze belangrijkste onderzoeksvraag in dit project om aan te sluiten bij ons vernieuwde perspectief op het proces van leefbaarheid. "Op welke manier kan Nieuw-Vossemeer zijn sterke punten benutten en zijn toekomst herdefiniëren in termen van leefbaarheid?"

6

Theoretisch kader Leefbaarheid Leefbaarheid is een concept dat vele dimensies bundelt (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). In het algemeen is leefbaarheid de mate waarin onze omgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die de mens stelt (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2015). Daarnaast beschrijft leefbaarheid de aantrekkelijkheid en kwalificatie van een gebied of gemeenschap om hier te werken of wonen (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Om de term leefbaarheid in dit rapport te operationaliseren, is het belangrijk om in de dimensies van leefbaarheid te duiken. Omdat leefbaarheid een breed begrip is, moeten deze dimensies worden ingeperkt tot de dimensies die relevant zijn voor dit rapport. Literatuur laat verschillende hoofdthema's van leefbaarheid zien: het fysieke domein, wonen en voorzieningen, mobiliteit, sociale participatie, cohesie en veerkracht, gezondheid en veiligheid (Ruth & Franklin 2014; WUR, 2018; Gies & Nieuwenhuizen, 2017; P10, 2019). In dit rapport zijn deze thema's beperkt tot vier kernconcepten. Deze concepten omvatten leefbaarheid zoals we die relevant achten voor casus Nieuw-Vossemeer. Het beperken tot slechts vier concepten stelt ons als projectgroep in staat om een eindeloos complex concept als leefbaarheid te hanteren binnen de beperkingen van tijd en capaciteit.

Gezondheid en "fysiek domein" zijn samengevoegd omdat onze benadering van zowel esthetiek als milieueffecten op gezondheid is gebaseerd op het centrale uitgangspunt van het creëren van een groene en natuurlijke omgeving die menselijke interactie ermee ondersteunt. "Huisvesting & voorzieningen" en mobiliteit zijn samengevoegd vanwege hun directe verband met elkaar. Mobiliteit ondersteunt de toegankelijkheid van woningen en voorzieningen, en zonder dergelijke voorzieningen zou er weinig behoefte of vraag naar mobiliteit zijn.

Figuur 4: In dit rapport is leefbaarheid onderverdeeld in vier hoofdaspecten: sociale dynamiek, natuur en milieu, veiligheid en voorzieningen.

Kernbegrippen van leefbaarheid Sociale dynamiek Deze term verwijst naar de verbinding van burgers met elkaar en hun betrokkenheid bij lokale activiteiten en ontwikkelingen. Burgers komen met elkaar in contact door dagelijks face-to-face contact. Door hen te laten deelnemen aan lokale projecten die betrekking hebben op hun gedeelde belangen, kan een gevoel van eigenaarschap ontstaan, waardoor vervolgens een gemeenschapsgevoel wordt gecreëerd (P10, 2019; During et al., 2018). Verder heeft en ontwikkelt een dorpsgemeenschap sociaal kapitaal. De sociale relaties binnen een gemeenschap stellen burgers in staat om toegang te krijgen tot allerlei hulpbronnen, zoals informatie, financiën en mensen die bereid zijn om actief mee te helpen. Dit geeft

7

een dorpsgemeenschap de macht om projecten te ontwikkelen en te onderhouden. De komst van de Nederlandse "Omgevingswet", een wet die zich richt op het openstellen voor burgerinitiatieven, maakt mogelijk om lokale projecten te ontwikkelen zonder voortdurende betrokkenheid van overheidsinstanties. Deze actieve participatie van burgers kan op zijn beurt de sociale cohesie en de bereidheid om nieuwe projecten op te pakken verbeteren (During et al., 2018). Natuur / milieu Natuurlijke kenmerken hebben een positief effect op de leefbaarheid door gezondheidsvoordelen. Een groene omgeving stimuleert fysieke activiteit en kan stress helpen verminderen (Hartig et al., 2014). Groen stimuleert ook sociale interacties als er groene gebieden zijn om andere burgers te ontmoeten en tegen het lijf te lopen. Dit stimuleert weer de sociale dynamiek binnen een bevolkt gebied (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Tot slot draagt een groene omgeving bij aan de esthetiek van het gebied, waardoor het visueel aangenamer wordt voor gebruikers (Klemm, Heusinkveld, Lenzholzer & Van Hove (2015). Het is daarom inherent vruchtbaar om een groene leefomgeving te bevorderen. Veiligheid Leefbaarheid wordt ook beïnvloed door veiligheid en de veiligheidsperceptie van mensen (Balsas, 2004).

Parken en dichte begroeiing worden bijvoorbeeld geassocieerd met angst voor criminaliteit (Jansson et al., 2013; Maruthaveeran en van den Bosh, 2015). In het algemeen heeft een gebrek aan verlichting een negatieve invloed op de ervaren veiligheid (Adams et al., 2009; Troped et al., 2003). Studies tonen aan dat mensen minder fysiek actief zijn in woonwijken als ze geen vertrouwen hebben in de veiligheid van een locatie. In relatie tot het concept van natuur en milieu kan een perceptie van onveiligheid interfereren met een groene omgeving als stimulans voor fysieke activiteit (Evenson et al., 2012, Foster et al., 2016). Een alomtegenwoordig gevoel van veiligheid kan dus bijdragen aan de ervaren leefbaarheid. Voorzieningen Voorzieningen zijn een belangrijke troef voor leefbaarheid. Deze term verwijst naar de beschikbaarheid van huisvesting, scholen, winkels, restaurants en culturele en recreatieve voorzieningen. In relatie tot leefbaarheid is de belangrijkste voorwaarde van dit concept de toegankelijkheid. Dit verwijst naar de relatieve afstand van voorzieningen, in termen van tijd en moeite, in plaats van fysieke afstand (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Als voorzieningen onbereikbaar zijn voor bepaalde mensen, zullen deze mensen het gebied van waaruit ze deze voorzieningen willen bereiken als minder leefbaar ervaren (Gies & Nieuwenhuizen, 2017).

