Bomenbeleidsplan gemeente Steenbergen 2026-2036 2531479.pdf

BELEIDSPLAN BOMEN 2026-2036 GEMEENTE STEENBERGEN

COLOFON OPDRACHTGEVER:

Gemeente Steenbergen Postbus 6 4650 AA Steenbergen info@gemeente-steenbergen.nl

OPDRACHTNEMER:

NLadviseurs Schelmseweg 93 6816 SJ Arnhem 026-7851440 info@nladviseurs.nl

OPGESTELD DOOR:

Erwin Roze Lysanne Jackson Maarten van Dijk Regina Zoeter Franka van der Veen

Projectleider Adviseur beleid Adviseur beheer Adviseur communicatie Adviseur participatie

VRIJGEGEVEN DOOR:

Sander Kristalijn

Technisch Directeur

DATUM OPLEVERING:

25 November 2025

Copyright: Alle rechten voorbehouden. Voor vermenigvuldiging van, of zinsneden en afbeeldingen uit, deze rapportage gelieve contact op te nemen met NLadviseurs.

VOORWOORD In onze gemeente staan bomen die er al waren vóórdat wij plannen maakten of straten aanlegden. Velen zijn ouder dan onze riolering, ouder dan vele woningen en ouder dan wijzelf. Terwijl wij wegen hebben vernieuwd, centra hebben heringericht en wijken hebben gebouwd, zijn deze bomen gebleven. En al die tijd hebben ze waarde geleverd. Een boom die vijftig jaar oud is, heeft decennialang bijgedragen aan een gezonde leefomgeving: door het filteren van fijnstof, het bieden van schaduw, het vasthouden van water en het voorkomen van hittestress. Hij heeft onze straten prettiger gemaakt om in te wonen, om in te bewegen en om elkaar te ontmoeten. En ook economisch zijn bomen van betekenis, bijvoorbeeld door hun positieve invloed op leefbaarheid, gezondheid en woningwaarde. Toch zien we in de praktijk een verschil: voor wegen bestaan duidelijke eisen, voor parkeren harde normen en voor riolering wettelijke kaders. Voor bomen ontbreekt zo’n stevige basis vaak nog. Daardoor verliezen bomen in ontwikkelprojecten soms hun plek. Niet omdat ze minder belangrijk zijn, maar omdat ze niet altijd als gelijkwaardige voorwaarde worden gezien. Met dit bomenbeleidsplan geven we bomen een stevigere positie in onze gemeentelijke keuzes.

Het plan zegt: bomen zijn niet iets om ‘mee te nemen als het uitkomt’, maar een noodzakelijke voorwaarde voor een leefbare, gezonde en toekomstbestendige gemeente. We blijven bouwen, ontwikkelen en investeren. Maar zonder volwassen bomen verliezen deze investeringen hun waarde. Daarom vraagt dit plan om heldere keuzes: niet alleen over waar we bomen planten of beschermen, maar vooral over wat we als gemeente belangrijk vinden voor de komende decennia.

Een beleidskader alleen is niet genoeg. Ik wil daarom iedereen oproepen om bomen structureel als basisvoorwaarde te zien. Een weg kan worden verlegd of een ontwerp aangepast, maar een volwassen boom die wordt gekapt verliezen we voorgoed. Daarmee verliezen we ook de geschiedenis en de waarde die hij jarenlang heeft opgebouwd. Ik ben ervan overtuigd dat dit bomenbeleidsplan ons helpt om samen te bouwen aan een groene en gezonde toekomst voor onze groenblauwe gemeente. Wethouder Maurice Remery Gemeente Steenbergen

HOOFDSTUK 1: INLEIDING

6

1.1 Aanleiding 1.2 Doel beleidsplan bomen 1.3 Werkwijze 1.4 Leeswijzer HOOFDSTUK 2: HUIDIGE SITUATIE

10

2.1 Het belang van bomen 2.2 Kaders en uitgangspunten 2.2.1 Beleid en opgaven 2.2.2 Bodem en water 2.3 Bomen en structuren 2.3.1 Boomstructuren 2.3.2 Ecologische verbindingen 2.3.3 Huidig bomenbestand 2.3.4 Monumentale en bijzondere bomen HOOFDSTUK 3: VISIE, AMBITIES EN DOELSTELLINGEN

3.1 Visie op bomen 3.2 Biodiversiteit 3.3 Klimaat 3.4 Waardevolle leefomgeving 3.5 Vitaal bomenbestand 3.6 Communicatie en bewustwording

24

HOOFDSTUK 4: BELEIDSINSTRUMENTEN

43

4.1 Inleiding 4.2 Regel 3-30-300 4.3 Beleidsintegratie en inrichting openbare ruimte 4.4 Boomklassen 4.5 Boomklasse ambities 4.6 Bescherming 4.6.1 Eisen herplantplan klasse I en II bomen 4.6.2 Compensatie klasse I en II bomen 4.6.3 Uitzondering: vergunningsvrije kap van klasse I en II bomen 4.6.4 Overlastbepaling klasse III en IV bomen 4.7 Communicatie en participatie 4.7.1 Inleiding 4.7.2 Aansluiten op beleid 4.7.3 Kernboodschap en doelen 4.7.4 Belangrijke aandachtspunten 4.8 Inzet van data en Handboek Bomen 4.9 Beleidsmonitoring en evaluatie

HOOFDSTUK 5: BEHEER EN ONDERHOUD

67

5.1 Inleiding 5.2 Uitgangspunten 5.3 Inspecties en duurzaam beheer 5.3.1 Boomveiligheidscontrole 5.3.2 Boomgasten 5.3.3 Wortelopdruk 5.3.4 Circulair en klimaatneutraal 5.4 Bestaande en nieuwe bomen 5.4.1 Locatiekeuze 5.4.2 Groeiplaatsinrichting 5.4.3 Boomsoortkeuze 5.4.4 Aanplant en begeleiding 5.4.5 Risicomanagement 5.5 Financiering en budget BIJLAGEN:

76

Bijlage 1. Kaarten Bijlage 2. Uitkomsten participatietraject Bijlage 3. Praktisch beoordelingskader aanvraag omgevingsvergunning Bijlage 4. Bronnenlijst

INLEIDING HOOFDSTUK 1:

6

BELEIDSPLAN BOMEN

1.1 AANLEIDING Gemeente Steenbergen is de groenblauwe parel van West-Brabant. Om dat zo te houden, nu en in de toekomst, gaat de gemeente klimaatverandering en de achteruitgang van de Steenbergse natuur tegen (Beleidskader Duurzaamheid 20242030). Gemeente Steenbergen zet zich in voor een toekomstbestendige, prettige en veilige leefomgeving. Bomen in de openbare ruimte zijn hierbij onmisbaar, zowel binnen als buiten de bebouwde kom vervullen ze een breed scala aan diensten. Ze brengen koelte, filteren de lucht, geven een boost aan biodiversiteit, zijn goede watermanagers en beeldbepalend voor een straat of landschap. Voor een gezond bomenbestand zijn een visie met ambities en bijbehorende strategie noodzakelijk. Het opstellen van een bomenbeleidsplan helpt om eenduidig, gestructureerd en transparant vorm te geven aan deze aanpak. Zo krijgt de gemeente de instrumenten in handen om de ambities uit het beleid stapsgewijs te vertalen in bomenbeheerplannen en uitvoeringsprogramma’s. Met het vaststellen van het bomenbeleidsplan wordt bovendien uitvoering gegeven aan de motie Bomenbeleidsplan van juli 2024. Deze motie heeft als doel: ‘een bomenplan waarmee duidelijk wordt hoe gemeente Steenbergen er in de toekomst zo bomenrijk mogelijk uitziet’ en was de aanleiding voor het opstellen van dit bomenbeleidsplan. GEMEENTE STEENBERGEN

Dorpsaanzicht gemeente Steenbergen

7

1.2 DOEL BELEIDSPLAN BOMEN Voorliggend beleidsplan schetst de hoogover visie en kaders voor de lange termijn met betrekking tot aanplant, beheer, behoud en bescherming van bomen binnen gemeente Steenbergen. Het gaat over individuele bomen en niet om bos(plantsoen) (Fig. 1-1). Het beleidsplan bestaat uit een aantal onderdelen waaronder de visie en ambities, beleidsinstrumenten en uitgangspunten voor aanplant, beheer en onderhoud. Hiermee kan gemeente Steenbergen de gewenste richting geven aan het huidige en toekomstige bomenbestand. Het beleidsplan is opgesteld in samenwerking met betrokkenen uit de gemeentelijke organisatie en samenleving en heeft tot doel de kwaliteit van het bomenbeleid te verhogen en draagvlak voor het bomenbeleid en -beheer te vergroten.

