Bijlage 1. Evaluatierapport afval- en grondstoffenbeleid Steenbergen 2528760.pdf

GEMEENTE STEENBERGEN

Evaluatie afval- en grondstoffenbeleid 2015 - 2024

GEMEENTE STEENBERGEN

Evaluatie afval- en grondstoffenbeleid 2015 - 2024

JMA, 27 oktober 2025 Utrechtseweg 9, 3704 HA Zeist T. 030 699 15 99 - info@jma.nl www.jma.nl

Inhoudsopgave Begrippenlijst ………………………………………………………………………………………………………………………. 4 1.

Aanleiding .......................................................................................................................... 5

2.

Doelstellingen en beleid .................................................................................................... 6

2.1 2.2

Europees & landelijk beleid .......................................................................................................................... 6 Gemeentelijk beleid en VANG-doelstellingen............................................................................................... 6

2.2.1 Van Afval Naar Grondstof ............................................................................................................................. 6 2.2.2 Genomen maatregelen ................................................................................................................................. 7 2.2.3 Afvalinzameling Steenbergen ....................................................................................................................... 8

3.

Stand van zaken Steenbergen ........................................................................................... 9

3.1

Afvalcijfers Steenbergen ............................................................................................................................... 9

3.1.1 Totaal afval ................................................................................................................................................... 9 3.1.2 Restafval, afvalscheiding & recycling .......................................................................................................... 11 3.1.3 Samenstelling restafval ............................................................................................................................... 12 3.1.4 Gescheiden grondstoffen ............................................................................................................................ 15 3.1.5 Scheidingspotentieel ................................................................................................................................... 17 3.1.6 Zwerfafval en afvaldumping ....................................................................................................................... 18 3.2 Afvalbeheerkosten ...................................................................................................................................... 19 3.3 Steenbergen t.o.v. vergelijkbare (regio)gemeenten ...................................................................................

21 3.4 Landelijke ontwikkelingen .......................................................................................................................... 24 3.4.1 Stijgende kosten restafvalverwerking ......................................................................................................... 24 3.4.2 Nieuwe Ketenovereenkomst Verpakkingen ................................................................................................ 25

4.

Conclusie & aanbevelingen.............................................................................................. 26

5.

Doorkijk maatregelen ...................................................................................................... 27

5.1 5.2 5.3 5.4

Milieustraat: grof restafval ......................................................................................................................... 27 GFT (uitbreiding huidig beleid) ................................................................................................................... 28 PMD ............................................................................................................................................................ 29 Textiel ......................................................................................................................................................... 29

5.5 5.6

Fijn restafval ................................................................................................................................................ 30 Flankerende maatregelen ........................................................................................................................... 30

3

Begrippenlijst Afvalscheidingspercentage

Het percentage afval dat gescheiden als grondstoffen wordt ingezameld en dus niet als restafval wordt ingezameld, vooraan de keten

Fijn huishoudelijk afval en grondstoffen

Alle afval- en grondstoffen die aan huis worden ingezameld (in minicontainers) of die worden ingezameld in verzamelcontainers in de wijk

GFT(e)

Groente-, fruit- en tuinafval (en etensresten)

Grof huishoudelijk afval en grondstoffen

Alle afval- en grondstoffen die naar de milieustraat moeten worden gebracht

Grondstoffen

Alle stromen die gescheiden worden ingezameld om te worden gerecycled. In gemeente Steenbergen zijn dit GFT, OPK, PMD, glas en textiel

Omgekeerd inzamelen

Inzamelsysteem waarbij grondstoffen zoveel mogelijk aan huis worden ingezameld, terwijl de drempel voor het weggooien van restafval wordt verhoogd door dit in te zamelen in verzamelcontainers op loopafstand.

OPK

Oud papier en karton

PMD

Plastic en metalen verpakkingen en drankkartons

Recyclepercentage

Het percentage afval dat ook daadwerkelijk als grondstoffen wordt gerecycled en dus niet als restafval wordt verbrand, achteraan de keten

Recycletarief

Tariefsysteem bij afvalinzameling waarbij de hoogte van de afvalstoffenheffing voor huishoudens afhangt van de hoeveelheid restafval die zij aanbieden. Inwoners met minder restafval betalen minder afvalstoffenheffing. Ook wel bekend als 'diftar’

Restafval

Al het afval dat niet kan worden gerecycled en dus wordt verbrand

4

1. Aanleiding Gemeente Steenbergen streeft naar een circulaire economie, waarin afval zoveel mogelijk beperkt wordt en grondstoffen zo hoogwaardig mogelijk worden hergebruikt. Door middel van beleidsmaatregelen heeft de gemeente hier de afgelopen 10 jaar de nodige stappen in gezet, waardoor de hoeveelheid restafval is gedaald en afvalscheiding is verbeterd. De laatste jaren zijn er echter geen grote beleidswijzigingen meer doorgevoerd en zijn de verbeterde afvalprestaties gestagneerd. Het vorige beleidsplan Van afval naar grondstof 2016 – 2020 sluit dan ook niet meer aan op de huidige ambities van de gemeente. Daarom heeft gemeente Steenbergen behoefte aan nieuw afval- en grondstoffenbeleid voor de komende jaren, gericht op het verminderen van restafval en het stimuleren van afvalscheiding. Tegelijkertijd moet het nieuwe beleid focussen op het verbeteren van de kwaliteit van de grondstofstromen en het beheersbaar houden van de kosten. Uitgangspunt van het nieuwe beleid is de ambitie van het college: ‘beheersbaar houden van de kosten van afval en streven naar kwalitatief goede grondstoffen’. De eerste stap hierin is het evalueren van het beleid en de afvalcijfers van de afgelopen jaren. Op basis daarvan kunnen nieuwe maatregelen worden bepaald die de prestaties verder verbeteren.

Dit evaluatierapport geeft de ontwikkeling van de afvalprestaties en kosten over de afgelopen jaren weer. De prestaties van Steenbergen worden hierin ook naast de resultaten van vergelijkbare gemeenten gezet, om de bevindingen goed in perspectief te kunnen plaatsen. Aan de hand van dit evaluatierapport en afstemming op bestuurlijk en uitvoerend niveau wordt bepaald welke maatregelen kansrijk zijn voor gemeente Steenbergen om de afvalprestaties verder te verbeteren. Deze maatregelen worden vervolgens verder uitgewerkt aan de hand van de afvaldriehoek, waarin de aspecten milieu, service en kosten van de maatregelen in kaart worden gebracht. De evaluatie en verdieping in de maatregelen samen vormen de basis voor het nieuwe grondstoffenbeleid in de gemeente voor de komende jaren.

5

2. Doelstellingen en beleid Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval van inwoners. Daarmee spelen ze een cruciale rol in de transitie naar een circulaire economie, die alleen gerealiseerd kan worden als de hoeveelheid huishoudelijk restafval vermindert, afvalscheiding verbetert en grondstofketens gesloten worden. Gemeente Steenbergen deelt deze toekomstvisie en heeft zich gecommitteerd aan de Europese en landelijke doelstellingen. 2.1 Europees & landelijk beleid Europa streeft naar een circulaire economie in 2050. Grondstoffen zijn in toenemende mate beperkt beschikbaar en Europa wil op de lange termijn niet van andere landen afhankelijk zijn voor de aanlevering hiervan. De EU heeft daarom kaders vastgesteld waaraan het grondstoffenbeleid van de lidstaten moet voldoen. Het Europese beleid wordt in Nederland vertaald in het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP1, wordt dit jaar opgevolgd door het Circulair Materialenplan (CMP2)). Gemeenten hebben het LAP/CMP concreet gemaakt door middel van het VANG-programma, dat gemeenten richtlijnen geeft voor de uitvoering van het afval- en grondstoffenbeleid (zie volgende paragraaf). Het nieuwe beleid in Steenbergen moet in lijn zijn met de VANG-doelstellingen. Figuur 1. Transitie naar een circulaire economie