Recreatie In de academische literatuur zijn er veel verschillende definities van recreatie. Er is geen eenduidig antwoord op de vraag: "Wat is recreatie?" Recreatie heeft veel raakvlakken met vrije tijd en toerisme. Deze drie concepten zijn nauw met elkaar verbonden en hebben een aantal intrigerende parallellen (Smith & Godbey, 1991). Lengkeek (1996) suggereert dat "recreatie, vrije tijd en toerisme sociale en historische constructies zijn die in de loop van de tijd van aard en betekenis veranderen, afhankelijk van sociale, politieke, culturele en economische relaties". Een manier om onderscheid te maken tussen deze drie concepten is door ze in te delen in termen van duur en plaats. In het onderstaande model worden verschillende typologieën van vrije tijd, recreatie en toerisme tegenover elkaar gezet vanuit het oogpunt van tijd en ruimtelijk bereik (Lengkeek,

8

1996). Dit geeft verschillende categorieën binnen de begrippen vrije tijd, recreatie en toerisme. In het model bestaat lokale vrijetijdsbesteding voornamelijk uit een geringe hoeveelheid tijd en vindt plaats op lokaal niveau (Hall & Müller, 2004). Brey & Lehto (2007) noemen deze activiteiten dagelijkse recreatie. Deze dagelijkse recreatie activiteiten zijn een belangrijke voorspeller van levenskwaliteit (Russell, 1990). Hall & Müller (2004) laten met hun model zien dat een dagexcursie zich bevindt op de grens van lokale en nationale schaal en rond de duur van een dagdeel tot een hele dag. Een meerdaagse trip op nationaal niveau beweegt zich meer in de richting van toerisme. Dit Figuur 5: Categoriseringen van recreatie, gebaseerd op ruimtelijk model laat zien dat vrije tijd, recreatie en bereik en tijd. Bron: Hall & Müller, (2004) toerisme afhankelijk zijn van de context. Zowel binnen vrije tijd als binnen lokale vrije tijd is het mogelijk om onderscheid te maken. Elementen die onder leisure in steden vallen zijn: ontspanning, sport, cultuur, recreatie en toerisme. In deze vorm ontwikkelt leisure zich naar een vrijetijdseconomie. Deze vrijetijdseconomie bestaat uit vier pijlers. De eerste is recreatie, die is onderverdeeld in recreatie van bewoners en recreatie van bezoekers. De tweede pijler is toerisme, die is onderverdeeld in dagtoerisme en verblijfstoerisme.

De derde pijler zijn de kernactiviteiten, dat zijn: stedentrip, cultuur, podia, museum, horeca, detailhandel, attracties, evenementen en sport- en andere uitingen. De laatste pijler is ondersteunend recreatief medegebruik. Deze bestaat uit de gebouwde omgeving, openbare ruimte, openbaar groen, natuur en water (Jansen-Verbeke, 2003). Naast recreatie in de stad is recreatie en toerisme ook sterk gerelateerd aan natuur. Gebieden met een hoge biodiversiteit en natuur zijn aantrekkelijk voor recreatie omdat de belevingswaarde voor de recreant hoger is (Fontein, et al., 2009). De combinatie van natuur en recreatie heeft verschillende invloeden op het landschap en zijn bewoners. Volgens Kuhlman et al. (2012): "Het verbeteren van de landschappelijke kwaliteit en het creëren van recreatieve voorzieningen zoals wandelpaden en attracties kan niet alleen de vitaliteit van de toeristische sector in het landelijk gebied ten goede komen, maar ook de kwaliteit van leven voor zowel de inwoners als de bezoekers van het gebied. Dit kan op zichzelf al voldoende reden zijn om te investeren in landschap, natuur en recreatie." Recreatie en natuur dragen bij aan de ontwikkeling en instandhouding van de leefbaarheid van zowel mens als natuur.

Daarnaast heeft natuur vaak een positieve invloed op samenwerking, wat bijdraagt aan het maatschappelijk draagvlak voor onderhoud en eventuele uitbreiding van groen. Dit laat zien dat er continu gewerkt moet worden aan de verbinding tussen natuur en recreatie en de kansen die daarbij ontstaan (Veer, et al., 2002). Niet alleen kansen voor natuur en recreatie, maar ook kansen en mogelijkheden voor veranderende, mogelijk krimpende dorpskernen, om de leefbaarheid op peil te houden (Thissen & Loopmans, 2013).

9

Maatschappelijke voorzieningen

relevantie:

Een

verandering

Nieuw-Vossemeer is een voorbeeld van een dorp waarvan de leefbaarheid wordt bedreigd door een verlies aan toegankelijke voorzieningen. Het natuurzwembad is failliet gegaan, de plaatselijke supermarkt staat financieel onder druk en een gebrek aan klanten bedreigt andere kleine ondernemers in Nieuw-Vossemeer. Dit patroon van voorzieningen die kleine dorpen verlaten zien we ook elders (Gies & Nieuwenhuizen, 2017; Niessing, 2017; Steenbekkers, Vermeij, & van Houwelingen, 2017). Dit verlies aan voorzieningen leidt echter niet noodzakelijkerwijs tot een verlies aan leefbaarheid (Gies & Nieuwenhuizen, 2017; Steenbekkers, Vermeij, & van Houwelingen, 2017). Wij stellen voor om de leefbaarheid van kleine dorpen opnieuw te definiëren door de nadruk te leggen op de bestaande sterke punten, in plaats van te proberen zwakke punten, zoals het verlies aan voorzieningen, te compenseren. Een dorp kan meer zijn dan zijn gebreken en moet in ontwikkelingsperspectief niet worden beperkt tot zijn zwakste punt. In het geval van Nieuw-Vossemeer zijn er sterke punten te vinden in en rond het dorp. Ze omvatten een overvloed aan open natuur, een rustige omgeving, relatief betaalbare woningen en het lage misdaadcijfer. Deze elementen samen maken Nieuw-Vossemeer tot een potentieel zeer aantrekkelijke woonlocatie. Voortbouwen op deze eigenschappen bevordert de leefbaarheid, ongeacht de voorzieningen.

