Bijlage rapportage Stec groep - bouwstenen voor economische kracht Steenbergen 2136906.pdf

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Stec Groep aan Gemeente Steenbergen

Evert-Jan de Kort & Marijn Gradussen 6 september 2021

2

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Inhoudsopgave 1

Inleiding

3

2

Economische foto van Steenbergen

4

2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.2 2.3

3

Beleidskaders 3.1 3.2 3.3

4

Huidig economisch functioneren Steenbergen ..................................... 4 Arbeidsmarkt en participatie ................................................................... 4 Economische structuur ............................................................................ 6 Vestigingsklimaat ..................................................................................... 8 Woon- en leefklimaat ............................................................................. 10 Trends en ontwikkelingen ..................................................................... 11 SWOT ...................................................................................................... 14

Provinciaal beleid ................................................................................... 16 Regionaal beleid..................................................................................... 17 Sectoraal beleid...................................................................................... 18

Wat zijn mogelijke stuwmotoren van Steenbergen? 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Bijlage A

16

20

Zet in op drie stuwmotoren ................................................................... 20 Agrofood ................................................................................................. 22 Bedrijventerreinen ................................................................................. 24 Vrijetijdseconomie ................................................................................. 26 Basisvoorwaarden voor een succesvolle Economische Kracht ......... 29

32

Evaluatie economisch beleidsplan Steenbergen 2009-2020 ........................... 32

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

3

1 Inleiding In deze rapportage geven we een overzicht van de economische situatie in de gemeente Steenbergen. We doen dit via vier verschillende indicatoren: arbeidsmarkt en participatie, economische structuur, vestigingsklimaat en woon- en leefklimaat. Waar mogelijk worden deze indicatoren gebenchmarkt met vergelijkingsregio’s zoals de Brabantse Wal en (west)-Brabant. Zo leggen we Steenbergen langs de meetlat en geven we een beeld van het huidig economisch functioneren. We sluiten de analyse af met een SWOT en het benoemen van de in onze optiek belangrijkste opgaven. In hoofdstuk 3 benoemen we een aantal relevante beleidskaders waar het economische beleid van de gemeente Steenbergen op aan kan sluiten. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 4 waarom de gemeente Steenbergen het beste in kan zetten op een aantal stuwmotoren. Het hoofdstuk sluiten we af met het benoemen van diverse basisvoorwaarden voor een succesvolle Economische Kracht. In de bijlage is een evaluatie opgenomen van het economisch beleidsplan Steenbergen 2009-2020. Figuur 1: Vergelijkingsregio’s economische foto gemeente Steenbergen

Bron: Stec Groep, 2021

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

4

2 Economische foto van Steenbergen 2.1 Huidig economisch functioneren Steenbergen We hebben Steenbergen geanalyseerd op vier thema’s. We benoemen de hoofdconclusie per thema en gaan daarna dieper in op ieder thema. 1. 2.

3. 4.

Arbeidsmarkt en participatie: De Steenbergse arbeidsmarkt is krap en zal de komende jaren alleen nog maar krapper worden. Economische structuur: De werkgelegenheid in Steenbergen is stabiel, het aantal bedrijven neemt toe. Samen met de landbouwsector behoren bedrijven in de groot- en detailhandel, industrie en zorg tot de grootste werkverschaffers van de gemeente. Vestigingsklimaat: Met de A4 heeft Steenbergen een goede bereikbaarheid. De bedrijventerreinen en het AFC zijn belangrijke locaties waar veel toegevoegde waarde wordt gecreëerd. Woon- en leefklimaat: Het waterrijke buitengebied in combinatie met het vestingverleden en het centrum van Steenbergen zorgt voor een aantrekkelijke woon- en leefklimaat voor zowel de eigen inwoners als toeristen.

2.1.1 Arbeidsmarkt en participatie HOOFDCONCLUSIES ARBEIDSMARKT EN PARTICIPATIE • De Steenbergse arbeidsmarkt is krap. De werkloosheid is laag en ligt met 3,2% van de beroepsbevolking ver onder een gezonde frictiewerkloosheid van 5%. • De krapte neemt naar verwachting komende jaren toe door een dalende beroepsbevolking in Steenbergen. • Relatief veel Steenbergers werken buiten de gemeente. In potentie ligt hier een kans om meer arbeidspotentieel aan te boren. Bevolkingsomvang laat over de gehele linie een (licht) stijgende lijn zien in Steenbergen In de periode 2015-2021 is het aantal inwoners met circa 3% gestegen naar circa 24.300 inwoners. De stijging zat vooral in de periode 2015-2018; de laatste twee jaar is sprake van een lichte daling van het aantal inwoners in Steenbergen. Volgens de Primos-prognoses stijgt het inwoneraantal in 2030 naar circa 25.800 inwoners (+6%) en richting 2040 nog naar circa 26.400 inwoners (+8,6%). Daarmee ontwikkelt de bevolkingsomvang in Steenbergen zich positiever dan in provincie Noord-Brabant (+4,3% tot 2040).

5

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Wel vergrijst en ontgroent de bevolking, hierdoor neemt de potentiële beroepsbevolking af Voor de arbeidsmarkt speelt juist de Figuur 2: Toekomstige ontwikkeling potentiële ontwikkeling van de beroepsbevolking een beroepsbevolking Steenbergen belangrijke rol. De omvang van de werkzame beroepsbevolking in Steenbergen is op 1 januari 2020 circa 13.200. De verdeling van de beroepsbevolking is vergelijkbaar met die van Nederland. In totaal is momenteel circa 21% van de beroepsbevolking 55 jaar of ouder. De beroepsbevolking in Steenbergen is in 2020 (nagenoeg) gelijk gebleven. Richting 2030 en verder wordt een daling met 4% verwacht. Dit heeft voornamelijk te maken met het feit dat er in Steenbergen sprake is van vergrijzing en ontgroening. De grijze druk (het aandeel 65 plussers ten opzichte van het aantal personen van 20 tot 65 jaar) is de laatste jaren toegenomen terwijl de groene druk (het aandeel 0-20 jarigen t.o.v. het aantal personen van 20 tot 65 jaar) de laatste jaren is gedaald.

20.000 15.000

65-74 jaar 55-64 jaar

10.000

30-54 jaar 5.000

15-29 jaar

0 2020 2025 2030 2035 2040 Bron: Economische Barometer Steenbergen, 2020; Primos prognose, 2020; bewerking Stec Groep, 2021

Merendeel van de beroepsbevolking is laag tot middelhoog opgeleid In Steenbergen is 23% van de beroepsbevolking laag opgeleid, 49% middelbaar en 28% hoog opgeleid. Vooral het aantal hoogopgeleide personen is relatief laag vergeleken met de Brabantse Wal (32%) en Nederland (39%). Ook hebben we gekeken naar het opleidingsniveau van de studenten in Steenbergen, deze groep gaat na hun studie over het algemeen aan het werk en treden toe tot de (Steenbergse) beroepsbevolking. Ondanks dat het aantal hoogopgeleide studenten relatief laag is, is deze groep wel wat gestegen de afgelopen jaren (+6%). Daar tegenover neemt het aantal studenten met een middelbaar opleidingsniveau af. Het percentage studenten met een laag opleidingsniveau is ongeveer gelijk gebleven (34%). Arbeidsdeelname vergelijkbaar met referentiegemeenten De netto participatiegraad (werkzame beroepsbevolking uitgedrukt in procenten van de beroepsgeschikte bevolking) is in Steenbergen min of meer vergelijkbaar met referentiegemeenten. In regionaal verband (Brabantse Wal) zit Steenbergen juist aan de hoge kant (69,9% versus 67,4%). Onder hoogopgeleiden is de netto participatiegraad in Steenbergen met 89% het hoogst.

De hoge participatiegraad in Steenbergen is uiteraard positief, maar heeft – zeker in combinatie met een dalende beroepsbevolking – als keerzijde dat er weinig ‘rek’ meer zit in het arbeidspotentieel in Steenbergen.

