Buitendijks-plan
Tekst van het document
Wieringerhoek Zonne-atollen geven ruimte aan Natuur, Waterkwaliteit, Duurzame energie, (Water-) recreatie en Kustontwikkeling
8 februari 2021
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
2
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Inhoudsopgave
Vooraf Samenvatting
5 7
1. Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
14
2. Militair gebruik 3. Waterberging 4. Monitoring ‘learning by doing’ 5. Natura 2000, Significantie, Kennisleemten
35 38 39 40
6. Financiële Haalbaarheid 7. Publiek - Private aanpak 8. MIRT, PAGW, OER 9. Regionale Energie Strategie (RES) 10. MER-procedure 11. Planning en Realisatietermijn 11. Netwerkaansluiting
44 46 48 49 51 52 53
1.1 Inleiding 1.2 De Opgave 1.3 Uitgangspunten 1.4 Onderzoek Deltares en Bureau Waardenburg 1.5 Het Plan 1.6 Zoet-Zout Overgang-Vismigratie
5.1 Significantie 5.2 Kennisleemten en Pilotvragen 5.3 Eerste Stap en Pilot 5.4 ‘’Worse Case’’ 5.5 Passende Beoordeling
Colofon
14 14 15 21 25 34
40 40 42 42 43
55
3
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
4
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Vooraf In dit ‘Buitendijks Plan’ wordt een voorstel uitgewerkt om met zonne-energie niet alleen
duurzame energie op te wekken, maar ook om de natuur- en ecologische waarden en de waterkwaliteit te versterken.
Het IJsselmeer is een Natura 2000 gebied, zodat zo’n plan zorgvuldig en goed onderbouwd moet worden.
Daarom heeft de Provincie Noord-Holland aan Deltares en Bureau Waardenburg opdracht gegeven te onderzoeken wat de gevolgen zijn voor de ecologie en de beschermde (vogel) soorten.
Deze deskundigen verwachten dat met dit plan de natuur en ecologie er geen nadelen van ondervindt. Eerder het tegenovergestelde. Wat kan met uitvoering van het plan bereikt worden?
De minister van IenW realiseert de doelen voor de verbetering van de waterkwaliteit met aanvulling van het (beperkte) PAGW-budget vanuit de exploitatie van de zonne-energie, zodat het gehele PAGW-plan kan worden uitgevoerd. De minister van LNV realiseert de natuurdoelen.
De minister van EZK verkrijgt ca. 1,6 TWh aan duurzame energie in de nationale energie opgave.
Het plan maakt deel uit van de Regionale Energie Strategie (RES) en wordt ondersteund door de Provincie Noord-Holland, de gemeenten Medemblik en Hollands Kroon.
Bewoners van het Noord-Holland Noord steunen dit plan, omdat er geen nieuwe grootschalige windturbines op land bij hoeven te komen en toch een substantiële opwekking van duurzame energie plaats kan vinden.
Er zijn in deze fase geen ‘showstoppers’ om dit plan te kunnen uitvoeren. De kennisleemte van de ecologische effecten van de zonnepanelen op het water en de natuurontwikkeling worden met een pilot van één atol zorgvuldig gemonitord, zo nodig bijgestuurd voordat de andere atollen worden gerealiseerd.
Het biedt een kans om met maatschappelijk draagvlak een substantiële bijdrage te leveren aan de energietransitie, versterking van natuur, waterkwaliteit en recreatie op en langs de Wieringermeerdijk in Noord-Holland.
kor buitendijk Initiatiefnemer en opsteller
5
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
6
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Samenvatting Het grootschalig opwekken van duurzame energie in het IJsselmeer is een ingewikkelde puzzel.
Met veel aspecten moet rekening worden gehouden. De natuur en ecologie, de zoetwatervoorziening en de gebruiksfuncties recreatie, watersport, visserij en
scheepvaart. Ook het gebruik door de boeren, die vanuit het IJsselmeer hun land bevloeien, moet mogelijk blijven.
Wat is het plan?
Het Planconcept van de zonne-atollen
Langs de 11 kilometer lange Wieringermeerdijk komen natuurlijke oevers en op 1
kilometer afstand van de huidige oever een 5 tal-eilanden. Eén als natuureiland en vier zonne-atollen. Bij elkaar bijna 4200 ha aan oppervlak aan ondiepe waterzones
met water- en moerasplanten en zandige gedeelten als rust- en foerageergebied voor vogels.
Het is dus een groot plan en beslaat 3,5% van het wateroppervlak van het IJsselmeer. Een groot deel ervan ligt onderwater.
Het Rijk heeft het voornemen om in totaal circa 10% van het IJsselmeer te voorzien van ondiepe zones om de waterkwaliteit te verbeteren.
De vier zonne-atollen beslaan samen een oppervlak van 1350 ha.
De zonne-eilanden zijn atollen die bestaan uit een 50 meter zandige wal met
daarbinnen ondiep water. Het grootste atol heeft een omtrek van ruim 10 km. Met
ongeveer 100.000.000 m3 zand en kleileem uit het IJsselmeer worden de ondieptes gemaakt. In de vier atollen liggen zonnepanelen die voor 50% het water bedekken. Doordat gebruik wordt gemaakt van bi-faciale panelen (tweezijdig) wordt met een opgesteld vermogen van 1350 MW circa 1,6 TWh aan zonne-energie opgewekt.
Het planconcept met aan de noordzijde het natuureiland en langs de kust van de Wieringermeerdijk vier zonneatollen. 200 windturbines De zwarte stippen zijn het windpark Wieringermeer en langs de afsluitdijk het windpark Fryslân. Defensie De oranje stippellijn is het verlegde onveilige gebied van Defensie. De functionaliteit ervan blijft gelijk.
7
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Deltares/Waardenburg onderzoek
Ruimtelijke uitgangspunten
Waardenburg na onderzoek vastgesteld dat met het opwekken van duurzame
Een schaal die bepaald wordt door de door het Rijk geformuleerde opgave om
In opdracht van de Provincie Noord-Holland hebben Deltares en Bureau
zonne-energie met zonne-atollen de natuurwaarden een kwaliteitsimpuls krijgen,
zoals beoogd voor het PAGW project Wieringerhoek, en de Natura 2000
instandhoudingsdoelen worden versterkt. 1 Voldoende lichttoetreding
Het aanleggen van zonne-atollen, ofwel ringdijken met open verbinding met het
meer, resulteert in een wateroppervlak waar golfwerking sterk gereduceerd is,
zodat zonnepanelen veilig geplaatst kunnen worden. Doordat het water in de
Het is een terechte vraag of de schaal van dit plan wel past in het IJsselmeergebied. tenminste 3000 ha aan natuurlijke oevers en ondiepten te realiseren om de waterkwaliteit te verbeteren.
Uit een analyse van uitgangspunten, studies en kwaliteitskaders blijkt dat met meervoudig ruimtegebruik op een aantal plekken op het IJsselmeer goed te kunnen.
Deze locaties liggen uitsluitend langs de strakke kusten waar ruimtelijk grote mogelijkheden zijn tot kwalitatieve verbeteringen.
atollen wordt verondiept is het mogelijk de zonnepanelen te funderen op palen.
Geschikte locaties voor grootschalige opwek zonne-energie.
Doordat de bodem onder de zonnepanelen – binnen de zonne-atollen -
ecologische verbetermogelijkheden (PAGW) als grootschalige zonne-
Het bedekkingspercentage van de panelen is 50% van het oppervlak.
opgehoogd wordt ofwel verondiept met lokaal sediment, kan het licht doordringen
tot aan de bodem. Hierdoor wordt een gunstige omgeving gecreëerd voor waterplanten en natuurlijk ook voor vis en macrofauna zoals mosselen. Voedsel voor vogels en vissen
Onder de panelen wordt een relatief open, structuurrijke vegetatie van vooral
fonteinkruiden verwacht, die interessant is voor opgroeiende jonge vis door een combinatie van voedselaanbod en schuilgelegenheid. Ook de
bevestigingsstructuren van de panelen dragen bij door het bieden van een
substraat voor mosselen en andere ongewervelden. Door gebrek aan overzicht
(veiligheid) zal het gebruik door vis jagende vogels beperkt zijn. De gevarieerde
structuur kan zo in de zomer een belangrijke functie hebben voor jonge vis. In de winter, als de vegetatie is verdwenen, zijn deze wateren naar verwachting
aantrekkelijk voor de overwintering van (grotere) vis. In de winter zullen vogels wel vermoedelijk op de vis jagen.