2.2 Gemeentelijk beleid en VANG-doelstellingen 2.2.1 Van Afval Naar Grondstof Het LAP – en straks het CMP – schrijft voor hoe we in Nederland omgaan met huishoudelijk afval en bedrijfsafval. Om gemeenten te ondersteunen bij het nastreven en uitvoeren van het LAP is het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof – huishoudelijk afval opgezet. Dit VANG-programma3, gestart in 2015, omvat doelstellingen en activiteiten met het uiteindelijke doel om in 2050 volledig circulair te zijn. De belangrijkste doelstellingen van het VANG-programma tot 2020 waren: 1 https://lap3.nl/lap/ 2 https://circulairmaterialenplan.nl/ 3 https://vang-hha.nl/programma/

6

Het realiseren van 75% afvalscheiding in 2020; Het realiseren van maximaal 100 kilo restafval per inwoner in 2020; Het realiseren van maximaal 30 kilo restafval per inwoner in 2030. De meeste gemeenten hebben deze doelstellingen anno 2025 nog niet behaald, ook Steenbergen niet. Deze doelstellingen focussen met name op de hoeveelheid afval en mate van afvalscheiding, maar in mindere mate op de kwaliteit van de grondstofstromen – wat ook ontzettend belangrijk is in de transitie naar een circulaire economie. Juist het belang van die focus op de kwaliteit van grondstoffen heeft nu ook een plek gekregen in de Europese doelstellingen en krijgt een belangrijke rol in het CMP. Daarom zijn ook de landelijke VANGdoelstellingen in 2024 aangepast: Meer aandacht voor het aandeel daadwerkelijk gerecyclede grondstoffen van het huishoudelijk afval. Dit moet minimaal 60% bedragen in 2030 en 65% in 20354; Het nog beter scheiden van afval; Het verbeteren van de kwaliteit van de deelstromen, zoals GFT(e), OPK en PMD. De eerdere VANG-doelstellingen worden daarmee niet losgelaten, maar mogen niet ten koste gaan van de nieuwe kwaliteitsdoelstellingen. Het doel is dus nog altijd het verminderen van restafval, evenals goede en hoogwaardige recycling van grondstoffen.

Steenbergen heeft zich gecommitteerd aan de nieuwe doelstellingen, maar beaamt tegelijkertijd het belang om ook de hoeveelheid restafval te verlagen en afvalscheiding te verbeteren. Daarmee sluit het zich aan bij de actuele ambities uit het VANG-programma. 2.2.2 Genomen maatregelen Op basis van het vorige beleidsplan Van afval naar grondstof 2016 – 20205 heeft Steenbergen de afgelopen 10 jaar verschillende beleidsmaatregelen genomen om de restafvalberg te verkleinen en afvalscheiding te verbeteren. De belangrijkste genomen maatregelen op een rijtje: Optimalisatie Inzamelvoorzieningen (zoveel mogelijk ondergronds)

Invoering Omgekeerd inzamelen Start gescheiden PMD-inzameling. V.a. 2020 ook blik bij PMD

Invoering passensysteem voor toegang tot milieustraat

Optimalisaties Milieustraat: verruiming (2022) & uitbreiding personele capaciteit (2022/2023)

Aandeelhouderschap bij Saver*

Invoering GFTinzameling bij hoogbouw

2024

2025

Gestart met opbouw egalisatievoorziening afval < 2018

2018

2020

2022

*Saver is een overheids-nv die in zeven gemeenten in West-Brabant de huishoudelijke afvalinzameling en -verwerking verzorgt. Sinds 2024 doet Saver dit ook voor Steenbergen.

4 Zie ook https://vang-hha.nl/nieuwe-vang-recycledoelstelling/ 5 https://vang-hha.nl/kennisbibliotheek/beleidsplan-afval/

7

Naast deze maatregelen zijn er diverse flankerende maatregelen uitgevoerd. Zo is onder andere in 2021 het afvaleducatieprogramma Happers gelanceerd op basisscholen, waarbij leerlingen les krijgen over afval en afval scheiden en daar tegelijkertijd praktisch mee aan de slag gaan 6. Met deze en andere flankerende maatregelen worden kennis en bewustwording vergroot, wat belangrijk is voor de doelstellingen op de langere termijn. Hoewel de flankerende maatregelen een belangrijk onderdeel zijn van het geheel aan genomen maatregelen, wordt in dit rapport voornamelijk gefocust op de maatregelen in bovenstaande tijdlijn, omdat deze de grootste impact hebben gehad op de afvalcijfers en kostenontwikkeling. 2.2.3 Afvalinzameling Steenbergen Onder invloed van de genomen maatregelen is afvalinzameling de afgelopen jaren veranderd. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de huidige inzamelsystematiek van de verschillende stromen in de gemeente. Tabel 1. Inzamelschema gemeente Steenbergen 2025 Afvalstroom

Laagbouw

Hoogbouw

Restafval

Ondergrondse verzamelcontainers met toegangspas Buitengebied: minicontainer 140/240L met chip, inzamelfrequentie 1x / 4 weken

Ondergrondse verzamelcontainers met toegangspas

GFT

Minicontainer 140/240L met chip, inzamelfrequentie 1x / 2 weken

In uitvoering. Verwachting is dat eind 2025 bij ca. 70% van de hoogbouwlocaties GFT gescheiden wordt ingezameld, d.m.v. minicontainers (240L)

OPK

Minicontainer 240L met chip, inzamelfrequentie 1x / maand. Inzameling met verenigingen

Ondergrondse en bovengrondse verzamelcontainers

PMD

Minicontainer 240L met chip, inzamelfrequentie 1x / 2 weken

Ondergrondse en bovengrondse verzamelcontainers

Glas

Ondergrondse en bovengrondse verzamelcontainers

Textiel

Ondergrondse en bovengrondse verzamelcontainers

Medisch afval

Minicontainer 140/240L (klein aantal)

Grof tuinafvalroute

2x per jaar, vooraf aanmelden, max. 1 m3

Grofvuilroute

Op afspraak via big bags, betalen per m3

6 https://happers-afval.nl/

8

3. Stand van zaken Steenbergen Dit hoofdstuk bespreekt de belangrijkste ontwikkelingen in de afvalcijfers van gemeente Steenbergen over de afgelopen jaren. Ook worden de cijfers naast landelijke cijfers en die van vergelijkbare gemeenten gezet, om conclusies te trekken over het gevoerde beleid. Ten slotte wordt ook de ontwikkeling van de afvalbeheerkosten weergegeven, om zo een totaalbeeld te schetsen van het effect van het huidige beleid.7 3.1 Afvalcijfers Steenbergen 3.1.1 Totaal afval De totale hoeveelheid afval (restafval en grondstoffen) die wordt ingezameld is de afgelopen tien jaar gedaald van 609 naar 555 kilo per inwoner. Het verminderen van de totale hoeveelheid afval is geen doel op zich, omdat het hier gaat om restafval en grondstoffen samen. Het verminderen van de hoeveelheid restafval, zoals gezegd, is wél een doel. De afname van de totale hoeveelheid afval, ingezet vanaf 2015, is dan ook voornamelijk het resultaat van een daling van de hoeveelheid ingezameld restafval (paragraaf 3.1.2). Dit is een direct gevolg van de genomen (beleids-)maatregelen. De grote stijging van de totale hoeveelheid afval in 2020 is een gevolg van Covid; tijdens deze periode waren mensen veel meer thuis dan normaal en produceerden daardoor meer afval. Na Covid zien we dan ook weer een daling van de aantallen.

Sinds 2022 is de afname gestagneerd en is er zelfs sprake van een lichte stijging, die samenhangt met de teruglopende daling van de hoeveelheid restafval (paragraaf 3.1.2). Figuur 2. Ontwikkeling hoeveelheid huishoudelijk afval (incl. afval naar milieustraat (grof afval)) Steenbergen 2015 - 2024

Ontwikkeling huishoudelijk afval 660 641

kg/inwoner

640

609

620

606

613 582

600

565

580

559 553

554

555

2022

2023

2024

560 540 2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Figuur 3 laat de totaalhoeveelheden afval van de afgelopen drie jaar zien, verdeeld over de verschillende deelstromen. Zoals gezegd is de totale hoeveelheid afval de afgelopen jaren vrij constant. De hoeveelheid restafval is de afgelopen drie jaar slechts heel licht afgenomen (van 163 naar 155 kilo per inwoner). Dat komt met name door een afname in het grof restafval. Het effect van het invoeren van de toegangspas voor de milieustraat is lastig meetbaar, omdat dit tijdens Covid is gebeurd. De verwachting is echter dat dit wel degelijk 7 Het merendeel van de cijfers in dit rapport zijn aangeleverd door inzamelaar Saver. Deze cijfers zijn met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid correct. Echter kan het zijn dat (een deel van) de cijfers in realiteit enigszins afwijken.