Gebruik maken van deze mogelijkheden kan ook in andere contexten een lonende strategie blijken te zijn. Bovendien is leefbaarheid als concept tegenwoordig nog steeds erg omstreden (Gough, 2015; Miller, Witlox & Tribby, 2013). Dit project draagt bij aan het overkoepelende debat over leefbaarheid door een gecontextualiseerde notie van de term toe te passen op een specifiek geval. Een nieuw perspectief op leefbaarheid kan nuttig blijken voor vergelijkbare situaties, waarin dorpen worstelen met de aanpassing aan veranderende patronen in hun voorzieningen en de daaruit voortvloeiende leefbaarheidskwesties (Gies & Nieuwenhuizen, 2017; Steenbekkers, Vermeij, & van Houwelingen, 2017). Oplossingen voor leefbaarheidsvragen zijn sterk afhankelijk van de context, net als leefbaarheid zelf, maar kunnen wel inzicht geven in de mogelijkheden om deze vragen op verschillende schaalniveaus op te lossen. In verband hiermee wijzen Gies en Nieuwenhuizen (2017) erop dat voorzieningen niet helemaal uit dorpen verdwijnen, maar zich verplaatsen naar meer geconcentreerde gebieden zoals steden. Als gevolg daarvan is er geen substantiële schade aan de lokale leefbaarheid in termen van voorzieningen, zolang de bewegende voorzieningen gemakkelijk toegankelijk blijven voor de lokale burgers.

Omgekeerd betekent dit dat groepen die weinig mobiel zijn, zoals ouderen, vooral als ze geen sterk sociaal netwerk hebben, kwetsbaar zijn voor een persoonlijk verlies aan leefbaarheid. Het is daarom belangrijk om ervoor te zorgen dat de veranderingen in voorzieningen dergelijke kwetsbare groepen niet negatief beïnvloeden (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Nieuw-Vossemeer is een goed voorbeeld van een dorp dat met deze uitdaging wordt geconfronteerd, en interventies die helpen dit aspect van leefbaarheid te behouden kunnen relevant blijken voor vergelijkbare gevallen. Alternatieve oplossingen die de mobiliteitsproblemen van minder mobiele groepen mensen omzeilen, kunnen bijvoorbeeld worden toegepast in vergelijkbare of zelfs heel andere contexten.

10

in

Analyse Dit project bestaat grotendeels uit een uitgebreide analyse van het dorp Nieuw-Vossemeer en het omliggende gebied. Deze analyse bestaat uit een algemene gebiedsanalyse, een gedetailleerde analyse van de recreatieve situatie en een toegepaste analyse van de leefbaarheid binnen Nieuw-Vossemeer.

Toegankelijkheid en locatie Toegankelijkheid auto Voor kleine dorpen is bereikbaarheid een belangrijke factor met betrekking tot leefbaarheid (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Nieuw-Vossemeer heeft een goede bereikbaarheid met de auto, zeker sinds de verlenging van de snelweg A4 in 2015 (Boskalis, n.d.). Het duurt slechts tien minuten om de snelweg te bereiken, wat een groot verschil maakt met vroeger en de reistijd naar omliggende steden als Bergen op Zoom en Roosendaal een stuk korter maakt. Zelfs de grote steden Rotterdam en Antwerpen zijn bereikbaar met de auto, in minder dan een uur. Hierdoor is Nieuw-Vossemeer relatief centraal gelegen en kunnen burgers deze steden bereiken en vice versa. Voor degenen die een auto bezitten, zijn deze verbindingen voldoende voor zowel dagelijks als minder regelmatig gebruik.

Figuur 6: Nieuw-Vossemeer heeft een centrale ligging, waardoor Roosendaal, Breda en zelfs Rotterdam gemakkelijk bereikbaar zijn met de auto.

Openbaar vervoer Qua openbaar vervoer is Nieuw-Vossemeer echter niet bijzonder goed verbonden met de omliggende steden. Het dorp is alleen bereikbaar met de bus, omdat er geen treinverbinding is. Er is

11

is een busverbinding die elk uur rijdt tussen Bergen op Zoom en Oude-Tonge. Daarnaast rijdt er 's ochtends en 's middags een schoolbus en om het anderhalf uur een buurtbus. Geen van deze busverbindingen rijdt 's avonds en in het weekend. Gezien het aantal inwoners in het dorp en de omgeving is er geen directe behoefte aan een betere verbinding en het zal waarschijnlijk economisch niet haalbaar zijn om deze verbindingen te verbeteren. Het is echter belangrijk om op te merken dat een gebrek aan goede verbindingen via het openbaar vervoer problemen kan veroorzaken voor de leefbaarheid van minder mobiele bevolkingsgroepen, zoals mensen met een lichamelijke beperking en ouderen. Deze groepen kunnen sterk afhankelijk zijn van het openbaar vervoer en het kan daarom moeilijk zijn om voorzieningen te bereiken zonder goede vervoersvoorzieningen (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Vanaf nu heeft dit de potentie om een bedreiging te worden in de toekomstige ontwikkeling van Nieuw-Vossemeer.

Bereikbaarheid met de fiets Nieuw-Vossemeer is zeer goed aangesloten op de fietsknooppuntenroute in de omgeving. Vanuit NieuwVossemeer gezien zijn omliggende steden goed bereikbaar met de fiets en is het mogelijk om alle kanten op te gaan. Deze goede verbinding voor fietsers is belangrijk voor de inwoners van Nieuw-Vossemeer, maar ook voor inwoners van omliggende steden die graag in de omgeving fietsen en fietsrecreanten. Figuur 7 toont de meest voorkomende fietsverbindingen in de directe omgeving van Nieuw-Vossemeer.

Woon-werkverkeer Gesprekken met de dorpsraad wezen uit dat veel inwoners van Nieuw-Vossemeer werken buiten het dorp, vaak in omliggende steden. Dit Afbeelding 7: Het gebied heeft een uitgebreid fietsroutenetwerk, resulteert in een groot aantal forenzen, mensen die het ideaal voor recreatief fietsen. dorp elke dag verlaten om te gaan werken. De bereikbaarheid van het dorp en de omliggende steden met de auto maakt dit mogelijk. Woonwerkverkeer met het openbaar vervoer is, zoals uitgelegd, veel minder handig. Het gebrek aan tijdige verbindingen, capaciteit en directe routes maakt het zeer tijd- en kosten inefficiënt om met het openbaar vervoer te reizen. Zonder substantiële veranderingen aan het huidige netwerk zal woon-werkverkeer per auto de enige haalbare optie blijven.