Pag 4, Onderzoeksrapport Deltares /Waardenburg, ‘Zonne-atollen geven ruimte aan natuur en duurzame energie- een verkenning’, september 2020, in opdracht van Provincie NoordHolland en Gemeente Medemblik
1
De locaties in het IJsselmeer waar kansen liggen voor zowel ruimtelijke en energieopwekking zijn:
Langs de Wieringermeerdijk,
Langs de noordzijde van de Houtribdijk, De IJsselmeer- en Zuidermeerdijk,
De Flevolandse kust (Markermeer).
(Watersport-) recreatie
Het IJsselmeer is een belangrijk gebied voor watersporters.
De huidige vaarroutes blijven vrij en de watersportrecreatie krijgt er een beschutte
vaargeul bij aan de binnenzijde van de atollen, met anker- en aanlegmogelijkheden
in de luwte van de eilanden. Op de huidige 11 kilometer lange Wieringermeerdijk komt een fietspad. Ook komen er op diverse plekken strandjes.
De bestaande dijkgaten en een landschappelijke herinrichting van het gebied
tussen de Noordijkerweg en het IJsselmeer van ruim 100 ha – moet leiden tot een landschappelijk en recreatief aantrekkelijke kustzone.
8
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Het uitzicht verandert maar blijft weids
Op de realistische impressie die gemaakt is vanaf de vernieuwde Wieringermeerdijk is dit goed te zien.
9
Bevloeiing van landbouwgrond
De bevloeiingsmogelijkheden van de landbouwgrond van de Wieringermeer met hevels blijven in tact.
Voor de uitvoering van het plan behoeven geen agrarische gronden te worden verworven.
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Business-case en financiële haalbaarheid
aanleggen van vooroevers is geen lastige opgave. Uit de tussentijdse evaluatie van
Door het Rijk geldt als richtlijn dat het plan wat als Voorkeursvariant in de MIRT-
de aanleg van de eerste fase van de Marker Wadden blijkt dat dit een groot positief
Uit de business-case, waarbij ook voldoende rendement is opgenomen voor private
de atollen en ook de aanleg van zonneatollen zijn nog geen ervaringsgegevens.
en kustontwikkeling te financieren is vanuit de opbrengsten van de zonne-energie
uitgevoerd met een onafhankelijk monitoringsprogramma.
De energieopwekking met zonne-atollen maakt uitvoering van het
Stap 1: Aanleg zuidelijk atol (E)) met (adaptief) monitoring
verkenningen wordt vastgesteld zicht moet hebben op 75% financiering.
effect heeft op het onderwaterleven. Voor de effecten van de zonnepanelen binnen
investeerders, blijkt dat het gehele project van natuurontwikkeling, zonne-atollen
Vanuit een oogpunt van zorgvuldigheid wordt dus als eerste stap een eerste fase
en (bescheiden) PAGW middelen van het ministerie van IenW.
gehele plan incl. de natuurontwikkeling mogelijk, doordat de
financiële opbrengst voor een belangrijk deel wordt ingezet voor de
financiering van de natuurmaatregelen. Zonder energieopwekking is hiervan slechts een klein deel op dit moment mogelijk.
Om in de praktijk de effecten te kunnen vaststellen van zowel de
natuurontwikkeling als de effecten van de zonnepanelen op de waterkwaliteit,
wordt als eerste stap het meest zuidelijke atol aangelegd. Dat moet dan wel gebeuren zoals in het plan is bedacht.
Dus met een volledige aanleg van een atol, te weten: het aanleggen van de zandige rand als bescherming van het verondiepte compartimenten binnen de atollen, het
verondiepen van de diverse compartimenten zelf met open cq. eigen waterpeil, de
aanleg van de verschillende habitatstypen, de opstelling van de zonne-panelen met maximaal 50% dekking en de mosselstructuren
Het concept van de zonne-atollen is onvergelijkbaar qua ecologische effecten met
drijvende zonnepanelen op (open) water.
Monitoring, ‘learning by doing’ Pilot atol E als eerste stap met monitoring
Effecten van zonnepanelen op de ecologie en natuur
Een zonne-atol zoals in dit plan gepresenteerd, is nog nergens ter wereld
aangelegd. De positieve effecten van het plan voor ecologie, natuur en visstand zijn bepaald op basis van een deskundigenoordeel.
In het onderzoek Deltares wordt aanbevolen om met de aanleg van één zonne-atol
te beginnen en zo meer te leren over de werking van een zonne-atol en de relatie
tussen ecologie en energie.
Stapsgewijze uitvoering
Het aanleggen van de zandige randen, het verondiepen met zand en slib en het
Als eerste fase wordt het meest zuidelijke atol (atol E) aangelegd. Bij dit atol
worden alle habitats (overstromingsgrasland, helofytenmoeras met eigen peil, verondiepen van atollen met zonnepanelen, zandige randen met open peil en eigen peil en mosselbanken.
Door na aanleg gedurende vier jaar te monitoren met bijsturingsmogelijkheid kan
ervaring worden opgedaan met de aanleg en kunnen gegevens worden verzameld. De door Deltares en Bureau Waardenburg verwachte positieve effecten van de aanleg van de zonne-atollen kan in de praktijk worden vastgesteld. Eventuele negatieve effecten worden gemitigeerd.
Dit monitor-programma maakt deel uit van de aanbesteding van (de eerste fase) het project.
Uitvoering, monitoring en evaluatie van deze eerste fase vergt vijf jaar.
10
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Natura 2000, Significantie en Passende beoordeling
Bij het bepalen van effecten op Natura 2000 gebieden is significantie een
Juridisch kan dus in het uiterste geval de negatieve effecten ongedaan worden
behalen van de instandhoudingsdoelen bemoeilijkt.
Ook in dat geval blijft het planconcept van de zonne-atollen (dus zonder
aangewezen voor de bescherming van 10 broedvogelsoorten en vanwege de
Voor de financiering van het project vervalt dan de opbrengst van de zonne-
belangrijk begrip. Er is sprake van significante negatieve gevolgen als het plan het
gemaakt en is er geen sprake van een blijvende schade.
Het gebied waar het plan is gesitueerd is op basis van de Vogelrichtlijn
zonnepanelen) voldoen aan de doelstellingen van de PAGW en Natura 2000.
betekenis voor 31 niet-broedvogelsoorten.
energie.
significante negatieve effecten te verwachten.
In een latere fase zal met een zg. passende beoordeling gedetailleerd moeten
Op basis van het expertoordeel van Deltares/Waardenburg zijn op voorhand geen Daarbij moet worden opgemerkt dat een dergelijk planconcept nog nooit is
onderbouwd dat er geen sprake is van significante negatieve gevolgen.
significant negatief effect op voorhand kan worden uitgesloten. Er is immers sprake
Waterberging
maar het gehele concept van een zonne-atol is nieuw.
Nederland. De zandige randen van de atollen bieden bescherming van de
gerealiseerd en dat er juridisch dus niet kan worden geconcludeerd dat een
van kennisleemte, met name voor de effecten van de zonnepanelen op de ecologie Europese regelgeving vereist dat bij een vergunningverlening wetenschappelijk
Het IJsselmeer vervult een belangrijke rol in de zoetwatervoorziening van
natuurontwikkeling binnen de atollen, doordat de randen zorgdragen voor
wordt aangetoond dat er redelijkerwijs geen twijfel is dat er blijvende, schadelijke
opsluiting van de verondiepingen van de bodem en tegen golfoploop.
gebied.
een betere garantie biedt voor de groei van waterplanten.
gevolgen zullen optreden op de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000
Leemte in kennis overbruggen met een Monitoringssysteem is in principe mogelijk,
maar uitsluitend als uit onderzoeken blijkt dat er nog sprake is van enige onzekerheid en dat eventuele negatieve gevolgen te stoppen of volledig
omkeerbaar zijn. Er is expert-kennis aanwezig dat er een positief effect zal ontstaan door het aanleggen van de zandige atollen, het verondiepen ervan met het ontstaan van waterplanten en de aanleg van de vooroevers.
‘Worse-Case’
Bovendien zorgen de randen dat het water in de atollen helderder is en daardoor De aanleg van de zonne-atollen veroorzaken een vermindering van het waterbergend vermogen van 0,2%.
De aanleg van de (overstroombare) natuureilanden veroorzaken met een
vermindering van 0,7% een groter effect, omdat die een eigen waterpeil hebben los
van het IJsselmeer.
