6-9-2021 Definitief - Uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland-DSM05661
Tekst van het document
Verduurzamen bedrijven en bedrijventerreinen De mogelijkheden om bedrijven en bedrijventerreinen te verduurzamen lijken sterk op die van woningen. Een groot deel van de energie wordt gebruikt voor de verwarming van gebouwen. Hierbij is het zaak om aardgas – als belangrijkste bron voor verwarming – te vervangen door duurzame warmtebronnen. Hiervoor zijn er verschillende verduurzamingsstrategieën, grofweg: (1) elektrificatie, (2) warmtenetten (op lage, middelhoge of hoge temperatuur), (3) duurzaam gas (waterstof of groen gas) en (4) een hybride variant. Bij iedere strategie hoort ook vaak een isolatieniveau. Volledig elektrificeren kan namelijk alleen wanneer een gebouw goed geïsoleerd is. Daar tegenover staat dat het niet nodig is een gebouw tot label A te isoleren wanneer warmte op hoge temperatuur wordt aangeleverd. We zien wel dat bedrijven gemiddeld een hogere isolatiegraad hebben dan bijvoorbeeld woningen.
Verduurzamen industrie In de industrie wordt energie vooral gebruikt voor productieprocessen. Verduurzaming van productieprocessen vraagt om maatwerk, omdat deze vaak specifiek van aard zijn (met bijbehorende technische mogelijkheden) en ook de timing van groot belang is (logisch vervangingsmoment). Er wordt apparatuur gebruikt die hoge investeringskosten met zich meebrengt en een lange levensduur heeft. Hierdoor is weinig ruimte om verschillende strategieën uit te proberen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de voedingsmiddelenindustrie, waar destillatie en bakprocessen een belangrijke rol spelen. Deze verwarmingsprocessen vinden plaats op een hoge temperaturen die heel precies geregeld zijn en waar nu vooral aardgas voor wordt gebruikt. Een deel van deze processen kan geëlektrificeerd worden, maar dit is niet altijd mogelijk. Daarom wordt er ook veel gekeken naar duurzame gassen als groen gas en waterstof als vervangende energiebron.
6.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt toe naar energieneutrale en toekomstbestendige bedrijventerreinen in 2040. Dat vraagt om energiebesparing, het realiseren van duurzame opwek en de overstap op duurzame warmtebronnen. Ook de overstap naar circulair ondernemen maakt hier onderdeel van uit. Hiertoe werken gemeenten en bedrijfsleven nauw samen onder de noemer van Duurzaam Ondernemend Westfriesland.
Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Voor de periode 2021-2025 zijn de volgende doelen geformuleerd: •
Het oprichten van de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen en twee werkmaatschappijen om bedrijven(terreinen) te helpen om energieneutraal te worden (2021).
•
Het inrichten van een structureel, herkenbaar en onafhankelijk loket (vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen) waar Westfriese bedrijven (met een focus op bedrijven op bedrijventerreinen) terecht kunnen met al hun vragen op het gebied van de energietransitie en mogelijkheden om te verduurzamen (2021).
4
Bron: Stec Groep. Toekomstbestendige en duurzame bedrijventerreinen: regiorapport West-Friesland. (2020)
62425 – Vertrouwelijk
•
29
Het hebben van inzicht in (de ontwikkeling van) het energiegebruik op het niveau van bedrijventerreinen om de voortgang in het behalen van de doelen te monitoren (2021-2025).
•
In 2025 zijn alle bedrijventerreinen benaderd vanuit de stichting over de mogelijkheden om te verduurzamen, ligt er bij 50% van de bedrijventerreinen een plan van aanpak om energieneutraal te worden en zijn er op 25% van de bedrijventerreinen al stappen gezet om te verduurzamen.
Inspirerend voorbeeld Hoorn80 Energiepositief Als het aan de ondernemers van Hoorn80 ligt, levert het bedrijventerrein in 2022 meer energie dan het verbruikt. Dit levert kostenbesparing, milieuwinst, maar ook een enorme impuls voor de Westfriese economie. Het project startte begin 2017 en veel deelnemers hebben al duurzame stappen gezet: Hoorn80 is een echte koploper. Het initiatief wordt ondersteund door het regionale bedrijfsleven via de Hoornse Ondernemers Compagnie, Westfriese Bedrijven Groep en Parkmanagement Hoorn. De Provincie Noord-Holland en gemeente Hoorn steunen het project.
6.3 Kansen en knelpunten We zien diverse kansen om industrie en bedrijven in Westfriesland te verduurzamen, waaronder een collectieve aanpak voor bedrijven(terreinen). Tegelijkertijd zijn er factoren die de verduurzaming bemoeilijken of kunnen vertragen. In gesprekken met Duurzaam Ondernemend Westfriesland zijn de navolgende kansen en knelpunten benoemd.
Kansen Binnen de sector industrie en bedrijven liggen er kansen voor een collectieve aanpak, bijvoorbeeld op bedrijventerreinen. Door krachten te bundelen kunnen bedrijven van elkaar leren en kosten en tijd besparen. Daarbij kan er op het niveau van bedrijventerreinen efficiencywinst worden behaald door gezamenlijke inkoop van duurzame opwek, opslag van energie of warmte-oplossingen. Daarbij zijn er vanuit Rijk en provincies diverse financieringsmogelijkheden om verduurzaming op gang te brengen, zoals aanjaag- en processubsidies. Een voorbeeld hiervan is de subsidie vanuit de provincie NoordHolland voor bedrijventerreinen om te verduurzamen, onder het programma ‘Herstructurering Innovatief Ruimtegebruik Bedrijventerreinen 2021 Duurzaamheid’. Hierdoor zijn duurzame investeringen aantrekkelijker voor ondernemers. Tegelijkertijd biedt de energietransitie ook kansen in termen van verdienmodellen. Denk hierbij aan het verhandelen en opslaan van duurzaam opgewekte energie of het gezamenlijk inkopen/opwekken van duurzame energie. De fysieke ruimte van bedrijventerreinen (dakoppervlak en openbare ruimte) biedt hierbij mogelijkheden voor duurzame opwek.
Knelpunten De energietransitie brengt ook grote uitdagingen met zich mee voor industrie en bedrijven. Een bekend probleem is de beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet voor het inpassen van duurzame opwek. Dit probleem speelt momenteel bij een select aantal bedrijventerreinen in Westfriesland (De Braken I-IV, Unda Maris/Almere en Bedrijventerrein Andijk). Daarnaast vergt verduurzamen tijd en geld, waarbij de terugverdientijd van duurzaamheidsinvesteringen voor veel bedrijven langer is dan zij in de regel hanteren voor andere investeringen.
30
62425 – Vertrouwelijk
Ook hebben bedrijven niet altijd goed zicht op en begrip van de mogelijkheden om te verduurzamen. Verschillende partijen bieden verschillende oplossingen, wat vergelijken bemoeilijkt, en vanwege de snelheid van innovaties kost het veel tijd om uit te zoeken wat in een specifiek geval de beste oplossing is. Tot slot vormt het verzekeren van bedrijfsgebouwen een groeiend probleem, met hogere premies voor gebouwen met zonnepanelen vanwege risico’s rondom brandgevaar.
6.4 Activiteiten Met Duurzaam Ondernemend Westfriesland werkt de regio aan het verduurzamen van industrie en bedrijven. Duurzaam ondernemend Westfriesland is een samenwerkingsverband tussen de zeven Westfriese gemeenten, de Westfriese Bedrijvengroep, de Rabobank West-Friesland, het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord en de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord. Hierna beschrijven we eerst de regionale activiteiten die vanuit Duurzaam Ondernemend Westfriesland worden uitgevoerd. Vervolgens is een overzicht opgenomen van lokale initiatieven en activiteiten. Het gaat hierbij steeds zowel om bestaande en doorlopende activiteiten, als om nieuwe initiatieven voor het uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland.
Regionale activiteiten Om de industrie en bedrijven te verduurzamen voeren de regio Westfriesland en partners tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.