Demografie Een algemene trend in Nederland en ook in de gemeente Steenbergen is de vergrijzing. Op dit moment is ongeveer 19% van de Nederlandse bevolking 65 jaar of ouder. 20,5% van de inwoners van Steenbergen is ouder dan 65 en de prognose is dat dit in 2035 29,0% zal zijn. Dit zou hoger zijn dan het Nederlandse landelijke gemiddelde van 25,0% (CBS/PBL, 2019). Nieuw-Vossemeer heeft in totaal ongeveer 2.300 inwoners. 22% van de inwoners is 65 jaar of ouder (AlleCijfers.nl, 2019). Dit ligt dicht bij het landelijk gemiddelde. Dit betekent dat de vergrijzing in Nieuw-Vossemeer net zo'n probleem is als elders in het land.

12

De trend van vergrijzing leidt tot een verschuiving in huishoudenssamenstelling en huisvestingsmogelijkheden. Door vergrijzing en minder mogelijkheden om naar een bejaardentehuis te verhuizen, zullen ouderen waarschijnlijk langer op zichzelf wonen, waardoor er minder woningen beschikbaar komen (CBS, 2016). Dit zet de woningmarkt in de buurt onder druk. Het is belangrijk om op te merken dat ouderen vaak andere behoeften hebben dan jongeren, vanwege fysieke beperkingen. Dit betekent dat gemakkelijk toegankelijke voorzieningen van groter belang kunnen zijn voor deze bevolkingsgroepen (Bakker, Hu, Wittkämper, 2018). Dit kan ook gelden voor mensen met fysieke beperkingen, waardoor ze niet in staat zijn om langere afstanden of langere periodes te reizen. Er is ook een behoorlijk aandeel arbeidsmigranten onder de Nieuw-Vossemeer inwoners. Arbeidsmigranten, voornamelijk westerse migranten, maken 11,3% uit van de totale bevolking, vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde van 10,3% (AlleCijfers.nl, 2019). Dit betekent dat een aanzienlijk deel van de bevolking van niet-Nederlandse is. Een aanzienlijk deel van deze migranten woont momenteel in het voormalige vakantiepark Sunclass, dat huisvesting biedt aan meer dan 70 migrantenhuishoudens.

Prognose voor bevolkingsgroei De bevolking van Nederland zal de komende jaren waarschijnlijk toenemen (CBS & PBL, 2019). Dit komt vooral doordat de immigratiecijfers naar verwachting hoger zijn dan de emigratiecijfers. Veel buitenlanders migreren naar Nederland vanwege de kansen op werk. De prognose is dat de bevolkingsgroei het grootst zal zijn in de Randstad. Ook voor de gemeente Steenbergen wordt een bevolkingsgroei van 10,2% verwacht tegen 2035 (CBS & PBL, 2019). Hiervoor bestaan verschillende waarschijnlijke verklaringen. Ten eerste kunnen de toenemende aantallen arbeidsmigranten in dit gebied leiden tot toekomstige groei. Ten tweede legde de wethouder van de gemeente uit dat de uitbreiding van nieuwe wijken in de stad Steenbergen en in mindere mate de uitbreiding van de kleine omliggende dorpen zoals Nieuw-Vossemeer kunnen bijdragen aan de bevolkingsgroei in dit gebied. Tot slot kan de voortdurende groei van de Randstad, en in dit geval specifiek Rotterdam, leiden tot een toename van de vraag naar woningen op woon-werkafstand. Nieuw-Vossemeer zou de bestemming kunnen zijn voor dergelijke woonwensen.

Vraag naar huisvesting Tussen 2015 en 2018 groeide het aantal inwoners in Nieuw-Vossemeer (AlleCijfers.nl, 2019). Hoewel er vorig jaar een kleine daling van één procent in het aantal inwoners was, verwachten de dorpsraad en wethouder van de gemeente een bevolkingsgroei in Nieuw- Vossemeer. Voor de leefbaarheid van een dorp is het belangrijk dat het niet krimpt qua woningen (Tjoonk, 2013). Een groeiende bevolking in het dorp kan leiden tot een betere demografische balans, wat positieve gevolgen heeft voor de leefbaarheid. Een belangrijke factor in deze verwachte bevolkingsgroei is de vraag naar woningen in de gemeente Steenbergen en Nieuw-Vossemeer vanuit de Randstad. Er is een groeiende vraag van werknemers in de Randstad om de drukte van de stad te ontvluchten en in plaats daarvan in een rustiger gebied te gaan wonen. Bovendien zijn de huizenprijzen in kleinere steden relatief laag in vergelijking met de Randstad. Daardoor mensen ervoor kiezen om ergens buiten de stad te gaan wonen en in plaats daarvan naar hun werk te pendelen. Volgens de dorpsraad kunnen de mensen die vanuit de Randstad verhuizen zowel een financiële kans als een bedreiging voor de woningmarkt zijn. Omdat deze forensen

13

Omdat ze over het algemeen hoger betaalde beroepen hebben, hebben ze de financiële kracht om de inwoners van Nieuw-Vossemeer te overbieden.

Kernbegrippen van leefbaarheid Sociale dynamiek De ambitie en visie die de dorpsraad van Nieuw-Vossemeer heeft gepresenteerd laat zien dat er veel bereidheid is om initiatieven te ontplooien binnen Nieuw-Vossemeer. Sociaal kapitaal is een belangrijk aspect van de kracht die een gemeenschap heeft. De gemeente beschrijft dat ze kon rekenen op veel hulp van burgers, zowel bij het bedenken, uitvoeren en onderhouden van ideeën. Annelies van Loenhout, dorpsraadlid, illustreerde: "Als we een graafmachine nodig hebben, vindt de gemeenschap wel een manier om een graafmachine ter plaatse te krijgen."