1.3 WERKWIJZE Het bomenbeleidsplan is opgesteld aan de hand van een combinatie van analyses en participatie. De beleidskaders en vigerende wet- en regelgeving zijn onderzocht en waar mogelijk is integratie met andere beleidsvelden meegenomen. Een GIS-analyse van het bomenbestand en de groenstructuren heeft geleid tot inzicht in de beleidsopgaven. Vervolgens is aan de hand van een participatietraject het ambitieniveau vastgesteld op een specifiek aantal thema’s, namelijk biodiversiteit, klimaat en waardevolle leefomgeving wat betreft leefbaarheid, recreatie en welzijn. Per thema zijn

8

doelstellingen en acties geformuleerd passend bij de gekozen ambities. Tijdens het traject hebben bewoners, de gemeentelijke organisatie en een klankbordgroep met stakeholders en experts bijgedragen aan de totstandkoming van het beleidsplan. De uitkomsten van het participatietraject en de betrokken partijen zijn in detail beschreven in Bijlage 2.

1.4 LEESWIJZER HUIDIGE SITUATIE

Het bomenbeleidsplan begint in Hoofdstuk 2 met het belang van bomen, gevolgd door het beleidskader waarin wet- en regelgeving en relevant gemeentelijk beleid aan bod komen. Het huidig bomenbestand wordt tegen het licht van bestaand beleid gehouden, hieruit worden opgaven geïdentificeerd. De belangrijkste boomstructuren worden weergegeven op kaart.

In Hoofdstuk 4 komen groeiplaats en soortkeuze voor aanwezige en nieuwe bomen aan bod. Inventarisaties en zorg voor bomen gaan over het kwaliteitsniveau en duurzaam bomenbeheer. Bescherming van bomen in verschillende boombeleidsklassen wordt beschreven. Daarnaast wordt ingegaan op kap en compensatie waarmee de motie dubbele herplantplicht invulling krijgt. Communicatie en participatie worden behandeld en tot slot de interne communicatie, organisatie en beleidsintegratie. BEHEER EN ONDERHOUD

Hoofdstuk 5 behandelt de kaders voor uitvoering. Beheer gericht op behoud en gezondheid van bomen, uitgangspunten voor aanplant en begeleiding van jonge bomen en veiligheidsinspecties worden besproken. Het Handboek Bomen is hierbij de leidraad.

VISIE, AMBITIES EN DOELSTELLINGEN

BIJLAGEN

In Hoofdstuk 3 wordt de visie van gemeente Steenbergen op bomen beschreven. Voor vijf thema’s met betrekking tot bomen, te weten biodiversiteit, klimaat, leefomgeving, vitaliteit en bewustwording, zijn ambities en doelstellingen geformuleerd.

Kaarten in Bijlage 1 geven aanvullende informatie over het bomenbestand en de beleidsopgaven van de gemeente. In Bijlage 2 staan de resultaten van het participatietraject, deze zijn ook verwerkt in het beleidsplan zelf. Het beoordelingskader voor aanvraag omgevingsvergunning is opgenomen in Bijlage 3 en de bronnenlijst vormt Bijlage 4.

BELEIDSINSTRUMENTEN

Om de ambities en doelstellingen te behalen heeft de gemeente verschillende instrumenten, variërend van beleidskaders tot praktische tools. BELEIDSPLAN BOMEN

GEMEENTE STEENBERGEN

9 Figuur 1-1 Alle geregistreerde bomen in beheer van gemeente Steenbergen

HUIDIGE SITUATIE HOOFDSTUK 2:

10

BELEIDSPLAN BOMEN

2.1 HET BELANG VAN BOMEN Het belang van de natuur voor een prettig leefbare en toekomstbestendige gemeente wordt nog altijd vaak onderschat. Bomen in het bijzonder spelen een cruciale rol in het verbeteren van de leefkwaliteit in de gebouwde omgeving en leveren daarbij veel meer dan alleen belevingswaarde1,2. Bomen zijn noodzakelijk voor verkoeling, goede waterhuishouding, luchtzuivering en CO2-opslag en leveren een veelvoud aan andere functies en diensten (Fig. 2-2).

waarin soorten makkelijker kunnen overleven. Een robuust ecosysteem past zich gemakkelijker aan, bijvoorbeeld aan klimaatverandering. Voor meer biodiversiteit richten we ons op natuurbehoud en natuurinclusie en stimuleren we variëteit in flora en fauna.” Door het toepassen van duurzaam beleid en beheer van bomen wordt de veiligheid gegarandeerd, een gezond bomenbestand gecreërd en draagt de gemeente bij aan het

behoud van bijzondere en bedreigde soorten. Het creëren van een robuust systeem kan de invloed van schadelijke boomgasten verlagen en ook daarmee bijdragen aan het verhogen van de gezondheid en gemiddelde leeftijd van bomen in de gemeente. Grotere, oudere bomen leveren op hun beurt de grootste bijdrage aan een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving met een hoge biodiversiteit (Fig. 2-1).

BIODIVERSITEIT

Bomen zijn daarnaast onmisbaar voor veel dieren, bijvoorbeeld als foerageer-, verblijf-, nest- of kraamplaats. Met name inheemse boomsoorten hebben een sterke binding met soorten uit hun natuurlijke omgeving. Denk bijvoorbeeld aan een zomereik, meer dan 1000 soorten leven op en rond deze boomsoort3. Lanen worden door dieren gebruikt om zich veilig te verplaatsen van het ene naar het andere leefgebied. Bomen zijn daarmee voor veel ecosystemen de dragers van een goed werkend systeem met een hoge biodiversiteit en dat is van belang voor ons allemaal. In het duurzaamheidsbeleid van gemeente Steenbergen staat dit als volgt beschreven: “Biodiversiteit gaat over diversiteit van planten, dieren, micro-organismen en hun genetische variaties, die samenwerken binnen ecosystemen en zo een natuurlijk evenwicht behouden. Meer biodiversiteit zorgt voor robuustere ecosystemen GEMEENTE STEENBERGEN

Figuur 2-1. Belangrijke thema’s waaraan bomen voor de omgeving een positieve bijdrage leveren

11

12

Koel parkeren in de schaduw van bomen

KLIMAATVERANDERING

WAARDEVOLLE LEEFOMGEVING

Als gevolg van klimaatverandering is er in toenemende mate kans op piekbuien, extreme hitte en langere droge en natte perioden. In versteende wijken vormen bebouwde en bestrate oppervlaktes tot wel 90 procent van het totaal. Door alle verharding kan de temperatuur in de zomermaanden flink oplopen met als gevolg extreme hitte die kwetsbare groepen bedreigt. Bomen zorgen voor de afname van hittestress door het koelend vermogen middels verdamping en het creëren van schaduw4,5,6. Door hoge percentages verharding krijgt neerslag nauwelijks kans om de bodem in te zakken. Beplanting zorgt juist voor verbeterde infiltratie- en bergingscapaciteit van de bodem en daarmee minder wateroverlast en minder problemen bij lange periodes van droogte7. Bomen zijn dus essentieel voor het beperken van de negatieve effecten van klimaatverandering. Geen enkele groenstructuur is zo effectief als bomen voor bodemverbetering, waterinfiltratie en lokale regulering van het klimaat. Bomen staan echter ook onder druk dóór deze klimaatverandering. Droogte, hitte of juist vernatting raken ook de bomen in de gebouwde omgeving, met bijvoorbeeld bladuitval en sterfte van jonge aanplant tot gevolg. Toekomstbestendig bomenbeleid en -beheer houden hier rekening mee.

Dagelijks laten bomen zien hoe belangrijk en nuttig ze zijn; in de zomer ontwijk je de middagzon door in de schaduw van een boom te gaan zitten, in de herfst schuil je in de luwte van een boom tegen een regenbui. Bomen dragen in sterke mate bij aan een sfeervolle buitenruimte en weerspiegelen de seizoenen. Van het frisgroene blad en de geurende bloesem in de lente tot de prachtige bladkleuren in de herfst. Bomen vormen daarmee een essentieel onderdeel in het ontwerp van de openbare ruimte. Zo spelen ze een belangrijke rol in identiteit en cultuurhistorie van een plek. Grote solitaire bomen of oude lanen zijn herkenbaar en aantrekkelijk, de structuur van een buurt of wijk wordt hierdoor duidelijk. Een oude boom kan een verhaal vertellen over de locatie en haar geschiedenis. In een groene omgeving wordt meer bewogen en zijn de mensen gezonder, zowel fysiek als mentaal8. Ontspanning en activiteiten in het groen verminderen het aantal mensen met hart- en vaatziekten, overgewicht, depressie, angst en concentratieproblemen. Vooral kinderen hebben veel baat bij een groene omgeving, zoals een groen schoolplein. Bomen(lanen) maken wandelroutes mooier, verminderen geluidsoverlast en maken de lucht schoner, waardoor buiten recreëren aantrekkelijker en gezonder wordt9,10.