In het Barro (Omgevingswet, Besluit kwaliteit leefomgeving, art 5.49)) zijn
beschermende constructies voor overstroombare natuur uitgezonderd en vormt
Als ondanks de zorgvuldige onderbouwing in het gedane Deltares onderzoek blijkt
ook opwekking van windenergie van nationaal belang een uitzondering .
dat deze negatieve effecten niet zijn te vermijden c.q. zijn bij te sturen tijdens de
Elektriciteitsopwekking met een opgesteld vermogen vanaf 500MW is
zonnepanelen te verminderen, zullen de geplaatste zonnepanelen moeten worden
vermogen en dus een energieopwekkingsplan van nationaal belang.
dat de zonnepanelen in de praktijk een negatief effect hebben op de ecologie en fase van de monitoring door bijvoorbeeld de dekking of opstellling van de
verwijderd.
Dit is een ‘worse-case’ situatie die zeer onwaarschijnlijk is.
energieopwekking van nationaal belang. Het plan voorziet in 1350 MW opgesteld
11
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Defensie
Het plan wordt voor een deel
‘Het verplaatste onveilige gebied in rood’
gerealiseerd binnen het huidige
onveilige gebied dat als veiligheidszone geldt voor het 1,5 ha grote militaire terrein Breezanddijk.
Het is voor Defensie een belangrijk
terrein, omdat dit de enige plaats is
Planning
Het plan wordt in twee stappen uitgevoerd.
De planvoorbereiding vindt voor het complete plan plaats. Eerste stap: aanleg van atol E vanaf 2025.
Monitoring en evaluatie van deze eerste fase tot 2030
Realisatie van het resterende deel van het project vanaf 2030 - 2035
waar ‘lange afstandsmunitie’ kan
worden getest en begeleidt vanaf land.
Met behoud van de functie qua oppervlak en bereik/dracht (24
km) wordt de onveilige zone verplaatst, zodat beide nationale
belangen, te weten militair en duurzame energietransitie, kunnen plaatsvinden.
Milieueffect Rapportage
Om de milieueffecten van het Buitendijks Plan en de andere door het Rijk
opgestelde scenario’s goed te kunnen beoordelen en te wegen, is het wettelijk een
vereiste dat vijf alternatieven op een gelijkwaardige manier onderzocht worden. In de Wet Milieubeheer(art. 7 Wm) staat dat in het MER de ‘redelijkerwijs in
beschouwing te nemen alternatieven’ moeten worden beschouwd.
Dat dient te gebeuren volgens een beoordelingskader dat uiteraard moet voorzien in objectieve criteria.
Niet alleen criteria die behoren tot de PAGW aanpak (waterkwaliteit/natuur), maar
ook duurzaamheid en duurzame energieopwekking.
Juridisch is het relevant dat alleen in het MER-rapport onderzochte aspecten deel kunnen uitmaken van een Voorkeursvariant.
Na die beoordeling wordt een Voorkeursvariant voor het gehele plan gekozen en
vastgesteld (VKA).
Netwerkaansluiting
Door Tennet is indicatief met een netwerkanalyse verkend dat de zonne-atollen op het bestaande netwerk van Noord-Holland Noord voor 2030 kunnen worden aangesloten. Andere projecten, behoudens zon op dak, zijn daarbij qua netwerkaansluiting buiten beschouwing gelaten.
Tijdige uitbreiding van de netwerkcapaciteit is dringend gewenst.
12
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Het Buitendijks Plan voldoet aan de PAGW doelen en heeft een positief effect voor de Natura 2000 doelen .
Natuur eiland
Zout-Zoet overgang
13
4 Bouwstenen zorgen voor Natuurontwikkeling Verbeteren waterkwaliteit Duurzame energieopwekking Zout-zout overgang/vismigratie
Zonne atollen
Vooroevers
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.1
Inleiding
Omdat voor grootschalige zonneweiden op landbouwgrond in Noord-Holland
Steden langs het IJssel- en Markermeer kennen een lange historie. De visserij en
een verantwoorde manier mogelijk is duurzame zonne-energie op te wekken op
steden en havens langs het IJssel- en Markermeer. In Noord-Holland Noord zijn
Noord geen maatschappelijk draagvlak bestaat, is het initiatief genomen of het op het IJsselmeer door de aanleg van zonne-atollen. Niet met windturbines, want ook
daar is maatschappelijk geen draagvlak voor.
De eerste ideeën zijn neergelegd in de ‘alternatieve RES Duurzaam Leefbaar’ van februari 2020.
Omdat het plan veel interesse, maar ook vragen heeft opgeroepen, is het plan
verder uitgewerkt. Met diverse experts is naar de ecologische gevolgen van de
eilanden gekeken, maar ook naar de impact op de visserij, boeren, scheepvaart,
watersport, waterkwaliteit en het landschap. Uiteraard is technische en financiële
handel floreerden toen de Zuiderzee nog een open zee was, wat zichtbaar is in de
Medemblik, Enkhuizen en Hoorn daar prachtige voorbeelden van. Tegenwoordig spelen die een belangrijke rol in de recreatie en watersport.
Verbeteren Waterkwaliteit, Natuurversterking en Energieopwekking
Het IJsselmeer is een groot meer zonder getijdebewegingen. Het heeft een
oppervlak van 1100 km2 en valt onder beheer van Rijkswaterstaat. Het IJsselmeer is een Natura 2000 gebied waarvoor specifieke instandhoudingsdoelen gelden, zoals behoud van habitattypen en de instandhouding/uitbreiding van bepaalde vogelsoorten.
uitvoerbaarheid essentieel om het plan haalbaar en uitvoerbaar te maken.
Om de waterkwaliteit te verbeteren en de natuur te versterken zijn er door het Rijk
de bijdrage van NHN aan de energietransitie.
Praktisch betekent dit onder andere dat in het IJsselmeer ca. 5 tot 10% aan ondiepe
Alles nog steeds met als doel om groot maatschappelijk draagvlak te creëren voor
1.2
De Opgave
Het maken van zonne-eilanden in het IJsselmeer is een ingewikkelde puzzel, omdat met veel aspecten rekening moet worden gehouden. Het raakt de natuur en
ecologie, de zoetwatervoorziening en de gebruiksfuncties recreatie, watersport,
visserij en scheepvaart. Ook het gebruik door de boeren, die vanuit het IJsselmeer hun land bevloeien, moet mogelijk blijven. Daarnaast zijn verschillende
en de vier provincies afspraken gemaakt in de ‘Agenda IJsselmeergebied 2050’.
zones met waterplanten moeten worden gemaakt, waardoor waterplanten, vissen en vogels een betere kans krijgen en de kwaliteit van het water en het leven erin toeneemt.
Het door het Rijk gewenste oppervlak aan ondieptes en natuurlijke oevers beslaat voor het hele IJsselmeer in totaal circa 11.000 ha.
bestuurslagen en ministeries bij het IJsselmeer betrokken. Maar ook Tennet is een
Een substantieel deel hiervan wenst het Rijk in het gebied
zeker niet onmogelijk.
Plannen hiervoor worden nu door het Rijk gemaakt en een
belangrijke partij. Een integrale complexe puzzel om met elkaar te maken, maar
‘Wieringerhoek’, gelegen tussen Enkhuizen en Den Oever.
bescheiden eerste fase door een beperkt budget komt vanaf 2025 in uitvoering.
14
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.3
Uitgangspunten
Met deskundigen op het gebied van o.a. ecologie, landschap en waterbouwkunde
is het initiatief voor zonne-atollen nader bekeken. Getoetst is of het mogelijk is de zonne-atollen te realiseren, waarbij ook de natuurdoelen en de waterkwaliteit
In de agenda IJsselmeergebied staat de navolgende opgave geformuleerd 2: ‘’Duurzame energieopwekking met respect voor kernkwaliteiten’’
worden verbeterd.
Het IJsselmeergebied wil een significante bijdrage leveren aan de komende
IenW en EZK en Tennet voor de netwerkaansluiting geraadpleegd.
welke vormen van energieopwekking het best bijdragen aan de energiedoelen, vanuit
Naast dit onderzoek zijn deskundigen van Rijkswaterstaat/NOVA, de ministeries van Het plan moet zowel voor de overheden als private investeerder(s) financieel haalbaar zijn.
Ook moet er ruimte zijn voor het uittesten en monitoren van oplossingen.
Met de voorbereiding en procedures moet vaart worden gemaakt, want de start uitvoering is gewenst vanaf 2025/2026.
energietransitie van Nederland. We zullen een strategie ontwikkelen die aangeeft het oogpunt van diversiteit en netwerk, en het best passen bij de specifieke
gebiedskwaliteiten en andere gebruiksfuncties van het IJsselmeergebied. Gezien de ruimtelijke dilemma’s en kansen die energietransitie met zich meebrengt, is het essentieel dat we deze opgave integraal oppakken.