Natuur en milieu Nieuw-Vossemeer ligt in een omgeving die wordt gekenmerkt door openheid. Landbouwvelden en grasland vormen het grootste deel van het uitzicht wanneer je rond het dorp reist. Voor het gebruik van deze gebieden voor wandelen en fietsen is het belangrijk dat deze gebieden toegankelijk zijn. Een opvallend kenmerk van het landschap zijn de dijken rondom Nieuw-Vossemeer. Deze dijken fungeren soms als natuurlijke bezienswaardigheden en soms als blokkades. De dijken zijn lijnen in het landschap en ze bieden de mogelijkheid om als wandelpad gebruikt te worden. Op andere plaatsen zijn dijken een blokkade voor wandelpaden, waar ze worden afgesneden in plaats van verder te gaan langs of over de dijk. Tot slot is het natuurgebied van de Rietkreek, Figuur 8: De omgeving van Nieuw-Vossemeer is naast het dorp, slechts gedeeltelijk toegankelijk vanuit het uitzonderlijk groen en open, met grote ruimtes tussen dorp. De rand van de bebouwde kom een groot deel van de wegen. de toegankelijkheid van de Rietkreek.

Veiligheid Veiligheid bestaat uit objectieve en subjectieve veiligheid. Op het gebied van objectieve veiligheid doet NieuwVossemeer het goed. Er zijn de afgelopen drie jaar vijf inbraken geweest, wat onder het landelijk gemiddelde ligt (RTL Nieuws, 2019). Bovendien er een trend van een dalende algemene criminaliteit in de afgelopen 5 jaar. Over het algemeen is het gemiddelde aantal geregistreerde misdrijven per 1000 inwoners 31 (2019), vergeleken met 16 (2019). (2018) en 13 (2019) in Nieuw-Vossemeer (CBS, 2020; AlleCijfers.nl, 2019). Deze objectieve veiligheid werkt door in de subjectieve veiligheid. De statistieken komen overeen met de verklaringen van de inwoners van Nieuw-Vossemeer, die zeggen dat ze het volgende hebben Figuur 9: De rode lijnen geven blokkades aan die het dorp scheiden van de aangrenzende natuur, terwijl meegemaakt de groene en gele pijlen respectievelijk bestaande en potentiële verbindingen voorstellen.

14

weinig criminaliteit en voelen zich over het algemeen veilig in de buurt. Er zijn echter enkele gebieden die problematisch kunnen zijn wat betreft de ervaren veiligheid. Deze gebieden hebben ontwerpkenmerken die ertoe kunnen leiden dat gebruikers zich ongemakkelijk voelen op deze locaties. Hieronder worden drie voorbeelden gegeven van dergelijke locaties.

Figuur 11: De Rietkreek, parallel aan de Burgemeester Catshoeklaan, heeft een gebrek aan verlichting vanwege de bomen.

Figuur 10: De waterkant voorbij het oude natuurlijke zwembad is overwoekerd en daardoor grotendeels aan het zicht onttrokken.

Afbeelding 12: De fietstunnel op de Moorseweg is smal en donker, en van een afstand is er geen goed zicht op de binnenkant en de doorgang.

Voorzieningen Hoewel Nieuw-Vossemeer op zichzelf niet veel voorzieningen heeft, zijn er wel veel voorzieningen in de buurt in steden als Steenbergen en Tholen. Nieuw-Vossemeer zelf heeft voorzieningen zoals de SPAR supermarkt, een basisschool en een paar bars/restaurants. Qua lokale vrijetijdsbesteding heeft NieuwVossemeer vooral een groene omgeving en historische bezienswaardigheden. Oud-Vossemeer heeft aanvullende kleine voorzieningen zoals autogarages, een fietsenwinkel en een tankstation. In de grotere steden rond Nieuw-Vossemeer; Tholen, Figuur 13: Deze kaart geeft een overzicht van de beschikbare voorzieningen in de omgeving van Nieuw-Vossemeer.

15

Steenbergen en Bergen op Zoom zijn bijvoorbeeld meer regionale voorzieningen gevestigd. Deze voorzieningen omvatten grotere bouwmarkten, kledingwinkelketens en grotere supermarkten.

Recreatieve voorzieningen in en rond Nieuw-Vossemeer De belangrijkste recreatieve voorzieningen van Nieuw-Vossemeer lagen aan het kanaal. Met name het Natuurbad de Eendracht, het Sunclass recreatiepark, Bowling-Restaurant De Praeter en de aangrenzende camping. De Praeter en de camping worden nog steeds gerund door Angelique Schreurs. Zij onderhield vroeger ook het zwembad, maar zoals eerder uitgelegd is dat in 2016 gesloten.

Natuurlijk zwembad De onderhoudskosten van het zwembad werden te hoog en bezoekers van het zwembad kregen zwemmersjeuk door zoetwaterslakken die in het water leefden (BN de Stem, 2016). Het onregelmatige onderhoud dat moest worden uitgevoerd om deze zoetwaterslakken uit het water te verwijderen en de wilde plantengroei te kappen, groeide na verloop van tijd uit de opbrengsten. Vanaf 2016 waren de financiële lasten voor Angelique Schreurs aanleiding om het zwembad te sluiten. De gemeente verklaarde destijds de financiële lasten niet te willen dragen. Door verwaarlozing raakten het zwembad en de omgeving overwoekerd en zijn nu ontoegankelijk. Het zwembad terugbrengen zou op zich al financieel onverantwoord zijn, en het feit dat er twee openluchtzwembaden zijn op een halfuurtje fietsen (in Tholen en in Steenbergen) slaat de figuurlijke nagel aan de doodskist voor een zwembad in Nieuw-Vossemeer.

Sunclass recreatiepark Het Sunclass park is overgegaan in de tijdelijke huisvesting van arbeidsmigranten die werken in de agrarische sector rondom Nieuw-Vossemeer. Dit zijn meestal seizoensarbeiders die zoveel mogelijk werken en dan terugkeren naar hun land van herkomst. Migranten die permanent in Nederland willen wonen zijn niet geschikt voor dit type huisvesting. Zij zijn wettelijk verplicht om een woning te zoeken op de reguliere markt (van de Heuvel, 2018). Het park terugbrengen naar de oorspronkelijke gebruiksvorm lijkt zeer onwaarschijnlijk, gezien de financiële eisen. De verblijfsrecreatiesector heeft onvoldoende kwaliteit kunnen bieden en de regionale markt is grotendeels verzadigd (Dynamic Concepts Consultancy Eindhoven, 2017). Van de Heuvel noemt het Sunclass park een C-locatie, vanwege het inherente gebrek aan aantrekkelijke factoren in de omgeving. Dit maakt het park grotendeels onaantrekkelijk voor bezoekers. Om het park zijn oorspronkelijke gebruiksvorm terug te geven, moeten er aanzienlijke investeringen worden gedaan om de kwaliteit van het park en de omgeving te verbeteren. Deze investeringen zullen waarschijnlijk niet worden gedaan. Alleen marktleiders in de sector zouden het kapitaal, de veelzijdigheid en de kennis hebben om er een succes van te maken (Van de Heuvel, 2018).