9

heeft bijgedragen aan minder grof restafval, omdat bedrijven en inwoners van buiten de gemeente zo geen toegang meer hebben. Figuur 3. Totale hoeveelheid afval in kg/inwoner, per afvalstroom over de afgelopen jaren voor Steenbergen en in 2023 voor hoogbouwklasse D gemiddeld

Totale hoeveelheid afval per afvalstroom 600

500 149

kg/inwoner

400

300

155

169

2 22 35

5 19 34

2 17 36

53

51

50

Gescheiden milieustraat 119 5 22 32 50

128

129

200

Textiel Glas PMD OPK GFT

125 140

Rest (fijn) Rest (grof)

100

0

124

125

130

39

35

25

2022

2023

2024

VANG-doelstelling rest 2020

97 11 Benchmark 2023

Vergelijken we Steenbergen met de benchmark 8 van 2023, dan valt op dat de totale hoeveelheid afval in Steenbergen aanzienlijk hoger ligt dan gemiddeld (555 t.o.v. 476 kilo per inwoner). Dat is op zich geen probleem, als dat verschil bestaat uit hoge hoeveelheden grondstoffen t.o.v. het restafval. Dat is deels ook het geval; in Steenbergen worden meer grof gescheiden grondstoffen ingezameld dan gemiddeld. Echter zien we in figuur 3 dat ook de hoeveelheid restafval in Steenbergen hoger ligt dan gemiddeld 9. Dat laat zien dat Steenbergen op restafval ondermaats presteert. Die hoge restafvalcijfers komen o.a. doordat er in Steenbergen nog altijd veel GFT in het restafval zit (paragraaf 3.1.3). De gemiddelde gemeente zamelt 11 kilo gescheiden GFT per inwoner méér in dan Steenbergen (140 t.o.v. 129 kilo), terwijl de hoeveelheid totaal afval en restafval een stuk lager liggen. Dit duidt erop dat het GFT in de meeste gemeenten beter gescheiden wordt dan in Steenbergen. Het groter dan gemiddelde aandeel grof gescheiden afval dat ingezameld wordt op de milieustraat in Steenbergen draagt bij aan de hogere totaalcijfers, maar dit betreft voornamelijk grondstoffen. Met name het verschil in de hoeveelheid restafval en GFT laat zien dat Steenbergen nog veel kan verbeteren aan de prestaties. Dat is belangrijk om de VANG-doelstellingen te kunnen halen.

8 De benchmarkcijfers zijn het gemiddelde van alle gemeenten in hoogbouwklasse D (0 – 19% hoogbouw) in 2023, waar Steenbergen met 14% hoogbouw ook onder valt. 9 Mogelijk ligt de werkelijke hoeveelheid ingezameld grof restafval in 2024 hoger dan de 25 kilo per inwoner. Deze stroom wordt de komende tijd goed gemonitord om de definitieve cijfers vast te stellen.

10

3.1.2 Restafval, afvalscheiding & recycling Onder invloed van de genomen maatregelen is de hoeveelheid restafval de afgelopen 10 jaar gedaald van 246 naar 155 kilo per inwoner. Dat is een aardige afname, maar nog niet genoeg om de VANG-doelstelling van 100 kilo per inwoner te halen (figuur 4). De grootste afname heeft plaatsgevonden vanaf 2017. In dat jaar is gestart met het optimaliseren van de inzamelvoorzieningen, waarna in 2018 het omgekeerd inzamelen succesvol is ingevoerd. Deze combinatie van maatregelen heeft geleid tot de grootste daling van de hoeveelheid restafval, zoals te zien in de figuur. Na Covid is de daling van het restafval afgevlakt. Met de invoering van omgekeerd inzamelen is een goede basis gelegd voor verdere maatregelen die de afname van restafval kunnen stimuleren. Met de juiste aanvullende maatregelen kan de hoeveelheid restafval de komende jaren dus nog verder afnemen, waardoor gemeente Steenbergen dichter bij de doelstellingen komt. Figuur 4. Ontwikkeling hoeveelheid restafval (fijn + grof) in kg/inwoner over de afgelopen jaren

Ontwikkeling huishoudelijk restafval 246 250

229

234

225

kg/inwoner

200

183 172

182

160

175

163

161

155

2022

2023

2024

150 125 100 75 2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

VANG-doelstelling 2020

Onderstaande tabel zet de belangrijkste afvalcijfers van Steenbergen nog eens naast de benchmark en de doelstellingen. Hierin worden nu ook de mate van afscheiding en mate van recycling meegenomen. Hieruit wordt duidelijk dat Steenbergen ook op het afvalscheidingspercentage wat achterblijft t.o.v. de gemiddelde klasse D gemeente, ook al is dit percentage aanzienlijk verbeterd sinds 2015. Het recyclepercentage daarentegen voldoet met 61% al wel aan de huidige doelstelling. Belangrijke kanttekening daarbij is wel dat het recyclepercentage nog niet goed gemonitord wordt door alle verwerkers van grondstoffen, waardoor dit in realiteit hoger of lager uit kan vallen.

11

Tabel 2. Belangrijkste cijfers Steenbergen t.o.v. landelijk gemiddelde en doelstellingen (kg/inwoner) Steenbergen 2015

Steenbergen 2023

Steenbergen 2024

Benchmark klasse D 2023

Doel

Ongescheiden ingezameld (restafval)

246

161

155

108

Oude VANG-doelstelling: 100 kg in 2020

Gescheiden ingezameld

363

394

400

368

Totaal afval

609

554

555

476

Mate van afvalscheiding (%)

60 %

71 %

73 %

77 %

Oude VANG-doelstelling: 75% afvalscheiding (vooraan keten) in 2020

Mate van recycling (%)

Onbekend

61 %

61 %

Onbekend

Nieuwe VANG-doelstelling: 60% daadwerkelijke recycling (einde keten) in 2030; 65% in 2035

Om de hoeveelheid restafval verder te doen afnemen en de scheidings- en recyclepercentages te verbeteren, zijn nieuwe maatregelen nodig. Dat is ook van belang voor het beheersbaar houden van de kosten, aangezien het verbranden van restafval in de komende jaren alsmaar duurder wordt (paragraaf 3.4). 3.1.3 Samenstelling restafval Het restafval bestaat – helaas – vaak nog grotendeels uit waardevolle grondstoffen die, als ze in de goede bak terecht zouden komen, goed gerecycled kunnen worden. Dat zou beter zijn voor het milieu en de portemonnee, want het verbranden van restafval is erg duur. Figuur 3 zou er dan anders uitzien: de balk met restafval zou een stuk kleiner worden en de balken met de grondstofstromen zouden groeien en daarmee het scheidingspercentage verhogen. Het is dus belangrijk om te kijken naar de samenstelling van het restafval, om zo te achterhalen voor welke fracties extra maatregelen mogelijk effectief zijn. Hiervoor laat de gemeente jaarlijks een sorteeranalyse10 uitvoeren van het restafval. Figuur 5 laat de samenstelling van het fijn restafval in Steenbergen zien op basis van de sorteeranalyse van 2024. Fijn restafval Wat duidelijk wordt uit de figuur is dat het grootste gedeelte van het restafval nog bestaat uit recyclebare grondstoffen.

Met name het aandeel GFT, goed voor 37% van al het afval dat in de verzamel-/ minicontainer voor restafval verdwijnt, is opvallend. Dit hoge percentage wordt deels veroorzaakt omdat nog niet alle inwoners bij hoogbouwwoningen het GFT gescheiden kunnen aanbieden, maar grotendeels omdat er (over het algemeen) veel etensresten bij het restafval terecht komen. Dit terwijl dit als grondstof verwerkt zou kunnen worden en nu onnodig wordt verbrand als restafval.

10 De sorteeranalyse is een momentopname; middels een steekproef wordt de inhoud van een aantal verzamel- en minicontainers geanalyseerd, waarop de

samenstelling van het restafval wordt bepaald. De cijfers zijn dus indicatief en geen 100% betrouwbare weergave van de onderverdeling.