Een groene woon- en werkomgeving draagt bij aan een zacht mobiliteitsnetwerk; wandelen en fietsen worden een aantrekkelijker alternatief voor autorijden.11 BELEIDSPLAN BOMEN

Meer wandelen en fietsen is gezonder en minder autogebruik betekent ook minder druk van de auto op het bewoond gebied. Dit verbetert het omgevingsmilieu en er ontstaat meer ruimte voor groen en bijbehorende ruimtelijke kwaliteit met positieve effecten op de lokale economie. In een groene, boomrijke omgeving is er meer omzet door recreatie en stijgt de waarde van vastgoed12. Onderzoek naar de monetaire waarde van nieuw bos geeft aan dat bomen tienduizenden euro’s per hectare kunnen opleveren aan luchtkwaliteit, klimaatregulatie, recreatie en toerisme13. Niet voor niets is het bepalen van de monetaire waarde van bomen steeds meer een standaard werkwijze14. Tot slot is er door groene ontmoetingsplekken meer interactie tussen mensen en wordt de sociale cohesie in een wijk vergroot15. In buurten waar inwoners meer contact met elkaar hebben is er vaak minder overlast en criminaliteit16.

2.2 KADERS EN UITGANGSPUNTEN 2.2.1 BELEID EN OPGAVEN Het bomenbeleid van gemeente Steenbergen staat niet op zichzelf maar is onderdeel van breder duurzaamheidsbeleid en ambities op verschillende overheidsniveaus (Tabel 2-1). NATIONAAL EN PROVINCIAAL

Vanuit het nationale beleid is de bescherming van flora en fauna en de zorg voor boomveiligheid van belang. Daarnaast zijn er richtlijnen voor GEMEENTE STEENBERGEN

Bomen dragen bij aan de belevingswaarde 13 van recreatieplekken

Figuur 2-2. Baten van bomen (Bron: Norminstituut Bomen)

Tabel 2-1. Beleid, wet- en regelgeving met invloed op het bomenbeleidsplan

bomen in de openbare ruimte en het beheer op kwaliteitsniveau. Streefwaarden vanuit de Handreiking groen in en om de stad (Tabel 2-1) zijn meegenomen in de doelstellingen in Hoofdstuk 3. Vanuit de Provincie zijn er wettelijke beschermingsgebieden voor milieu, natuur, water en wegen. Hieruit blijkt dat er beperkingen zijn opgesteld voor veehouderij vanwege stikstofgevoeligheid in bepaalde zones van gemeente Steenbergen en dat er aan de noordkant een stiltegebied voorkomt. Gemeente Steenbergen heeft ook Natuurnetwerkgebieden (NNB) en een Natura2000-gebied: het KrammerVolkerak. Voor dit gebied gelden specifieke Europese doelen die gebaseerd zijn op behoud, uitbreiding en verbetering van populaties, leefgebieden of habitattypen. Provincie Noord-Brabant heeft ambities op het gebied van natuur geformuleerd: robuust, inclusief en verbonden. De uitvoeringsagenda Natuur gaat met name in op de bijdrage van ecologische verbindingszones hieraan. Voor het bomenbeleid betekent dat aandacht voor lijnvormige landschapselementen zoals hagen, houtwallen en bomenlanen. Steenbergse ambities sluiten aan op het provinciale Natuurbeheerplan. Het belangrijkste provinciale beleid dat raakvlakken heeft met het bomenbeleidsplan zijn het Actieplan Brabantse Bomen en de GEMEENTE STEENBERGEN

BELEID, WET- EN REGELGEVING IN RELATIE TOT BOMENBELEIDSPLAN GEMEENTE STEENBERGEN THEMATIEK

CATEGORIE*

EFFECT OP BOMENBEHEER

Europa Natuurherstelwet

W

Behoud van boomkroonvolume

Burgerlijk wetboek 6

W

Zorgplicht voor boomveiligheid

Omgevingswet

W

Vogel- en Habitatrichtlijnen, bescherming van houtopstanden**, bodem en water

Klimaatwet

W

55% minder broeikasgassen ten opzichte van 1990 in 2030 en 100% in 2050

Handreiking groen in en om de stad

B

Rijkssystematiek en richtlijnen voor borging van groen

Handboek Bomen 2022

B

Kwaliteitsstandaard voor bomenbeheer van Norminstituut Bomen

Omgevingsverordening

W

Milieubeschermingsgebieden, natuur, water en wegen

Uitvoeringsagenda natuur 20232027

B

Brabantse natuur: robuust, inclusief en verbonden

Actieplan Brabantse Bossen

B

40 actiepunten voor meer bomen en bos

Omgevingsvisie Steenbergen

B

Beschermen, ontwikkelen en transformeren van natuur en landschap, de leefomgeving inclusief bomen. Gespecificeerd per landschapstype

Bomenverordening Steenbergen

W

De bescherming van bomen is hierin opgenomen

Steenbergen DuurSAMEN!

B

In het beleidskader en het uitvoeringsprogramma is aandacht voor bomen onder biodiversiteit en klimaat

Natuurbeleidsplan Steenbergen

B

Het belang van bomen, lanen en boomdijken en bossen voor verschillende beschermde soorten wordt benadrukt

Nederland

Provincie Noord-Brabant

Gemeente Steenbergen

* W = wet- en regelgeving, B = beleid ** Definitie ‘houtopstand’ onder de Omgevingswet = een zelfstandige eenheid van bomen, boomvormers, struiken, hakhout of griend. Een zelfstandige boom is een vorm van een houtopstand.

15

Brabantse bossenstrategie. Het Actieplan uit 2022 komt voort uit het klimaatakkoord en heeft als doelstelling 13.000 hectare nieuw bos in 2030. In 40 actiepunten wordt de aanplant van bomen gestimuleerd. Hieronder vallen ook: bos met woningbouw, bos met werklocaties en bos en agroforestry. De Stimuleringsregeling Landschap is één van de tools die wordt ingezet voor de financiering. Gemeente Steenbergen investeert hier jaarlijks in. GEMEENTELIJK

Vaak leggen gemeenten regels met betrekking tot het beschermen van bomen vast in de algemene plaatselijke verordening (APV). In de APV van Steenbergen is hiervoor ruimte gereserveerd onder Afdeling 3 ‘Het bewaren van houtopstanden’. Verder geldt er een vangnetbepaling om te voorkomen dat bomen of planten het uitzicht belemmeren in het kader van verkeersveiligheid. De belangrijkste regels met betrekking tot bomen zijn opgenomen in de Bomenverordening van Steenbergen. Deze verordening is gelijktijdig met het vaststellen van het bomenbeleidsplan geactualiseerd. Hierin is de bescherming van bomen opgenomen aan de hand van beleidsklassen (zie §4.4). Ook zijn de beoordelingscriteria en bijbehorende scoreverdeling voor toewijzing van de monumentale status onder Klasse I aangepast.

16

Sinds maart 2024 heeft Steenbergen een beleidskader voor duurzaamheid. Hierin worden bomen genoemd als belangrijk voor klimaatneutraliteit. Door het aanplanten van bomen worden broeikasgassen vastgelegd en daarmee de negatieve invloed op het klimaat verminderd. Daarnaast zijn bomen belangrijk voor klimaatadaptatie en biodiversiteit. Steenbergen heeft de ambitie om natuurinclusief te worden. Hierbij hoort een veerkrachtig groenblauw netwerk en een goede basiskwaliteit natuur in de drie aandachtsgebieden: de kernen, het landelijk gebied en de natuurgebieden. In het bijbehorende uitvoeringsprogramma zijn voor de komende twee jaar verschillende projecten opgenomen om te werken aan duurzaamheid in de gemeente. Enkele van deze projecten raken aan het bomenbeleidsplan en zijn verwerkt in voorliggend document. Andersom zullen doelstellingen uit het bomenbeleidsplan worden opgenomen in het toekomstige uitvoeringsprogramma duurzaamheid. In 2024 zijn in de gemeenteraad ook twee moties aangenomen met betrekking tot bomen: i) motie Dubbele herplantplicht: voor elke gekapte boom op gemeentegrond twee bomen terugplanten in de buurt van de gekapte boom en ii) motie Mobiele boombakken: op plaatsen waar bomen niet in de grond geplant kunnen worden. Tot slot zal het gemeentelijk bomenbeleid worden opgenomen in het Omgevingsplan van Steenbergen.