Verschillende van dergelijke actoren hebben aangegeven niet te zullen investeren in een park in Nieuw-Vossemeer. Landal Greenparks en Roompot (marktleiders op dit gebied) hebben aangegeven dat ze dat niet zullen doen omdat het gebied, zelfs met eventuele uitbreiding, niet voldoende ruimte zal hebben voor een rendabel park. Daarnaast zou het geld dat nodig zou zijn voor een hypothetisch scenario waarin een dergelijk park gebouwd zou kunnen worden, bij voorkeur besteed worden aan andere locaties waar deze partijen meer potentie in zien. Het rapport van Van de Heuvel (2018) concludeert dat het het meest waarschijnlijk is dat het park een plek blijft voor huisvesting van arbeidsmigranten. Maar om dit in de toekomst het geval te laten zijn, moet er geïnvesteerd worden om de huisvesting te laten voldoen aan de SNF-normen (een norm voor de kwaliteit van huisvesting van arbeidsmigranten). En terwijl de huidige eigenaars

16

verklaard dat ze bereid zouden zijn om te investeren (Jansen, 2019), zeggen deskundigen dat de structuur van de huizen niet geschikt is voor de huisvesting van arbeidsmigranten op de lange termijn. Hierdoor staat de gemeente Steenbergen ook voor een vraagstuk over het huisvesten van deze migranten in de toekomst, mocht het Sunclass park gesloten worden. Homeflex, een bedrijf dat migranten huisvest, heeft echter aangegeven dat ze geïnteresseerd zijn in het ontwikkelen van de aangrenzende grond ten noorden van Sunclass als migrantenhuisvesting. Op deze manier zou nieuwe huisvesting van hogere kwaliteit gerealiseerd kunnen worden in plaats van continue investeringen in de oude Sunclass gebouwen. Als de huisvesting wordt verplaatst naar het andere stuk grond, zou het Sunclass terrein een nieuwe bestemming kunnen krijgen.

Lokaal wandelen/fietsen Nieuw-Vossemeer is goed verbonden met fiets- en wandelroutes (zoals eerder in de analyse besproken). Een voorbeeld hiervan is "Het Ommetje door de boezem van de Eendracht". Dit is een wandelroute die door meerdere belanghebbenden is gecreëerd (Gebiedscommissie Brabantse Delta et al., 2015). Deze route voert wandelaars langs de verschillende natuurtypen rondom Nieuw-Vossemeer, maar ook door het dorp zelf. Er zijn andere wandelroutes aangrenzend aan deze route, maar er zijn wat haperingen in dit netwerk, vooral rond de waterkant. Sommige paden zijn niet verbonden met de nabijgelegen routes, terwijl ze wel heel dichtbij liggen. Door deze met elkaar te verbinden zou een uitgebreider netwerk van wandelpaden rond Nieuw-Vossemeer kunnen ontstaan. De dorpsraad verklaarde dat het gebied veel gebruikt door de dorpsbewoners voor hun dagelijkse lokale vrijetijdsbesteding, zoals het maken van een wandeling. In heel Nederland besteden mensen 40% van hun vrije tijd aan activiteiten in hun eigen gemeente (CBS, 2019). Dit suggereert potentieel in het ontwikkelen van lokale vrijetijdsactiviteiten.

Afbeelding 16: De afbeelding hierboven toont een locatie voor een mogelijke verbinding van wandelpaden: rond het oude zwembad.

17

Afbeelding 14: Het toevoegen van verschillende verbindingen tussen wandelpaden en het verbeteren van de kwaliteit van andere paden zou de routes in het gebied aantrekkelijker maken.

Afbeelding 15: Een pad dat aansluit op de Molenwegdijk zou de verbindingen verbeteren.

Financiële analyse De dorpsraad heeft aangegeven dat hun financiële middelen om te investeren in lokale ruimtelijke ontwikkeling zeer beperkt zijn. Ook de gemeente Steenbergen heeft aangegeven bereid te zijn om te investeren in een solide plan, hoewel hun budget niet ruim genoeg is om Nieuw-Vossemeer substantieel financieel te ondersteunen. Pure Energie, een bedrijf dat duurzame energieproductie in heel Nederland realiseert, werkt momenteel aan een plan voor de aanleg van een zonneveld ten noorden van Nieuw-Vossemeer. De organisatie heeft in persoonlijke communicatie aangegeven te willen investeren in de leefbaarheid van Nieuw-Vossemeer via hun Omgevingsfonds. Dit is een fonds waarin een deel van de winst van het park wordt gebruikt om het milieu en de omgeving in en rond Nieuw-Vossemeer te verbeteren. Dit fonds levert naar schatting 20.000 euro op jaarbasis op (Pure Energie, persoonlijke communicatie). Deze fondsen zouden kunnen helpen om kleine, periodieke uitgaven in Nieuw-Vossemeer te ondersteunen, maar zouden niet genoeg zijn om grotere projecten te realiseren. Het is duidelijk dat er wel financieringsbronnen bestaan, maar dat de bereidheid en capaciteit op dit moment zeer beperkt is. Financiële middelen zijn grotendeels afhankelijk van de bereidheid van particuliere of publieke organisaties om te investeren in ontwikkeling.

Deze bereidheid is direct gerelateerd aan de financiële potentie die deze organisaties zien in het gebied. Als Nieuw-Vossemeer of omgeving bevolkter wordt, of als meer mensen het gebied regelmatig bezoeken, zal de bereidheid om te investeren vanzelf volgen.