Categorie
Activiteit
Trekker
Planning
Resultaat
Verduurzaming bedrijventerreinen
Oprichten Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen
Ontwikkelingsbedrijf NHN & Westfriese Bedrijvengroep
2021
Nieuwe stichting en start van twee werkmaatschappijen in 2021-2022.
Duurzaam Ondernemersloket
Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen
2021-2022
Start verduurzaming op drie bedrijventerreinen en vervolgstappen op tien bedrijventerreinen.
Bedrijventerreinen Energiepositief (BE+) Westfriesland
Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen
2021-2025
Bekendheid van het aanbod vanuit BE+ Westfriesland bij alle Westfriese bedrijventerreinen.
Stimulerend toezicht op energiebesparing (en opwekking)
Omgevingsdienst NHN, provincie NH & Westfriese gemeenten
2021-2025
Naleving van de energiebesparingsplicht door bedrijven.
Onderzoek naar verduurzamingspotentie van bedrijventerreinen
MRA & Ontwikkelingsbedrijf NHN
2021-2022
Inzicht in kansen om bedrijventerreinen te verduurzamen
Pilot WFO-bedrijventerrein
Ontwikkelingsbedrijf NHN & Westfriese Bedrijvengroep
2021-2025
Een verduurzaamd bedrijventerrein in 2025.
Kennis
Werksessie huurders & verhuurders kantoorlocaties
Omgevingsdienst NHN & Westfriese gemeenten
2024-2025
Inzicht in drempels om te verduurzamen.
Energiebesparing
Uitvoering actieagenda circulair Westfriesland
Duurzaam Ondernemend Westfriesland
2021-2022
Energiebesparing door circulair ondernemen.
31
62425 – Vertrouwelijk
Oprichten Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen ( ,
,
)
Om ervoor te zorgen dat ondernemers één aanspreekpunt hebben op het gebied van de energietransitie, wordt vanuit de Westfriese Bedrijvengroep en Stichting Parkmanagement Hoorn de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen opgericht. Deze stichting dient als centraal aanspreekpunt voor ondernemers die willen verduurzamen. Vanuit de stichting worden twee werkmaatschappijen ingericht: het Duurzaam Ondernemersloket en BE+ Westfriesland.
Duurzaam Ondernemersloket ( , ) De Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen richt een Duurzaam Ondernemersloket op dat zich in de eerste fase richt op het ondersteunen en begeleiden van ondernemers gesitueerd op bedrijventerreinen bij het zetten van stappen in verduurzaming.
Bedrijventerreinen Energiepositief (BE+) Westfriesland ( ,
,
)
De tweede werkmaatschappij vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen is het initiatief BE+ Westfriesland. Dit initiatief is, in aanvulling op het Duurzaam Ondernemersloket, niet alleen adviserend, maar helpt in opdracht ondernemers met het realiseren van hun verduurzamingsplannen.
Stimulerend toezicht op energiebesparing (en opwekking) ( ) Om het naleven van de energiebesparingsplicht door bedrijven te stimuleren initieert de provincie Noord-Holland het Energiebesparingsakkoord tussen de provincie en 46 Noord-Hollandse gemeenten. De Omgevingsdienst NHN heeft samen met de andere Omgevingsdiensten een basiswerkplan opgesteld. Bij de uitvoering van het akkoord wordt nauw samengewerkt met het Duurzaam Ondernemersloket.
Onderzoek naar verduurzamingspotentie van bedrijventerreinen ( ,
,
)
Dit onderzoek brengt in beeld welke kansen er zijn om met Westfriese bedrijventerreinen bij te dragen aan de transitie naar een energieneutraal Westfriesland. Op basis van de uitkomsten van het onderzoek wordt een selectie gemaakt van de meest kansrijke bedrijventerreinen in de regio. Voor deze terreinen worden factsheets opgesteld waarop belangrijke data wordt gekoppeld aan de meest kansrijke verduurzamingsmaatregelen.
Pilot WFO-bedrijventerrein ( ,
,
)
De eerste stap in de verduurzaming van bedrijventerreinen betreft vaak het aanbrengen van LED verlichting en het plaatsen van zonnepanelen op daken. Op bedrijventerrein WFO wordt een volgende stap gezet door de ontwikkeling van een smart grid. Het betreft een pilot.
Werksessie huurders & verhuurders kantoorlocaties( ) Om ondernemers, die gevestigd zijn in bedrijfsverzamelpanden of huurder zijn bij een vastgoedeigenaar, te helpen bij het verduurzamen, organiseert de regio een werksessie tussen huurders en verhuurders van kantoorlocaties.
Uitvoering actieagenda circulair Westfriesland ( ) Om circulair ondernemen te stimuleren en te versnellen draagt Duurzaam Ondernemend Westfriesland de komende jaren bij aan diverse circulaire projecten. Overkoepelend worden er netwerkbijeenkomsten en de Westfriese week van de circulaire economie georganiseerd, een communicatieplan opgesteld, intervisie tussen gemeenten georganiseerd, kennisontwikkeling gestimuleerd en een workshop voor bedrijven gegeven. Daarnaast worden er specifieke activiteiten voor sectoren georganiseerd.
62425 – Vertrouwelijk
32
Lokale activiteiten Ook op lokale schaal wordt gewerkt aan het verduurzamen van industrie en bedrijven. Figuur 11 geeft enkele voorbeelden van lokale activiteiten. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lopende activiteiten per gemeente.
Figuur 11: voorbeelden van lokale activiteiten en projecten
6.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio De uitvoering van de genoemde activiteiten vindt plaats binnen de bestaande samenwerking Duurzaam Ondernemend Westfriesland. Voor de organisatie van de activiteiten komen de betrokken partijen in verschillende verbanden bij elkaar. Dit is schematisch weergeven in figuur 12 en wordt hierna nader toegelicht. De zeven Westfriese gemeenten maken onderdeel uit van het collectief Duurzaam Ondernemend Westfriesland. Hierin werken zij samen met Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord, de Westfriese Bedrijvengroep en de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord aan het verduurzamen van bedrijventerreinen. De zeven gemeenten hebben enerzijds een rol als samenwerkingspartner (als onderdeel van Duurzaam Ondernemend Westfriesland) en anderzijds een rol als bevoegd gezag. Bij dit laatste gaat het met name om vergunningverlening en toezicht op de wettelijke energiebesparingsplicht (later: CO2-reductieplicht) voor bedrijven.
62425 – Vertrouwelijk
33
Figuur 12: schematische weergave samenwerking Duurzaam Ondernemend Westfriesland
Organisatie Het collectief Duurzaam Ondernemend Westfriesland voert regie op de gezamenlijke activiteiten om industrie en bedrijven in de regio te verduurzamen. Hiertoe vindt er zeswekelijkse overleg plaats over de uitvoering en voortgang van de activiteiten met betrekking tot energieneutrale bedrijventerreinen en de actieagenda circulair Westfriesland. Daarbij wordt ook regelmatig de wijze van samenwerking besproken, om deze waar nodig te kunnen verbeteren en in te spelen op veranderende omstandigheden.
Stakeholdersraad De Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen richt een stakeholdersraad in waarin vertegenwoordigers van een breed palet aan betrokken partijen plaatsnemen. De stakeholdersraad komt in wisselende samenstellingen bijeen. Binnen de stakeholdersraad vindt jaarlijks op drie niveaus overleg plaats:
Bestuurlijke stakeholdersraad (1 keer per jaar) De eerste stakeholdersraad per kalenderjaar wordt vormgegeven als bestuurlijke bijeenkomst. Voor dit overleg worden de gedeputeerde en wethouders uitgenodigd om terug en vooruit te kijken naar de regionale voortgang op het gebied van het verduurzamen van bedrijventerreinen vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen.