6

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Steenbergen kent een grote uitgaande pendel Ongeveer 21% van de Steenbergenaren werkt in de eigen gemeente. Veel Steenbergenaren werken kortom buiten de gemeente. Het zwaartepunt ligt daarbij in West-Brabant en dan in het bijzonder de grotere werkgelegenheidsgemeenten als Breda, Bergen op Zoom, Roosendaal en Moerdijk. De uitgaande pendel is bijna 3x zo groot als de inkomende pendel (zie figuur 4). Werknemers van buiten komen voornamelijk uit de buurgemeenten zoals Tholen, Bergen op Zoom en Roosendaal.

Figuur 3: Pendelstromen woon-werk verkeer

Krapte op de arbeidsmarkt door lage werkloosheid De werkloosheid in Steenbergen ligt op een laag niveau van 3,2%. In 2020 is het werkloosheidspercentage voor het eerst gestegen sinds 2014. Het ging om een beperkte stijging, die ook landelijk zichtbaar was door de coronacrisis. Op dit moment is alweer een daling zichtbaar. Het werkloosheidspercentage van Steenbergen ligt lager dan de andere Brabantse Wal gemeenten en lager dan het landelijke gemiddelde. Voor de ICT-beroepen, het openbaar bestuur, technische beroepen, transport & logistiek en zorg & welzijn is de markt krap in WestBron: CBS, 2019; bewerking Stec Groep, 2021 Brabant. Voornamelijk in de agrarische, dienstverlenende en technische beroepen is er in West-Brabant een grotere krapte zichtbaar dan de rest van Nederland. Aangezien in Steenbergen deze sectoren sterk aanwezig zijn zal ook in de gemeente de krapte onverminderd groot blijven. 2.1.2 Economische structuur HOOFDCONCLUSIES ECONOMISCHE STRUCTUUR • De landbouw (agrofood), groot- en detailhandel, industrie & zorgsector zijn goed voor circa tweederde van de banen in Steenbergen. • De werkgelegenheid in Steenbergen neemt gestaag toe, tot ruim 7.600 banen in 2020. • Landbouw/agrofood en industrie laten daarbij de grootste banengroei zien. • De banengroei in Steenbergen ligt hoger dan op de Brabantse Wal, maar wel lager dan landelijk.

• Het aantal bedrijven in Steenbergen zit flink in de lift, vooral door groei van het aantal zzp’ers; een landelijke fenomeen. Laatste jaren flinke stijging aantal bedrijven mede door stijging aantal zzp’ers In 2020 zijn er in Steenbergen circa 2.230 bedrijven actief. Dat is een stijging van 4,5% ten opzichte van 2019. Het aantal bedrijven is de afgelopen jaren telkens toegenomen. In Steenbergen en de Brabantse Wal gemeenten groeide het aantal vestigingen in de periode 2014-2020, maar door een kleine daling in 2016 is de groei tussen 2014 en 2019 minder sterk dan in Nederland en de referentiegemeenten. De groei van de bedrijvenpopulatie komt vooral door de toename van het aantal zzp’ers. In totaal zijn er ruim 1.650 zzp’ers in Steenbergen: dit is 22% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. Het aantal zzp’ers in de gemeente is toegenomen met 7% ten opzichte van 2019. Het laatste jaar is het aantal zzp’ers vooral toegenomen in het onderwijs, de logistiek en de industrie. De meeste zzp’ers zijn werkzaam in de zakelijke dienstverlening en de bouw.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

7

MKB belangrijk voor werkgelegenheid Naast de zzp’ers zorgen bedrijven met meer dan 2 en minder dan 50 banen voor bijna de helft van de werkgelegenheid in de gemeente. Ter vergelijking: in de Brabantse Wal is dit minder dan de helft (42%). De afgelopen jaren groeide het aantal middelkleinbedrijven met circa 3%. De groei komt voornamelijk door de groei van bedrijven met 10 tot 50 werknemers. Landbouw, groot- en detailhandel, industrie & zorg bieden meeste werk in Steenbergen Deze 4 sectoren zorgen voor bijna tweederde van de banen in de gemeente Steenbergen. In de gemeente zijn voornamelijk banen aanwezig in de groot- en detailhandel en landbouw (beide circa 20% van de totale werkgelegenheid). Los van de handel en de landbouw, zijn er ook relatief veel vestigingen aanwezig in de sectoren bouw en de zakelijke dienstverlening. In deze sectoren zijn relatief veel zzp’ers en MKB bedrijven actief. Ten opzichte van de Brabantse Wal heeft Steenbergen relatief weinig banen in de vervoer- en opslagsector. In totaal zijn er maar 150 banen in deze sector aanwezig in de gemeente. Figuur 4: Totale werkgelegenheid verdeeld naar sector (% is ontwikkeling 2014-2020)

+15% -3% +15%

+14%

-5% +8%

+5%

Bron: Economische Barometer Steenbergen, 2020; bewerking Stec Groep, 2021

Aantal banen laatste jaren licht toegenomen Steenbergen telt in 2020 in totaal 7.620 banen. Ten opzichte van het jaar 2014 kent de gemeente Steenbergen een iets sterkere groei dan de overige gemeenten in de Brabantse Wal, wel is de groei iets achtergebleven bij het landelijke gemiddelde. In absolute zin groeide met name de werkgelegenheid in de landbouwsector en de industriesector ten opzichte van 2014. Het aantal banen in de groot- en detailhandel en de vervoer & opslag nam het sterkst af. De werkgelegenheid zal in de agrofood de komende jaren waarschijnlijk extra stijgen door de komst van verschillende nieuwe bedrijven in deze sector. Landbouw en groot- en detailhandel leveren grootste bijdrage aan toegevoegde waarde In totaal creëren Steenbergse bedrijven in 2019 (het meest recente peiljaar) € 491 miljoen aan toegevoegde waarde waarvan een derde op een bedrijventerrein. Dit is een groei van 1,3 % ten opzichte van 2018. De groei in toegevoegde waarde is de afgelopen jaren minder sterk dan in Nederland, de referentiegebieden en de rest van de Brabantse Wal. De handel en landbouw dragen het meest bij aan de gecreëerde toegevoegde waarde in Steenbergen. De toegevoegde waarde in beide sectoren is circa 20%. Daarna volgen de zakelijke dienstverlening en de industriesector.

Deze sectoren zorgen voor een relatief groot deel van de toegevoegde waarde in vergelijking met hun werkgelegenheidsaandeel.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

8

2.1.3 Vestigingsklimaat HOOFDCONCLUSIES VESTIGINGSKLIMAAT • De ligging aan de A4 geeft Steenbergen een sterke economische uitgangspositie. • De bedrijvigheid in Steenbergen is gevestigd op verschillende typen locaties. De bedrijventerreinen in Steenbergen vormen vanuit economisch (toegevoegde waarde) en werkgelegenheidsoptiek de belangrijkste economische hotspots. Maar economische activiteit is ook te vinden in het centrum (detailhandel, horeca), de woonwijken en het buitengebied. • De ruimte voor bedrijven op bedrijventerreinen neemt steeds verder af en begint te knellen. Er is behoefte aan extra bedrijventerrein voor het MKB in Steenbergen (en regio). • De traditionele economische functie van het centrum neemt al jaren af door krimp in de detailhandel. De coronacrisis doet hier een schep bovenop, maar biedt ook nieuwe kansen voor bijvoorbeeld kleinschalige maakbedrijven, starters, experimenteerruimte en broedplaatsen. • Het AFC Nieuw Prinsenland heeft bovenregionale aantrekkingskracht en een innovatiemotor voor het agrofood en biobased cluster in Steenbergen en regio. A4 maakt Steenbergen goed bereikbaar en economisch aantrekkelijk Sinds 2014 zorgt de A4, die dwars door de gemeente Steenbergen loopt voor een toenemende bereikbaarheid. Noord-Zuid-verkeer tussen de randstad, West-Brabant en Vlaanderen kan kiezen uit vier hoofdroutes: de A27, de A16, de A17 en nu ook de A4.