Historische analyse Het dorp Nieuw-Vossemeer heeft verschillende historische bezienswaardigheden. De ligging van het kleine dorp op de grens van Zeeland en Brabant heeft een centrale rol gespeeld in haar geschiedenis. Hoewel Nieuw-Vossemeer niet is aangesloten op de Zuiderwaterlinie of West-Brabantse waterlinie, ligt het dorp aan de rand van oude Linie van de Eendracht, het voormalige Schelde-Rijnkanaal. Om Zeeland en de passerende vracht te verdedigen werden langs het kanaal forten gebouwd zoals Fort Oranje. Tegenwoordig zijn deze forten niet meer zichtbaar in Nieuw-Vossemeer. Wel zijn er op andere plaatsen langs de verdedigingslinie initiatieven opgezet om de verdedigingslinie te herstellen in een poging de historische identiteit van het gebied te versterken (Zuiderwaterlinie Noord-Brabant, n.d.). In NieuwVossemeer is dit nog niet gerealiseerd. Nieuw-Vossemeer heeft ook een historische link met de watersnoodramp van 1953. Bij deze overstroming kwamen 50 mensen om in Nieuw-Vossemeer. Dit was een aanzienlijk aantal mensen, gezien de grootte van het dorp in die tijd. Op de plek waar de zee door de dijk brak, werd een herdenkingskruis gebouwd ter nagedachtenis aan de omgekomen mensen (4681.nl, 2019). Dat jaar hielpen zes verschillende landen bij de wederopbouw van het dorp door snelbouwwoningen te doneren (Watersnoodmuseum, 2020).

Deze huizen bestonden bijna volledig uit hout, wat uniek was voor Nederlandse begrippen. Sommige zijn nog steeds in gebruik en vallen op tussen de standaard bakstenen huizen. Een ander opmerkelijk element is het veer tussen Oud- en Nieuw-Vossemeer. Van 1567 tot 1973 was dit de verbinding tussen de twee dorpen. Het pontje verdween toen Rijkswaterstaat een nieuwe brug bouwde op een kilometer afstand van het pontje (bhic, 2019). Burgers die zich de tijd herinneren dat het pontje nog in gebruik was, hebben gewezen op de sterke verbondenheid die ze ermee voelden.

18

In persoonlijke gesprekken met de dorpsraad en andere inwoners van Nieuw-Vossemeer kwam naar voren dat de verbinding met het Schelde-Rijnkanaal als geheel van grote waarde was voor de inwoners. Inwoners voelden de historische band met deze waterloop en beschouwden het kanaal als een belangrijk onderdeel van de identiteit van het dorp. Volgens Aalvanger (2011) zijn historische locaties goede manieren om de identiteit van een dorp te tonen en uit te dragen. Deze dorpsidentiteit is belangrijk voor de sociale belangen, vooral in kleine dorpen, waar de lokale identiteit fungeert als een bindende factor (Aalvanger, 2011).

Afbeelding 17: De oude veerpont die werd gebruikt om mensen over het kanaal te brengen tussen OudVossemeer en Nieuw-Vossemeer. Bron: BHIC. Figuur 18: Het monument voor de slachtoffers van de overstroming wordt onthuld (1954). Bron: Wikipedia.

19

SWOT-analyse Toen onze analyse bijna helemaal klaar was, namen we een stap terug om de informatie die we hadden verzameld opnieuw te beoordelen. De SWOT-analyse hierboven geeft een overzicht van alle sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen die we zagen in het heden en/of de toekomst van Nieuw-Vossemeer. De grijze rechthoeken geven manieren weer om sterke punten en bedreigingen te combineren, bijvoorbeeld om bedreigingen te minimaliseren. Deze benadering van de analyse hielp ons om een nieuw perspectief te krijgen op onze kennis van dat moment en zorgde ervoor dat logische creaties van interventies ontstonden. Door bijvoorbeeld de sterke punten van een groene omgeving, een veilige omgeving en fietsvriendelijkheid te combineren met de aantrekkelijke woonomstandigheden, diende zich een logisch verband aan met een interventie die gericht was op het verzilveren van deze aspecten.

Figuur 19: De SWOT-analyse hierboven toont de sterke en zwakke punten en de kansen en bedreigingen die we via onze analyse hadden ontdekt. Door gebruik te maken van sterke punten of kansen konden we oplossingen ontwikkelen voor huidige zwakke punten en mogelijke toekomstige bedreigingen.

20

Visie: Een nieuwe definitie van leefbaarheid in Nieuw-Vossemeer Nieuw-Vossemeer heeft zich ontwikkeld tot een ideale woonlocatie in het grensgebied tussen NoordBrabant en Zeeland, waar het heden meebouwt aan de toekomst. Gekenmerkt door de uitzonderlijk groene omgeving, rust, veiligheid en kleinschaligheid is Nieuw-Vossemeer een rustig alternatief voor het drukke stadsleven. De lokale geschiedenis heeft een waardige plek en krijgt de zorg die het verdient, vooral de watersnoodramp van 1953 en andere verbindingen tussen het dorp en het kanaal. De bestaande sterke punten van het gebied hebben een centrale positie waardoor ze optimaal tot hun recht komen en worden onderhouden om ervoor te zorgen dat ze dat blijven. De lokale bevolking levert hierbij input en hulp, wat alleen maar bijdraagt aan de sociale cohesie en het vriendelijke karakter van het dorp. Bovendien zorgt de ligging van Nieuw-Vossemeer ervoor dat inwoners verschillende steden binnen een redelijke tijd kunnen bereiken, waardoor dagelijks woon-werkverkeer mogelijk is tussen het dorp en steden als Steenbergen, Roosendaal en Bergen op Zoom, maar ook Rotterdam en Antwerpen. Nieuw perspectief op leefbaarheid Leefbaarheid heeft een nieuwe betekenis gekregen in het licht van nationale veranderingen in consumenten- en voorzieningentrends.