Onderzocht zal worden hoe we de benodigde investeringen en maatregelen in
duurzame energie kunnen combineren met versterking van gebiedskwaliteiten en gebruiksfuncties.’’
Integrale benadering en meervoudig ruimtegebruik
Energie-ontwikkelingen in het IJsselmeer dienen een duidelijke meerwaarde te creëren en aan te sluiten bij andere relevante IJsselmeeropgaven.
Eendimensionale oplossingen, zoals ergens een windpark of een veld zonnepanelen aanleggen, zijn niet goed genoeg voor dit gebied.
Als je vanuit kwaliteit denkt leg je de lat veel hoger en denk je aan integratie en meervoudig ruimtegebruik van functies en gebruik (natuur, ecologie, energie, waterkwaliteit, waterberging, recreatie, visserij en agrarische belangen). Ook moet er zicht zijn op financiering van het (gehele) plan.
Diverse studies, handvatten, bouwstenen en ruimtelijke principes zijn de afgelopen
jaren hiervoor opgesteld. Voor het IJsselmeergebied als geheel zijn in diverse documenten, studies en handreikingen uitgangspunten geformuleerd. Die uitgangspunten zijn samengebracht in de Agenda IJsselmeergebied 2050.
Meest relevante zijn het Petaplan, de Energieverkenning IJsselmeergebied, de 10 gouden regels van Frits Palmboom en meer recent de handreiking Omgevingskwaliteit.
Het onderzoek van Deltares/Waardenburg naar de ecologische gevolgen en de
effecten op de Natura 2000 doelstellingen van de aanleg van zonne-atollen geeft
ook een aantal ruimtelijke uitgangpunten. 2
Agenda IJsselmeergebied 2050, mei 2018, ministerie IenW, pagina 28
15
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
rapport is verkend op welke wijze het IJsselmeergebied een bijdrage kan leveren
Peta plan 3
‘’Richt je primair op energieontwikkelingen die in het IJsselmeer meerwaarde
creëren en aansluiten bij andere relevante opgaven, vooral op het gebied van ecologie en maatschappelijk gebruik.
‘’Concentreer, Gebiedsontwikkeling, Schaalvergroting, Integreer, Experimenteer’’. Voor het IJsselmeergebied worden in het Petaplan globaal kansen gezien voor grootschalige energieopwekking voor max 10% van het oppervlak.
gehouden als het gaat om energie op het IJsselmeer, zoals natuur en de gebruiksfuncties recreatie, watersport, visserij en scheepvaart.
Ruimtelijk kent de Noord-Hollandse IJssel- en Markermeerkust een aaneenschakeling van grillige kusten met veel verspringingen en
bochten in het zuidelijk deel en een strakke, kilometerslange kust van de moderne polder de Wieringermeer.
De combinatie van deze twee karakteristieken is een in het oog springend kenmerk van het IJsselmeer en het Markermeer.
Windpark Fryslân 89 windturbines
Windpark Wieringermeer 100 windturbines
aan de energietransitie. Er zijn veel aspecten waarmee rekening moet worden
Dit contrast is waardevol.
Tal van ecologische maatregelen moeten worden getroffen op en rond het meer Windpark Noord Oostpolder 86 windturbines
om de waterkwaliteit en de diversiteit van de kusten te verbeteren.
Locaties voor zonneparken dienen aan deze kwaliteiten niets af te doen. In het
genoemde rapport is onderzocht of met het opwekken van duurzame energie deze kwaliteiten kunnen worden mee-gekoppeld.
Ondiepe zones in het IJssel– en Markermeer met waterplanten zijn cruciaal voor de ecologie en de levenscyclus van vogels en vissen.
Verbeteren van het sedimentmanagement is nodig om de negatieve invloed van
slib op het watersysteem te verminderen. Achter luwe structuren kunnen heldere milieus ontstaan, omdat het slib kan bezinken. Dat kan ook het geval zijn door
Energieverkenning IJsselmeergebied 4
eilanden of atollen te creëren.
In dit rapport, gemaakt in opdracht van de vier provincies die om het
IJsselmeergebied liggen, zijn bouwstenen en ontwerpprincipes aangegeven. In het 3 Petaplan, Opwekking duurzame energie op rijksgronden,
College van Rijksadviseurs, Rijswaterstaat, EZK, maart 2018
4 Energieverkenning IJsselmeergebied, H+N+S, Palmhout Urban Landscapes, jan 2019
16
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
10 Gouden regels van Frits Palmboom 5
In deze studie zijn ontwerpuitgangspunten geformuleerd om de ruimtelijke kernkwaliteit van het IJsselmeergebied te behouden. Deze 10 regels zijn: Maak het rondje IJsselmeer compleet
De ‘of-waar-hoe-werkwijze’
Benader de kust niet als een lijn maar als een zone
De of-vraag:
Koester en versterk het verschil tussen strakke en grillige kusten
bijdraagt aan de omgevingskwaliteit, met andere
Respecteer en versterk de opeenvolging van baaien en kapen
Bepaal op basis van de principes of de opgave positief
Verdedig de grootste open maten in het gebied
woorden: welke kwaliteit voegt het plan toe?
Speel in op de diversiteit van het (onder) waterlandschap
De waar-vraag:
Verfijn het netwerk van verbindingen, te land en te water
opgave de meeste ruimtelijke meerwaarde oplevert.
Intensiveer de verbinding tussen het water en het achterland Buit de diversiteit van het achterland uit
Voeg een paar nieuwe krachtige trekkers toe
Handreiking Omgevingskwaliteit van het BPIJ 6
Met inhoudelijk drie thema’s, te weten ‘Landschappelijke kwaliteit (de uitspraken van Palmboom), Ecologische kwaliteit en Cultuurhistorische kwaliteit’.
Bij de landschappelijke kwaliteit wordt verwezen naar de 10 gouden regels van Palmboom.
Bij de ecologische kwaliteit wordt ‘zonering’ als essentie gezien. Versterk zones van
rust, behoud de schaalgrootte van het open water, betrek het gebied achter de dijk, behoud donkerte, bescherm vogels en realiseer een gezonde visstand.
De cultuurhistorische kwaliteit neemt de geschiedenis als basis. De sfeer van de historische havensteden, de Zuider Zee, werken met het contrast van het oude landschap en het moderne polderlandschap.
5 ’10 Gouden Regels’ voor het IJsselmeergebied, sept 2016, TU Delft 6 Handreiking Omgevingskwaliteit, BPIJ , December 2020
Bepaal op basis van de principes op welke plek(ken) de
De hoe-vraag:
Kies de plek met de hoogste toegevoegde waarde en
formuleer op basis van de principes hoe de opgave op die plek met een optimale bijdrage aan de
omgevingskwaliteit gerealiseerd kan worden.
17
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Handreiking Omgevingskwaliteit van het BPIJ (Bestuurlijk Platform IJsselmeer)
18
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Conclusie uit deze uitgangspunten voor kansrijke energielocaties: Door de aanleg en ruimtelijke impact van drie grootschalige windparken op en
langs het IJsselmeer is er geen ruimte voor opnieuw toevoeging van windturbines op en langs het water.
Beperk de aanleg van grootschalige zonne-energie tot de strakke kusten en niet de
‘behoud de grootste open maten’
grillige kusten.
Verbeter de toegankelijkheid en ruimtelijke kwaliteit van deze strakke kusten en
‘strakke en grillige kusten’
betrek indien mogelijk het achterland erbij.
Locaties langs de grillige kustlijn heeft veelal een hoge natuurlijke
omgevingskwaliteit en grenzen aan historische steden en kennen veel kleine
gehuchten die ‘horen’ bij het water.
‘kijk dwars op de dijken’
19
De locaties waar ruimtelijk de meeste kansen en ruimtelijke verbetermogelijkheden voor grootschalige zonne-energie zijn:
de Wieringerhoek, ten noorden van Medemblik tot den Oever de noordzijde van de Houtribdijk,
De IJsselmeerdijk en de Zuidermeerdijk,
Markermeer, de Flevolandse kust.
Voor deze locatie ligt er een Ontwikkelingsvisie ‘Nieuw Land’ die ook voorziet in
natuurontwikkeling en opwekking van duurzame energie.