Het zorgt ervoor dat de gemeente extra goed ontsloten ligt tussen de grote steden Rotterdam en Antwerpen (beide op 30 minuten rijden). Door afslagen bij de kern Steenbergen (bedrijventerrein Reinierpolder) en bij de kern Dinteloord (AFC) zijn deze bedrijven extra goed bereikbaar geworden. 170 hectare netto uitgegeven oppervlakte bedrijventerrein, nog 30 hectare netto uitgeefbaar Op twee van de tien Steenbergse bedrijventerreinen is nog grond uitgeefbaar. Enerzijds Reinierpark waar nog circa 0,5 hectare beschikbaar is en anderzijds het AFC Nieuw Prinsenland waar op het bedrijventerreingedeelte nog circa 30 hectare uitgeefbaar is. De gemeente heeft plannen voor uitbreiding van Reinierpolder, hiervoor is eerst regionale afstemming nodig. Veel banen en vestigingen zijn gevestigd op een bedrijventerrein In Steenbergen is 9% van de bedrijven gevestigd op een bedrijventerrein, dit is 24% van de totale werkgelegenheid. Het gros (circa 60%) van het aantal banen is gevestigd op Reinierpolder (inclusief de uitbreiding van Reinierpark). Ten opzichte van 2019 is de werkgelegenheid op bedrijventerreinen hetzelfde gebleven en ten opzichte van 2014 is het aantal banen met 11% toegenomen. Deze groei komt vooral voor rekening van het AFC Nieuw Prinsenland (+23%).

Naar de toekomst zal de werkgelegenheid hier nog verder ontwikkelen aangezien hier nog zo’n 30 hectare aan bedrijventerrein is uit te geven. Voornamelijk industrie en handel aanwezig op de bedrijventerreinen Van de circa 1.800 banen die op een bedrijventerrein zijn gevestigd zijn circa 600 personen werkzaam in de industriële sector waarvan meer dan de helft hiervan gelieerd is aan de voedingsmiddelenindustrie. Een gedeelte hiervan is werkzaam bij de Cosun Beet Company, maar een deel van de werknemers van Cosun valt binnen de specialistische zakelijke dienstverlening. Daarnaast hebben de sectoren groot- en detailhandel en zakelijke dienstverlening met ieder circa 400 banen ook een significant aandeel in de werkgelegenheid op de bedrijventerreinen.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

9

Figuur 5: Bedrijventerrein in de gemeente Steenbergen

Bron: IBIS, 2020; bewerking Stec Groep, 2021

Leegstand van bedrijfsvastgoed miniem in Steenbergen Alleen op Reinierpolder II fase 1 worden meerdere panden aangeboden (in totaal circa 2.000 m²). Hier bedraagt de leegstand circa 4%. Ten opzichte van al het bedrijfsvastgoed op de bedrijventerreinen is de leegstand ver beneden een gezond frictieniveau van 6%. In combinatie met een beperkte hoeveelheid, of specifiek gelabeld (AFC), bedrijventerrein zijn de schuifruimte en daarmee de doorgroeimogelijkheden van bedrijven in Steenbergen beperkt. AFC Nieuw Prinsenland als innovatieve hotspot Het terrein is speciaal ingericht met ruime kavels en bouwmogelijkheden. De locatie biedt ook allerlei mogelijkheden voor symbiose en samenwerking tussen bedrijven, onder andere op het gebied van groene energie. Het terrein is primair gericht op bedrijven uit en gelieerd aan de agro- en levensmiddelensector. Ook biedt de glastuinbouwlocatie op Nieuw Prinsenland plaats aan zeven moderne glastuinbouwbedrijven. De gecreëerde toegevoegde waarde op het AFC Nieuw Prinsenland is samen met Reinierpolder het hoogst in de gemeente. Door de recente (en toekomstige) aantrekking van verschillende grote bedrijven zal deze toegevoegde waarde ook nog toenemen. Detailhandel krimpt in centrum Steenbergen In 2020 zijn in het centrum van Steenbergen circa 850 personen werkzaam, dit betekent een lichte afname ten opzichte van 2019 met zo’n 2%.

De meeste werkgelegenheid in het centrum is aanwezig in de detailhandel (27%), de zorg (15%), zakelijke dienstverlening (13%) en de horeca (10%). Naast de werkgelegenheid is er ook een afname zichtbaar in het aantal winkels (detailhandel). Het afgelopen jaar nam het aantal bedrijven in de detailhandel af met 8%.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

10

2.1.4 Woon- en leefklimaat HOOFDCONCLUSIES WOON- EN LEEFKLIMAAT • Door inzet op nieuwbouwontwikkelingen is het mogelijk om jongere doelgroepen te binden en daarmee bij te dragen aan vergroten arbeidspotentieel naar de toekomst. • De sector toerisme & recreatie zorgt voor leefbaarheid centrum Steenbergen. • De coronacrisis zorgt voor onzekerheden voor de vrijetijdseconomie in Steenbergen. Woningbouw Het aantal woningen in de kernen van de gemeente Steenbergen bedraagt circa 10.400. Bij een positief scenario zouden er in de komende 10 jaar nog 730 woningen bij moeten komen. Uitbreiding van het woningaanbod en het aantal inwoners biedt kansen om het lokale voorzieningenniveau op peil te houden en een bijdrage te leveren aan de lokale en regionale arbeidsmarkt. Sowieso kan de bouw van de woningen voor een tijdelijke economische impuls zorgen. Lichte herstel toeristische sector, perspectief post-corona nog onzeker In 2019 zijn er in de recreatie- en toerismesector in Steenbergen circa 310 personen werkzaam bij circa 140 bedrijven 1. Sinds 2018 laat de sector een banenkrimp zien; in 2020 bijvoorbeeld met 7%. Het aantal bedrijven is wel nagenoeg stabiel. De provinciale toerismecijfers laten zien dat in 2020 het aantal gasten en het aantal overnachtingen in Noord-Brabant is gedaald.

De daling wordt voornamelijk veroorzaakt door een daling van het aantal buitenlandse gasten, wat een logisch gevolg is van de coronamaatregelen. Tegelijkertijd is in het coronajaar de lokale leefomgeving belangrijker geworden voor mensen en zijn meer mensen de natuur ingetrokken. Ondanks dat we naar alle waarschijnlijkheid richting het einde van de coronacrisis gaan is het vooralsnog onzeker hoe de het buitenlandse en binnenlandse toerisme zich postcorona gaat ontwikkelen en wat het effect gaat zijn voor bestedingen en werkgelegenheid in de toeristische sector. Voornamelijk aanwezigheid banen in de horeca 60% van de werkgelegenheid in de recreatie- en toerismesector in Steenbergen bevindt zich in de horeca. Ten opzichte van 2014 en 2019 is het aantal banen in de horeca met 11% afgenomen. Logiesverstrekking (hotels, verhuur van vakantiehuisjes, kampeerterreinen en overige overnachtingsplekken) zorgt binnen de recreatie- en toerismesector voor 15% van de werkgelegenheid. Deze sector is echter niet gegroeid de afgelopen jaren. De watersporttak in Steenbergen is zelfs de afgelopen tien jaar gedaald in het aantal banen.

Voor de recreatie- en toerismesector zijn de statistieken van het aantal werkzame personen (banen) en aantal vestigingen (bedrijven) bepaald op basis van de door de LISA stichting ontwikkelde rapportagetool.

1

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

11

2.2 Trends en ontwikkelingen Voor een effectief en toekomstgericht economisch beleid zal de gemeente Steenbergen goed moeten inspelen op trends en ontwikkelingen die invloed hebben op het economische klimaat in de gemeente. We geven in deze paragraaf de belangrijkste trends en ontwikkelingen weer die een impact hebben op de aanwezige sectoren in Steenbergen. De trends en ontwikkelingen lopen uiteen van korte tot lange termijn en van lokaal tot mondiaal. Trend

Energietransitie

Next economy

Toelichting • Om in 2050 energieneutraal te zijn zal Steenbergen over moeten stappen van fossiele brandstoffen op duurzame energiebronnen. De komende jaren zal dan ook geïnvesteerd moeten worden in energiebesparing en schone, hernieuwbare energieopwekking. Het economische landschap wordt steeds meer beïnvloed door de duurzaamheidsdoelstellingen. Denk aan wet- en regelgeving, maar ook stimulerende maatregelen zoals subsidies. • Deze energie-ambities worden onder andere verwoord in de Regionale Energiestrategie (RES). In de RES wordt samengewerkt met maatschappelijke partners, bedrijven en inwoners. Duurzame- en warmtevoorzieningen kosten echter ook ruimte. Bij de verduurzaming van de Steenbergse energievoorziening is een balans tussen het versterken van de economie en de leefbaarheid en de kwaliteit van natuur en landschap erg belangrijk. • Steenbergen kent een aantal grote energieverbruikers. Industriële en agrarische bedrijven in Steenbergen leveren een grote bijdrage aan de CO2 uitstoot. Echter zijn ze in potentie ook in staat om energie te besparen en voor duurzame energieopwekking te kiezen. Er ligt immers een flink potentieel in bijvoorbeeld zon op daken, windmolens of restwarmte. Ook kunnen bedrijventerreinen zich ontwikkelen tot ‘energie-knooppunt’, door een rol te spelen bij energieopslag en warmteproductie.