12

Ook bevat het fijne restafval nog relatief veel PMD en luiers. De landelijke verwerkingscapaciteit voor luiers is beperkt, waardoor de gemeente geen goede verwerking kan borgen. Gescheiden inzamelen van luiers heeft daarmee (vooralsnog) geen nut, omdat het dan alsnog als restafval verwerkt moet worden. Als aandeelhouder kan de gemeente Saver wel vragen om de mogelijkheden voor luierrecycling te onderzoeken richting de toekomst. Voor PMD, daarentegen, valt voor de gemeente de nodige winst te behalen: ruim 11 kilo per inwoner per jaar belandt onnodig in het restafval. PMD is een stroom die erg licht is en vooral heel veel volume inneemt. Qua volume neemt PMD dus een veel groter aandeel in van het restafval dan 8%, namelijk 39%. Zoveel PMD in het restafval leidt dus al snel tot volle restafvalcontainers. In mindere mate zijn ook papier, textiel, glas en overig afval (bijv. apparaten, kca, hout en puin) aanwezig in het restafval. Dit zijn vrij normale cijfers, omdat er in realiteit altijd wat grondstoffen in het restafval terecht zullen komen. Slechts 29% van het fijn restafval is ook daadwerkelijk afval dat niet als grondstof kan worden gerecycled. Er is hier dus nog genoeg te winnen voor inwoners en gemeente. Vergeleken met de andere gemeenten in de regio komt de samenstelling van het fijn restafval grotendeels overeen met het gemiddelde11.

Dat is niet het landelijk gemiddelde, maar laat wel zien dat Steenbergen niet de enige gemeente is waar nog veel grondstoffen in het restafval zitten. Over het algemeen heeft GFT het grootste aandeel. Figuur 5. Samenstelling fijn restafval o.b.v. de sorteeranalyse 2024

Samenstelling fijn restafval 2024 in % en in kg/inwoner

GFT 29% 38 kg

37% 48 kg

Papier en karton PMD Glas Textiel

6% 8 kg

Luiers Overig afval herbruikbaar

9% 12 kg

8% 11 kg 5% 7 kg

Overig afval niet herbruikbaar 4% 5 kg

2% 3 kg

11 Bron: Afvalbenchmark 2024 regio West-Brabant (De Afvalspiegel).

13

Grof restafval Ook voor het grof restafval heeft de gemeente sorteeranalyses laten uitvoeren. Onderstaande figuur geeft de samenstelling van het grof restafval weer, op basis van de sorteeranalyse van 2023. Wat opvalt is dat slechts 14% van het grof restafval dat op de milieustraat wordt ingezameld ook daadwerkelijk bestaat uit grof restafval. De overige 86% bestaat grotendeels uit grondstoffen (m.u.v. huisvuilzakken en een deel van het fijn materiaal 12) die bij correcte scheiding kunnen worden gerecycled. Met name hout komt veel in het grof restafval terecht. Om de doelstellingen te halen is het belangrijk om naast het fijn huishoudelijk afval ook naar het grof huishoudelijk afval te kijken en hoe afvalscheiding en -recycling op de milieustraat ook verder verbeterd kunnen worden. Figuur 6. Samenstelling grof restafval o.b.v. de sorteeranalyse 202313

Samenstelling grof restafval 2023 in %

14%

8%

harde kunststoffen hout metalen 24%

14%

puin (schoon) schuimrubber tapijten en matten textiel (bekleding) vlak glas

2%

12%

huisvuilzakken 5% 2%

2% 3%

fijn materiaal Grof restafval

14%

12 Het fijn materiaal bestaat voornamelijk uit papier, kunststof, metaal, puin, piepschuim en restafval. 13 De samenstelling van het grof restafval is gebaseerd op de sorteeranalyse van één container voor grof restafval. Het betreft dus echt een momentopname; de cijfers zijn niet volledig representatief voor de daadwerkelijke samenstelling van het grof restafval. De sorteeranalyse van 2023 is gebruikt omdat de sorteeranalyse van 2024 door omstandigheden niet volledig kon worden uitgevoerd.

14

3.1.4 Gescheiden grondstoffen Naast het fijn en grof restafval is het ook belangrijk om te kijken hoe de inzameling van de gescheiden grondstofstromen zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Onderstaande grafiek zet de cijfers van alle stromen die in Steenbergen apart worden ingezameld op een rij. De cijfers worden onder de tabel per grondstofstroom kort toegelicht. Figuur 7. Ontwikkeling van alle fijne afval- en grondstofstromen over de afgelopen jaren, in kg/inwoner

Ontwikkeling ingezameld fijn huishoudelijk afval 200 180 160

kg/inwoner

140 120 100 80 60 40 20 0 2015

2016 Fijn rest

2017

2018 GFT

2019 OPK

2020

2021

PMD

Glas

2022

2023

2024

Textiel

Groente-, fruit- en tuinafval De hoeveelheid ingezameld GFT is de afgelopen 10 jaar heel licht gestegen, met een piek tijdens Covid, toen mensen meer thuis waren en meer tuinafval en etensresten hadden. Zoals te zien in de voorgaande paragraaf zit er nog veel GFT in het restafval, wat betekent dat de GFT-inzameling verder kan worden verbeterd. Dat wordt bevestigd door het feit dat er gemiddeld genomen in klasse D meer GFT gescheiden wordt ingezameld dan in Steenbergen (figuur 3). Veel hoogbouwlocaties in Steenbergen hadden tot voor kort nog geen mogelijkheid om het GFT apart weg te gooien. Die GFT-inzameling bij hoogbouw wordt nu uitgerold, wat de cijfers naar verwachting zal doen stijgen. Echter zal er meer nodig zijn om de hoeveelheid ingezameld GFT nog verder te verhogen richting de doelstellingen van de gemeente. Oud papier en karton De hoeveelheid gescheiden ingezameld OPK is gedaald van 60 kilo per inwoner in 2015 naar 50 kilo in 2024. Steenbergen volgt hiermee een landelijke trend. De hoeveelheid in Steenbergen is in lijn met het landelijk gemiddelde voor hoogbouwklasse D.

15

Plastic, metaal en drankkartons Sinds 2017 is de hoeveelheid ingezameld PMD gestegen naar 36 kilo in 2024. Dit is een positieve ontwikkeling – in gang gezet door de invoering van brongescheiden PMD-inzameling in de gemeente in 2018 – waarmee Steenbergen zelfs beter scoort dan de benchmark (figuur 3). Er zijn weinig gemeenten die beter presteren op dit vlak. Zoals weergegeven in de voorgaande paragraaf zit er echter ook nog altijd een flinke hoeveelheid PMD in het restafval. Dit wordt nu onnodig verbrand, met de negatieve milieu- en financiële gevolgen van dien. Het is dus belangrijk om aanvullende maatregelen te onderzoeken die voorkomen dat er PMD in het restafval terechtkomt. Binnen het aanbod van PMD is het belangrijk om te kijken naar de afkeurcijfers. Wanneer een PMD-vracht meer dan 15% vervuiling bevat (dus materialen die er niet in thuishoren) dan wordt de vracht volledig afgekeurd en wordt alles als restafval verbrand. Dit zijn strenge regels, waardoor de afkeur van PMD landelijk een steeds groter probleem is geworden. Kijken we naar Steenbergen, dan zien we dat van de 36 kilo die jaarlijks per inwoner gescheiden wordt ingezameld, zo’n 35% (= 13 kilo) door de verwerker wordt afgekeurd. Dat betekent dat 35% van al het ingezamelde PMD niet wordt gerecycled, maar als restafval wordt verbrand.

Dit is een erg hoog percentage, wat leidt tot hoge verbrandingskosten en misgelopen inkomsten voor de gemeente. In realiteit wordt dus niet 36 kilo PMD per inwoner per jaar gerecycled, maar slechts 65% hiervan (= 23 kilo). Het is dus niet alleen belangrijk om maatregelen te nemen die ervoor zorgen dat PMD beter gescheiden in plaats van met het restafval wordt ingezameld, maar ook om maatregelen te nemen die de kwaliteit van de PMD-fractie verhogen, waardoor er minder wordt afgekeurd en dus wordt verbrand. Een belangrijke ontwikkeling hierin om in de gaten te blijven houden is de nieuwe Ketenovereenkomst Verpakkingen (paragraaf 3.4), waarover het verpakkingsleven (Verpact), gemeenten (VNG) en de NVRD op het moment aan het onderhandelen zijn en die van invloed gaat zijn op de vergoeding die gemeenten ontvangen voor gescheiden PMD-inzameling. Hoewel de afspraken nog niet vaststaan, is het voor gemeenten op het gebied van milieu belangrijk en financieel gunstig als het PMD goed gescheiden wordt en weinig vervuild is. Dit moet dan ook een van de focuspunten worden in het toekomstige beleid van de gemeente. Glas De hoeveelheid ingezameld glas is de afgelopen jaren afgenomen van 22 kilo per inwoner in 2015 naar 17 kilo in 2024. Hiermee scoort Steenbergen ook lager dan de benchmark.