Ambtelijke stakeholdersraad (4 tot 6 keer per jaar) In navolging van de bestuurlijke bijeenkomst komen ambtelijk vertegenwoordigers op reguliere basis bij elkaar om vanuit de uitvoering ervaringen te delen en vervolgacties af te stemmen. Hiertoe wordt aangesloten bij de reguliere overleggen van Duurzaam Ondernemend Westfriesland.
62425 – Vertrouwelijk
34
Brede stakeholdersbijeenkomst (1 keer per jaar) Jaarlijks organiseren de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen en Duurzaam Ondernemend Westfriesland een brede stakeholdersbijeenkomst om met bedrijven, gemeenten, maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen bij het verduurzamen van industrie & bedrijven in Westfriesland samen te komen. De bijeenkomst biedt ruimte voor reflectie op zowel de behaalde resultaten als de organisatie en samenwerking. Naast een gezamenlijk leermoment biedt de bijeenkomst ook een uitgelezen mogelijkheid om te informeren, actualiseren en te netwerken. Dit draagt bij aan draagvlak voor verbreding en versterking van het uitvoeringsprogramma.
62425 – Vertrouwelijk
35
Land- en glastuinbouw In dit hoofdstuk beschrijven we allereerst de opgave en ambitie op het gebied van land- en glastuinbouw. Vervolgens benoemen we bestaande en nieuwe activiteiten die de regio Westfriesland onderneemt om in de periode 2021-2025 land- en glastuinbouw te verduurzamen.
7.1 Opgave Westfriesland heeft een grote agrarische sector die verantwoordelijk is voor circa 23% van het totale energiegebruik in de regio. Het grootste gedeelte van de energie wordt verbruikt in de glastuinbouw, waarvan met name een hoge concentratie is in de gemeente Medemblik. In de kassen is zowel veel lichtvraag als warmtevraag, waarvoor veel elektriciteit en aardgas wordt verbruikt. Ook de zaadveredelaars (geclusterd in Seed Valley, gemeente Enkhuizen) en bloembollenbroeierijen maken gebruik van kassen. Het aandeel van andere agrarische bedrijven, zoals veehouders en akkerbouwers, in het totale energiegebruik van de agrarische sector is relatief gering. Er liggen echter goede kansen om deze bedrijven te verduurzamen en zij kunnen een belangrijke rol spelen in het opwekken van energie.
Figuur 13: energievraag landbouwsector verdeeld over de gemeenten.
Aanpak op verschillende niveaus Op landelijk en provinciaal niveau lopen er verschillende trajecten voor het verduurzamen van de agrarische sector, naast energie gericht op klimaat, circulaire economie en milieu en bodem. Landelijk wordt via het Klimaatakkoord invulling gegeven aan CO2-besparing, waaronder energiebesparing en duurzame opwek. Via de Regionale Energiestrategie NHN wordt de duurzame opwek ruimtelijk uitgewerkt. Ook wordt er via netwerkorganisatie Greenport NHN gewerkt aan maatschappelijke opgaven, waaronder energie, voor de agrarische sector in Noord-Holland Noord. Ook de Westfriese gemeenten nemen deel aan Greenport NHN. Met zaken als informatievoorziening, lobby en gemeentelijk beleid draagt de regio Westfriesland aanvullend bij aan een energieneutrale agrarische sector.
62425 – Vertrouwelijk
36
Onderscheid naar subsectoren Westfriesland heeft een gevarieerde agrarische sector, waarin verscheidene typen land- en glastuinbouw wordt bedreven. Hiertussen zijn zowel overeenkomsten als verschillen op gebied van verduurzaming van energie. Voor dit uitvoeringsprogramma wordt onderscheid gemaakt tussen vier subsectoren: 1.
Glastuinbouw.
2.
Veeteelt en akkerbouw.
3.
Bollenteelt.
4.
Zaadveredeling.
7.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt toe naar een energieneutrale land- en glastuinbouw in 2040. Daarin gebruiken agrariërs zo min mogelijk fossiele brandstoffen, maken ze gebruik van duurzame warmte- en elektriciteitsbronnen en leveren sommige agrariërs zelfs energie aan hun omgeving. Hiermee dragen we bij aan de verdere versterking van de concurrentiekracht en toekomstbestendigheid van de Westfriese agrarische sector. We werken samen met maatschappelijke partners en dragen daarmee ook bij aan hun duurzaamheidsambities. Zo heeft LTO zich gecommitteerd aan de taakstelling uit het Klimaatakkoord: onder voorwaarden zal de landbouwsector een besparing leveren van 3,5 Mton CO2 per jaar. In Het Grootslag wordt door energiebedrijf ECW Geo Andijk samen met de glastuinbouwbedrijven gestreefd naar 90% duurzame warmte en bijna 70% duurzame elektra in 2030. Ook veel andere agrarische bedrijven hebben hun eigen duurzaamheidsambities.
Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Om bij te dragen aan de ambitie stelt de regio Westfriesland zich als doel om samen met zijn partners in 2025: •
De kennis over duurzame energietechnologieën voor de landbouw verder te ontwikkelen, bijvoorbeeld over energieopslagsystemen.
•
De overdracht van kennis en ervaring over verduurzamingskansen te stimuleren en 60% van de Westfriese agrarisch ondernemers te hebben voorgelicht over specifieke verduurzamingskansen voor hun bedrijf.
•
De warmtetransitie van broeikassen te ondersteunen en dertig glastuinbouwbedrijven te hebben geholpen met de overstap op duurzame warmte.
7.3 Kansen en knelpunten Hierna wordt per subsector beschreven wat de opgave voor energieverduurzaming is en wat kansen en knelpunten zijn in de realisatie daarvan.
1. Glastuinbouw Westfriesland heeft een ondernemende glastuinbouwsector die actief werkt aan het reduceren en vergroenen van het energie-, warmte- en CO2-verbruik. De bedrijven in Het Grootslag, een glastuinbouwconcentratiegebied in de gemeente Medemblik, werken hiervoor samen met ECW Geo Andijk, een dochterbedrijf van de Energie Combinatie Wieringermeer (ECW). De bedrijven in Het Grootslag hebben inmiddels circa 70% duurzame warmte vanuit geothermie en biomassa. Elektriciteit wordt nu nog vrijwel volledig door WKK-installaties geleverd. CO2 wordt geleverd door de WKK’s en extern aangevoerde vloeibare CO2.
37
62425 – Vertrouwelijk
Kansen en knelpunten Duurzame warmte. De aanwezigheid van geothermie biedt veel potentie voor het verduurzamen van de warmtevraag van Westfriese kassen. De ECW heeft ervaring in het ontwikkelen en
Verduurzaming van de agrarische warmtevraag
aansluiten van geothermiebronnen. Daarom zou ECW een rol
Kassen hebben warmte, licht en CO2 nodig
kunnen spelen in het ontwikkelen van extra geothermiebronnen
om de beste groeicondities voor gewassen
en het leveren van duurzame warmte aan nieuwe (grote)
te creëren. Doorgaans hebben
klanten. De glastuinbouwbedrijven buiten Het Grootslag zijn
glastuinbouwbedrijven gasketels en
veelal kleinschaliger van aard of liggen op grotere afstand van
warmtekrachtkoppel-installaties (WKK’s) die
bestaande geothermiebronnen. Dat maakt het minder rendabel
aardgas verbranden en daarmee CO2,
om deze bedrijven hierop aan te sluiten. Het is ook mogelijk om
warmte en elektriciteit produceren. Om
geothermiebronnen voor andere toepassingen te gebruiken,
energieneutraal te worden, zullen we de
zoals het verwarmen van de gebouwde omgeving. Hiervoor is
ketels en WKK’s geleidelijk aan moeten
het nodig om de warmtevraag te bundelen, bijvoorbeeld via
vervangen met duurzame alternatieven.
een warmtenet, tot voldoende proporties.