2.2.2 BODEM EN WATER De bodem van gemeente Steenbergen heeft een verleden van getijafzettingen. Het is met name opgebouwd uit kalkrijke delen en varieert van lichte klei en zavel tot lichte zavel en fijn zand (Fig. 2-3). Een geschiedenis van landbouw heeft plaatselijk de grond verzuurd en verdroogd. De grondwaterstanden in centimeter onder het maaiveld variëren tussen de 40 tot 90 gemiddeld hoogste grondwaterstand en 90 tot 250 gemiddeld laagste grondwaterstand. De grondwaterstanden hebben invloed op de ontwikkeling van het wortelstelsel van bomen en op de kans op droogte of wateroverlast. Met de inrichting van de groeiplaats en boomsoortkeuze wordt hier rekening mee gehouden. De waterhuishouding en bodem zijn de basis voor de bomen van Steenbergen. De groeilocatie bepaalt onder andere welke soorten er gedijen. Vandaar dat gemeente Steenbergen vanuit haar duurzaamheidsprogramma ambities heeft om water en bodem sturend te laten zijn om zodoende de gemeente waterrobuuster in te richten en te zorgen voor klimaatrobuuste natuur. Het bomenbeleid sluit daarop aan door bomen aan te planten die passend zijn bij de groeiplaatsomstandigheden. Zoals eerder benoemd kunnen bomen verzwakken door de gevolgen van klimaatverandering waardoor ze gevoeliger worden voor natuurbranden en ziekten.

Dit laatste pakt gemeente Steenbergen aan door het ontwikkelen van handelingsperspectief BELEIDSPLAN BOMEN

Figuur 2-3. Grondsoorten in gemeente Steenbergen

17

GEMEENTE STEENBERGEN

17

voor gebieden met een hoge natuurkwaliteit in combinatie met een hoog risico vanuit de klimaatstresstest (Bijlage 1, Fig. B1-2). Andersom kunnen bomen bijdragen aan verbeterde waterhuishouding en bodemkwaliteit. Ze doorwortelen de bodem waardoor deze minder verdicht is en er water uit diepere lagen gehaald wordt. Ook beschermen ze de bodem tegen uitdroging en oppervlaktewater tegen opwarming door schaduwwerping. Hittestress, verdroging en ziektekiemen in oppervlaktewater kunnen zo voorkomen of vertraagd worden.

2.3 BOMEN EN STRUCTUREN Groenstructuren in de gebouwde omgeving zijn kwalitatief sterk wanneer ze met elkaar verbonden zijn. Voor de verspreiding van sommige soorten zijn deze verbindingen zelfs van wezenlijk belang en vormen gaten in de verbindingen onoverkomelijke barrières. Door het bomenbestand te benaderen vanuit de ecologie wordt duidelijk waar verbindingen ontbreken. Zo kan gemeente Steenbergen een grote verscheidenheid aan ecologisch verbonden leefgebied voor veel soorten creëren. Het landschap van Steenbergen biedt hiervoor veel variatie: open zeekleipolders met oude en jonge dijken en een overgang naar de hoger gelegen zandwal in het zuiden van de gemeente (Fig. 2-4). In het noorden ligt Natura 2000 gebied het Krammer-Volkerak, een voormalig intergetijdengebied. Zie Bijlage

18

1 voor de groenblauw structuurkaart en de natuurgebiedenkaart van gemeente Steenbergen. 2.3.1 BOOMSTRUCTUREN Gemeente Steenbergen heeft prachtige boomstructuren: iconische boomdijken, met veel essen en knotwilgen, rabattenbos en halfgesloten coulissenlandschap. Deze landschappen zijn van cultuurhistorische waarde waarin bomen een hoofdrol spelen. Aandacht voor historische boomstructuren en hun behoud draagt daarom ook bij aan Steenbergen’s cultuurhistorie. Daarnaast zijn boomstructuren van belang vanwege hun bijdrage aan dorps- en stadsschoon, landschappelijke inpassing en het creëren van zichtlijnen en doorzichten in het landschap. Ze geven dorpen en wijken identiteit en zorgen voor herkenbaarheid. Met name monumentale bomen en bomenrijen zijn door hun vorm, kleur en omvang belangrijke beeldbepalende elementen. Als laatste zijn boomstructuren belangrijk vanwege hun bijdrage aan welzijn en mobiliteit, zoals benoemd in §2.1, en als verbindende ecologische structuren voor tal van soorten. In Figuur 3-1 zijn de ontbrekende schakels in deze structuren weergegeven in het kader van de ambitie om de biodiversiteit te verhogen door het creëren van een robuust en verbonden bomenbestand.

BELEIDSPLAN BOMEN

Berijpte bomen aan rand van sloot (Fotograaf: Bert van Drunen)

Figuur 2-4. Landschapstypen van Steenbergen

GEMEENTE STEENBERGEN

19

2.3.2 ECOLOGISCHE VERBINDINGEN Voor de ecologische waarde wordt gekeken naar de boomstructuur in combinatie met andere ecologische waardevolle groenstructuren. Samen vormen ze verbindingen die voor veel diersoorten onmisbaar zijn voor hun verplaatsing, veiligheid, voortplanting en voedsel. Bomenrijen kunnen bijvoorbeeld essentiële vliegroutes voor vleermuizen zijn. In het Natuurbeleidsplan Steenbergen zijn enkele vleermuissoorten beschreven, inclusief het belang van bomen voor deze soorten. Gemeente Steenbergen beschermt bomenrijen als beschermde groenelementen. Met het vaststellen van dit beleidsplan is ook de bomenverordening geactualiseerd waarin deze ecologische verbindingen worden beschermd door de hierin aanwezige bomen in te delen in Klasse II (§4.4). Deze structuren worden aangegeven op de Visiekaart en opgenomen in de Omgevingsvisie en het toekomstige Omgevingsplan, mede omdat ze van wezenlijk belang zijn om de biodiversiteit te beschermen. 2.3.3 HUIDIG BOMENBESTAND Gemeente Steenbergen heeft op dit moment 18.138 geregistreerde bomen. De diversiteit en vitaliteit van deze bomen is hieronder weergegeven.

20

BOOMSOORTEN EN DIVERSITEIT

Vanuit beschikbare registraties is bekend dat er 235 (sub)soorten bomen te onderscheiden zijn in gemeente Steenbergen. Op geslachtniveau komt dit neer op 55. De meest voorkomende geslachten zijn Quercus (eik), Fraxinus (es), Populus (populier) en Tilia (linde). Samen tellen ze 13.072 individuele bomen, 72% van het totaal (Figuur 2-5). Overige veel voorkomende geslachten zijn: Acer (esdoorn), Salix (wilg), Carpinus (haagbeuk), Alnus (els), Aesculus (kastanje), Pyrus (peer), Prunus (prunus), Ulmus (iep), Platanus (plataan), Betula (berk), Fagus (beuk), Liquidambar (amberboom), Sorbus (lijsterbes) en Crataegus (meidoorn). LEEFTIJDSSPREIDING

De leeftijden van de meeste bomen van Steenbergen zijn niet bekend omdat in het verleden het aanplantjaar niet geregistreerd is. Er kan alleen een schatting worden gegeven aan de hand van de stamdikte in centimeters. Ongeveer de helft van de bomen in Steenbergen kan op basis van deze eigenschap gecategoriseerd worden (Fig. 2-6). Hieruit valt op te maken dat de meeste bomen een dikte van 30 tot 50 centimeter hebben. Dat staat ongeveer gelijk aan bomen van 10 tot 20 jaar oud. Het achterblijven van de categorie daaronder, 20 tot 30 centimeter dikte, is een indicatie dat er de afgelopen 5 tot 15 jaar relatief weinig bomen zijn aangeplant. Het aanplanten van nieuwe bomen is de komende jaren dan ook een speerpunt. Het aandeel bomen BELEIDSPLAN BOMEN

Lindelaan in Steenbergen

met een stamdikte van meer dan 100 centimeter is met 160 individuen erg laag. Meer aandacht voor nieuwe aanplant kan ervoor zorgen dat er in de toekomst bij onderhoud en calamiteiten (opkomende ziekte) meer risicospreiding is. Het voorkomt dat er veel bomen qua onderhoud en uitval tegelijk in dezelfde leeftijdsfase komen waardoor er gaten ontstaan in de boomstructuur. VITALITEIT EN VEILIGHEID

BOOMSOORTENVERDELING Aantal soorten incl. subspecies

235

Aantal geslachten

55

Rangschikking op boomgeslacht

Aantal

% van totaal

Eik (Quercus)

4.614

25

Es (Fraxinus)

4.255

23

Populier (Populus)

2.488

14

Linde (Tilia)

1.715

9

Esdoorn (Acer)

751

4

Wilg (Salix)

530

3

Overige

3.785

21

Figuur 2-5. Diversiteit van het huidig bomenbestand GEMEENTE STEENBERGEN

Om de veiligheid van bomen te waarborgen vindt er jaarlijks een boomveiligheidscontrole (BVC) plaats, waaronder een visual tree assessment (VTA). Afhankelijk van leeftijd en conditie van de boom wordt de inspectiefrequentie bepaald. Dit varieerde tot nu toe van één keer per jaar voor attentiebomen tot één keer per drie jaar voor reguliere bomen. De leeftijd van de boom was hiervoor bepalend: bomen tot 15 jaar oud werden één keer per vijf jaar gecontroleerd, bomen ouder dan 15 jaar één keer per drie jaar. Deze frequentie is aangepast naar de standaard BVC cyclus (zie §5.3) die gebruik maakt van drie categorieën: • Normaal: een boom die als resultaat van de inspectie geen risico lijkt te vormen voor de omgeving en ook geen uiterlijke kenmerken heeft die er op wijzen dat zich binnen 3 jaar een gevaarlijke situatie zou kunnen voordoen; • Attentie: bomen die een gebrek hebben, maar op moment van controle nog geen duidelijk waarneembaar risico vertonen. Deze bomen worden frequenter opnieuw gecontroleerd;

21

•

Risico: bomen die duidelijk zichtbaar een direct gevaar opleveren of waarbij de veiligheid als een mogelijk risico wordt geïnterpreteerd. Soms volstaat het verwijderen van een gevaarlijke dode tak.