Door hier samen met ondernemers op te trekken zet de gemeente de transitie in gang. • In het kader van duurzaamheid is ook de klimaatadaptatie en circulaire economie een erg actueel thema wat veel invloeden heeft. Ook hiervoor is een integrale aanpak gewenst en spelen de landbouw en de bedrijventerreinen een belangrijke rol. • Next economy betreft vijf prominente ontwikkelingen die naar verwachting de grootste invloed hebben op de industriële en logistieke sector en (de vraag naar) de bedrijventerreinen in de gemeente. Te weten: duurzaamheid, circulaire economie, automatisering & robotisering, smart industry & logistics en e-commerce. Tot zo’n 70% van de industriële en logistieke bedrijven verwacht komende jaren in deze trends te investeren, blijkt uit recent landelijk onderzoek van Stec Groep met tien provincies, waaronder Noord-Brabant. Vooral investeringen in robotisering en circulaire activiteiten staan hoog op de agenda. Veel industriebedrijven verwachten bovendien dat hierdoor de vraag naar werkgelegenheid toeneemt én verandert. Denk aan andere vaardigheden die werknemers moeten hebben. De meeste industriebedrijven verwachten dat de genoemde trends ook tot meer ruimtevraag leiden. Bovendien vragen deze ontwikkelingen andere kwalitatieve eisen aan de vestigingsomgeving, waar Steenbergen rekening mee moet houden.

Denk aan voldoende (milieu)ruimte voor bedrijven die met afval- en reststromen werken, goede digitalisering van de bedrijventerreinen (als voorwaarde voor robotisering, 3D printing), (collectieve) duurzame energievoorzieningen, et cetera. Automatisering en robotisering gaat tot slot veel invloed hebben op de individuele sectoren. Door krapte op de arbeidsmarkt wordt dit proces versneld. • Er zijn al verschillende ontwikkelingen in de gemeente gaande wat betreft next economy. Zo is de circulaire economie in Steenbergen de afgelopen jaren aan het groeien. Het grootste deel van de circulaire bedrijven in Steenbergen zijn van het type ‘repair en manufacture’: het verlengen van de levensduur van producten door reparatie.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Trend

Schaalvergroting, innovatie en milieubeleid in agrosector

Zorg en arbeidsmarkt

Veranderende winkelmarkt

Veranderende vrijetijdseconomie

Toelichting • De landbouw is een belangrijke sector in Steenbergen en Nederland als geheel. Het is bovendien een sector die een groot deel van grondoppervlak benut. De omvang van de productie in de sector neemt toe, maar onder invloed van (milieu)beleid trager dan in het verleden; zeker in relatie tot recente ontwikkelingen omtrent het PAS/stikstofbeleid. Door de vele onzekerheid zijn de Steenbergse agrarische ondernemers huiverig om te investeren in grote investeringen en staan grote innovaties momenteel ‘on hold’. De coronacrisis draagt daar ook aan bij. • Technologische ontwikkeling wordt gezien als hulpmiddel in het streven naar duurzaamheid. Deze ontwikkeling zorgt voor efficiënter ruimtegebruik en een efficiëntere productie, maar zorgt tegelijkertijd voor dalende werkgelegenheid in de agrosector. Veel ouderen in de agrosector worden bovendien niet vervangen. Dit kan in de toekomst knelpunten opleveren. • In Nederland is er steeds vaker sprake van vrijkomende agrarische bebouwing en grond (VAB). In Steenbergen is de leegstand en het aantal VAB’s heel minimaal. De gemeente Steenbergen zal daarom ook niet direct invullingen hoeven kiezen voor leegstaande agrarische bedrijven.

Omdat de agrarische grond en bebouwing van grote landschappelijke waarde is in Steenbergen wordt er wel actief meegedacht in nevenactiviteiten bij agrarische ondernemers om de economische draagkracht van het buitengebied te vergroten. Denk hierbij aan andere (bedrijfsmatige) functies zoals een koppeling met de vrijetijdseconomie in Steenbergen. • Door hogere levensverwachting en afname van bevolking vindt vergrijzing plaats in Steenbergen. Hierdoor komt het economische stelsel onder druk te staan. De beroepsbevolking wordt namelijk steeds kleiner. • Ontwikkelingen in de zorg hangen nauw samen met de vergrijzende bevolking. Over het algemeen zal zorg veel meer chronisch van aard worden. Daarnaast worden de komende jaren oude instituties (verzorgingshuizen, verpleeghuizen, et cetera) verder afgebouwd. Elke zorgaanbieder moet toegevoegde waarde gaan bieden in de ketens en netwerken die nu overal in een rap tempo ontstaan. Om de zorg hierin betaalbaar te houden, worden doelmatigheid en technologische innovatie belangrijke aandachtspunten. Doordat de zorgmarkt aantrekt ontstaan er tekorten bij specifieke functies. De zorgsector is in Steenbergen al relatief groot en deze sector zal door de vergrijzing een extra grote claim leggen op de regionale arbeidsmarkt. • De winkelmarkt staat al jaren onder druk als gevolg van toenemende online bestedingen en veranderend consumentengedrag.

De huidige coronacrisis versnelt deze trends. Met name online bestedingen zijn sterk gestegen. Door toenemend online winkelen, maar ook vergrijzing neemt het draagvlak voor winkels af. Leegstand wordt op veel plekken in het land ingevuld met andere functies, zoals horeca en wonen. De functie van centra verandert daardoor steeds meer. In de kern Steenbergen zal de winkelfunctie steeds minder dominant worden en andere functies (denk aan horeca en leisure) nemen deze plek in. Een goede mix aan functies is daarom belangrijk om toekomstbestendige centra te creëren, ook voor Steenbergen. • Op het gebied van de vrijetijdseconomie zijn verschillende ontwikkelingen gaande. Allereerst is de reismarkt nog steeds een groeiende markt. Door de lagere prijzen zijn we in staat om vaker en langer te reizen. Het aantal internationale reizigers laat wereldwijd al jarenlang een stabiele groei zien. Mede door de coronacrisis zijn ook de Nederlanders weer meer vakantie gaan vieren in eigen land. Een deel is de ruimte en de natuur op gaan zoeken, al dan niet in combinatie met (outdoor) activiteiten. Steenbergen kan met de genoemde elementen erg goed op deze vraag aansluiten. • In een tijd waarin we met alles en iedereen verbonden zijn via online community’s, groeit het besef dat gebruik belangrijker is dan bezit. De zogenoemde deeleconomie nam in de afgelopen jaren een vlucht.

We delen onze auto, lenen ons gereedschap uit etc. Maar het bekendste voorbeeld van de groeiende deeleconomie is het verhuren van onze woning aan vakantiegangers. Deze nieuwe vorm van verblijfsrecreatie zorgt voor kansen en uitdagingen voor de vrijetijdseconomie in Steenbergen.