Omdat voorzieningen zich hebben verplaatst naar economische zwaartepunten zoals steden en grote recreatieve voorzieningen, dreigen kleine dorpen zoals NieuwVossemeer belangrijke aspecten van hun leefbaarheid te verliezen (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Het is vanwege deze nationale trend dat Nieuw-Vossemeer haar perspectief op leefbaarheid heeft bijgesteld. In plaats van leefbaarheid te definiëren als iets dat faalt of slaagt op basis van de beschikbaarheid van voorzieningen en fysieke nutsvoorzieningen, wordt leefbaarheid gecreëerd vanuit de sterke punten van de omgeving. Het dorp leunt op zijn sterke punten en herdefinieert zowel leefbaarheid als zichzelf. De groene, rustige omgeving, de prachtige bezienswaardigheden en de mogelijkheden om te wandelen en te fietsen definiëren het dorp nu als een aantrekkelijke woonlocatie, centraal gelegen tussen verschillende bruisende steden. Dit nieuwe perspectief is de kern van het uitgebreide ontwerp van het gebied. Sterke band tussen de natuur en het dorp Er is veel aandacht besteed aan de toegankelijkheid van de natuur. Wandel- en fietspaden maken het mogelijk om de mooiste plekjes in de omgeving te bereiken zonder over grotere wegen te hoeven rijden. Groene voorzieningen zoals de Rietkreek, het Stellebos en het kanaal zijn gemakkelijk bereikbaar vanuit het dorp. Inwoners kunnen hier vrij en zonder veel moeite van genieten.

Op deze manier worden de groene (en blauwe) krachten van Nieuw-Vossemeer zo optimaal mogelijk benut. Tegelijkertijd draagt de geïntegreerde natuurlijke omgeving bij aan de identiteit van het dorp. Burgers zijn trots op de karakteristieke bezienswaardigheden van de omgeving en ervaren dit als een deel van wat Nieuw-Vossemeer maakt tot het dorp dat het is. Sociale innovatie en gevoelens van eigenaarschap Sociale dynamiek speelt een belangrijke rol bij het behoud van de kwaliteit van de openbare ruimte en de toegankelijkheid van de natuur en is tegelijkertijd een aspect van de leefbaarheid in Nieuw-Vossemeer. Om de kwaliteiten van Nieuw-Vossemeer te behouden, werkt de gemeente actief aan het tegengaan van verwaarlozing van zowel het dorp als de omgeving. Bij kleinschalige projecten worden burgers opgeroepen om mee te denken over welke plekken op dat moment aandacht verdienen en mee te helpen bij de uitvoering van de plannen die daaruit voortvloeien. Dit draagt bij aan een gevoel van sociale verbondenheid met het project en medeburgers, maar ook met het dorp als geheel. De inwoners van Nieuw-Vossemeer hebben een versterkt gevoel van "thuis zijn in Nieuw-Vossemeer".

21

Daarnaast worden verschillende historische bezienswaardigheden in de schijnwerpers gezet. De historische waarde van Nieuw-Vossemeer wordt vergroot door forten als Fort Oranje en monumenten ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de watersnoodramp in 1953. Burgers dragen bij aan het onderhoud van deze historische kenmerken, waardoor het historisch bewustzijn en de verbondenheid met het heden onder de inwoners van het gebied toeneemt en de beleving van een sterke dorpsidentiteit wordt bevorderd. Goed verbonden met voorzieningen Tot slot worden mobiliteit en verbindingen gestructureerd om de veranderingen in voorzieningen op te vangen. Omdat voorzieningen zijn verplaatst naar nabijgelegen steden, in plaats van helemaal verdwenen, wordt een groot deel in de omgeving behouden (Gies & Nieuwenhuizen, 2017). Er wordt voor gezorgd dat groepen met een lage mobiliteit nog steeds toegang hebben tot essentiële voorzieningen, zoals een lokale supermarkt. Zowel de dorpsraad als de gemeenteraad houden zich actief bezig met Op deze manier blijft Nieuw- Vossemeer aangenaam voor al haar inwoners.

22

Principes Op basis van de combinatie van het theoretisch kader, een uitgebreide analyse van Nieuw-Vossemeer en het omliggende gebied, en de visie voor het dorp, werden een aantal belangrijke ontwerpprincipes opgesteld. Het hoofddoel van deze principes was het verbeteren van het leefbaarheidsniveau en het inspelen op de vraag naar lokale vrijetijdsbesteding voor de inwoners van Nieuw-Vossemeer. Deze principes vormen een leidend motief en vertaling tussen de visie en toekomstige ingrepen. De invloed van de fysieke, of ruimtelijke omgeving heeft een sterke relatie met de woonbeleving en tevredenheid van bewoners. Deze woonbeleving en tevredenheid, oftewel leefbaarheid, bestaat min of meer uit de relatie tussen het 'sociale' en het 'fysieke'. Maar vooral uit het sociale aspect, want leefbaarheid is een sociaal fenomeen. Het belang van de fysieke ruimte is dat deze de basis vormt voor de context waarbinnen mensen leven en met omgaan. Dit leidt ertoe dat de fysieke ruimte en het ontwerp van deze ruimte een directe invloed heeft op leefbaarheid. Omdat het bepaalt hoe mensen de ruimte (kunnen) gebruiken en omdat de fysieke kwaliteit van de ruimte direct van invloed is op de leefbaarheidsbeleving (Verweij, 2006). Concluderend kunnen we stellen dat fysieke of ruimtelijke ingrepen een nuttig instrument zijn om de leefbaarheid te verbeteren, zowel ruimtelijk als sociaal.

Toegankelijkheid van de natuur Het creëren van toegankelijke verbindingen met de omliggende natuurgebieden, evenals recreatieve voorzieningen zoals wandelpaden en andere attracties die een sterke verbinding met de natuur bieden, zijn goed voor de levenskwaliteit van zowel de bewoner als de bezoekers van een gebied (Kuhlman et al., 2012). Onderhoud van de openbare ruimte De perceptie van de sociale kwaliteit van de leefomgeving heeft een sterke relatie met de staat van onderhoud van de openbare ruimte. Dit onderhoud speelt een belangrijke rol en heeft indirect invloed op de leefbaarheid (Verweij, 2006). Onderhoud draagt bij aan de uitstraling van de openbare ruimte en het straatbeeld. Geschiedenis integreren Gebruik geschiedenis en cultureel erfgoed vanuit een ander perspectief, in plaats van statische monumenten kan geschiedenis de identiteit van een plek versterken door het te integreren en onderdeel te maken van de openbare ruimte door middel van verschillende functies en gebruikersvormen (Janssen, et al. 2013).