Van de 9.158 in 2023 en 2024 geïnspecteerde bomen vallen er 4.523 binnen de VTA normaalklasse. Nog eens 4.497 bomen zijn aangemerkt als risicoboom en er zijn 138 attentiebomen geregistreerd (Zie Tabel 2-2). Het grootste deel van de bomen met de status risicoboom heeft dode takken die daarnaast ook gevaarlijk zijn omdat ze onverwacht kunnen vallen. Het gaat hier dus om een onderhoudsachterstand. De conditie van de bomen geeft een indicatie van de “houdbaarheid” van het bomenbestand. Gemeente Steenbergen hanteert hiervoor de termen goed, voldoende, matig, onvoldoende, slecht en zeer slecht. In Tabel 2-2 is weergegeven hoe de verdeling van het aantal geïnspecteerde bomen (50% van het totaal) over de boomcondities is.

Tabel 2-2. Verdeling van boomcondities (boven) en VTA-klasse (onder) van de 9.158 bomen in Steenbergen die in 2023 of 2024 zijn geïnspecteerd

4000

3000

BOOMCONDITIES 2000

1000 0 <20 cm

20-30 cm

30-50 cm

50-100 cm

>100 cm

Figuur 2-6. Aantal bomen per stamdiktecategorie voor 9.158 bomen in beheer van gemeente Steenbergen op basis van de VTA’s van 2023 en 2024

Goed

37

Voldoende

6.905

Matig

54

Onvoldoende

2.121

Slecht

332

Zeer slecht

80

Niet te beoordelen

19

VTA-KLASSE Normaal

4.523

Risico

4.497

Attentie

138

ZIEKTEN EN BEDREIGINGEN

Bomen leven in symbiose met een groot aantal andere organismen, meestal brengt deze ‘samenwerking‘ voor beide voordelen met zich mee. Een deel van deze organismen levert echter blijvende schade of risico’s op voor de boom. Een grote verscheidenheid aan insecten, schimmels,

22

BELEIDSPLAN BOMEN

Tabel 2-3. Verdeling van monumentale en bijzondere bomen over leeftijdscategorieën en plaatsen in 2024

LEEFTIJDEN MONUMENTALE BOMEN IN 2024 <30 jaar

30-80 jaar

80-100 jaar

>100 jaar

Buitengebied

2

90

23

9

De Heen

0

26

0

0

Dinteloord

1

3

3

0

Kruisland

1

8

0

0

NieuwVossemeer

2

1

0

0

Steenbergen

29

11

14

21

Welberg

0

3

0

1

Totaal

35

142

40

31

bacteriën en virussen vormt een bedreiging voor de conditie van de boom. Gebreken die zich hierdoor ontwikkelen kunnen vervolgens een risico vormen voor zowel de ecologie als veiligheid. Op dit moment bestaat het boombestand van gemeente Steenbergen voor bijna de helft uit eiken en essen (Figuur 2-5). De essen (23%) in het boombestand hebben te lijden onder de essentaksterfte kwetsbaar voor ziekten en andere bedreigingen. Het derde meest voorkomende geslacht is populier (14%) die bekend staat als zachthoutsoort met een relatief korte levenscyclus. Daarnaast noemt de gemeente ook de kastanjebloedingsziekte in de Assetsheet Groen 2022-2025. Van paardenkastanjebomen, gevoelig voor deze ziekte, heeft de gemeente er 351. 2.3.4 MONUMENTALE EN BIJZONDERE BOMEN Sommige bomen in de gemeente Steenbergen zijn monumentaal of van bijzondere waarde. Gemeente Steenbergen houdt in de Monumentale en Bijzondere bomenlijst bij welke bomen deze beleidsstatus hebben. De bomen op deze lijst voldoen aan een aantal criteria, bijvoorbeeld op het gebied van ouderdom, schoonheid, zeldzaamheid of functie in de omgeving. Op dit moment is gemeente Steenbergen de Bomenlijst aan het actualiseren aan de hand van nieuwe beoordelingscriteria die zijn vastgelegd in de Matrix monumentale bomen. De bomen

GEMEENTE STEENBERGEN

die op deze lijst (komen te) staan vallen onder boomklasse I (zie §4.4). Deze bomen hebben de hoogste beschermstatus waardoor een omgevingsvergunning van de gemeente altijd vereist is voor het verwijderen van deze bomen. Het principe is te streven naar een zo hoog mogelijke levensduur en het uitgangspunt is ‘niet kappen1, tenzij’. In 2024 waren 271 monumentale en bijzondere bomen geregistreerd. Deze waardevolle bomen kunnen ook op particulier of bedrijfsterrein voorkomen. Voor 248 van deze bomen zijn er gegevens beschikbaar. Deze bomen zijn in Tabel 2-3 opgenomen, verdeeld over leeftijdscategorieën en plaatsen in de gemeente in 2024. De twee oudste van deze bomen zijn Hollandse linden uit 1870.

In dit bomenbeleidsplan wordt de term ‘kappen‘ gebruikt voor het kappen, vellen, rooien of anderszins 1

aantasten van de boom zodat deze niet kan voortbestaan.

23

VISIE, AMBITIES EN DOELSTELLINGEN HOOFDSTUK 3:

24

BELEIDSPLAN BOMEN

3.1 VISIE OP BOMEN Gemeente Steenbergen is trots op haar groene karakter, waarin bomen een centrale en blijvende rol vervullen. Bomen dragen bij aan een aantrekkelijke, leefbare en gezonde omgeving en zijn van grote waarde voor biodiversiteit, klimaatadaptatie en beleving van de openbare ruimte. Steenbergen maakt deel uit van een groter geheel: een netwerk van robuuste, ecologische en landschappelijke structuren binnen en buiten de gemeentegrenzen. Binnen dit netwerk nemen karakteristieke bomen en boomstructuren, in zowel stedelijke als landelijke gebieden, een belangrijke plaats in. Het gemeentelijk bomenbestand is vitaal, divers en in balans met de uiteenlopende functies die de openbare ruimte vervult. Door blijvend te investeren in het behoud, versterken en zorgvuldig beheren van haar bomenbestand, waarborgt de gemeente de waardevolle functies van bomen – nu en in de toekomst. Door implementatie van dit beleidsplan wordt Steenbergen nog rijker aan bomen. Het beste moment om een boom te planten is 10 jaar geleden. Het één na beste moment is nu!

GEMEENTE STEENBERGEN

Aanplant van jonge bomen bij de Blauwe Sluis

25

3.2 BIODIVERSITEIT Inwoners van Steenbergen hechten veel waarde aan bomen, met biodiversiteit als belangrijkste reden (o.b.v. inwonersenquête, zie Bijlage 2). Bomen vormen onmisbare leefgebieden voor planten en dieren en dragen daarmee direct bij aan de ecologische rijkdom van onze gemeente. Vanuit ons duurzaamheidsbeleid streven we naar een veerkrachtig groenblauw netwerk, zowel binnen de kernen als daartussen en in het buitengebied. Dit betekent (creëren van) ononderbroken boomstructuren die de uitwisseling en verspreiding van soorten bevorderen, ziekten en plagen helpen voorkomen en de veerkracht van het ecosysteem vergroten (Figuur 3-1). Dit sluit aan bij de provinciale ambitie voor natuur: robuust, inclusief en verbonden en op het programma Rijke Dijken van de Delta. Ook solitaire bomen en bomen buiten dit netwerk zijn belangrijk voor de biodiversiteit: zij leveren een essentiële bijdrage aan de basiskwaliteit van de natuur. Een hoge variatie aan inheemse boomsoorten, inclusief bijbehorende ondergroei, vergroot de biodiversiteit door de nauwe relatie met lokaal voorkomende flora en fauna. Bomen fungeren bovendien als katalysator voor een gezond bodemleven. Het opbouwen van een levende, soortenrijke bodem vraagt veel tijd en zorg. De waarde van met name oudere bomen is significant

voor de (bodem)ecologie17. Bomen kunnen tot volle wasdom komen door goede groeiplaatscondities te creëren. Daarom beschermt Steenbergen niet alleen haar bomen, maar ook de bodem die hen ondersteunt. Het bomenbeleid van Steenbergen sluit aan bij de kenmerken van het natuurlijke landschapstype. Waar mogelijk en wenselijk wordt het cultuurlandschap getransformeerd om biodiversiteit te herstellen en ecologische verbindingen te realiseren. Daarbij zetten we in op samenwerking met andere partijen zoals de provincie en natuurorganisaties. Verschillende wettelijk beschermde soorten vinden in Steenbergen hun thuis. Steenbergen beschermt kwetsbare soorten zoals vleermuizen, uilen en marterachtigen door hun leefgebieden te behouden en verbinden. Door de bebouwde omgeving te benaderen als ecosysteem met een grote verscheidenheid aan natuurtypen die onderling verbonden zijn, kan het een belangrijk leefgebied worden voor veel soorten. De aanwezigheid van bijzondere soorten wordt gemonitord. Concrete uitgangspunten worden opgesteld om ook in het beheer rekening te houden met deze soorten. De doelstellingen voor biodiversiteit zijn samengevat in Tabel 3-1.