12

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

Trend

Corona-impact

Toelichting • De economie stond kortstondig en hevig uit het lood door de corona-uitbraak en de bijbehorende maatregelen. Na een forse krimp in 2020 is echter nu sprake van een sterk herstel. Ook de economische voorspellingen zijn gunstig. Al met al wisselt de impact heel sterk per sector: bepaalde sectoren zijn/worden hard geraakt (evenementen, toerisme, horeca) en anderen profiteren juist (logistiek, bepaalde industrieën). De lokale en regionale economische structuur bepaalt sterk wat de precieze impact is voor de economie. • Er is beperkt lokale data beschikbaar waaruit de impact van de coronacrisis op korte termijn kan worden afgeleid. Wel is er data over de NOW toekenningen beschikbaar. Landelijk hebben de bedrijven in de dienstensector, de detailhandel en horeca het meest gebruikt gemaakt van deze NOW-regeling. In Steenbergen zijn deze sectoren relatief klein in vergelijking met de landbouw en overige handel in de gemeente. Een kanttekening is wel dat deze NOW-toekenningen slechts een beeld van de korte termijn effecten weergeven. • Voornamelijk het centrum in Steenbergen zal in de gemeente het meeste last ondervinden van de coronacrisis. Al heeft het centrum in Steenbergen voornamelijk dagelijkse voorzieningen die het minst hard geraakt zijn door alle coronamaatregelen.

De kledingzaken krijgen het wel extra zwaar, maar de invloed op de gehele economie van Steenbergen daarvan is waarschijnlijk beperkt.

13

14

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

2.3 SWOT In onderstaande SWOT zetten we de belangrijkste kansen, bedreigingen, sterktes en zwaktes uiteen voor Steenbergen. Deze zijn gebaseerd op de economische foto, de trendanalyse en input van de ondernemers in Steenbergen. Sterktes

Zwaktes

• De Agrofood zorgt voor een groot aandeel in de werkgelegenheid, zowel op het AFC als in het buitengebied. • Realisatie van AFC Nieuw Prinsenland als innovatieve hotspot van de regio. • Veel dynamiek op de bedrijventerreinen. • Blijvende stijging van de werkgelegenheid en het aantal vestigingen op de bedrijventerreinen. • Landschappelijke kwaliteiten buitengebied als drager voor kernwaarden rust, ruimte en natuur. • Gunstige ligging in de regio en tussen steden zoals Rotterdam en Antwerpen door aanwezigheid A4. • Betrokken regionale samenwerking met o.a. de Brabantse Wal. • Partijen zijn meer en meer betrokken bij de gemeente.

• Te weinig beleving en gevoel vanuit inwoners en ondernemers bij de agrofoodsector. • Door ontbreken van hoger en vervolgonderwijs, te weinig hoger opgeleiden in het bedrijfsleven. • Krimp detailhandel in centrum Steenbergen zet leefbaarheid onder druk. • Geen werkgelegenheidsstijging in recreatie- en toerisme zichtbaar. • Veel inwoners werken buiten de gemeente.

Kansen

Bedreigingen

• Het AFC Nieuw Prinsenland als kans voor circulariteit en duurzaamheid (restwarmte). • Aanleg van een kade bij het AFC Nieuw Prinsenland voor realisatie vervoer over water. • Een fieldlab voor experimentele en innovatieve landbouw wat zichtbaar en beleefbaar wordt in het buitengebied. • De transformatie van de vrijkomende agrarische bebouwing aangrijpen om het buitengebied hoogwaardig in te richten. • Uitbreiding van bedrijvenareaal vangt de regionale vraag (deels) op. • Combineren water en recreatie en toerisme in verschillende kernen. • Door actievere ondernemers (groei OPS) mogelijkheden om stappen te zetten op het gebied van duurzaamheid, veiligheid, beleving, mobiliteit en verkeer. • Door monitoring en analyses sneller inspelen op veranderingen. • Hotel langs de A4 kan zorgen voor gasten voor bedrijven. • Het vermarkten van de Brabantse Wal gemeenten.

• Passende huisvesting voor buitenlandse werknemers realiseren. • Op Reinierpolder zijn er nog beperkte vestigings- en groeimogelijkheden. • Leefbaarheid en voorzieningen in kleine kernen staat onder druk. • Potentiële beroepsbevolking neemt af door ontgroening en vergrijzing. Hierdoor mogelijke verder toename van krapte op de arbeidsmarkt. • Onzekerheden door coronacrisis en macro-economie.

Op basis van de SWOT zien we als de belangrijkste opgaven voor economisch Steenbergen: • Inzetten op de duurzaamheidsambities: Verduurzaming staat steeds prominenter op de economische agenda. De energietransitie is een belangrijke opgave komende jaren die ook veel economische kansen en investeringsdynamiek creëert. De bedrijventerreinen zullen de komende jaren aan de slag moeten met de verduurzamingsopgave om zo toekomstbestendig te worden en hun economische waarde te behouden. De gemeente werkt momenteel aan een Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2021-2022 waar ook diverse duurzaamheidsacties worden opgenomen gericht op bedrijven. De gemeente Steenbergen is daarnaast al bezig met een projectvoorstel om zon op bedrijfsdaken te stimuleren en is aan het onderzoeken wat de mogelijkheden zijn van een zakelijk energieloket. Naast energiebesparende maatregelen is ook aandacht voor hittestress en het aanleggen van groen op de bedrijventerreinen een belangrijke opgave waar de gemeente Steenbergen mee aan de slag gaat. Steenbergen heeft met de agrofoodsector een herkenbaar profiel en een strategische uitgangspositie op het duurzaamheidsthema. De glastuinbouw heeft een grote potentie om via warmtenetten verwarmd te worden. In de gemeente zijn er ook enkele duurzaamheidsinitiatieven zoals het project

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

•

•

•

•

•

15

Osiris, waar de tuinders van het Agrofood Cluster (AFC) en de afvalenergiecentrale SUEZ ReEnergy samenwerken om het gebruik van fossiele brandstoffen te verminderen. Werken aan kwaliteit en innovatiekracht bedrijventerreinen: Een vitaal Steenbergs bedrijfsleven begint bij goed functionerende en toekomstbestendige werklocaties die aansluiten op de (veranderende) wensen en eisen van bedrijven. Daarbij speelt dat de randvoorwaarden om te kunnen investeren in bepalende trends (automatisering, digitalisering, circulair, energietransitie, et cetera) op orde moeten zijn. Op Reinierpolder zijn hier al eerste stappen in gemaakt door in samenwerking met ParkConcepts diverse ingrepen te doen zoals herstructurering en het verbeteren van de groenvoorzieningen. De volgende stappen zullen gezet moeten worden op het gebied van energietransitie en circulariteit. Dit zijn opgaven met een grotere omvang, waar grotere investeringen mee gemoeid zullen gaan. Faciliteren lokale en regionale vraag: Binnen de Brabantse Wal is er een tekort aan ruimte voor MKBbedrijven. Steenbergen heeft met een beoogde uitbreiding van Reinierpolder mogelijk een geschikte locatie om deze vraag te laten landen.

Aangezien een groot gedeelte van het lokale en regionale MKB verbonden is aan de speerpuntsectoren van de regio draagt uitbreiding van bedrijventerrein in Steenbergen bij versterking van deze speerpuntsectoren, het agrofoodcluster in het bijzonder. Om de uitbreiding van Reinierpolder mogelijk te maken is regionale afstemming nodig met de andere Brabantse Wal gemeenten en de regio West-Brabant. De gemeente is hier actief mee bezig. Voldoende en passend arbeidspotentieel: De arbeidsmarkt in Steenbergen is krap en wordt richting de toekomst alleen nog maar krapper door de dalende potentiële beroepsbevolking. Voor bedrijven wordt het in de toekomst waarschijnlijk lastiger om nieuw personeel te vinden om groei te realiseren, maar ook om personeel te vervangen als gevolg van uittreding (pensioen en ontslag). Een van de oplossingen is om meer Steenbergen die nu buiten de gemeente werken te verleiden om in Steenbergen aan de slag te gaan. Daarvoor is het onder meer nodig om een betere match tussen vraag naar en aanbod van banen te realiseren. De doorontwikkeling van het AFC en de beoogde uitbreiding van Reinierpolder moeten hieraan bijdragen. Daarnaast is het belangrijk om de connectie met (technische) onderwijs en kennisinstellingen in de regio waar nodig en mogelijk verder te versterken.