Opties voor warmtelevering zijn warmte-
Duurzame CO2. Om de WKK’s te kunnen uitfaseren is
koudeopslag (WKO) en geothermie (ook wel
voldoende betaalbare CO2 en betaalbare duurzame elektriciteit
aardwarmte). Bij gebruik van een WKO en
uit het net of uit wind en zon nodig. De WKK’s kunnen worden
geothermie zullen in sommige gevallen ook
vervangen door energie uit biomassa, zon en wind. CO2-afvang
andere bronnen van elektriciteit en CO2
bij HVC in Alkmaar en het Amsterdams Energiebedrijf (AEB)
nodig zijn. Opties hiervoor zijn zonne- en
biedt een kans om de CO2 te verduurzamen. Door voldoende
windenergie, verbranding van biomassa, en
duurzame stroom en externe CO2 beschikbaar te krijgen
CO2-levering vanuit industrie of
ontstaan nieuwe kansen om aardgasgedreven vermogen uit te
afvalverbrandingsinstallaties.
faseren.
Schaalvergroting. Momenteel is er een trend van schaalvergroting gaande binnen de Westfriese glastuinbouw. De verwachting van de Greenport is dat over 10-15 jaar nog maar de helft van alle bedrijven actief is, maar dat de overblijvers dan wel twee keer zo groot zijn. Dit biedt kansen voor verduurzaming van de glastuinbouw, omdat er met de schaalvergroting ook zal worden geïnvesteerd in (verbetering van) kassen.
2. Veeteelt en akkerbouw Het energiegebruik van veeteelt en akkerbouw is een relatief bescheiden onderdeel van het totaal van de Westfriese land- en glastuinbouw. Het agrarisch erf biedt veel potentie voor maatregelen voor energiebesparing, opwekking en -opslag. Verscheidene Westfriese agrariërs zijn al actief bezig om hun bedrijf te verduurzamen. LTO Noord ondersteunt hen hierin. Als inbreng voor de RES heeft LTO Noord, samen met agrariërs, een visie ontwikkeld voor energieopwekking op het agrarisch erf: het ‘Erf van de Toekomst’. Het Erf van de Toekomst bevat een overzicht van kansrijke technische mogelijkheden voor de korte en lange termijn. Samen met de achterban heeft LTO uitgewerkt aan welke randvoorwaarden hiervoor moet worden voldaan.
Kansen en knelpunten De volgende tabel geeft een overzicht van de kansen en knelpunten die zijn opgehaald in een sessie met agrarisch ondernemers vanuit het Erf van de Toekomst. In algemene zin worden de volgende knelpunten genoemd: tekort aan netcapaciteit, financiering en afnemende SDE-subsidies.
38
62425 – Vertrouwelijk
Termijn
Kans
Knelpunt
Korte termijn
Windturbines (groot, in lijnopstelling)
Maatschappelijke weerstand: agrariërs geven aan dat draagvlak in de omgeving voor hen een belangrijke randvoorwaarde is.
‘Boerderijmolen’: kleine windturbine op het agrarische bouwperceel
Agrarisch ondernemers zien ‘boerderijmolens’, kleine windturbines op hun erf, als belangrijke maatregel voor het verduurzamen van de eigen energievoorziening, wat in toenemende mate van hen wordt geëist door hun afnemers. Uit een inventarisatie van LTO blijkt dat de meeste agrariërs turbines met een ashoogte tot 35 meter verlangen om de businesscase rond te krijgen. Losstaande windturbines zijn verwijderd in de laatste jaren ten behoeve van lijnopstellingen. Echter, het provinciale beleid zal waarschijnlijk veranderen: in de conceptomgevingsverordening Noord-Holland 2022 is bepaald dat kleine windturbines (tot 15 meter) op agrarische bouwpercelen buiten RES-zoekgebieden zijn toegestaan. Op lokaal niveau kunnen bestemmingsplannen nog een belemmering vormen. Nog onduidelijk is in hoeverre dit het geval is in de Westfriese gemeenten. Mogelijk knelpunt is de maatschappelijke weerstand: agrariërs geven aan dat draagvlak in de omgeving voor hen een belangrijke randvoorwaarde is.
Lange termijn
Zonnepanelen op stallen
Door tekort aan netcapaciteit hebben sommige ondernemers niet de mogelijkheid om te salderen. Daardoor is de investering vaak niet rendabel. Ook is in sommige gevallen de dakconstructie niet sterk genoeg voor zonnepanelen. Hier liggen innovatiekansen.
Zonnepanelen op bouwblok
Idem als voor zonnepanelen op stallen. Bovendien is dit ruimtelijk nog niet toegestaan. Sommige ondernemers gaan hier graag mee aan de slag, andere zien er weinig heil in.
IJsbadkoeling: een methode om een beperkte hoeveelheid elektriciteit op te slaan voor eigen gebruik. Voornamelijk voor veehouders interessant.
Geen specifieke belemmeringen. Onduidelijk is in hoeverre ondernemers bekend zijn met deze mogelijkheid.
Monovergister: techniek om mest te vergisten tot elektriciteit en warmte. Bijkomend voordeel is dat het digestaat geclassificeerd wordt als mest in plaats van afval.
Opkomende techniek die in sommige situaties goed toe te passen is. De mogelijkheden in Westfriesland lijken echter beperkt. Belemmering is momenteel nog de businesscase, er is nog veel subsidie nodig. Ook is een relatief grote bedrijfsomvang nodig (vanaf circa 500 runderen) en moet het vee relatief veel op stal staan.
Waterstof-opslag: gebruik van elektriciteit om water te splitsen en waterstof op te slaan voor later gebruik.
Ondernemers geven aan dat de techniek nog niet ver genoeg en rendabel is.
Alternatieve energiedragers voor landbouwvoertuigen (accu’s, biobrandstoffen, waterstof). Accu’s en waterstof kunnen worden gecombineerd met energieopslag.
Ondernemers geven aan dat de techniek nog niet ver genoeg en rendabel is.
Warmtewinning en levering aan de omgeving
Hiervoor zijn warmtenetten vereist.
62425 – Vertrouwelijk
39
3. Bollenteelt De bollenteelt is een belangrijk onderdeel van de Westfriese agrarische sector. In de productieketen worden bollen geteeld op de volle grond en een deel daarvan wordt vervolgens tot bloei gebracht in kassen (het zogenaamde ‘broeien’) voor de verkoop als snijbloemen. Met name het bollenbroeien kost veel energie omdat er gebruik wordt gemaakt van verwarmde kassen voor het broeien en van koelcellen om de producten goed te bewaren. De kassen worden verwarmd in de winter maar hebben juist een overschot aan warmte in de zomer. In standaard-kassen worden daarom ’s zomers de ramen geopend.
Kansen en knelpunten Duurzame warmte. Een aantal Westfriese bloembollenbroeierijen is al erg ver in het verduurzamen van de eigen bedrijfsvoering. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van warmte-koudeopslag (WKO). De WKO kan in de winter gebruikt worden om de kassen te verwarmen en in deze zomer, als er een overschot aan warmte is, kan de WKO de kassen koelen. Ook kan het overschot aan warmte ondergronds worden opgeslagen voor gebruik in de winter. Door de kassen met de WKO te koelen kunnen de ramen vaker dicht blijven en kan de CO 2-behoefte gehalveerd worden. Bovendien kunnen de kassen en koelcellen slim op elkaar worden aangesloten, waardoor warmte van de koelcellen naar de kassen kan worden verplaatst en zeer hoge rendementen kunnen worden behaald. Bezitters van WKO-systemen geven aan dat zij warmte overhouden en dit kunnen leveren aan bedrijven of woningen in de buurt. Een andere optie voor verduurzaming van de warmte in kassen is geothermie. De potentie van WKO ligt voor de bloembollenbroeierijen echter veel hoger omdat deze bedrijven ook een grote koudevraag hebben, en geothermie kan alleen warmte leveren. Bovendien is een geothermiebron te groot voor één broeierij. De toepasbaarheid van WKO is door een aantal ondernemers aangetoond, desondanks is er een aantal knelpunten op te lossen. Zo vallen de huidige landelijke subsidies en belastingen ongunstig uit voor WKO’s.