De kleine hoeveelheid glas die nog in het restafval zit biedt een klein beetje ruimte voor verbetering, maar niet veel. Het is belangrijk om deze trend in de gaten te houden en waar nodig passende maatregelen te onderzoeken. Textiel De hoeveelheid ingezameld textiel is de afgelopen 10 jaar meer dan gehalveerd, van 5,2 kilo per inwoner in 2015 naar 2,4 kilo in 2024. Hoewel de totale hoeveelheid klein is, is dit toch een zorgwekkende ontwikkeling, ook omdat de gemeente hiermee ondermaats scoort t.o.v. de benchmark. Steeds meer lokale ondernemers die tweedehandskleding verkopen zamelen ook textiel in. Deze hoeveelheden – die buiten de reguliere inzameling om gaan – worden niet geregistreerd en kunnen misschien een deel van de afname verklaren. Echter belandt het meeste textiel nog altijd in het restafval (volgende paragraaf), wat betekent dat passende maatregelen om de textielinzameling te verbeteren op zijn plaats zijn.

16

3.1.5 Scheidingspotentieel In deze paragraaf wordt inzicht gegeven in de mate van scheiding en het scheidingspotentieel van de grondstofstromen. Als we bijvoorbeeld kijken naar GFT, dan wordt slechts een deel van al het GFT ook daadwerkelijk via de GFT-containers ingezameld. Het overige deel belandt in het restafval (paragraaf 3.1.3). Dat gedeelte kan potentieel nog als grondstof gescheiden worden ingezameld, als het niet in het restafval belandt maar als het in de GFT-bak terechtkomt. Dit wordt het scheidingspotentieel van GFT genoemd. Onderstaande figuur geeft het scheidingspotentieel van GFT, OPK, PMD, glas en textiel visueel weer, op basis van de uitgevoerde sorteeranalyse van het fijn restafval in 2024.14 De scheidingspotentiëlen – dus de hoeveelheid die nu nog in het restafval zit maar die eigenlijk gescheiden ingezameld kan worden – voor alle grondstofstromen zijn: GFT: 48 kilo per inwoner (van de 172 kilo totaal) = 28% OPK: 5 kilo per inwoner (van de 55 kilo totaal) = 9% PMD: 11 kilo per inwoner (van de 47 kilo totaal) = 23%15 Glas: 3 kilo per inwoner (van de 20 kilo totaal) = 15% Textiel: 7 kilo per inwoner (van de 9 kilo totaal) = 74% Voor alle grondstofstromen kan het scheidingspotentieel verbeterd worden. In absolute aantallen valt er bij GFT (48 kilo per inwoner het meeste te winnen.

Ook bij PMD is er serieus werk aan de winkel, met 11 kilo per inwoner dat nog in het restafval belandt. Tellen we het afgekeurde PMD daar nog eens bij op, dan is de hoeveelheid die daadwerkelijk extra gerecycled kan worden 24 kilo per inwoner. Dat is bovengemiddeld veel in vergelijking met andere gemeenten en laat de noodzaak zien van extra PMD-maatregelen. Relatief gezien is ook bij de inzameling van textiel nog veel verbetering mogelijk (slechts 2 kilo per inwoner wordt nu gescheiden ingezameld t.o.v. 7 kilo in restafval). Ook voor glas en OPK zijn nog verbeteringen mogelijk, maar deze zijn minimaal gezien de hoeveelheid die hiervan met het restafval worden ingezameld. Door het scheidingspotentieel meer te benutten kunnen de doelstellingen van de gemeente beter ingevuld worden.

14 Het scheidingspotentieel wordt als volgt berekend (voorbeeld GFT):

In totaal werd 172 (125 + 48) kilo GFT ingezameld per inwoner; Van deze 172 kilo werd 125 kilo gescheiden ingezameld middels de GFT-(mini)containers. En de andere 48 kilo van deze 172 kilo kwam in het restafval terecht; Het scheidingspotentieel van GFT – de hoeveelheid die nu in het restafval belandt en dus nog extra gescheiden kan worden ingezameld – is dus 48 van de 172 kilo per inwoner, ofwel 28%. Van de totale hoeveelheid GFT die per inwoner wordt weggegooid, belandt 28% (= 48 kilo) in het restafval. 15 Van de 36 kilo per inwoner PMD die gescheiden wordt ingezameld, wordt 13 kilo afgekeurd. Dat komt uiteindelijk ook bij het re stafval terecht. Het ‘recyclepotentieel’ is dus nog veel hoger dan het scheidingspotentieel, namelijk (11 + 13 =) 24 / 47 = 51%.

17

Figuur 8. Scheidingspotentieel grondstofstromen

Scheidingspotentieel grondstofstromen 180 160 48 140

kg/inwoner

120

100 80 60

125 5

40 50

20

11 13 23

3 17

PMD*

Glas

0 GFT

OPK Gescheiden ingezameld

Afkeur

7 2 Textiel

In restafval

*In totaal wordt 23 + 13 = 36 kilo PMD per inwoner gescheiden ingezameld. Daarvan wordt 13 kilo door de verwerker afgekeurd doordat het te veel vervuiling bevat. Daarnaast belandt 11 kilo PMD per inwoner helemaal niet bij het PMD, maar direct in het restafval.

3.1.6 Zwerfafval en afvaldumping Een goed functionerend inzamelsysteem vraagt ook om monitoring en het aanpakken van eventuele neveneffecten (zoals afvaldumping en zwerfafval). De afgelopen drie jaar is het aantal meldingen van inwoners hierover toegenomen, zoals te zien is in onderstaande tabel. Dit is niet direct te koppelen aan een duidelijke oorzaak. Mogelijk komt er daadwerkelijk meer afval bewust of per ongeluk op straat of in de natuur terecht. Een andere mogelijkheid is dat inwoners na Covid bewuster zijn van de buitenruimte en dus vaker een melding maken. Ook de overgang naar Saver waar mogelijk nog processen en werkzaamheden gladgestreken moeten worden kan een oorzaak zijn. Het is belangrijk om deze trend in de gaten en inwoners te informeren over correcte afvalscheiding en de negatieve gevolgen van afval dat op de verkeerde plek belandt. Ook kunnen extra handhaving of aanvullende maatregelen helpen om dumping en zwerfafval tegen te gaan. Tabel 3. Aantal meldingen van afvaldumping en zwerfafval door inwoners

Meldingen afvaldumping en/of zwerfafval

2023

2024

2025 (prognose)

421

763

964

18

3.2 Afvalbeheerkosten Zoals uitgebreider wordt toegelicht in paragraaf 3.4 wordt de afvalinzameling en -verwerking voor gemeenten steeds duurder. Dit is een landelijke trend die verstrekkende gevolgen heeft voor de totale afvalbeheerkosten voor gemeenten en daarmee voor de hoogte van de afvalstoffenheffing. Ook hierom is het voor gemeenten van belang om de afval- en grondstofprestaties te verbeteren en restafval te verminderen. De afvalbeheerkosten voor gemeenten met een lager restafvalaanbod en betere scheiding liggen over het algemeen lager dan voor gemeenten met veel restafval en minder goede scheiding- en recyclingcijfers. De afvalstoffenheffing is een direct gevolg en doorbelasting van de totale afvalbeheerkosten aan inwoners. De afvalstoffenheffing is de afgelopen jaren 100% kostendekkend geweest voor gemeente Steenbergen, wat betekent dat de opbrengsten voor de gemeente uit de afvalstoffenheffing gelijk zijn aan de gemaakte kosten voor de inzameling en verwerking van het afval. Dat betekent dat de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing een realistisch inzicht geeft in de ontwikkeling van de afvalbeheerkosten van de gemeente. Onderstaande figuur laat zien dat de afvalstoffenheffing voor Steenbergen de afgelopen jaren licht is gestegen. Voor een éénpersoonshuishouden is de afvalstoffenheffing gestegen van € 298 in 2021 naar € 313 in 2025 (+ € 15).