Leefbare en sterkere centra: Een aantrekkelijk voorzieningenniveau is niet alleen bepalend voor de bedrijvigheid in een centrum, maar ook voor het creëren van een aantrekkelijk woon- en leefklimaat. Deels zijn voorzieningen op gemeentelijk niveau aanwezig, deels op regionaal niveau. Steenbergen en Dinteloord kenmerken zich voornamelijk door de aanwezigheid van lokale winkels en horecagelegenheden. Door een veranderende demografie verandert tegelijkertijd het draagvlak voor voorzieningen. In dit geval speelt waar mogelijk behoud van voorzieningen, en anders concentratie van diverse voorzieningen in combinatie met woningbouw. Ook zijn de havens in Steenbergen en Dinteloord unieke trekpleisters. Deze plekken moeten zorgen voor een bruisende plek waar horeca op in kan spelen. Vitaal buitengebied: Voor de economische ontwikkeling van het buitengebied gelden allerlei trends en ontwikkelingen zoals genoemd in het vorige hoofdstuk. In de recreatieve markt heeft Steenbergen veel te bieden op het gebied van rust en authenticiteit. De agrarische sector is onderhevig aan schaalvergroting en automatisering. Er zijn ecologische ontwikkelingen (klimaatverandering) en daarmee verbonden beleidsmatige ontwikkelingen (denk aan de stikstofproblematiek). Tegelijkertijd heeft de sector te maken met vergrijzing, waardoor er een steeds grotere uitstroom van werknemers zal plaatsvinden.

In het geval dat een agrariër geen opvolger vindt en genoodzaakt is om te stoppen komt de agrarische bebouwing vrij. Het is van belang dat de gemeente Steenbergen mogelijkheden voor herontwikkeling van deze VAB’s onderzoekt die een hoogwaardige (economische) invulling hebben.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

16

3 Beleidskaders Het economische beleid van de gemeente Steenbergen staat uiteraard niet op zichzelf. De economische activiteiten overschrijden de gemeentegrenzen. Zo werkt de gemeente Steenbergen al samen met de gemeenten Woensdrecht en Bergen op Zoom onder de naam ‘de Brabantse Wal’ en is de gemeente onderdeel van de regio West-Brabant. Op verschillende schaalniveaus zijn er al relevante (economische) beleidsdocumenten gemaakt als uitvloeisel van de samenwerkingen. Door het economische beleid van Steenbergen goed te stroomlijnen met de regionale en provinciale context wordt de economische kracht van het beleid versterkt. Hieronder benoemen we een aantal relevante beleidsdocumenten met daarin de belangrijkste uitgangspunten. Tevens geven we aan bij welke uitgangspunten de gemeente Steenbergen het beste aan kan haken, gezien de economische foto en de kansen en bedreigingen die wij voor Steenbergen zien.

3.1 Provinciaal beleid Visie op een toekomstbestendige economie voor Brabant Deze visie op de economie geeft weer hoe de Figuur 6: Focus op ‘stuwende’ bedrijven provincie in kan spelen op belangrijke trends en ontwikkelingen om een sterke economie te blijven in 2030. Het belangrijkste uitgangspunt van de provincie Noord-Brabant is dat economische ontwikkeling bijdraagt aan een brede welvaart en sociale samenhang als maatschappelijk fundament. Een aantrekkelijke woon- en leefomgeving is daarvoor randvoorwaarde. Het beleidskader richt zich voornamelijk op het stuwende gedeelte van de Brabantse economie. Deze bedrijvigheid zorgt doorgaans voor extra werkgelegenheid en een groei van het verzorgende, dienstverlenende gedeelte van de economie. Productiviteitsgroei van stuwende bedrijvigheid en werkgelegenheid zijn belangrijke aandachtspunten voor het provinciale toekomstige welvaartsniveau. Stuwende bedrijfsactiviteiten zijn activiteiten daar waar (nieuwe) producten en diensten worden ontworpen en ontwikkeld en waar innovatie plaatsvindt. Hiermee kiest de provincie een bepaalde focus in het economisch beleid en Bron: Provincie Noord-Brabant, 2020 zal dus ook waar nodig middelen voor hebben. In de gemeente Steenbergen kan dit principe van de focus op ‘stuwende’ bedrijfsactiviteiten erg goed landen.

Steenbergen kent namelijk een aantal sectoren die een relatief hoge toegevoegde waarde hebben voor de gemeente. Allereerst zorgen diverse sectoren op de bedrijventerreinen voor veel toegevoegde waarde in de gemeente. Naast de bedrijventerreinen is de agrofood sector een sector waar veel waarde wordt gecreëerd. Deze ‘stuwende’ activiteiten sluiten daarmee aan bij de provinciale focus om zo de ondersteuning bij de economische ontwikkeling van Steenbergen te vergroten. In deze ‘stuwende’ sectoren is het van belang om niet alleen te handelen vanuit een provinciaal of gemeentelijk kader. De provinciale visie benadrukt dat er verbinding gemaakt moet worden tussen bedrijven, kennisinstellingen en verschillende overheidslagen (de triple helix). Alleen zo laat je economische acties slagen en creëer je een bredere welvaart

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

17

3.2 Regionaal beleid Hub voor vernieuwend ondernemerschap: economische agenda West-Brabant De Economic Board West-Brabant heeft de economische koers en ambitie van de regio West-Brabant vastgelegd in de Economische Agenda West-Brabant. De belangrijkste aspecten uit de agenda zijn: • West-Brabant ligt gunstig in een economisch kerngebied en heeft een zeer gedifferentieerde economie. Die ligging en diversiteit moet de regio optimaal gebruiken. • De (traditionele) sterke West-Brabantse sectoren agrofood & biobased, industrie en logistiek vormen de historische economische basis van de regio. Daar blijft de regio op inzetten. Ook Steenbergen heeft, afgezien van logistiek, een belangrijk aandeel in deze sterke sectoren. • De wereld vraagt om slimme en duurzame oplossingen. Deze kan West-Brabant alleen realiseren in verbinding met de omliggende regio’s, als triple helix, in de sectoren en tussen de sectoren. • West-Brabant gaat (sectoraal) inzetten op de strategie van verbinden, verslimmen en verduurzamen. • West-Brabant wil zich ontwikkelen als een hub voor vernieuwend ondernemerschap door groei van MKB en Startups te ondersteunen én door het ontwikkelen van programma’s voor de sector creatieve dienstverlening en mogelijk de vrijetijdseconomie. Op de bedrijventerreinen in Steenbergen is een groot deel MKB. Deze zijn onmisbaar voor de Steenbergse economie.

• Vernieuwend ondernemerschap komt niet alleen vanuit de regio. Vernieuwing komt ook van buiten. Daarom blijft West-Brabant inzetten op ‘acquisitie en vestigen’, waarbij de focus ligt op bedrijven met economische en regionale meerwaarde voor de regio. Toekomstbeeld bedrijventerreinen West-Brabant Het belang van de bedrijventerreinen in de regio West-Brabant groeit, niet alleen economisch maar ook voor aanpalende opgaven zoals energie en klimaat. De regio heeft daarom in 2020 nieuwe regionale afspraken opgesteld voor de bedrijventerreinen. Het toekomstbeeld geeft aan welke locaties als drager van de regionaal-economische transitie van West-Brabant essentieel zijn. De bedrijventerreinenportefeuille bestaat namelijk uit een samenhangend en complementair ecosysteem van bedrijventerreinen met verschillende doelgroepen en geografische reikwijdte. Voor de Brabantse Wal-regio ligt voornamelijk de focus op de opgave van een functioneel klein/middelgroot werkmilieu. Het MKB is sterk vertegenwoordigd in de regio en het levert een grote bijdrage aan de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde van de regionale economie. In het Toekomstbeeld wordt daarom ook aangegeven dat deze bedrijven voldoende (ruimtelijke) groeiperspectief geboden moet worden op toekomstbestendige plekken.