Ook gaat door een WKO het elektriciteitsverbruik omhoog, waar nog niet overal de netcapaciteit voor beschikbaar is. Ondernemers geven daarnaast aan dat er nog een gebrek aan kennis is over de techniek en de besturing. De koplopers hebben dit veelal zelf ontwikkeld en zijn wel al via informele kanalen actief met het delen van hun kennis, bijvoorbeeld door het geven van rondleidingen aan andere ondernemers. Om als bedrijf over te stappen op WKO moet goed vooruit worden gedacht: bij investeringen in installaties moet al rekening gehouden worden met mogelijke aansluiting op een WKO-systeem.
4. Zaadveredeling De zaadveredeling in Westfriesland en Noord-Holland Noord, verenigd onder de naam Seed Valley, is wereldwijd toonaangevend. Seed Valley is een gevarieerd gezelschap van bedrijven: er zitten familiebedrijven tussen maar ook grote multinationals. De meeste bedrijven hebben eigen duurzaamheidsambities maar de aanpakken daarvoor verschillen onderling. Zo hebben de multinationals in sommige gevallen een internationale blik en kijken ze grensoverschrijdend waar ze hun ambities het best kunnen realiseren. Wat de bedrijven gemeen hebben is dat zij gebruik maken van kassen waar naast warmte ook veel elektriciteit (met name voor belichting) nodig is. Veelal wordt er voor verwarming nog gebruik gemaakt van aardgas, al dan niet in een WKK-systeem dat ook elektriciteit en CO2 levert.
62425 – Vertrouwelijk
40
Kansen en knelpunten Duurzame warmte. De zaadveredelingsbedrijven verduurzamen op verschillende snelheden. Familiebedrijf Gitzels, gevestigd in Het Grootslag, is aangesloten op een geothermiebron van de ECW Geo Andijk en daarmee al grotendeels duurzaam. Enza Zaden sluit een deel van de kassen aan op een WKO. Andere bedrijven onderzoeken momenteel wat voor hen de beste duurzame warmtetechnologie is. Zij hebben daarbij nog veel kennisvragen en de behoefte om dit gezamenlijk met andere grootverbruikers uit te zoeken. Zij geven aan dat WKO een rol kan spelen maar dat daarmee niet in de totale warmtevraag kan voorzien. Anderzijds lijkt geothermie nog niet altijd mogelijk door de geografische ligging ten opzichte van beschikbare bronnen en andere afnemers.
Energiebesparing. Aan energiebesparing wordt gewerkt: de nieuwe kassen zijn een stuk efficiënter dan de oude kassen en stapsgewijs wordt verlichting aangepast naar LED. Tegelijkertijd geven bedrijven aan dat ook de lichtbehoefte omhoog gaat dus dat de absolute energiebesparing op licht in de praktijk niet zo hoog is.
Elektrificatie. De zaadveredelingsbedrijven zijn in toenemende mate aan het elektrificeren. Voor duurzame elektriciteitsopwekking zijn de mogelijkheden echter beperkt. Een deel van de bedrijven heeft al zonnepanelen op hun daken gelegd, in eigen beheer dan wel via een leaseconstructie. Ook worden de mogelijkheden voor aanleg van windturbines op het eigen terrein verkend. Knelpunten daarvoor zijn nog regelgeving, rendabiliteit en het verkrijgen van draagvlak in de omgeving. Bedrijven geven tot slot aan dat het voor hen eigenlijk niet mogelijk is om voor elektriciteit energieneutraal te worden op het eigen terrein. Wel is er interesse om te participeren in windparken en de behoefte om dit in breder verband met overheden en andere grootgebruikers verder uit te werken. Inspirerend voorbeeld Geothermie voor Het Grootslag In de polder ‘Het Grootslag’ in Andijk wordt hard gewerkt om de aanwezige glastuinbouw te verduurzamen. Het Grootslag is een concentratiegebied voor de glastuinbouw en bevat een bont gezelschap aan bedrijven voor de sierteelt, plantenteelt en vruchtgroenteteelt. Samen met ECW Geo Andijk, het dochterbedrijf van de Energie Combinatie Wieringermeer (ECW), hebben de telers de handen ineen geslagen om zich aan te sluiten op een geothermiebron. Daarnaast maken ze gebruik van biomassa, voor de levering van duurzame warmte en CO 2.
Daarmee hebben ze nu al meer dan 70% van hun warmtevraag verduurzaamd. Gezamenlijk willen ze verder toewerken naar 90% duurzame warmte en meer dan 70% duurzame elektra in 2030.
7.4 Activiteiten Om toe te werken naar een energieneutrale Westfriese land- en glastuinbouw moeten de kansen worden benut en de knelpunten opgelost. Hiervoor worden verscheidene activiteiten ontplooid. Deze zijn onder te verdelen in regionale activiteiten en lokale activiteiten. De regionale activiteiten zijn initiatieven en projecten die in regionaal verband worden uitgevoerd, bijvoorbeeld op niveau van provincie, NHN, of regio Westfriesland. Hiervoor wordt vaak doorgaans samengewerkt door overheden en het bedrijfsleven. De lokale activiteiten zijn initiatieven die door de individuele Westfriese gemeenten worden uitgevoerd. De regionale en lokale activiteiten worden hieronder apart beschreven. Het gaat hierbij zowel om bestaande en doorlopende activiteiten als om nieuwe initiatieven voor het uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland.
41
62425 – Vertrouwelijk
Regionale activiteiten Om land- en glastuinbouw in Westfriesland te verduurzamen voeren de regio en partners tussen 2021 en 2025 de volgende regionale activiteiten uit. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen activiteiten voor broeikassen en voor het agrarisch erf. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.
Categorie
Activiteit
Trekker
Planning
Resultaat
Verduurzaming broeikassen
CO2-voorziening Glastuinbouw NoordHolland
Greenport NHN
2023-2026
De afhankelijkheid van de NoordHollandse glastuinbouw van WKK’s te verminderen door kassen te voorzien van CO2 van afvalbedrijven.
Onderzoek warmtetransitie agrarische sector Westfriesland
Regio Westfriesland
2021-2022
Een overzicht van de beste verduurzamingskansen voor de warmte- en koudevoorziening van de verschillende Westfriese agrarische bedrijven.
Stimuleren ontwikkeling Erf van de Toekomst
Ontwikkelingsbedrijf NHN en LTO Noord
2021-2022
Aanvullende energiebesparing, -opwekking en/of -opslag in de landbouwsector door de toegenomen toepassing van kansrijke energietechnieken.
Verkenning ‘boerderijmolens’ (windturbines op agrarisch erf)
Regio Westfriesland
2021-2022
Een weloverwogen afweging van de wenselijkheid van boerderijmolens en, indien wenselijk, een stappenplan voor het mogelijk maken daarvan.
Verduurzaming van en opwek op agrarisch erf
CO2-voorziening Glastuinbouw Noord-Holland ( ) Om WKK’s te kunnen vervangen door duurzame techniek is de glastuinbouwsector op zoek naar nieuwe, zo duurzaam mogelijke CO2-bronnen. Daarom is onderzocht of het mogelijk is om de Noord-Hollandse kassen via CO2-leidingen aan te sluiten op de afvalenergiecentrales in Alkmaar en Amsterdam. Door OCAP (leverancier van CO2 aan de glastuinbouw) wordt in samenwerking met de afvalbedrijven gekeken naar de realisatie van CO2afvang bij afvalenergiecentrales voor levering aan kassen.
Onderzoek warmtetransitie agrarische sector Westfriesland ( ) De regio onderzoekt welke technische oplossingen beschikbaar zijn voor verduurzaming van de agrarische warmte- en koudevraag, en wat onder welke omstandigheden de beste oplossing is. Daarbij worden factoren als bedrijfstype, omvang, de warmte- en koudevraag, locatie en beschikbare bronnen meegenomen. De activiteit sluit aan bij het programma Kas als Energiebron van LTO Glaskracht Nederland en het Ministerie van LNV. Ook wordt onderzocht welke rol de agrarische sector kan spelen in het leveren van warmte en kou aan de gebouwde omgeving. Dit wordt meegenomen in de Regionale Structuurvisie Warmte.