‘Ondieptes aan de noordzijde van de Houtribdijk’
Integreer de ontwikkeling achter de dijk, op de dijk en voor de dijk in een integrale gebiedsaanpak.
‘’Concentreer, Gebiedsontwikkeling, Schaalvergroting, Integreer, Experimenteer’’. Vogelvlucht van energieopwekking in ‘Nieuw Land’ langs de Flevolandse Kust
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
20
De gemeente Medemblik
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.4
Onderzoek Deltares en bureau Waardenburg 7
In opdracht van de Provincie Noord-Holland en de gemeente Medemblik is aan
PAGW doelen
met zonne-atollen én duurzame energie wordt opgewekt én natuurwaarden een
waterplanten, vegetaties met moerasplanten (helofyten) en overstromingsgrasland.
Deltares en Bureau Waardenburg de opdracht verstrekt om te onderzoeken of er
De drie PAGW habitats die moeten worden gerealiseerd zijn ondieptes met
kwaliteitsimpuls krijgen, zoals beoogd voor het PAGW project Wieringerhoek.
Overstromingsgrasland is in het plan minder goed vertegenwoordigd. Dit wordt
Witteveen + Bos geraadpleegd. Ook zij zijn positief over de potentiële ecologische
randen, die ten goede komen aan de functionaliteit van het ecosysteem en de
Naast de experts van Deltares en Bureau Waardenburg zijn ook ecologen van waarde van de hier geschetste zonne-atollen.
gecompenseerd door aanvullende habitats, zoals de mossel habitat en zandige
PAGW habitats in het algemeen. Hierdoor zal ook een gunstig effect te zien zijn bij de beoordeling voor de Kader Richtlijn Water (KRW).
Het plan geeft een toevoeging aan de diversiteit ten opzichte van het PAGW doel,
omdat er extra ruimtelijke variatie ontstaat door variatie in lichtbeschikbaarheid en
omdat het gebied onder de panelen ook geschikt is voor overwinterende vis. Deze
functie ontbreekt in de PAGW doelen, omdat het niet in compartimenten met eigen peil via kleine openingen kan worden gerealiseerd. Waterplanten onder de panelen
De kans op waterplanten is in de eerste plaats afhankelijk van de hoeveelheid licht die op de bodem valt, en daarmee van de combinatie van diepte en helderheid.
Ongeveer 4% van het licht dat aan het wateroppervlak binnentreedt moet op de Expert beoordeling PAGW en Natura 2000 doelen
Het Buitendijks Plan voorziet in PAGW en Natura 2000 habitatrichtlijndoelen met
betrekking tot soorten en habitats die nu sterk zijn geconcentreerd langs de Friese
bodem vallen. In de praktijk groeien de diepst voorkomende waterplanten in het IJsselmeergebied op ongeveer 3,5 meter. Hier is de dichtheid echter nog laag.
Daarom wordt voor de verondiepingen in het ontwerp een ondergrens van 3 meter
kust. Daardoor ontstaat een betere ruimtelijke spreiding van
onder zomerpeil gebruikt. Omdat de hoeveelheid licht op de bodem onder de
connectiviteit tussen habitats. Vissen die vanuit de IJssel, het omliggende
van de verondiepingen gehalveerd tot 1,5 m.
ondervertegenwoordigd habitat en verbetert de samenhang en de
achterland of de sluizen en de vismigratierivier door de Afsluitdijk het gebied
zonnepanelen (bij 50% bedekking) wordt gereduceerd, wordt ook de ondergrens
binnenkomen, vinden een grotere variatie aan habitats die in verschillende
Bij deze diepte (tot 3 meter onder zomerpeil) veroorzaakt de ruimtelijke verdeling
Door de relatief grote afstand van windmolens (Windpark Fryslân) vinden
een relatief open, structuurrijke vegetatie van vooral fonteinkruiden verwacht, die
seizoenen of levensfase relevant zijn.
watervogels hier broedhabitat en voedsel zonder aanvaringsrisico’s.
7 Onderzoeksrapport Deltares /Waardenburg, ‘Zonne-atollen geven ruimte aan natuur en duurzame
energie- een verkenning’, september 2020, in opdracht van Provincie Noord-Holland en Gemeente Medemblik
van de panelen mogelijk een patroon van licht op de bodem. Daarom wordt hier
21
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
interessant is voor opgroeiende jonge vis door een combinatie van voedselaanbod
De Wieringerhoek is met name voor de toppereend, en in iets mindere mate voor
bevestigingsstructuren van de panelen dragen bij aan deze structuur en bieden bijv.
Waterplanten en planten van semi-aquatische oeverzones zullen als voedselbron
structuur kan in de zomer een functie hebben voor jonge vis. In de winter, als de
pijlstaart, slobeend, tafeleend en meerkoet van profiteren. Ook de macrofauna
(perifyton, zoöplankton, macrofauna) en schuilgelegenheid. Ook de
substraat aan mosselen en andere (filterende) ongewervelden. De gevarieerde
vegetatie is verdwenen, zijn deze wateren naar verwachting aantrekkelijk voor
kuif- en tafeleend, een belangrijk gebied, met bovengemiddeld hoge aantallen.
flink toenemen, waar kleine zwaan, bergeend, krakeend, wintertaling, wilde eend, gemeenschap tussen de waterplanten zal toenemen en meer gevarieerd worden.
overwintering door (grotere) vis.
Omnivoren soorten zoals tafeleend en meerkoet profiteren hier eveneens van. Dit
Natura 2000 doelen
brilduiker.
zal, in iets mindere mate, ook gunstig kunnen uitpakken voor kuifeend en
Broedvogels
Visetende vogels
Vogelrichtlijn. Voor alle broedvogelsoorten waarvoor het IJsselmeer als Natura 2000
omdat de verwachting is dat er veel meer jonge vis wordt geproduceerd die het
Het gehele IJsselmeer is als Natura 2000 gebied aangewezen in het kader van de
Voor visetende vogels geldt dat de zonne-energie variant positieve effecten heeft,
gebied is aangewezen (aalscholver, roerdomp, lepelaar, bruine kiekendief,
meer in migreert.
momenteel in de Wieringerhoek nauwelijks of geen broedgelegenheid is.
Mossel-etende vogels
porseleinhoen, bontbekplevier, kemphaan, visdief, snor en rietzanger) geldt dat er Door grootschalige aanleg van zandige ringdijken ten behoeve van de
Voor vogelsoorten die in meer of mindere mate afhankelijk zijn van Dreissena
oeverstromingsgrasland, ontstaat veel oppervlak potentieel broedhabitat. Ook het
Door de aanleg van de eilanden gaat namelijk een deel van de mosselbanken en
zonnepanelen en de natuureilanden voor helofytenmoeras en
mosselen heeft deze variant een nadelig effect door verlies aan areaal van mosselen.
zandgedeelte specifiek bedoelt voor pionier soorten van kale bodems (plevieren en
dus foerageergebied verloren.
dat het Buitendijks Plan een positief effect heeft op de broedgelegenheid.
Als mitigerende maatregel wordt in het plan het aanbrengen van (nieuw) hard
vogels en kleine zoogdieren) zal fors toenemen, doordat er een groot areaal (semi-)
substraat koloniseren.
sterns) draagt hieraan bij. Voor alle aangewezen broedvogelsoorten is ingeschat Ook het voedsel van deze soorten (insecten, vis, klein plantaardig materiaal en
substraat gesuggereerd. Van mosselen is bekend dat ze vrij eenvoudig hard
terrestrisch habitat en oeverzones bijkomt.
Niet-broedvogels
Voor de aangewezen niet-broedvogelsoorten geldt dat ze vooral in het najaar, de
De experts zijn van mening dat het opwaarderen van natuur goed
van de soorten gebruikt het IJsselmeer om er te overwinteren en/of te ruien. Met
duurzame energie zoals in het Buitendijks Plan is uitgewerkt.
winter en het vroege voorjaar gebruik maken van het IJsselmeer. Het merendeel
name zwarte stern, dwergmeeuw en reuzenstern gebruiken het IJsselmeer slechts
samen kan gaan met ruimte creëren voor de opwekking van
kortstondig, tijdens de doortrekperiodes in het voorjaar en najaar. Het IJsselmeer is voor deze soorten een heel belangrijke “stop-over” tussen overwinteringsgebieden en de broedgebieden.
Effecten voor en na uitvoering van het plan worden hierna afgebeeld.