Naast het werkmilieu zijn de speerpuntsectoren Agrofood & Biobased en Maintenance zoals benoemd in het Toekomstbeeld aanwezig in de gemeente Steenbergen. Het AFC Nieuw Prinsenland wordt aangemerkt als grootschalige locatie voor bedrijven uit en gelieerd aan de agro- en levensmiddelensector. De Maintenance bevindt zich voornamelijk op de overige bedrijventerreinen (Reinierpolder en Reinierpark). Vanuit het Toekomstbeeld is symbiose en samenwerking van en tussen deze sectoren (bijvoorbeeld op het gebied van energietransitie en circulaire economie) erg belangrijk.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

18

Figuur 7: West-Brabant 2030 in beeld

Bron: Toekomstbeeld bedrijventerreinen West-Brabant, 2020

Notitie strategische uitgangspunten bedrijventerreinen Brabantse Wal De Brabantse Wal gemeenten (Bergen op Zoom, Steenbergen en Woensdrecht) hebben in het kader van samenwerking een visie geformuleerd om in gezamenlijk verband de kansen aan te merken op het gebied van duurzame economische ontwikkeling. Om de (sub)regionale afstemming zo veel mogelijk te bewerkstelligen zet de Brabantse Wal gemeenten in op het realiseren van één gezamenlijk subregionaal aanbod voor de ontwikkeling van de bedrijventerreinen. Het doel is om met aanbieden van fysieke ruimte voor bedrijven de behoeften van de markt zo goed mogelijk te bedienen op locaties die daarvoor het meest geschikt zijn. Buck Consultants International heeft hiervoor een aantal strategische uitgangspunten opgeschreven die richtinggevend zijn voor de koers van de bedrijventerreinen. Belangrijk voor het economische beleid van de gemeente Steenbergen is dat de notitie uitwijst dat er uitbreidingsvraag van circa 36 tot 55 hectare is in de periode 2018 t/m 2030 voor de drie gemeenten. Naast de uitbreidingsvraag ligt volgens BCI ook de focus op het maken van een kwaliteitsslag op de bestaande bedrijventerreinen.

3.3 Sectoraal beleid Naast dat het economisch beleid van Steenbergen beïnvloed wordt door provinciale en regionale visies, bieden sectorale beleidsvisies aanknopingspunten om uiteindelijk het gemeentelijke economische beleid te verstevigen. Voor Steenbergen zijn specifiek de volgende sectorale visies van belang. Brabant toonaangevend verbonden: visie en uitvoeringsstrategie 2021-2025 Deze visie is opgesteld door Routebureau Brabant wat een samenwerkingsverband is tussen provincie Noord-Brabant en alle Brabantse gemeenten. De coördinerende en uitvoerende taken van deze samenwerking zijn integraal onderdeel van marketing- en projectorganisatie VisitBrabant. In de uitvoeringsstrategie worden vijf pijlers genoemd die richting geven aan (Steenbergse) vrijetijdseconomie: Vijfsterrenkwaliteit routenetwerken: door te investeren in routes kan de marketingwaarde van een gebied vergroot worden. De routes zorgen voor een verbeterde bereikbaarheid en verbondenheid

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

-

-

-

19

tussen de verschillende gebieden. Denk in Steenbergen aan de verbinding tussen de kernen (en het water) en het buitengebied. Intensiveren in informatie en promotie: onder andere routes vragen om een goede online en offline vindbaarheid. Het zorgt ook voor een stimulans om gebruik te maken van het netwerk en zo de natuur, cultuur en horeca te ontdekken. Belevingswaarde: naast het reguliere routenetwerk is het ook van belang dat er routesuggesties zijn op basis van een voor die regio onderscheidend thema of verhaal. Netwerkkansen: de routenetwerken zijn onderdeel van een groter geheel. Ook voor Steenbergen geldt dat aansluiting met de omliggende gemeenten helpt om een volwaardig routenetwerk te creëren. Crossovers overig beleid: door de inzet op recreatieve routes wordt er een bijdrage geleverd aan andere beleidsopgaven. Denk hierbij aan de bereikbaarheid van bedrijvigheid in het buitengebied.

Door voorzieningen en de infrastructuur kwalitatief op peil te houden zorg je ervoor dat er economische spin-offs ontstaan op het gebied van de vrijetijdseconomie. Hierbij kan het verbinden van diverse thema’s (denk bijvoorbeeld aan agrofood) in Steenbergen voor economische meerwaarde zorgen. West-Brabantse Programma Agrofood/Biobased (REWIN) West-Brabant wil haar toppositie als plantaardige regio uitbouwen. Om dit te doen hebben kernspelers uit het bedrijfsleven, het onderwijs en de overheid een stuurgroep gevormd en gezamenlijk het WestBrabantse Programma Agrofood/Biobased opgezet. Deze stuurgroep zet zich in om een goede innovatieinfrastructuur te ontwikkelen, waarbinnen bedrijven ideeën kunnen realiseren. Deze bestaat uit middelen, netwerken en kennis. De gemeente Steenbergen heeft een uitstekende uitgangspositie met de aanwezige agrofood. Zo is bijvoorbeeld het Green Protein Excellence Centre (Cosun Beet Company) een campus die bijdraagt aan het toekomstbestendig telen en het optimaal benutten van de grote gewassen. Regionale Energie Strategie 1.0 – West Brabant Economische opgaven zijn nauw verbonden met opgaven omtrent de energietransitie. Op basis van het RES 1.0 heeft de gemeente Steenbergen de volgende doelstellingen opgesteld: • Om in 2050 energieneutraal te zijn zet de gemeente in op hernieuwbare energie.

25% van de grote daken in de gemeente moeten voorzien zijn van zonnepanelen (nog 18 GWh tot 2030). Ook is er circa 93 hectare aan zonneveld nodig. • Restwarmte en CO2 die vrijkomt bij de verbranding van niet recyclebare afvalstromen in te zetten in de kassen. • Instellen van een ambtelijk programmeringsoverleg met de andere gemeenten, de provincie, het waterschap en de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM). In dit overleg wordt de programmering van wind- en zonprojecten besproken in relatie tot de ontwikkeling van de netcapaciteit. Bedrijven spelen, naast overheden, een sleutelrol om de opgaven aan te pakken. Voor economisch beleid is het daarom van belang om de doelstellingen volgend uit het RES 1.0 te koppelen aan economische acties.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

20

4 Wat zijn mogelijke stuwmotoren van Steenbergen? 4.1 Zet in op drie stuwmotoren Focus Om de belangrijkste opgaven aan te pakken en de economische kansen zo veel mogelijk te benutten lijkt het ons goed als de gemeente Steenbergen op een aantal thema’s focust. Met focus kan de economische impact van de gemeentelijke inspanningen worden gemaximaliseerd. De focus op bepaalde thema’s neemt overigens niet weg dat andere sectoren uit het oog verloren worden. Juist door focus aan te brengen op de belangrijkste economische stuwmotoren wordt de rest van de Steenbergse economie ook versterkt. Stuwende gedeelte van de Steenbergse economie als multiplier en met een revolverend effect In het vorige hoofdstuk hebben we geconstateerd dat de provincie Noord-Brabant volop in gaat zetten op het ‘stuwende’ gedeelte van haar economie en dat in Steenbergen een aantal sectoren aanwezig zijn die naar verhouding veel economische bijdrage leveren aan de gemeente. Voor het Steenbergse economische beleid kan het dus relevant zijn voornamelijk in te zetten op het stuwende gedeelte van de economie.

MULTIPLIER EFFECT EN REVOLVEREND EFFECT De concurrentiepositie van de stuwende bedrijven in Steenbergen is gebaseerd op de unieke resources (locatie, ligging, bereikbaarheid, arbeidsmarkt en -mentaliteit) waarover de bedrijven beschikken en is bepalend voor de werkgelegenheidsontwikkeling en groei van diverse sectoren. Door in te zetten op deze stuwende delen van de Steenbergse economie wordt een productiviteitsgroei gerealiseerd – en daarmee extra geld/inkomen – die zorgt voor extra werkgelegenheid. Ook zorgt het voor een groei in het verzorgende, dienstverlenende deel van de Steenbergse economie; de zogenaamde ‘(business)verzorgende’ sectoren. Het gaat dan bijvoorbeeld om extra werk bij de accountants, adviseurs en ICT-ers, maar ook bij de kappers, de cafés en de winkeliers. Dit draagt bij aan een aantrekkelijk leef- en werkklimaat in Steenbergen, wat ook belangrijke randvoorwaardes zijn voor de economische ontwikkeling. De gemeente kan door deze beleidsfocus dus extra geldstromen creëren voor Steenbergen wat de economie minder afhankelijk maakt van de ontwikkeling van de bevolking in Steenbergen. Het reilen en zeilen van verzorgende sectoren hangt namelijk sterk af van de omvang, samenstelling en draagkracht (besteedbaar inkomen) van de inwoners en de ontwikkeling daarvan.