De boommarter komt ook in Steenbergen voor

26

BELEIDSPLAN BOMEN

TABEL 3-1. AMBITIE: EEN HOGE BIODIVERSITEIT DANKZIJ EEN ROBUUST EN VERBONDEN BOMENBESTAND DOELSTELLINGEN Beschermen van ecologische verbindingen: aaneengesloten boomstructuren worden behouden en ontwikkeld. Oudere bomen, en bomen die om andere redenen van hoge ecologische waarde zijn, worden beschermd. De belangrijkste boomstructuren zijn in 2030 gerealiseerd. Hierbij worden verbindingen gelegd met buurgemeenten en tussen de belangrijkste natuurgebieden van Steenbergen. Er wordt extra aandacht besteed aan de botanische (boom)dijken en faunaverbindingen zoals essentiële vleermuisvliegroutes. De landelijke bomennorm wordt gehanteerd bij de inrichting van de openbare ruimte van gemeente Steenbergen. Bij aanplant, met als doel om lokale ecosystemen te herstellen en versterken, wordt het gebruik van inheems, waar mogelijk autochtoon, plantmateriaal gestimuleerd. Toegepaste plantensoorten zijn passend bij het natuurlijke landschap. Met name in de kernen kan het op sommige locaties noodzakelijk zijn om klimaatbestendige bomen te gebruiken, hier wordt bij aanplant gericht op 50% inheemse soorten. In het buitengebied wordt bij aanplant 75% inheemse soorten aangehouden. Vanaf 2030 is al het ingekochte plantmateriaal uit biologische teelt afkomstig.

Vanaf 2026 worden gemeentelijke bomen ecologisch beheerd volgens de uitgangspunten van Hoofdstuk 5 van het bomenbeleidsplan en een ecologisch werkprotocol voor houtige begroeiingen (gedragscode soortenbescherming). Bodemgezondheid en biodiversiteit worden gestimuleerd door organisch materiaal op locatie te houden: dode bomen blijven, waar veilig, zoveel mogelijk staan of worden liggend nabij de oude standplaats behouden, variatie en gelaagdheid in de ondergroei worden bevorderd. Boomaanplant door particulieren en instanties met eigen grond wordt gestimuleerd.

Bomen worden ingezet op landbouwgrond. Landbouwgronden in eigendom van gemeente worden duurzaam gebruikt voor natuurontwikkeling, agroforestry of voedselbos.

GEMEENTE STEENBERGEN

27

Figuur 3-1. Ambitiekaart voor het thema biodiversiteit

28

BELEIDSPLAN BOMEN

3.3 KLIMAAT Gemeente Steenbergen werkt aan een toekomstbestendige leefomgeving. Vanuit het duurzaamheidsbeleid geldt de ambitie om uiterlijk in 2030 de klimaatbestendigheid van natuurgebieden, dorpskernen en agrarisch gebied aanzienlijk te hebben verbeterd. Bomen spelen daarin een cruciale rol. We zetten in op het tegengaan van hittestress door de verkoelende werking van bomen, met name op plekken waar kwetsbare doelgroepen verblijven zoals rondom kinderdagverblijven, zorginstellingen en speelplekken18 (Figuur 3-2). Op locaties waar schaduw of lichtinval een rol speelt, zoals bij zonnepanelen of woningen, worden zorgvuldig afwegingen gemaakt. Bomenlanen breken de wind in open landschap, bieden beschutting en verbeteren de luchtkwaliteit. We zetten in op het beschermen en ontwikkelen van lanen in bebouwd en buitengebied. Bomen verbeteren ook de waterhuishouding door positieve invloed op de infiltratie- en bergingscapaciteit van de bodem. Klimaatstresstesten geven een eerste prioritering voor de aanplant van bomen. Het Klimaatkookboek wordt gehanteerd voor een gestandaardiseerde aanpak. Hierin worden klimaatlabels gegeven aan gebieden, zoals woonwijken, in de gemeente. Klimaatlabels zijn scores van A (= zeer goed) tot en met E (= zeer slecht) op het gebied van hitte, water en natuur. GEMEENTE STEENBERGEN

Mede in het kader van noodzakelijke aanpassing aan het veranderende klimaat gebruikt gemeente Steenbergen zoveel mogelijk inheemse bomen en worden waar nodig klimaatbestendige soorten ingezet. Bomen leveren daarnaast een belangrijke bijdrage aan het vastleggen van CO2. Ook daarom zetten we in op uitbreiding van het bomenbestand. Binnen het bomenbeleid van gemeente Steenbergen is ruimte voor innovatieve oplossingen zoals de combinatie van bosaanplant met windenergie, het inzetten van hout als duurzaam bouwmateriaal en agroforestry als duurzame vorm van landbouw. Daarnaast is circulariteit een belangrijk uitgangspunt binnen het bomenbeleid. Steenbergen benut en hergebruikt natuurlijke materialen waar mogelijk en bouwt bijvoorbeeld het gebruik van turf af (Figuur 5-1). Voor echt robuuste boomstructuren is samenwerking met overige terreineigenaren noodzakelijk. We investeren in samenwerking met waterschap Brabantse Delta, provincie Noord-Brabant en overige partijen zoals Agroforestry Netwerk Brabant en Trees for All om klimaatdoelstellingen te halen. De doelstellingen voor klimaat zijn samengevat in Tabel 3-2. Schaduwrijke bomenlaan

29

TABEL 3-2. AMBITIE: VOORBEREID ZIJN OP HET KLIMAAT VAN DE TOEKOMST DANKZIJ EEN TOEKOMSTBESTENDIG EN VEERKRACHTIG BOMENBESTAND DOELSTELLINGEN Alle straten voldoen aan de ambitie van het klimaatkookboek zoals opgenomen in het Meerjarig Onderhoudsplan. Door onder andere aanplant van bomen wordt het klimaatlabel verhoogd op het gebied van water, hitte en natuur.

Prioriteit van aanplant wordt gegeven aan plekken waar kwetsbare doelgroepen verblijven (bijv. rondom kinderdagverblijven, zorginstellingen en speelplekken) en hittegevoelige locaties vanuit de klimaatstresstest, het lokaal hitteplan en het Klimaatkookboek.

Speelplekken in gemeente Steenbergen zijn ingericht met minimaal 40% schaduw door bomen of een boomkroonvolume van 3 m3 per m2. Bij het ontwerpen en actualiseren van speelplekken werken team Duurzaamheid en Kerngericht werken en participatie samen om boomrijke speelplekken te creëren. Scholen hebben hun pleinen vergroend.

In open polderlandschap zorgen bomenlanen voor windbreking en beschutting bij neerslag en zon.

Op locaties met waterproblemen worden bomen aangeplant om de waterhuishouding te verbeteren.

In 2030 is het bomenbestand ten opzichte van 2025 met minimaal 10% toegenomen met als focus toename van boomkroonvolume door prioriteit te geven aan het aanplanten van bomen van 1e en 2e grootte en het in stand houden van oudere bomen.

Een toekomstbestendig bomenbestand door inheemse soorten waar mogelijk en klimaatbestendige soorten waar nodig.

Boomstructuren vormen klimaatadaptieve verbindingen door samenwerking met overige terreineigenaren zoals waterschap, provincie en overige partijen zoals Agroforestry Netwerk Brabant. De belangrijkste fiets- en wandelroutes krijgen begeleidende boomstructuren.

Bomenrijen blijven behouden en worden gefaseerd vervangen waar nodig, eventueel met herplant vooraf. Bomenrijen met Klasse II bomen behouden hun structuur ook bij uitval vanwege ziekte. Lanen worden idealiter aangeplant met meerdere soorten door elkaar.