22
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Natura 2000 instandhoudingsdoelen
Verbeter de leefgebieden voor vogels en vissen Scope: ca 3.500 ha ontbrekende zoete ecotopen Buitendijks Plan: ca 4200 ha
23 nu
na uitvoering
Niet Broedvogelsoorten: zwarte stern, dwergmeeuw, Reuzenstern
overwinteren foerageren
forse toename van waterplanten/oeverzones nemen voedselbronnen fors toe
Visetende vogels Fuut, grote zaagbek, nonnetje, visdief, zwarte stern gebruiken het open water als voedselgebied
Terugloop van jonge vis (spiering)
veel meer jonge vis door meer habitats in de atollen om te paaien/op te groeien Spiering?
Vogelsoorten die afhankelijk zijn van de Dreissena mosselen Toppereend, kuif- en tafeleend
mosselbanken die deels verdwijnen door zonne-atollen
compensatie door aanleg van 250 ha nieuwe mosselbanken
Broedvogelsoorten: aalscholver, roerdomp, lepelaar bruine kiekendief, posteleinhoen, bontbekplevier, kemphaan, visdief, snor en rietzanger
nu
na uitvoering
nauwelijks of geen broedgelegenheid
210ha randen zonneatollen+400ha natuur eiland ontstaat veel nieuw broedgebied
Voedselschaarste door stenen oevers en gebrek aan ondieptes
Forse toename voedsel (insecten, kleine zoogdieren) door vergroting areaal habitats en oeverzones
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Programma Aanpak Grote Wateren (PAGW)
Voor betere ecologische kwaliteit: voorzie ca.15% van het oppervlak IJsselmeer van ondieptes, eilanden, vooroevers. Opgave Wieringerhoek: ca. 20% van 16.500 ha is 3.300 ha Buitendijks Plan is 4.200 ha
24 nu
Ontbreken van ondieptes Zoete ecotopen
na uitvoering
Versterken van natuurlijke overgangen van ‘nat naar droog’ ‘zoet naar zout’
Harde stenen oever
Natuurlijke oevers
Geen gezond ecosysteem
ca 2900 ha ondergedoken waterplanten
Onnatuurlijk Peilbeheer
Natuurlijk Peil door aanleg van 600 ha buitendijkse polders Overstromingsgrasland, zandig gebied
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.5
Het Plan
De Wieringermeerdijk nu
Voor de kust van de 11 kilometer lange Wieringermeerdijk worden op 1 kilometer van de kust vijf eilanden aangelegd.
Ze liggen buiten de bestaande vaargeul en vooral op ondiepe plekken.
Voor de kaarsrechte dijk, die nu nog voorzien is van basaltblokken of stortsteen,
komen vanaf Medemblik tot aan het Robbenoordbos natuurlijke oevers met een
geleidelijke overgang van land en (ondiep) water. Hier groeit riet en ondergedoken waterplanten. Op een paar plaatsen komen strandjes.
Bovenop de dijk wordt een 11 kilometer lang fietspad aangelegd en de strook
ernaast wordt aantrekkelijk ingericht. Samen met de bestaande dijkgaten en het Robbenoordbos ontstaat een interessante fietsverbinding.
Vaarwater ook voor kleine boten
Tussen de eilanden en de vooroever komt een 200 meter brede beschutte vaargeul voor (kleinere) pleziervaart. Die is tenminste 4,5 meter diep, zodat in de vaargeul zelf geen waterplanten kunnen groeien.
Natuureiland en vier zonne-atollen
Robbenoordbos Plek zonne-eilanden Medemblik
Het meest noordelijke eiland ligt op de huidige zandplaat ‘De Zeug’ en wordt volledig ingericht als natuureiland met een eigen waterpeil.
Op de andere vier eilanden komen zonnepanelen in combinatie met
natuurontwikkeling. Deze eilanden worden vormgegeven als atollen. Dit zijn
ringvormige eilanden met binnenin water dat in open verbinding staat met het IJsselmeer. De eilanden worden gevormd door een 50 meter brede zandwal te
maken die ongeveer 1 meter boven water steekt. De wal is gedeeltelijk begroeid met struiken en grassen, maar kent ook open delen. Om te voorkomen dat het
zand wegspoelt worden de zandwallen beschermd met een houten paalconstructie.
De zonnepanelen bedekken maximaal 50% van het wateroppervlak van het atol. Op deze manier kan er voldoende licht toetreden om waterplanten en waterleven te laten ontstaan.
De 11 kilometer lange, kaarsrechte Wieringermeerdijk met het windpark nog in aanbouw
25
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Het Buitendijks Plan
Energieopwekking
De zonne-atollen zijn op de kaart verticaal gearceerd. Het totale oppervlak is ca.
1350 ha. De zonnepanelen (bi-faciaal/tweezijdig) hebben een grotere opbrengst
dan op land door de reflectie van het licht. De panelen staan in oost-west richting, zodat ze de meeste energie opwekken als de vraag het grootst is.
De vier eilanden samen hebben een opgesteld vermogen van 1350 MW. Samen goed voor een energieopwekking van 1,6 TWh.
De zwarte stippen zijn de 100 windturbines van het gebouwde windpark
Wieringermeer en het nog aan te leggen windpark Fryslân met 89 turbines.
Natuurontwikkeling
In totaal wordt ca. 4.200 ha aan habitats voor ondergedoken waterplanten,
moerasplanten, overstromingsgrasland, natuurlijk begroeide randen en zandig eiland aangelegd.
Natuureiland Den Oever
Zonne-atollen met natuur
In natuurlijke omstandigheden dringt er voldoende licht door tot ca. 3 meter diep water, zodat waterplanten kunnen groeien en waterleven kan ontstaan. Simpel
gezegd voorziet het plan erin dat de waterdiepte in de zonne-atollen onder en
naast de panelen voldoende wordt verondiept, zodat voldoende licht op de bodem blijft vallen.
Daarnaast wordt maximaal 50% van het wateroppervlak bedekt met zonnepanelen, zodat de hoeveelheid licht ondanks de zonnepanelen voldoende blijft voor een natuurlijke ontwikkeling.
De zonne-atollen staan in open verbinding met het IJsselmeer. Daardoor zullen ze ontdekt worden door vissen als schuil-, paai -en overwinteringsgebied.
Door de beschutting die de atollen bieden zal het water hier helderder worden. Op de volgende pagina is een realistische impressie gemaakt van de zonne-atollen
op het IJsselmeer. Eigenlijk is vanaf de Wieringermeerdijk alleen het deel wat boven
Regattabanen Medemblik
water steekt te zien. Dat zijn de riet- en waterplanten als nieuwe natuurlijke oever
en in de verte de begroeide randen rondom de zonne-atollen. De zonnepanelen
zelf zijn niet te zien.
Plek van de impressie
26
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Plan impressie
Gemaakt door studio S3 Heerhugowaard Martijn Vreeker
27
Het uitzicht verandert, maar blijft weids
Fietsend over de vernieuwde Wieringermeerdijk met op de voorgrond de vooroever met waterplanten en de zonne-eilanden op ruim 1 kilometer.
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
28
Op dezelfde plek van 60 meter hoogte
De zonne-eilanden in de verte op ruim 1 kilometer uit de kust
De vaargeul langs de eilanden is 200 meter breed en 4,5 meter diep zodat er geen waterplanten zullen groeien
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Ruimtegebruik en Schaalgrootte Het plan van de zonne-atollenen en natuur in de ‘Wieringerhoek’ omvat in totaal
Het plan van de zonne-atollen en natuurontwikkeling en energieopwekking omvat in totaal ca. 4200 ha aan oppervlak. Dit oppervlak is nodig om zowel voldoende habitats te kunnen realiseren als een substantiële bijdrage te leveren aan de energietransitie.
Als gewenste PAGW opgave aan ondieptes voor het gehele IJsselmeer is een oppervlak van 5.500 – 11.000 ha aangegeven in de Pre-verkenning IJsselmeergebied. 8
In andere documenten wordt de opgave van 10% van het wateroppervlak van het IJsselmeer aangegeven.
Het Buitendijks Plan voorziet dus in ongeveer 40% van de PAGW opgave die door het Rijk gewenst is.
Op de schaal van het gehele IJsselmeergebied is het oppervlak beslag van 4200 ha ruim 3,5%.
Daarvan is ca. 2000 ha boven water waarvan 1350 ha ‘zonnevelden’ en 2200 ha
onderwater in de vorm van ondergedoken waterplanten of mosselstructuren.
Het ruimtebeslag van het plan ten opzichte van het totale IJsselmeer is hiernaast afgebeeld.