Op deze manier worden maximaal de kracht van en kansen voor de Steenbergse economie benut en wordt de Steenbergse economie klaargestoomd voor de grote uitdagingen voor de toekomstige economie en samenleving, zoals duurzaamheid en digitalisering. Door in te spelen op de belangrijkste stuwende krachten en deze waar mogelijk te verbinden, ontstaat een uniek profiel voor Steenbergen!

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

21

Agrofood, bedrijventerreinen en de vrijetijdseconomie Dit zijn volgens ons de drie thema’s voor het beleid waarmee de meeste economische impact is te realiseren in Steenbergen: • Bij het thema agrofood gaat het hoofdzakelijk om de bedrijven in het buitengebied van de gemeente en het AFC Nieuw Prinsenland met een aantal grote bedrijven en een plaatst waar veel innovatie plaatsvindt. • Op de bedrijventerreinen bevindt zich veel stuwende bedrijvigheid, vaak ook gelieerd aan agrofood. Denk aan verwerkende industrie, gewasbeschermingsbedrijven, mechanisatiebedrijven, groothandels en transport/logistiek. Deze bedrijven leveren daar hun stuwende karakter veel werkgelegenheid en toegevoegde waarde voor de Steenbergse economie op. • De sector toerisme en recreatie (vrijetijdseconomie) is vooral in potentie een belangrijke stuwende sector voor Steenbergen. Zeker als het lukt om voldoende bezoekers en bestedingen van buitenaf te genereren die zo de lokale economie versterken en de economische koek vergroten. We kunnen ons voorstellen dat de gemeente Steenbergen, aansluitend op de economische agenda van regio West-Brabant (zie paragraaf 3.2), per speerpunt inzet op een strategie van verduurzamen, versnellen en verslimmen.

Door het hanteren van deze 3’vs zoekt Steenbergen bij het versterken van de lokale economie de aansluiting bij de regio (immers, Steenbergen is geen eiland) en is het economisch beleid toekomstgericht.

In de paragrafen hierna gaan we wat dieper in op waarom de gemeente op deze speerpunten kan inzetten, wat ze ermee kunnen bereiken en wat ze daarvoor moeten doen.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

22

4.2 Agrofood 4.2.1 Waarom er op inzetten?

Regionaal een topsector

Figuur 8: Steenbergen zwaartepunt agrofood in West-Brabant De agrofood is sterk verankerd in WestBrabant, met als hotspot daarbinnen de gemeente Steenbergen. De agrofood is regionaal een speerpuntsector en opgenomen als een van de drie speerpuntsectoren in de Economische Agenda West-Brabant 2. Binnen de agrofood worden continu nieuwe activiteiten en vormen van ondernemerschap ontwikkeld met een hoge toegevoegde waarde. Niet alleen in geld, maar ook wat betreft brede duurzame ontwikkelingsdoelstellingen (duurzaamheid, klimaat, gezondheid, eerlijk en inclusief werk, etc.). De bedrijven in deze sectoren zijn goed geworteld in West-Brabant, versterken het regionale economische ecosysteem en grijpen de kansen van belangrijke ‘Next Economy’Bron: Economische Hub West-Brabant. Samen schakelen naar een trends als circulaire economie, energietransitie, innovatieve toekomst. Pieter Tordoir (2018) duurzaamheid en digitalisering (‘smart’).

Belangrijk voor de Steenbergse economie Agrofood loopt in Steenbergen dwars Figuur 9: Cluster Agrofood loopt door meerdere sectoren door allerlei sectoren heen. Deze sector heeft economisch gezien een grote waarde, het zorgt voor maar liefst een derde deel van de totale in de gemeente gecreëerde toegevoegde waarde. In 2020 zijn 2.220 personen in de agrofood werkzaam bij circa 340 bedrijven. Hiermee omvat de sector circa 30% van de totale werkgelegenheid in de gemeente. Het aantal banen in deze sector is de afgelopen zes jaar met 10% gestegen. Binnen de agrofoodsector zijn met name de werkgelegenheid in de teelt van eenjarige gewassen (33%), de teelt van meerjarige gewassen (11%) en de vervaardiging van overige voedingsmiddelen (13%) sterk vertegenwoordigd.

Economische activiteit op zowel het AFC als in het buitengebied De economische activiteit vindt gedeeltelijk op het AFC Nieuw Prinsenland plaats en gedeeltelijk in het buitengebied. Het AFC Nieuw Prinsenland is een bedrijventerrein wat primair ingericht is op bedrijven uit en gelieerd aan de agro- en levensmiddelensector. Er zijn dan ook relatief ruimte planologische mogelijkheden en ruime kavels aanwezig. Op het AFC Nieuw Prinsenland zijn grofweg twee locaties te onderscheiden. Een glastuinbouwgebied Nieuw Prinsenland wat in de periode 2005 t/m 2019 is ontwikkeld door de Tuinbouwontwikkelingsmaatschappij waar nu 8 glastuinbouwbedrijven zijn gevestigd en een bedrijventerreingedeelte waar momenteel nog circa 30 hectare uitgeefbaar is voor bedrijven actief in of gelieerd aan de agro- en levensmiddelensector. Het AFC Nieuw Prinsenland is het hardst groeiende bedrijventerrein in de gemeente. Inclusief de Cosun Beet Company werken er op het terrein circa 400 mensen. Dit zal de komende jaren toenemen, omdat er nog ruimte is voor bedrijven om zich hier te 2

Agenda van de Economic Board West-Brabant (januari 2019): klik hier.

Bouwstenen voor Economische Kracht Steenbergen

23

vestigen. De Cosun Beet Company fungeert hierbij als sleutelbedrijf, omdat dit bedrijf een grote regionale aantrekkingskracht heeft. Hierbij speelt het Cosun Innovatie Centrum en laboratorium voor het IRS (Instituut voor Rationale Suikerproductie), dat in 2017 in gebruik werd genomen, een cruciale rol. Hier wordt alle expertise en kennis omtrent innovaties in de agrofood samengebracht. Het buitengebied van Steenbergen maakt het agrofoodsysteem compleet. Daar vinden nieuwe teelttechnieken en allerlei nieuwe vormen van digitalisering (Internet of Things; IoT, in combinatie met Artificial Intelligence; AI) hun weg in de praktijk voor een betere opbrengst in een betere balans met natuur en milieu. Immers, als er één sector met milieu- en duurzaamheidsvraagstukken wordt geconfronteerd dan is het wel de agrofood (energieverbruik, overmatige bemesting, CO2-uitstoot, dierenwelzijn). 4.2.2 Wat ermee te kunnen bereiken?

Agrofood als toepassingsgebied voor innovaties en koppelkansen met andere sectoren Om de bedrijfsvoering dus toekomstbestendig te maken adviseren we om inzet op IoT en AI verder te stimuleren als gemeente. Denk hierbij aan precisielandbouw, waarbij veel gebruik wordt gemaakt van sensortechnologieën om gegevens te verzamelen over bijvoorbeeld bodem- en gewassengedrag, machinestatus, opslagtanks en klimaat- en andere omgeving gerelateerde metingen. Maar denk ook aan allerlei ontwikkelingen en innovatie op het vlak van circulaire en kringlooplandbouw en op het gebied van natuurinclusieve landbouw (bijvoorbeeld het gebruik van akkerranden, werken aan een gezonde bodem of zorgen dat het landschap aantrekkelijker wordt voor specifieke soorten vogels of planten). De thema’s agrofood en innovatie kunnen zo worden gecombineerd en zichtbaar en beleefbaar worden gemaakt in het buitengebied om ook de vrijetijdseconomie hiermee een boost te geven. Hier kan de gemeente biodiversiteit, klimaatadaptatie en natuurontwikkeling combineren met andere recreatieve faciliteiten evenals de promotie van streekproducten. Informatieverstrekking is daarbij van belang om de agrofoodsector beter te begrijpen. Het is belangrijk dat Steenbergen de agrofoodsector ook daadwerkelijk kan ervaren en beleven. Iets wat nu nog mist.