Voor een meerpersoonshuishouden is die gestegen van € 397 in 2021 naar € 417 in 2025 (+ € 20). Voor beide soorten huishoudens is dit een stijging van 5% in 5 jaar tijd. Figuur 9. Ontwikkeling afvalstoffenheffing gemeente Steenbergen 2021-2025

Ontwikkeling afvalstoffenheffing € 430

€ per huishouden per jaar

€ 410

€ 397

€ 411

€ 411

€ 308

€ 308

2023

2024

€ 417

€ 395

€ 390 € 370 € 350 € 330

€ 310

€ 298

€ 296

2021

2022

€ 313

€ 290

Eénpersoons huishouden

2025

Meerpersoons huishouden

De stijgingen in Steenbergen zijn geen uitzondering. Sterker nog, deze zijn relatief beperkt vergeleken met het landelijk gemiddelde, mede vanwege de genomen maatregelen van de afgelopen jaren. Dat laat figuur 10 zien. Ondanks dat de stijging van de afvalstoffenheffing relatief beperkt is, blijft het feit wel dat de kosten oplopen terwijl de milieuprestaties stagneren. Als Steenbergen de afvalcijfers niet verder verbetert, zullen de afvalbeheerkosten de komende jaren sneller stijgen, wat noodzakelijkerwijs leidt tot een verdere verhoging van de afvalstoffenheffing. De egalisatievoorziening die de gemeente de afgelopen jaren als maatregel uit het huidige

19

beleidsplan heeft opgebouwd, zal de afvalstoffenheffing wellicht iets minder snel doen stijgen de komende jaren, maar kan een verhoging op de langere termijn niet voorkomen 16. Dit benadrukt het belang voor nieuwe beleidsmaatregelen. Onderstaande grafiek geeft inzicht in de ontwikkeling van de afvalbeheerkosten (dus niet de afvalstoffenheffing) op landelijk niveau. De grafiek maakt onderscheid tussen gemeenten met een vast tarief voor de afvalstoffenheffing, gemeenten met een tarief op basis van het aantal personen en gemeenten met een gedifferentieerd tarief (recycletarief). Gemeente Steenbergen valt in de tweede categorie, de oranje lijn. De grafiek laat zien dat de afvalbeheerkosten voor gemeenten met een recycletarief over het algemeen aanzienlijk lager liggen dan voor gemeenten met een ‘regulier’ tariefsysteem. Figuur 10. Landelijke trend afvalbeheerkosten17

Uitgaande van het gewogen gemiddelde van de twee tarieven in Steenbergen, waar bovenstaande figuur uit de benchmark ook gebruik van maakt, bedragen de afvalbeheerkosten voor een huishouden in Steenbergen in 2023 gemiddeld € 37718. Daarmee zijn de afvalbeheerkosten in Steenbergen zo’n € 37 per huishouden hoger dan gemiddeld voor een gemeente met een tariefsysteem op basis van het aantal personen (oranje lijn, ca. € 340). Hoewel de stijging van de afvalstoffenheffing in Steenbergen over de afgelopen jaren dus relatief meevalt, ligt het absolute bedrag voor de afvalbeheerkosten per huishouden wel bovengemiddeld hoog. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het relatief coulante beleid dat de gemeente hanteert richting inwoners. Er gelden weinig beperkingen voor het aanbieden van de hoeveelheid restafval, en ook op de milieustraat hoeft alleen voor puin te worden betaald. Dit kan leiden tot inzamel- en verwerkingskosten die hoger zijn dan gemiddeld. Om de afvalbeheerkosten en de afvalstoffenheffing de komende jaren beheersbaar te houden en wat meer toe te bewegen richting het landelijk gemiddelde, is het belangrijk om tijdig maatregelen te nemen die de afval- en grondstofprestaties verbeteren en zo de toekomstige kostenstijgingen te dempen. 16 De gemeente heeft de laatste jaren gestaag een egalisatievoorziening opgebouwd.

Dat is mogelijk wanneer de inkomsten uit de afvalstoffenheffing hoger zijn dan de daadwerkelijk gemaakte kosten. Met de egalisatievoorziening kunnen toekomstige afvalkosten worden gedekt, waardoor de stijging van de afvalstoffenheffing enigszins kan worden gestabiliseerd en grote schommelingen kunnen worden opgevangen. Dit is gunstig voor inwoners. 17 Bron: Rijkswaterstaat. Afvalstoffenheffing (2023). 18 Volgens https://www.stadindex.nl/steenbergen bestaat gemeente Steenbergen uit 33% éénpersoonshuishoudens en 67% meerpersoonshuishoudens. De gemiddeld gewogen afvalbeheerkosten in 2023 zijn daarmee (€308 * 0,33) + (€411 * 0,67) = €377.

20

3.3 Steenbergen t.o.v. vergelijkbare (regio)gemeenten Tabel 4 zet de belangrijkste cijfers van Steenbergen naast die van een aantal vergelijkbare (regio)gemeenten19. Door deze vergelijking is het mogelijk om (voorzichtige) uitspraken te doen over de prestaties van Steenbergen. Uiteraard zijn de hoogte van de afvalstoffenheffing, hoeveelheid afval en scheidingspercentage niet alleen afhankelijk van de indicatoren in de tabel, maar deze geeft wel een beeld van het systeem in de gemeente ten opzichte van andere systemen. Tabel 4. Afvalcijfers van Steenbergen t.o.v. vergelijkbare (regio)gemeenten Steenbergen

De Wolden

Dongen

Gilze en Rijen

Loon op Zand

Druten

Inwoneraantal 2025

24.500

24.500

27.500

28.500

24.

20.000

Hoogbouwpercentage

14%

14%

16%

14%

15%

18%

€ 31.500

€ 32.000

€ 32.000

€ 32.000

€ 32.000

€ 32.000

Basissysteem met omgekeerd inzamelen

Recycletarief o.b.v. volume/ frequentie

Basissysteem

Recycletarief o.b.v. dure zak

Basissysteem

Omgekeerd inzamelen met recycletarief o.b.v. dure zak

Afvalstoffenheffing meerpersoons huishouden 2025

€ 417

€ 175 + variabel tarief*

€ 363

€ 168 + variabel tarief**

€ 328***

€ 240 + variabel tarief****

Hoeveelheid (fijn + grof) restafval (kg/inw) 2023

161

128

129

60

146

51

Totaal huishoudelijk afval (kg/inw) 2023

554

662

618

501

494

428

Afvalscheidingspercentage 2023

71%

81%

79%

88%

70%

88%

Gemiddeld inkomen per inwoner (2024) Inzamelsysteem 202320

*€16 per lediging mc; €1,40 per inworp ondergrondse container **€16 per lediging mc 240L; €4 per inworp ondergrondse container 60L ***2023 (vanaf 2024 recycletarief ingevoerd) ****€1,10 per inworp ondergrondse container

Uit de tabel wordt duidelijk dat de afvalstoffenheffing in gemeente Steenbergen aanzienlijk hoger is dan in de andere gemeenten. Qua hoeveelheid restafval zit Steenbergen ook aan de bovenkant met 161 kilo per inwoner in 2023. Gemeente Loon op Zand komt met 146 kilo per inwoner nog in de buurt, maar de andere gemeenten zamelden in 2023 aanzienlijk minder restafval in. Kijken we naar de totale hoeveelheid afval, dan ligt Steenbergen in het midden van de zes gemeenten. Dat betekent dat in Steenbergen relatief veel restafval ingezameld wordt t.o.v. de grondstofstromen. Dit is terug te zien in het afvalscheidingspercentage, dat met 71% het op één na

19 De gemeenten zijn vergelijkbaar in inwoneraantal en hoogbouwpercentage, maar hebben verschillende inzamelsystemen. 20 Toelichting inzamelsystemen:

Basissysteem: de afvalstoffenheffing is een vast tarief o.b.v. de grootte van het huishouden. Afval- en grondstoffen worden zoveel mogelijk aan huis opgehaald. Omgekeerd inzamelen: grondstoffen worden aan huis ingezameld; restafval wordt ingezameld via verzamelcontainers op loopafstand. Recycletarief: de afvalstoffenheffing bestaat uit een vast deel (o.b.v. aantal personen in huishouden) en een variabel deel. De hoogte van het variabele deel hangt af van de hoeveelheid restafval die een huishouden aanbiedt. Inwoners met minder restafval betalen minder afvalstoffenheffing. o Volume/ frequentie: een huishouden betaalt per hoeveelheid (volume)/ per keer dat ze restafval aanbieden; o Dure zak: huishoudens kopen speciale afvalzakken voor het restafval, waarin het restafval moet worden aangeboden. Zo wordt per zak betaald.