4200 ha is 3,5% van het IJsselmeeroppervlak
De helft ligt onderwater
8
Ministeries IenW en LNV, Preverkenning IJsselmeergebied, 1 december 2017, pagina 20
Door deze schaalgrootte is het mogelijk, met behoud van de
ruimtelijke kwaliteit en het weidse uitzicht over het IJsselmeer, met 4200 ha aan natuur- en ecologische maatregelen een substantiële bijdrage te leveren aan de PAGW doelen en tegelijkertijd circa 1,6
TWh. aan duurzame energie op te wekken.
29
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Opgesteld Vermogen Zonne-energie De zonne-atollen
Met zand uit het IJsselmeer wordt een 50 meter brede wal gemaakt. Die steekt ongeveer 1 meter boven het zomerpeil uit. Die ligt dus altijd droog.
In die wal zitten voldoende openingen, zodat het IJsselmeerwater in en uit kan stromen. Vissen kunnen er dus ook in en uit zonder een vistrap.
Op de zandige wal kunnen vogels foerageren en door de begroeiing kunnen ze
ook schuilen. Daar komen dus geen zonnepanelen op. Bij elkaar komt er 200 ha aan wal. De wal dient ook als barrière voor kruiend ijs.
Het water in de atollen wordt ondieper gemaakt. In de luwte van de atollen wordt met zand ondiepe zones aangelegd, zodat ook daar ondergedoken waterplanten kunnen groeien.
Aan de kant van de beschutte vaargeul wordt afslag van de zandwal voorkomen door een houten palen constructie zoals al eeuwen lang wordt gedaan. In de
atollen wordt ongeveer 100.000.000 m3 zand of ander materiaal uit het IJsselmeer
de waterdiepte met een profiellijn (gradiënt) ondieper gemaakt, zodat waterplanten er kunnen groeien. De zonnepanelen
Niet meer dan 50% van het wateroppervlak wordt met zonnepanelen bedekt.
Omdat het water in de atollen ondiep is zullen
de zonnepanelen zelf op palen staan. Met deze
geringe waterdiepten is dat kosten efficiënt ten
opzicht van drijvende constructies. De oriëntatie van de zonnepanelen is oost-west en niet
noord-zuid. Daarmee leveren ze de hoogste energie op het moment dat de vraag het grootst is, namelijk ‘s morgens en in de namiddag/avond (de blauwe
momenten in het plaatje). Dat maakt nogal wat uit voor de piekbelasting.
Uitgegaan wordt van bi-faciale, volledige glaspanelen, die voldoen aan de hoogste brandveiligheidsklasse.
30
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Watersportrecreatie
Veel watersportorganisaties maken zich zorgen dat door de energieopwekking en
natuurprojecten in het IJsselmeer de watersport wordt belemmerd. Gevreesd wordt dat 10 tot 25% van het bevaarbaar open water verdwijnt. Grote aantallen
watersporters houden lange tochten op het IJsselmeer. Ze steken over de ene naar de andere kant.
Er is een trend gaande waarbij steeds meer kleinere (motor-)boten en sloepen een groter deel van de pleziervaart wordt.
Er wordt minder gevaren en meer gerecreëerd met de boot.
Zowel de zonne-atollen als de omliggende natuur liggen buiten het vaarwater en veelal op ondieptes waarop zowel beroepsmatig als recreatief niet kan worden gevaren.
Marina Den Oever
Tussen de zonne-atollen en de vooroever wordt een beschutte 200 meter brede
vaargeul aangelegd van tenminste 4,5 meter diep, zodat waterplanten er niet zullen groeien.
Op diverse plaatsen tussen de eilanden worden aanmeerboeien en steigers
31
Dijkgat
geplaatst. Deze zorgen voor nieuwe vaardoelen en extra aanleg en ankermogelijkheden zonder de natuur te verstoren.
Ook is te zien dat de Regattabanen van de zeilsport buiten het gebied vallen waar de eilanden zijn gepland.
Haven de Zeug
Regattacentrum Medemblik
Jachthaven Andijk
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Recreatie in de kuststrook langs het water
Op dit moment is het gebied tussen Medemblik en Den Oever nauwelijks toegankelijk. Het IJsselmeer ligt áchter de dijk’.
Daarom wordt voorgesteld om 80 meter brede en 11.000 meter lange strook vanaf de Noorder- en Zuiderdijkweg op nieuw in te richten.
Aan de noordzijde ligt het Robbenoordbos, het Dijkgatbos en de dijkgaten zelf.
Met een herinrichting van de kuststrook van ruim 100 ha,
de aanleg van een fietspad óp de dijk’, de aanleg van strandjes en een passende functie van de oude ‘dijkhuizen’ en de haven De Zeug kan deze kustzone ‘tot leven worden gebracht’
32
-80 meter breed-
dijkhuis
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Beheer
Doordat in het IJsselmeer een onnatuurlijk peilbeheer wordt toegepast, is beheer
van de eilanden nodig om de gewenste natuurwaarden te ontwikkelen en in stand
te houden. Worden de ruim 200 ha randen van de zonne-atollen niet onderhouden, dan zullen ze in korte tijd volledig zijn begroeid met wilgen en daardoor hun bijdrage aan het ecosysteem grotendeels verliezen.
Ook het natuureiland en de zandige delen vereisen onderhoud.
De gebiedsexploitatie is voorzien in een substantieel bedrag aan beheerkosten. Niet voor 10 jaar maar structureel.
Bevloeiing agrarische grond
De hevels
Vanuit het IJsselmeer wordt de
landbouwgrond van de Wieringermeer
bevloeid. Dat gebeurt door een uitgebreid net van hevels.
In het plan wordt die voorziening behouden.
De hevelleidingen worden door de 800
meter brede vooroevers verlengd tot in de diepe vaargeul van 4,5 meter.
Daardoor zal dit systeem goed kunnen functioneren.
Ook andere technische opties zullen
worden onderzocht in overleg met de agrariërs.
In het planconcept is voor de zonne-atollen geen agrarische grond nodig aan de
andere zijde van de Noordijkerweg. De ontsluiting van de boerenbedrijven en het land wordt niet in dit planconcept betrokken.
33
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
1.6
Zoet-Zout overgang- Vismigratie
De Afsluitdijk beschermt ons al 90 jaar tegen hoogwater. Maar voor trekvissen is de dijk een enorme hindernis als zij van zout naar zoet water willen zwemmen, of juist andersom. Om die hindernis te doorbreken wordt zowel aan de Friese kant en aan de Noord-Hollandse kant een vismigratierivier aangelegd. Aan de Friese kant is
Met beide vismigratierivieren wordt verwacht dat er jaarlijks 500 miljoen vissen door de Afsluitdijk naar binnen en buiten trekken. Hoe werkt de huidige vispassage bij Den Oever?
deze reeds in uitvoering
De vispassage bij het Noord-Hollandse Den Oever biedt sinds 2015 uitkomst.
Vismigratierivier Afsluitdijk
water loopt via een buis door de Afsluitdijk naar de Waddenzee.
van het IJsselmeer en terug via een
vispassage. Ze zwemmen door de buis naar de opvangbak. Daarin zit een kleine
aan de Afsluitdijk.
kunnen de vissen zich verspreiden over de binnenwateren van Nederland en
dwars door de Afsluitdijk loopt. Is het eb op de
kunnen de vispassage ook de andere kant op passeren, van IJsselmeer naar
Er wordt zoet water gepompt in een opvangbak aan de kant van het IJsselmeer. Dit
Nog meer en grotere vissen kunnen migreren
De vissen in de Waddenzee ‘ruiken’ het zoete water en vinden zo de ingang van de
vismigratierivier die zo goed als parallel ligt
opening waardoor de vissen het IJsselmeer in kunnen zwemmen. Van hieruit
Het is een 4 km lange, slingerende rivier, die
aangrenzende landen. Ze groeien op, schuilen en paaien in het zoete water. Vissen
Waddenzee, dan stroomt zoet water uit het
Waddenzee.
34
IJsselmeer via de Vismigratierivier de
Waddenzee in. Het is een oplossing waarbij op eenvoudige wijze zoutindringing of
Dwarsdoorsnede Van de vispassage in de Afsluitdijk
beïnvloeding van de spuicapaciteit wordt voorkomen.
De vismigratierivier stroomt door een zone van enkele kilometers lang, met daarin de overgang van zoet naar zout water.
Door deze grootte functioneert het tevens als brakwaterleefgebied.
De zone vangt tevens zoute kwel op die onder de Afsluitdijk in het IJsselmeer terechtkomt, wat bijdraagt aan de beheersing van de zoutindringing.