30

BELEIDSPLAN BOMEN

Figuur 3-2. Hittestresskaart voor het thema klimaat

GEMEENTE STEENBERGEN

31

3.4 WAARDEVOLLE LEEFOMGEVING Als groenblauwe parel van West-Brabant wil Steenbergen een gemeente zijn waarin mens en natuur in balans leven. Bomen dragen bij aan een gezonde leefomgeving en hebben een bewezen positief effect op mentaal, fysiek en sociaal welzijn. Daarmee reikt de waarde van bomen verder dan alleen de voorgaande thema’s, ze zijn ook van belang voor gezondheid, beleving en gemeenschapsvorming. Om deze baten van bomen voor alle inwoners binnen handbereik te hebben hanteert de gemeente de 3-30-300 richtlijn (Figuur 3-3): • Vanuit elke woning zicht op een continue groenvoorziening met tenminste drie bomen; • 30% schaduw op buurtniveau en 40% schaduw op belangrijke loop- en fietsroutes; • Maximaal 300 meter loopafstand tot een groene, koele en publiek toegankelijke verblijfsplek van minimaal 200 m². De “30” richtlijn kan ook worden ingevuld door 30% groene inrichting en 2,2 m3 boomkroonvolume per m2 openbare ruimte. De landelijke bomennorm spreekt van boomkroonvolume omdat de meerwaarde van bomen voor alle disciplines in de driedimensionale waarde tot zijn recht komt. Prioriteit voor het voldoen aan de richtlijn wordt gegeven aan sterk versteende wijken en kernen en locaties met aandacht vanuit het sociaal domein.

32

Monumentale bomen en boomstructuren zijn aantrekkelijk en zorgen voor een herkenbare structuur en identiteit van een wijk of kern. Waar mogelijk wordt met aanplant van bomen aangesloten op de historie van een gebied of locatie. Dit kan bijvoorbeeld door herstel van historische lanen en bos en behoud van oudere bomen en boomstructuren bij ontwikkeling van nieuwe wijken. In de toekomst kunnen bomen ook worden ingezet om de verkeersveiligheid te verbeteren op locaties waar dat een aandachtspunt is. Het aanplanten van nieuw bos aan de kernranden hoort hier ook bij. Bossen zijn belangrijk voor aantrekkelijk wonen en voegen waarde toe aan huizen. In een groene, boomrijke omgeving is het prettiger werken. Daarom wordt ernaar gestreefd om ook op bedrijventerreinen bomen aan te planten. Dit zal deels worden gevraagd van de ondernemers zelf als CO2-compensatie. Bomen vormen de groene ruggengraat tussen dorp en landschap door dorpsgroen en groen in het buitengebied te verbinden. Belangrijke loopen fietsroutes worden begeleid door schaduwrijke lanen. Gemeente Steenbergen plant bomen aan om de ruimtelijke en recreatieve kwaliteit te verhogen en daarmee uitnodigende, groene entrees te creëren.

Inwoners hebben een sterke voorkeur aangegeven voor speel- en verblijfplekken mét bomen. Daarnaast worden clusters van bomen of bosplantsoen geprefereerd boven solitaire exemplaren (Bijlage 2). Daar waar het past in de openbare ruimte wordt hier rekening mee gehouden. Wortelopdruk wordt voorkomen door een goede inrichting van de groeiplaats en opgelost waar nodig. Bij parkeerplaatsen worden de juiste soorten gekozen om overlast te voorkomen. Er worden geen grote clusters van dezelfde soort aangeplant om o.a. gevoeligheid door allergie te voorkomen. Goede communicatie, een afwegingskader en beslisboom bieden uitsluitsel bij vermeende overlast (tabel vaststellen overlast opgenomen in Bomenbeheerplan). Om de visie te concretiseren sluit Steenbergen aan bij landelijke en provinciale normen, zoals die uit de Handreiking Groen in en om de stad, de Landelijke bomennorm en het Provinciaal Actieplan. Denk hierbij aan de richtlijnen ‘vijf bomen per inwoner’, ‘350–500 m² groene ruimte per woning aan de kernranden’ en de doelstelling ‘10% uitbreiding van het bosareaal’. Zo streeft Steenbergen naar een waardevolle boomrijke leefomgeving. De doelstellingen voor een waardevolle leefomgeving zijn samengevat in Tabel 3-3. BELEIDSPLAN BOMEN

TABEL 3-3. AMBITIE: ALLE INWONERS VAN GEMEENTE STEENBERGEN KUNNEN GENIETEN VAN EEN WAARDEVOLLE BOOMRIJKE LEEFOMGEVING DOELSTELLINGEN

•

In 2050 voldoet de gemeente redelijkerwijs aan de 3-30-300 richtlijn: Vanuit elke woning zicht op een continue groenvoorziening met ten minste drie bomen; 30% groene inrichting met 2,2 m3 boomkroonvolume per m2 openbare ruimte; Maximaal 300 meter loopafstand tot een groene, koele en publiek toegankelijke verblijfsplek van minimaal 200 m²; In 2035 voldoen de locaties waar kwetsbare doelgroepen verblijven aan de 3-30-300 richtlijn; 40% schaduw op belangrijke wandel- en fietsroutes; Vanaf 2027 voldoen alle nieuwbouw- en nieuwe inrichtingsprojecten, waar mogelijk, aan de 3-30-300 richtlijn.

▫ ▫ ▫ • • •

Bijzondere bomen en boomstructuren zijn vitaal en zorgen voor een herkenbare structuur van wijken, kernen en overige gebieden binnen gemeente Steenbergen. Waar mogelijk wordt met aanplant van bomen aangesloten op de cultuurhistorie en hiermee de identiteit van een gebied of locatie. Natuurlijk erfgoed krijgt een plek naast cultureel erfgoed.

De verkeersveiligheid is verbeterd dankzij de natuurlijk remmende werking van bomen. Bomen dragen bij aan een zacht mobiliteitsnetwerk en betere luchtkwaliteit.

Gemeente Steenbergen sluit aan bij de landelijke en provinciale richtlijnen van vijf bomen per inwoner en 350–500 m² groene ruimte per woning aan de kernranden. Iedere kern krijgt een bos.

In 2030 hebben bestaande bedrijventerreinen 10% meer bomen. Nieuwe bedrijventerreinen voldoen zoveel als mogelijk bij ontwerp aan de 3-30-300 richtlijn. Ondernemers dragen bij aan het lokale bomenbestand, onder andere via CO2-compensatie.

In 2030 heeft gemeente Steenbergen een goede ruimtelijke en recreatieve kwaliteit met uitnodigende, groene entrees. Speel- en verblijfspekken worden bomenrijk ingericht met oog op gezondheid. Het aandeel bos(plantsoen) wordt met 10% verhoogd.

Inwoners ondervinden geen overlast van bomen door een goede groeiplaatsinrichting, soortkeuze en regelmatig beheer en onderhoud. Waar wortelopdruk en vruchtval nu al last geven wordt dit opgelost waar nodig.

GEMEENTE STEENBERGEN

33

Figuur 3-3. Gemiddelde 3-30-300 scores per buurt voor het thema waardevolle leefomgeving (data van Antea)

34

BELEIDSPLAN BOMEN

GEMEENTE STEENBERGEN

Een waardevolle leefomgeving kan niet zonder bomen

35

3.5 VITAAL BOMENBESTAND Gemeente Steenbergen zet in op een veilig, vitaal en groeiend bomenbestand. Door een gevarieerd bomenbestand worden ziektes en plagen – zoals eikenprocessierups – beter voorkomen. Een ander voorbeeld is essentaksterfte, een boomziekte die zich in Nederland steeds verder verspreidt. Bijna een kwart van het bomenbestand van gemeente Steenbergen bestaat uit essen, waaronder enkele boomstructuren. Daarmee is er een risico op het in korte tijd en ongepland wegvallen van deze structuren. Om een dergelijk risico in de toekomst te vermijden wordt in het bomenbeleid ingezet op diversiteit in leeftijd en soorten. Met name oudere, inheemse bomen hebben een significante waarde voor de ecologie. Bomen kunnen tot volle wasdom komen door goede groeiplaatscondities te creëren. Dit betekent dat er zorgvuldig wordt omgegaan met bodembewerking, plaatsing van jonge bomen en groeiplaatsinrichting. Steenbergen kiest daarnaast voor natuurlijk bomenbeheer gericht op ouderdom en kwaliteit. Inwoners geven de voorkeur aan middelgrote en oude bomen (Bijlage 2). Het beheer sluit hierop aan door bomen en hun groeiplaats te beschermen. De conditie en vitaliteit van bomen wordt periodiek gemeten, gekoppeld aan regelmatig onderhoud. Dit draagt ook bij aan (boom)veiligheid.