21

laagste is van de vijf gemeenten. Met name de gemeenten met een recycletarief scoren hier een stuk hoger. Vooral Druten, dat zowel omgekeerd inzamelt als een recycletarief hanteert, heeft goede restafvalcijfers en een hoog scheidingspercentage. Figuur 11 vergelijkt de hoeveelheid restafval (fijn en grof) en grondstoffen (fijn en grof) van Steenbergen met de andere gemeenten in regio West-Brabant. Ook hier is te zien dat in Steenbergen bovengemiddeld veel restafval wordt ingezameld (155 t.o.v. 136 kilo per inwoner in 2024). Het afvalscheidingspercentage ligt wel op het gemiddelde, maar bij de meeste gemeenten is dit hoger dan in Steenbergen. In vergelijking met de regio kan Steenbergen dus nog het nodige verbeteren wat de restafvalprestaties betreft. Figuur 11. Hoeveelheid gescheiden afval (grondstoffen) en restafval per gemeente in de regio West-Brabant in 202421

In de figuur worden twee typen inzamelsystemen onderscheiden. De gemeenten met (D) achter de gemeentenaam hanteren een recycletarief voor het fijn restafval. De overige gemeenten, zonder (D) achter de gemeentenaam – dat zijn Geertruidenberg, Breda, Moerdijk en Steenbergen – hebben géén recycletarief, maar maken gebruik van omgekeerd inzamelen. Over het algemeen geldt dat gemeenten met een recycletarief minder (rest)afval, betere scheidings- en recyclingcijfers en lagere afvalbeheerkosten hebben dan gemeenten zonder prijsprikkel voor restafval. Dat is te zien in onderstaande figuur (uit de benchmark huishoudelijk afval 202322).

21 Bron: Afvalbenchmark regio West-Brabant 2024 (De Afvalspiegel). De gemeenten met (D) achter de naam maken gebruik van een recycletarief. 22 https://www.nvrd.nl/benchmark/#gramSlider

22

De figuur vergelijkt gemeenten op basis van het geldende tariefsysteem 23. De figuur laat zien dat gemeenten met een basissysteem en gemeenten met enkel servicedifferentiatie gemiddeld genomen het meeste restafval inzamelen en de hoogste afvalbeheerkosten hebben. Gemeenten die tariefdifferentiatie (een recycletarief) hanteren en gemeenten die een recycletarief combineren met servicedifferentiatie (bijvoorbeeld omgekeerd inzamelen) hebben over het algemeen veel minder restafval. Bovendien zijn de afvalbeheerkosten voor deze groep lager. Gemeenten met een recycletarief, eventueel gecombineerd met een vorm van servicedifferentiatie, hebben dus minder restafval en lagere afvalbeheerkosten dan gemeenten zonder recycletarief. Figuur 12. Afvalbeheerkosten t.o.v. de hoeveelheid restafval voor verschillende inzamelsystemen. Elk bolletje in de grafiek representeert een gemeente. Alle hoogbouwklassen zijn vertegenwoordigd.

Al met al kampt Steenbergen in vergelijking met andere (regio)gemeenten dus zowel met hogere restafvalcijfers als met een hogere afvalstoffenheffing. Dit laat zien dat het huidige inzamelsysteem en beleid in de gemeente minder toekomstbestendig blijkt te zijn en dat met betrekking tot de VANG-doelstellingen verdere interventies benodigd zijn. Daarom is het belangrijk om aanvullende maatregelen te onderzoeken die verder bijdragen aan de doelstellingen en tegelijkertijd de kosten beheersbaar houden.

23

Toelichting inzamelsystemen: Basissysteem: de afvalstoffenheffing is een vast tarief o.b.v. de grootte van het huishouden. Dit is een systeem zonder service- of tariefdifferentiatie. Servicedifferentiatie: Grondstoffen worden met een hoog serviceniveau ingezameld (inzameling aan huis, hoge ophaalfrequentie) en restafval wordt met een laag serviceniveau ingezameld (met een lage ophaalfrequentie of met verzamelcontainers op buurtniveau). Omgekeerd inzamelen valt hieronder. Tariefdifferentiatie: gebruikmakend van een recycletarief.

23

3.4 Landelijke ontwikkelingen Deze paragraaf behandelt een aantal belangrijke landelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op de afvalbeheerkosten en VANG-prestaties voor gemeenten. Deze ontwikkelingen zijn belangrijk om mee te nemen in de evaluatie en in de uiteindelijke keuze voor nieuwe maatregelen. 3.4.1 Stijgende kosten restafvalverwerking Zoals eerder benoemd in dit rapport wordt het inzamelen en verwerken van afval – met name het verbranden van restafval – voor gemeenten steeds duurder. Voor een deel wordt dit veroorzaakt door personeelstekorten, vergrijzing op de arbeidsmarkt, stoorstoffen (zoals lachgascilinders) in het afval, schaarste aan belangrijke materialen, dalende opbrengsten uit recycling en inflatie. Voor een steeds groter deel komt dit echter door de stijgende belastingen op het verwerken van restafval vanuit de overheid. Met de afschaffing van de plastictaks is er een gat ontstaan in de Rijksbegroting van € 567 miljoen. Dit wordt de komende jaren hoofdzakelijk opgevangen door het verhogen van de verbrandingsbelasting en de CO 2-heffing. En dat gaan inwoners terugzien in de hoogte van de afvalstoffenheffing. Verbrandingsbelasting Naast de contractkosten die gemeenten betalen voor het verwerken van hun restafval, heeft de Rijksoverheid sinds een aantal jaar een verbrandingsbelasting voor restafval ingesteld.

Deze belasting is steeds verder verhoogd naar bijna € 40,- per ton in 2025 (vanaf € 13,- per ton in 2018). Voor de Rijksoverheid is het verder verhogen van de verbrandingsbelasting zowel een middel om inkomsten op te halen als een manier om meer druk te zetten op het actiever verlagen van het restafvalaanbod. Daarmee maakt de verbrandingsbelasting op dit moment gemiddeld ca. 1/3 uit van de verwerkingskosten van restafval in een gemeente. Zo ook voor gemeente Steenbergen. De verwachting is dat de verbrandingsbelasting op restafval de komende jaren verder zal stijgen. CO2-heffing op restafval Bedrijven in de industrie met een hoge CO2-uitstoot betalen belasting over het deel wat ze te veel uitstoten. De afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s) waarin restafval wordt verbrand stoten veel CO 2 uit. Waar zij eerst nog recht hadden op dispensatie, wordt het dispensatierecht vanaf 2025 versneld afgebouwd waardoor een groter deel van de fossiele uitstoot belast wordt24. Voor de afvalbranche heeft dit oplopende financiële consequenties die nu nog geschat worden op een extra € 5,- per ton, maar jaarlijks snel zullen oplopen tot ca. € 40 per ton op het restafval in 203025. Wanneer de CO2-heffing oploopt tot ook zo’n € 40,- per ton, bepalen de belastingen op restafval (verbrandingsbelasting en CO2-heffing samen) vrijwel de helft van de verwerkingskosten voor restafval.

Regionale aanbesteding verwerking fijn restafval en GFT In Steenbergen is op dit moment sprake van relatief gunstige contracten voor de verwerking van fijn restafval en GFT. Het huidige contract voor de verwerking van deze twee stromen loopt begin 2027 af. Daarvoor wordt in 2026 in regionaal verband een nieuw aanbestedingstraject uitgevoerd. De nieuwe aanbesteding zal – onder

24Het dispensatierecht zorgde voor een vrijstelling op de Co -heffing voor AVI’s en is bedoeld als overgangsmaatregel om bedrijven de tijd te geven om zich aan 2

te passen aan de te komen Co2-heffing. De overheid wil met de verbrandingsbelasting en de Co 2-heffing een sterkere prikkel afgeven om te verduurzamen. De heffing past binnen het bredere Nederlandse klimaatbeleid. 25Bron: NVRD en KplusV.