Stimuleren ontwikkeling Erf van de Toekomst ( ) LTO Noord heeft met het Erf van de Toekomst uitgewerkt welke kansen agrariërs zien op hun erf om energie te besparen en duurzame energie op te wekken. Daarbij is gekeken naar kansen voor de korte termijn en voor de lange termijn. Middels workshops wordt de toepassing van de kortetermijnkansen gestimuleerd, in samenwerking met koplopers.
62425 – Vertrouwelijk
42
Verkenning ‘boerderijmolens’ (windturbines op agrarisch erf) ( ) Veel agrariërs verlangen een ‘boerderijmolen’ op hun erf voor de verduurzaming van de eigen energievoorziening. In de concept-omgevingsverordening 2022 van de provincie Noord-Holland zijn windturbines op het boerenerf met ashoogte tot 15 meter toegestaan. Daarmee hebben gemeenten de ruimte om te bepalen onder welke voorwaarden zij boerderijmolens toelaten. Besluitvorming vindt plaats in de lokale gemeenteraden. Onderdeel hiervan is een analyse van de maatschappelijke voor- en nadelen van boerderijmolens, waarbij ook onderzocht wordt wat de ervaringen zijn op plekken elders in het land waar al veel boerderijmolens staan.
Lokale activiteiten Ook op lokale schaal wordt gewerkt aan het verduurzamen van land- en glastuinbouw. Bijlage 3 bevat een overzicht van lopende activiteiten per gemeente.
Figuur 14: voorbeelden van lokale activiteiten en lopende projecten
7.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio In de transitie naar een duurzame land- en glastuinbouw zijn veel partijen actief. Als overheden willen wij deze partijen faciliteren en de vrijheid geven om zelf op een eigen manier te verduurzamen. Dit houdt in dat we een responsieve rol innemen, waarbij we de activiteiten van samenwerkingspartners volgen en waar nodig ondersteunen. Daarnaast willen we, zoals blijkt uit de hiervoor beschreven activiteiten, samenwerken met de sector en verkennen waar mogelijkheden liggen om te verduurzamen.
62425 – Vertrouwelijk
Organisatie Voor de uitvoering van de activiteiten voor land- en glastuinbouw werkt de regio Westfriesland samen met maatschappelijke partners. Primair wordt samen opgetrokken met het Ontwikkelingsbedrijf NHN, dat de Westfriese gemeenten medefinancieren, en de Greenport NHN, waar de Westfriese gemeenten en het Ontwikkelingsbedrijf aan deelnemen. Met het uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland wordt aangesloten bij de uitvoeringsagenda ‘Economische en duurzame ruimtelijke ontwikkeling’ van de Greenport. Deze uitvoeringsagenda bevat ook ambities en activiteiten voor verduurzaming van de agrarische sector, waaronder de Green Deal CO2-voorziening Glastuinbouw Noord-Holland. Tevens wordt samengewerkt met LTO Noord. Figuur 15 geeft de onderlinge relaties weer.
Figuur 15: organisatie en samenwerking land- en glastuinbouw
43
62425 – Vertrouwelijk
44
Grootschalige duurzame opwek 8.1 Opgave Een van de afspraken uit het nationale Klimaatakkoord (2019) is dat dertig ‘energieregio’s’ in Nederland een Regionale Energiestrategie (RES) opstellen om in 2030 samen 35 Terawattuur (TWh) aan grootschalige hernieuwbare elektriciteit op land op te wekken. Noord-Holland Noord is een van deze energieregio’s. Deze energieregio bestaat uit de deelregio’s Kop van Noord-Holland, Westfriesland en de regio Alkmaar, de provincie Noord-Holland en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. In de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 van Noord-Holland Noord staan de plannen die overheden, netbeheerders, maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners samen hebben gemaakt voor het grootschalig opwekken van wind- en zonne-energie. Daarnaast worden in de RES 1.0 de mogelijkheden verkend voor het inzetten van duurzame warmtebronnen en -technieken in plaats van aardgas. Uitvoering van de RES draagt dan ook direct bij aan een energieneutraal Westfriesland.
8.2 Ambitie Noord-Holland Noord zet zich in voor de realisatie van 3,6 TWh zonne- en windenergie op land in 2030. Voor Westfriesland gaat het om 0,70 TWh. Dit is een optelsom van 0,23 TWh vanuit bestaande en geplande projecten en 0,47 TWh nieuw te realiseren opwekking. Daarnaast wil de regio zich samen met de Kop van Noord-Holland en de provincie inzetten voor de realisatie van natuurontwikkeling in combinatie met zonneopwek in de Wieringerhoek. De realisatie is mede afhankelijk van het Rijk. Westfriesland ziet het Buitendijks Plan Duurzaam Leefbaar als een unieke kans. Het kent veel meekoppelkansen, zoals natuurontwikkeling en recreatie. Het plan kan bijdragen in het realiseren van de ambitie van de regio om energieneutraal te zijn in 2040. Voor dit project zet de regio een stip op de horizon van 0,4 TWh.
Figuur 16: regionale Energiestrategie Noord-Holland Noord
45
62425 – Vertrouwelijk
8.3 Activiteiten Regionale activiteiten Op het gebied van grootschalige opwek voert de regio tussen 2021 en 2025 de volgende regionale activiteiten uit. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.
Categorie
Activiteit
Trekker
Planning
Resultaat
Duurzame opwek
Uitvoering Regionale Energiestrategie NHN
Westfriese Gemeenten
2021-2030
Een EnergieSysteemActieplan en uitgewerkte zoekgebieden zoals aangegeven in de RES 1.0.
Buitendijks Plan Duurzaam Leefbaar – Wieringerhoek
Provincie NoordHolland
2021-2030
Het realiseren van het Buitendijks Plan Duurzaam leefbaar.
Solar Carports
Westfriese gemeenten
2022-2023
Een stappenplan voor realisatie van Solar Carports (zonnepanelen boven parkeerplaatsen).
Uitvoering Regionale Energiestrategie NHN ( ) De RES 1.0 bevat zoekgebieden voor en afspraken over de realisatie van duurzame opwek in Westfriesland. In de komende jaren wordt hier uitvoering aan gegeven, met onder meer de concretisering van plannen voor zonneenergie en het opstellen van EnergieSysteemActieplan Westfriesland. Het EnergieSysteemActieplan moet inzicht geven in de mogelijkheden en beperkingen van de energie-infrastructuur van Liander voor de overgang naar een energieneutraal Westfriesland.
Buitendijks Plan Duurzaam Leefbaar – Wieringerhoek ( ) Het Buitendijks Plan ‘Duurzaam Leefbaar’ combineert natuurontwikkeling en duurzame energieopwekking door zonne-atollen in de Wieringerhoek. Door de integrale aanpak combineert het energieopwekking met natuurontwikkeling en recreatieve mogelijkheden in een aantrekkelijke kuststrook ten noorden van de stad Medemblik tot Den Oever. Met het plan kan in potentie 0,4 TWh aan duurzame opwek worden gerealiseerd in de regio Westfriesland. De regio werkt nauw samen met de provincie en de gemeente Hollands Kroon om het plan te realiseren. Daarbij is ook steun van het Rijk nodig.
Solar Carports ( ) De Regionale Energiestrategie bevat zogenaamde generieke zoekgebieden opgenomen. Onderdeel daarvan is zonne-energie op parkeerterreinen: Solar Carports. In alle gemeenten in Westfriesland lijkt hier ruimte voor. Daarom ontwikkelen de Westfriese gemeenten samen een stappenplan om Solar Carports te realiseren.