36

Bij beheer aan bomen door groenaannemers worden de uitvoerders goed begeleid door toezichthouders vanuit de gemeente. Kansen worden onderzocht om het werkvoorzieningsschap aantrekkelijk te maken door ontwikkel- en doorgroeimogelijkheden. Bomen beschermen mensen door hun bijdrage aan klimaatadaptatie. Andersom beschermt Steenbergen haar bomen zo goed als mogelijk tegen de gevolgen van klimaatverandering. De juiste boom staat op de juiste plaats. Door boomsoorten af te stemmen op de natuurlijke bodem, en het intact laten van oude bodems tijdens projecten, wordt de kwaliteit behouden. Dit betekent dat er zorgvuldig wordt omgegaan met bodembewerking, plaatsing van jonge bomen en groeiplaatsinrichting. De keuze voor een boomsoort is gebaseerd op de groeiplaats en, in het buitengebied, het landschapstype. Waar nodig worden in bebouwd gebied klimaatbestendige soorten gekozen. De boomgrootte is ook passend bij de omgeving. Een extern gevaar is dat sommige eigenaren bomen op hun dijken willen kappen en de dijken als grasland gaan beheren. Daardoor vallen gaten in aaneengesloten bomenrijen, waarmee de functie als verbindingszone, bijvoorbeeld als vliegroute voor vleermuizen, verslechtert. Om

onze bomen te beschermen tegen kap wordt gebruik gemaakt van boomwaarden en boomklassen (zie §4.4). Beschermde boomstructuren worden vergunningsplichtig beschermd onder Klasse II. Alle bomen worden ingedeeld in een beleidsklasse gebaseerd op onder andere de waarde voor biodiversiteit, klimaat en leefomgeving. De boomklasse zal leidend zijn in afwegingen zoals bij overlast of ruimtelijke ontwikkeling. Wanneer bomen toch gekapt moeten worden, en verplant niet mogelijk is, moet het boomkroonvolume gelijk blijven of toenemen door herplant (Figuur 3-4). Als dit niet op dezelfde locatie of niet direct mogelijk is, wordt de (monetaire) boomwaarde19,20 berekend en gestort in het Bomenfonds. Via dit fonds wordt geld geoormerkt voor de aan- en herplant van bomen. Voor privaat onderhouden bomen met de hoogste waarde stelt de gemeente beheersubsidie beschikbaar. De bescherming en waarde van bomen wordt opgenomen in de Omgevingsvisie, de Bomenverordening en het Omgevingsplan van Steenbergen. Zo werken we aan een vitaal bomenbestand dat kan blijven bijdragen aan biodiversiteit, klimaat en een waardevolle leefomgeving. De doelstellingen voor een vitaal bomenbestand zijn samengevat in Tabel 3-4.

BELEIDSPLAN BOMEN

TABEL 3-4. AMBITIE: HET BOMENBESTAND VAN STEENBERGEN IS VEILIG EN VITAAL EN DE BOOMWAARDEN WORDEN BESCHERMD DOELSTELLINGEN Vergroten van de soorten- en leeftijdsdiversiteit binnen het bomenbestand, zodat het veerkrachtig is tegen ziekten, plagen en klimaatverandering, en om uitval op termijn te spreiden. In 2035 heeft het bomenbestand van Steenbergen een grotere diversiteit aan soorten dan in 2025. Hierbij wordt de richtlijn van Santamour gevolgd: maximaal 10% bomen van dezelfde soort, 20% bomen van hetzelfde geslacht en 30% bomen van dezelfde familie. Voor een spreiding in leeftijd is een inhaalslag van aanplant nodig. Versterken van de boomveiligheid en vitaliteit door regelmatig onderhoud, periodieke controles op conditie en het voorkomen van ongepland bomenverlies, zoals bij essentaksterfte. Op basis van deze controles wordt driejaarlijks onderhoud uitgevoerd om te voldoen aan het boombeeld: ▪ 85% van de bomen heeft een aanvaard of regulier, 15% achterstallig, 0% verwaarloosd beeld. ▪ 85% van de bomen heeft conditie ‘goed’ o.b.v. een boomveiligheidscontrole, niet ouder dan 3 jaar. Alle Klasse I bomen, zowel van gemeente als van derden, hebben een actueel, kloppend boompaspoort. Hierin zijn onder andere de locatie, soort, leeftijd (schatting), onderhoudsstatus, mogelijke gebreken, boomkroonvolume en de beleidsklasse vastgelegd.

Alle bomen zijn in een actuele GIS kaart opgenomen. Oudere en inheemse bomen worden actief beschermd vanwege hun hoge ecologische waarde. Groeiplaatsverbetering wordt ingezet om bomen tot volle wasdom te laten komen. Bij aanplant en beheer wordt zorgvuldig omgegaan met bodembewerking en groeiplaatsinrichting. De juiste boom wordt op de juiste plek geplant, afgestemd op bodem, onder- en bovengrondse ruimte en, in het buitengebied, landschapstype. Bomen dragen bij aan klimaatadaptatie; andersom worden zij beschermd tegen de gevolgen ervan. In het stedelijk gebied worden klimaatbestendige soorten en passende boomgroottes toegepast. Versterken van juridische en beleidsmatige bescherming door alle bomen in te delen in één van de vier boomklassen op basis van ecologische, klimatologische en maatschappelijke waarde (§4.4). Boombeleidsklassen sturen de afwegingen bij beheer, overlast en ruimtelijke ingrepen. Verankeren van de waarde van bomen in beleid door de bescherming en waardering van bomen te borgen in de Bomenverordening, de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. Bij kap van gemeentelijke of private bomen van Klasse I of II wordt middels herplant het boomkroonvolume binnen 10 jaar hersteld of wordt de monetaire boomwaarde bepaald en gecompenseerd als herstel boomkroonvolume (deels) niet mogelijk is. Financiële ondersteuning en compensatie.

Via het Bomenfonds wordt financiering beschikbaar gesteld voor aanplant, verplant en herplant van bomen. Voor particuliere bomen met een hoge waarde is beheersubsidie beschikbaar. GEMEENTE STEENBERGEN

37

Figuur 3-4. Boomkroonvolume (BKV) neemt exponentieel toe per boomgrootte (bron: Norminstituut bomen)

38

BELEIDSPLAN BOMEN

GEMEENTE STEENBERGEN

Een waardevolle boomdijk in gemeente Steenbergen

39

3.6 COMMUNICATIE EN BEWUSTWORDING Een breed gedragen bomenbeleid vraagt om doelgerichte communicatie, zowel intern binnen de organisatie als extern, met raadsleden, beleidsmakers, inwoners, ondernemers, (vrijwillige) natuurorganisaties en andere betrokken partijen. Uit het participatietraject blijkt de grote belangstelling voor bomen. De gemeente wil dit vasthouden en benutten. Gemeente Steenbergen stimuleert inwoners, bedrijven en andere overheden om actief bij te dragen door bomen aan te planten die de biodiversiteit, klimaatadaptatie en waardevolle leefomgeving versterken. We doen dit bijvoorbeeld door het instellen van een gemeentelijke subsidieregeling, herstelprojecten zoals boomplantacties, privaat beheer van boomspiegels, boomsafari’s en door te communiceren over het belang van bomen. Daarnaast heeft gemeente Steenbergen een Levensbos. Inwoners kunnen in het Levensbos een boom laten planten en onderhouden voor speciale gelegenheden. Dit is erg populair onder de inwoners en draagt bij aan draagvlak voor bomen. Eventueel wordt er een tweede Levensbos aangelegd of wordt voor iedere nieuwe inwoner een boom geplant of aangeboden aan het adres. Samenwerking tussen gemeente en (lokale) groene

organisaties wordt versterkt door regelmatige

40

overlegmomenten en gezamenlijke projecten. Dit zorgt voor een gedeelde verantwoordelijkheid en een efficiëntere uitvoering van bijvoorbeeld vergroeningsprojecten. Daarnaast moet er duidelijkheid zijn over het beleid en de manier waarop er afwegingen plaatsvinden met betrekking tot bomen. Denk hierbij aan afwegingen tussen aanleg van extra parkeerplaatsen of de aanplant van bomen in een straat. Concrete regels en uitgangspunten bieden duidelijkheid aan de interne organisatie, mede-overheden, inwoners en ondernemers. Gemeente Steenbergen werkt aan haar verwachtingsmanagement door helder de kaders vanuit het bomenbeleid aan te geven (zie §4.5). Bij (her)ontwikkeling van de openbare ruimte worden bomen integraal meegenomen in het ontwerp en de uiteindelijke realisatie. De Visiekaart is daar een integraal onderdeel van en geeft huidige en gewenste bomen en groen weer (zie §4.3). Deze is onderdeel van de Omgevingsvisie en laat, op niveau van het dorp en zijn omgeving, in samenhang zien hoe groene structuren en verbindingen nu en in de toekomst functioneren en welke prioriteiten daarin worden gesteld. De ambities op de thema’s biodiversiteit, klimaat, leefomgeving, vitaal bestand en communicatie komen samen in deze kaart.

Samen met de boomklassen geeft de Visiekaart de waarden van de bomen van Steenbergen weer. Boomklassen en -waarden worden bij ieder (her)inrichtingsproject berekend en (waar nodig) toegekend. Aan de hand hiervan worden beslissingen genomen. Het hieruit voortvloeiende beheer van bomen wordt niet vergeten en budget wordt tijdig beschikbaar gesteld. AMBITIES, DOELSTELLINGEN EN ACTIES