24

invloed van de twee hierboven beschreven ontwikkelingen – de komende jaren zeker leiden tot aanzienlijk hogere verwerkingstarieven. 3.4.2 Nieuwe Ketenovereenkomst Verpakkingen Naast de kostenontwikkelingen rond de verbranding van restafval is – zoals benoemd in paragraaf 3.1.4 – ook de inzameling en verwerking van PMD landelijk onderwerp van gesprek. De ontwikkelingen hieromtrent gaan de komende jaren van invloed zijn op gemeentelijk beleid rond PMD. Daarom wordt hier nog wat uitgebreider ingegaan op dit onderwerp. In de Ketenovereenkomst Verpakkingen 2020-2029 staan afspraken tussen het verpakkende bedrijfsleven en gemeenten (gerepresenteerd door respectievelijk Verpact en de VNG) over de producentenverantwoordelijkheid m.b.t. de inzameling en verwerking van verpakkingsafval en de vergoeding die gemeenten daarvoor ontvangen. Vanwege ontstane spanningen t.a.v. – met name – afspraken over maximaal toegestane vervuilingspercentages voor PMD-afval (boven de 15% vervuiling wordt het afgekeurd) en de financiële implicaties die dit heeft voor gemeenten (als het PMD wordt afgekeurd ontvangt een gemeente hiervoor geen vergoeding van Verpact), hebben Verpact, de VNG en de NVRD de afgelopen tijd gewerkt aan een nieuwe Ketenovereenkomst Verpakkingen.

Op het moment van schrijven is de inhoud daarvan nog niet definitief, maar de nieuwe overeenkomst richt zich op het verbeteren van de kwaliteit en recyclebaarheid van verpakkingen, met duidelijke afspraken over afkeur en vergoedingen als uitgangspunt. De uiteindelijke uitkomst van de nieuwe Ketenovereenkomst Verpakkingen gaat dus van invloed zijn op de vergoeding die gemeenten ontvangen voor de PMD-inzameling, zo ook voor Steenbergen. Het is belangrijk om deze ontwikkelingen in de gaten te houden met het oog op nieuwe maatregelen, en de financiële en operationele consequenties hiervan mee te nemen in nieuw beleid.

25

4. Conclusie & aanbevelingen De afgelopen 10 jaar heeft gemeente Steenbergen verschillende maatregelen genomen om de hoeveelheid restafval te verminderen en afvalscheiding en recycling te verbeteren, met als uiteindelijke doel een circulaire economie in 2050. Van 2015 tot 2019 heeft dit geleid tot een aardige reductie van de hoeveelheid restafval (246 naar 160 kilo per inwoner). Deze afname komt met name door de invoering van omgekeerd inzamelen en de optimalisaties aan de inzamelvoorzieningen die daaraan vooraf zijn gegaan. Na de Covidpandemie is de afname echter gestagneerd. De gemeente is nu op zoek naar passende en effectieve aanvullende maatregelen die verder bijdragen aan de doelstellingen en de ambitie van het college waarmaken: ‘beheersbaar houden van de kosten van afval en streven naar kwalitatief goede grondstoffen’. Inzoomend op de prestaties van Steenbergen in vergelijking met andere gemeenten, wordt er in de gemeente nog altijd bovengemiddeld veel restafval ingezameld. Het verbranden van restafval wordt alsmaar duurder en is slecht voor het milieu, dus het is belangrijk om dit te verminderen. De mate van afvalscheiding ligt in Steenbergen dan ook wat lager dan gemiddeld. Dat betekent dat er nog veel waardevolle, recyclebare grondstoffen in het restafval zitten. Met name GFT en PMD zijn veel aanwezig in het fijn restafval.

Het beter scheiden van deze (en de andere) grondstofstromen leidt tot verhoogde scheiding- en recyclingcijfers, waardoor minder grondstoffen als restafval worden verbrand. Dit draagt bij aan de doelstellingen. De afvalbeheerkosten – en daarmee de afvalstoffenheffing voor inwoners – zijn de laatste vijf jaar met 5% gestegen naar gemiddeld € 383 per huishouden in 2025. Deze stijging is in vergelijking met andere gemeenten relatief beperkt, maar de absolute afvalbeheerkosten per huishouden liggen – mede vanwege het coulante beleid dat de gemeente hanteert voor inwoners – in Steenbergen wel een stuk hoger dan in de gemiddelde gemeente. In het licht van de (onder invloed van Rijksbelastingen) snel stijgende kosten voor de verbranding van restafval is het dan ook belangrijk om deze kostenstijging voor inwoners op korte termijn te drukken. Gemeente Steenbergen heeft dus te maken met bovengemiddeld hoge restafvalcijfers en afvalbeheerkosten. Om de ambitie van het college te realiseren – en dus zowel de kosten beheersbaar te houden als de milieuprestaties te verbeteren – zijn nieuwe maatregelen nodig die verder bijdragen aan de doelstellingen van de gemeente. Alleen op die manier kan worden toegewerkt naar een circulaire economie in 2050.

Als vervolgstap op deze evaluatie is het daarom belangrijk om gericht een aantal kansrijke maatregelen te bepalen die verder kunnen worden onderzocht. Daarbij moet worden gekeken naar de effecten van de betreffende maatregelen op het gebied van service richting inwoners, milieu en kosten. Door gebruik te maken van ervaringen en lessen in vergelijkbare gemeenten en tegelijkertijd te focussen op de eigen gemeentelijke context, kunnen de best passende maatregelen worden bepaald die bijdragen aan een toekomstbestendig en circulair Steenbergen.

26

5. Doorkijk maatregelen Dit hoofdstuk geeft een globale beschrijving van de aandachtsgebieden die volgen uit de evaluatie en een eerste doorkijk in mogelijke (typen) maatregelen die daaruit voortvloeien. Er wordt onderscheid gemaakt in korte, semilange en lange termijnmaatregelen. Voor elke maatregel wordt een indicatie gegeven van diens effect op de afvaldriehoek. Met behulp van de afvaldriehoek worden de effecten van de maatregelen in beeld gebracht, onderverdeeld in de drie aspecten milieu, service en kosten (figuur 13). De maatregelen zijn in lijn met de ambitie van het college: ‘beheersbaar houden van de kosten van afval en streven naar kwalitatief goede grondstoffen’. Op basis van de evaluatie kan worden besloten welke maatregelen verder moeten worden onderzocht en in een later stadium eventueel worden uitgevoerd. Figuur 13. De afvaldriehoek

5.1 Milieustraat: grof restafval Er wordt bovengemiddeld veel grof restafval ingezameld in gemeente Steenbergen. Optimalisaties op de milieustraat zijn de laatste jaren uitgevoerd, maar meer is nodig om de hoeveelheid grof restafval verder terug te dringen. Mogelijke maatregelen – korte termijn Invoeren tarief voor wegbrengen grof restafval naar milieustraat. Aangescherpt toezicht en handhaving op en rondom de milieustraat. Mogelijke maatregelen – langere termijn Inrichten van een sorteer/demontage onderdeel voorafgaand aan de toegang tot de milieustraat om hergebruik te stimuleren en meer in het circulaire gedachtegoed te opereren. Mogelijkheden onderzoeken om in de gedachte van een circulair netwerk te opereren om ketens te sluiten.

27

Effect op afvaldriehoek Toelichting bij tabellen: = positief effect t.o.v. huidige situatie = negatief effect t.o.v. huidige situatie = geen significant effect t.o.v. huidige situatie Hoe meer / des te groter het effect

Milieu

Service

Kosten

(korte termijn) (lange termijn) Minder verbranding grof restafval en meer behoud van herbruikbare grondstoffen

(korte termijn) (lange termijn) Inwoners zullen het gevoel hebben meer gecontroleerd te worden (wat ook zo is) en dat als minder prettig ervaren. Op langere termijn kan er voor bewoners meer mogelijkheid voor het aanbieden van grondstoffen ontstaan.