8.4 Organisatie en samenwerking De RES 1.0 is tot stand gekomen op basis van een intensief samenwerkingstraject van overheden, netwerkbeheerders en maatschappelijke organisaties. Westfriesland maakt hier onderdeel van uit. De betrokken partijen willen de samenwerking continueren. Naast samenwerking met lokale en regionale partijen wordt ook de samenwerking met het Rijk verder gebracht. Dit gebeurt onder meer in het Nationaal Programma RES.
62425 – Vertrouwelijk
46
Programmasturing en organisatie In dit hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen de organisatie en sturing van het programma. Hierbij geldt dat uitvoering van de activiteiten in het programmaplan om samenwerking met andere programma’s en organisaties vraagt, zoals de Regionale Energiestrategie Noord-Holland Noord, de Actieagenda Circulair Westfriesland, Duurzaam Ondernemend Westfriesland, het ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord en LTO Noord. Hierna wordt achtereenvolgens ingegaan op de organisatie, monitoring en verantwoording en de inzet van capaciteit en middelen.
9.1 Governance en organisatie Het coördineren en uitvoeren van de activiteiten in dit uitvoeringsprogramma vereist heldere afspraken over de governance en een programmaorganisatie.
Governance Figuur 17 geeft inzicht in de verdeling van taken, rollen en verantwoordelijkheden in de aansturing en uitvoering van het programma. Het portefeuillehoudersoverleg VVRE / Duurzaamheid is bestuurlijk opdrachtgever. Het VVRE stuurt op de voortgang, bespreekt eventuele bestuurlijke knelpunten en stelt jaarlijks het geactualiseerde uitvoeringsprogramma vast. Het afdelingshoofdenoverleg duurzaamheid is ambtelijk opdrachtgever en draagt zorg voor de benodigde capaciteit en middelen. Daarbij bespreken de afdelingshoofden periodiek de voortgang van het uitvoeringsprogramma en eventuele knelpunten in de uitvoering. De programmamanager is opdrachtnemer en secretaris van het afdelingshoofdenoverleg duurzaamheid. De programmamanager is verantwoordelijk voor het uitvoeren van de regionale activiteiten in het uitvoeringsprogramma, het monitoren van de voortgang ervan en het jaarlijks actualiseren van het uitvoeringsprogramma. Hiertoe maakt de programmamanager ieder jaar afspraken over te realiseren resultaten in het betreffende jaar. Daarbij stuurt de programmanager op de bijdrage van activiteiten en projecten aan de transitie naar een energieneutraal Westfriesland.
Figuur 17: governance
62425 – Vertrouwelijk
47
Programmaorganisatie De programmamanager stuurt een programmateam aan dat in beginsel bestaat uit twee programmamedewerkers en een communicatieadviseur. De programmamedewerkers zijn ieder verantwoordelijk voor twee programmalijnen (sectoren) en het (laten) uitvoeren van de bijbehorende activiteiten en projecten. Daarbij werken ze nauw samen met de bestaande ambtelijke werkgroep. De ambtelijk werkgroep bestaat uit vertegenwoordigers uit iedere gemeente in Westfriesland en wordt ondersteund door de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord. De programmamedewerkers zijn (mede)organisator van de sectorale werkgroepen. De werkgroepen vormen de motor van het uitvoeringsprogramma: hierin werken ondernemers, maatschappelijke organisaties en ambtenaren uit Westfriesland samen om activiteiten uit te voeren, nieuwe plannen te initiëren en kennis en ervaring uit te wisselen. De aard van de werkgroepen varieert per sector, maar alle werkgroepen hadden ook een belangrijke rol bij de totstandkoming van het uitvoeringsprogramma. De communicatieadviseur stelt in – overleg met de gemeentelijke communicatieadviseurs – een regionale communicatiestrategie op en voert deze uit. Hierbij gaat het onder om communicatie over de voortgang van het programma, bijeenkomsten en de resultaten van activiteiten en projecten.
9.2 Monitoring en verantwoording Monitoring als essentieel onderdeel van adaptieve werkwijze De activiteiten van de regio maken onderdeel van een groter geheel aan gedrag en activiteiten op lokaal, provincie, nationaal en internationaal in niveau om een transitie naar een duurzaam energiesysteem te realiseren en klimaatverandering tegen te gaan. Dat betekent ook dat er niet altijd een een-op-een relatie bestaat tussen een activiteit of maatregel en de beoogde maatschappelijke effecten. Dat vereist een voorzichtige interpretatie van de uitkomsten van monitoring en de sturingswaarde ervan. Toch is monitoring van zowel de ontwikkeling van de transitie naar een energieneutraal Westfriesland als de voortgang en resultaten van dit programma belangrijk. Het kan zowel leiden tot bijsturing van activiteiten in dit uitvoeringsprogramma’s als tot een analyse van achterliggende en dieperliggende patronen die van invloed zijn op de resultaten. Beide hebben waarde en zijn noodzakelijk voor de adaptieve werkwijze van het programma. Monitoring vindt plaats door tweejaarlijks zowel het aanbod aan duurzame energie als de vraag naar energie in Westfriesland in beeld te brengen, in lijn met de analyse die voor dit uitvoeringsprogramma is gemaakt. Belangrijke bron hiervoor is de Klimaat- Energieverkenning (KEV) die het PBL ieder jaar maakt in samenwerking met andere planbureaus.
Daarnaast monitort de regio de voortgang van activiteiten per sector. Daarbij gaat het niet alleen om de mate waarin beoogde resultaten worden bereikt, maar ook om het beschrijven van welke lessen zijn geleerd op het gebied van proces en inhoud en in hoeverre en op welke wijze de opgedane kennis heeft geleid tot aanpassing van de koers van het programma.
Voortgangsrapportage Op basis van de te ontwikkelen monitor stelt de regio periodiek een voortgangsrapportage op om gemeenteraden en (regionale) partners te informeren over de voortgang en resultaten van het programma Energieneutraal Westfriesland. Daarnaast worden gemeenteraden – logischerwijs – bij specifieke activiteiten van het uitvoeringsprogramma betrokken, bijvoorbeeld bij de voorbereiding van en besluitvorming over beleidskeuzes.
48
62425 – Vertrouwelijk
9.3 Begroting Voor de organisatie en uitvoering van het uitvoeringsprogramma is voor 2022 € 302.500,- en voor 2023 € 132.500,- nodig. Hierin zijn nog niet alle bedragen ingevuld. Een aantal PM posten gaan we nog nader invullen. Enerzijds vanuit evaluaties die in 2022 volgen op Circulair Westfriesland en het Duurzaam Ondernemersloket. Anderzijds omdat we dit meenemen in een breder onderzoek naar de benodigde capaciteit voor de Klimaattaken. Tenslotte ramen we de kosten van het programma Nieuwe Energie ook PM. Hiermee kunnen we pas aan de slag wanneer we hier voldoende capaciteit en middelen voor hebben. Mocht vanuit bijvoorbeeld het Rijk of provincie extra (subsidie) middelen beschikbaar komen, dan kunnen we dit programma oppakken. Naast gemeenten leveren ook andere partijen, zoals de provincie en ondernemers, een financiële bijdrage aan specifieke activiteiten. De bijdrage vanuit andere partijen is niet opgenomen in de regiobegroting voor de periode 2022-2023, maar wel terug te vinden in de toelichting op de betreffende activiteiten (hoofdstuk 4 tot en met 8). Tabel 1 bevat de begroting. Het merendeel van het budget wordt ingezet voor het dekken van de activiteiten. De overige middelen worden aangewend voor programmamanagement en communicatie over de activiteiten.