Vissen in de Waddenzee ruiken dit zoete water en weten zo de rivier te vinden. Dan is het een koud kunstje om door te zwemmen naar het IJsselmeer. Sterke
zwemmers als elft, zeeprik, bot, zeeforel en zalm doen dat helemaal zelf. Zwakkere
De vispassage is vooral aangelegd voor de kleine vis en die weet de passage goed
te vinden. Camerabeelden lieten in 2018 zien dat hele scholen vissen in het voorjaar
via de buis naar het IJsselmeer zwemmen.
Soms zwemmen er in een nacht 50.000 glasalen via de vispassage naar de andere kant van de Afsluitdijk
zwemmers als glasaal, spiering, driedoornige stekelbaars en jonge vissen kunnen
Zo’n 90% van de vissen die in het voorjaar door de vispassage gaan, zijn glasalen,
als zoet water. Vissen kunnen daardoor tijdens hun tocht naar het IJsselmeer rustig
gaan onder andere brasems, blankvoorns en alvers onder de Afsluitdijk door.
zich door de stroming laten meevoeren. In de Vismigratierivier stroomt zowel zout wennen aan het zoete water.
Gaat het stormen? Dan wordt de Vismigratierivier afgesloten met een stormvloedkering.
zo maakte onderzoek in 2016 al duidelijk. Glasalen zijn jonge palingen. In het najaar
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
2.
Militair gebruik
In Nederland liggen diverse militaire terreinen. In de kop van Noord-Holland liggen
er drie. Een ervan ‘Breezanddijk’ ligt midden op de Afsluitdijk. Het militaire terrein
zelf is 1,5 ha groot. Een ‘onveilig gebied’ zorgt ervoor dat de proeven veilig kunnen plaatsvinden.
Het is voor Defensie een belangrijk terrein, omdat het de enige plek in Nederland is
waar het ballistisch gedrag van munitie over langere afstand wordt getest. Er wordt over een afstand van 24 kilometer over het IJsselmeer geschoten.
Het unieke van het terrein is dat er vanaf drie zijden waarnemingen kunnen plaats vinden. Vanaf Breezanddijk, de Afsluitdijk en de Noord-Hollandse kust.
Nationaal Belang 12: Ruimte voor militaire terreinen en activiteiten
In het SVIR is aangegeven dat het gaat om een activiteit van nationaal belang 12.
De militaire activiteiten hebben daarbij soms beperkende gevolgen voor andere ruimtelijke functies en zij dienen dan ook zorgvuldig te worden ingepast.
Militaire activiteiten moeten waar nodig worden afgestemd op andere nationale belangen zoals Ecologische Hoofdstructuur, Energienetwerken of nationale economische zwaartepunten. 10
Nationaal Belang 2: Ruimte voor (duurzame) energievoorziening en energietransitie
In het SVIR is aangegeven dat het Rijk de locaties aanwijst voor grootschalige
elektriciteit opwekking van 500MW en hoger. Dergelijk grote energieopwekking vormt een vitaal belang voor de Nederlandse samenleving. Tot nu toe ging het
In de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) 9 is het kaartbeeld afgebeeld:
Onveilige zone Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer Militaire zone Noordzee, Waddenzee 9
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR), maart 2012, pagina 58
hierbij om windenergie, maar zonne-energie is daar niet van uitgesloten.
Kansrijk gebied windenergie 10 Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR), maart 2012, pagina 34 en 35
35
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
BARRO
Juridisch is het militaire gebruik verankerd in het Besluit Algemene Regels Ruimtelijke Ordening (BARRO) in de artikelen 2.6.1 en 2.6.3.
Vooral de functie en omvang van het ‘onveilige gebied’ is van belang.
Geformuleerd is dat in een onveilig gebied ‘’geen bestemmingen mogen worden opgenomen die het gebruik van het onveilige gebied belemmeren’’.
In de praktijk is dit vertaald dat er geen bouwwerken worden toegestaan die boven het wateroppervlak uitsteken en dat er geen bestemmingen mogen worden gerealiseerd die de aanwezigheid van personen mogelijk maakt.
Het gebruik van Defensie is in 2005 vastgelegd in het Structuurschema Militaire
Een ballistische test in 2018 bij de Breezanddijk
Terreinen (SMT-2).
Natura 2000 Randvoorwaarden
De juridisch vergunde ruimte die in het verleden aan Defensie is verstrekt betreft 80 schietdagen per jaar. Overigens toen voorzien van een kleiner veiligheidsgebied en kortere range. Het militaire Breezanddijk ligt ingeklemd tussen twee Natura 2000 gebieden: De Waddenzee en het IJsselmeer.
Er zijn diverse onderzoeken gedaan of de militaire activiteiten significante gevolgen hebben voor de Natura 2000 doelstellingen. Het feitelijk langjarig bestaand gebruik van het schietterrein is 24 oefeningen per jaar. In principe worden er geen oefeningen gehouden in de maanden december tot maart. De reden is dat in die periode op het IJsselmeer grote groepen vogels verblijven. Defensie is akkoord gegaan met een maximum van 60 schietdagen zoveel mogelijk buiten de hiervoor genoemde wintermaanden. Het kabinet heeft in de Integrale Visie IJsselmeergebied 2030 vastgesteld dat ‘’op basis van de huidige kennis het niet aantoonbaar is dat met de militaire activiteiten een onacceptabele verstoring van de natuur optreedt’’. Situering atollen, vismigratierivier
De vismigratierivier, het natuureiland en de zonne-atollen liggen aan de buitenzijde van het onveilige gebied.
Zwarte lijn Huidige onveilig gebied
Oranje lijn Voorstel gewijzigd onveilig gebied
36
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
Bezwaren Defensie.
Het standpunt van Defensie is dat er geen eilanden of dammen in het schootsveld en onveilige zone mogen liggen.
Tijdens de oefeningen mogen er geen personen aanwezig zijn in de onveilige zone. Buiten de oefendagen wel. Het bezwaar van defensie:
1. Ten eerste beperkt een eiland het zicht op het achterliggende water en kan de veiligheid bij het schieten niet gewaarborgd worden.
Het militaire terrein Breezanddijk met het (verplaatste) onveilige gebied
2. De dracht van de munitie zal worden beperkt van 24 km naar 15 km.
3. Door de ecologische verbetering kan schietactiviteiten van Defensie in een Natura 2000 gebied ter discussie komen.
Wijzigingsvoorstel ‘onveilig gebied’ vanuit beide nationale belangen
Zowel de militaire activiteiten als de grootschalige Energieopwekking groter dan 500MW zijn twee activiteiten van nationaal belang.
Het Buitendijks Plan voorziet in circa 1350MW aan duurzame energieopwekking en is dus een project van nationaal belang.
Op de luchtfoto is hiernaast het onveilige gebied in rood aangegeven waarbij zowel de militaire activiteiten als de duurzame energieopwekking kunnen plaatsvinden. Voor de militaire activiteiten blijft het militaire terrein aan de Breezanddijk
ongewijzigd. De dracht van de ballistisch te testen munitie blijft 24 kilometer.
De waarneming vanaf de Breezanddijk, Afsluitdijk en Noord Hollandse kust blijft ook ongewijzigd.
Door deze verplaatsing wordt het belang van de militaire activiteiten, de Energieopwekking en de Natura 2000 gerespecteerd.
Zowel de militaire activiteiten, de duurzame energieopwekking als de Natura 2000 doelen kunnen worden gerealiseerd
37
Buitendijks Plan, ‘Duurzaam Leefbaar’
3.
Waterberging
Het IJsselmeer vervult een belangrijke rol in de zoetwaterberging. Dat is in de zomer van 2018 wel gebleken.
Met het nieuwe Peilbesluit IJsselmeergebied staat het er nu beter voor dan in 2018. Door het flexibele zomerpeil mag het water variëren tussen NAP -0,10m en NAP 0,30m en indien noodzakelijk tot NAP -0,4m.
Daardoor ontstaat een buffer, die in principe tot 2050 voorziet in de huidige
waterbehoefte van de regio die tijdens een periode van droogte afhankelijk is van
In het BARRO, titel 2.12 is als nationaal belang vastgelegd dat er geen nieuwe bebouwing of landaanwinning mogelijk is.
Omdat landaanwinning en (buitendijkse) bebouwing het waterbergend vermogen van het IJsselmeergebied verminderen, kan slechts in beperkte mate uitzonderingen worden toegestaan.
In de Nota van Toelichting van het Besluit kwaliteit Leefomgeving zijn deze uitzonderingen toegelicht. 12