Voor een aantal activiteiten vindt nog overleg plaats over de dekking ervan, bijvoorbeeld voor het Stimulerend Toezicht op Energiebesparing (en opwekking) als onderdeel van het Energiebesparingsakkoord. Hierover worden nog nadere afspraken gemaakt. Tabel 1: begroting 2022-2023
Gebouwde omgeving • • • • • •
Programma Nieuwe Energie Opstellen regionale visie warmtetransitie Informatievoorziening en advies duurzaam wonen Uitvoering Regionale Energiestrategie NHN Verkenning regionaal energiebedrijf Overig
2022
2023
€ 135.000
€ 125.000
PM € 40.000 € 35.000 €25.000
PM
€ 35.000
€ 35.000 € 25.000 € 35.000 €30.000
€ 7.500
€ 7.500
€ 7.500
€ 7.500
€ 160.000
PM
€ 100.000 € 60.000
PM PM
Land- en glastuinbouw
€-
€-
Communicatie
PM
PM
Programmamanagement
PM
PM
€ 302.500
€ 132.500
Mobiliteit •
Kennissessies verduurzaming logistiek
Industrie en bedrijven • •
•
•
Duurzaam ondernemersloket Uitvoering actieagenda circulair Westfriesland
Monitoring en verantwoording Administratie en organisatie
Totaal
49
62425 – Vertrouwelijk
Overzicht werkgroepen
50
62425 – Vertrouwelijk
Regionale activiteiten Hierna worden alle regionale activiteiten gericht op het verduurzamen van de gebouwde omgeving nader toegelicht. Per activiteit wordt ingegaan op de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.
Gebouwde omgeving 1
Programma Nieuwe Energie (
Trekkers: Gemeenten Omgevingsdienst NHN
• •
)
Nieuwe activiteit
Om in 2040 energieneutraal te zijn moet Westfriesland in 2030 duurzame energie opwekken (1.6 TWh) en de gebouwde omgeving duurzaam verwarmen (van het aardgas af). Dit vraagt om investeringen, ruimtelijke ingrepen en draagvlak en eigenaarschap onder inwoners en ondernemers. De regio ontwikkelt hiervoor een programmatische aanpak onder de noemer ’Programma Nieuwe Energie’. Dit programma kent drie programmalijnen: •
Warmte. Warmtewinning uit de bodem en oppervlaktewater (geothermie en aquathermie).
•
Opslag. Opslag en terugwinning van elektriciteit.
•
Bedrijventerreinen. Verduurzamen van bedrijventerreinen.
Dwars door deze programmalijnen lopen thema’s zoals kennisontwikkeling, betrokkenheid kennisinstellingen. In 2021 stelt de regio een plan van aanpak op voor het inrichten van het programma Nieuwe Energie. Planning: • 2022 - 2026
Beoogd resultaat voor 2021 is een plan aanpak voor het programma Nieuwe Energie om met publiek en private partijen te werken aan de realisatie van 1.6 TWh aan duurzame energie in 2030.
Middelen: Voor de uitvoering van deze activiteit is een verwachte investering van € 300.000,- nodig. Deze investering beogen we deels te bekostigen via een subsidie van de provincie.
2
Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen (
Trekkers: •
Gemeenten
Samenwerkingspartners: • • • •
Servicepunt Duurzame energie Duurzaam Bouwloket Provincie Omgevingsdienst NHN
, )
Nieuwe activiteit
Als aanvulling op het Duurzaam Bouwloket, dat zich richt op het informeren en vrijblijvend adviseren over verduurzaming van woningen, willen we particuliere huiseigenaren ook helpen in de stap daarna: de uitvoering van activiteiten om woningen te verduurzamen. Een eerste stap hierin is om de mogelijkheden te verkennen voor het opzetten van een platform dat ondersteunt in de realisatie van energiebesparing, duurzame opwek en duurzame warmte.
51
62425 – Vertrouwelijk
2
Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen ( Installateurs en andere uitvoeringspartijen
•
, )
Nieuwe activiteit
De verkenning bestaat uit (1) het ophalen van de behoeften die er leven onder particuliere huiseigenaren, (2) het verkennen van de mogelijkheden (zowel in capaciteit als in legitimiteit) om een regionaal platform op te zetten en (3) dit te vertalen in een plan van aanpak voor het opzetten van het platform.
Planning: • 2021-2023
Het beoogde resultaat voor 2021 is een plan van aanpak voor het platform dat de realisatie van verduurzamingsprojecten door particuliere huiseigenaren stimuleert door te ondersteunen.
Middelen: Voor de verkenning is naar schatting een eenmalige investering van € 30.000,- benodigd.
3
Verkenning regionaal energiebedrijf (
Trekkers •
Gemeenten
Samenwerkingspartners
• • •
Servicepunt Duurzame energie Duurzaam Bouwloket Provincie OD NHN
•
2022 - 2023
•
, )
Nieuwe activiteit
Bij het realiseren van duurzame energie (warmte en elektriciteit) moeten inwoners van Westfriesland mee kunnen profiteren. Dit is een voorwaarde die is opgenomen in de RES 1.0 en daarmee ook in dit uitvoeringprogramma. Een van de mogelijke instrumenten om dit te realiseren kan gevonden worden in een Westfries energiebedrijf. Of en in welke vorm dit mogelijk gemaakt kan worden moet worden verkend en onderzocht.
Het beoogd resultaat is inzicht in de haalbaarheid om een Westfries Energiebedrijf op te richten, waarna een besluit kan worden genomen over het wel of niet oprichten van een regionaal energiebedrijf.
Middelen: Voor deze verkenning is naar schatting een investering van € 40.000,benodigd.
52
62425 – Vertrouwelijk
4
Informatievoorziening & advies duurzaam wonen (
Trekkers: Duurzaam Bouwloket
•
Samenwerkingspartners: Gemeenten Provincie Omgevingsdienst NHN
• • •
)
Bestaande activiteit
Om woningeigenaren (verder) te helpen met het verduurzamen van hun woning, is het Duurzaam Bouwloket opgericht. Dit is een organisatie die in opdracht van gemeenten gratis en onafhankelijk advies aanbiedt over het energiezuinig, comfortabel en aardgasvrij maken van woningen. Dit helpt particuliere woningeigenaren door kennis te verstrekken en op die manier de drempel te verlagen en knelpunten op te lossen. Duurzaam Bouwloket voert in samenwerking met gemeenten een aantal acties uit, waaronder de campagne ‘Wij doen wat’ (informatie en advies specifiek gericht op (de stappen naar) aardgasvrij wonen) en Gluren bij de Duurzame Buren (een duurzame open huizen route). Het doel voor de komende jaren betreft het breder bekend maken van het duurzaam bouwloket door het loket actief te promoten onder particuliere woningeigenaren.
Planning: • Doorlopende activiteit
Het beoogde resultaat is een vast en bekend aanspreekpunt onder woningeigenaren dat, door middel van inzicht te geven in de middelen en mogelijkheden om te verduurzamen, helpt snellere en juiste keuzes te maken in verduurzaming.
Middelen: Voor de uitvoering van deze activiteit is een investering van € 35.000,per jaar nodig.
5
Verkenning regionaal isolatieprogramma (
Trekkers: •
Gemeenten
Samenwerkingspartners: • •
Provincie Omgevingsdienst NHN
)
Nieuwe activiteit
Om als regio energiebesparing te stimuleren verkennen we de mogelijkheden tot het inrichten van een regionaal isolatieprogramma. Denk hierbij aan het starten van collectieve acties vanuit de regio of een collectief aanbod dat op lokaal niveau (via de individuele gemeenten) wordt gedaan. Het uitvoeren van warmtescans kan daar mogelijk in meegenomen worden. Deze verkenning wordt gebruikt om (1) te onderzoeken welke activiteiten geschikt zijn voor uitvoering op regionaal niveau en (2) wat dit betekent voor en vraagt van de gemeenten. Op basis van waar behoefte aan is en wat realiseerbaar is, wordt een plan van aanpak opgesteld voor een regionaal isolatieprogramma. Pilot: warmtescans Westfriesland Parallel aan de verkenning starten we een pilot met als doel om in de gehele regio Westfriesland warmtescans aan te bieden aan particuliere huiseigenaren. Het doel hiervan is om energiegebruik inzichtelijk te maken en tevens te laten zien waar de kansen liggen voor energiebesparing. De warmtescans zijn een bestaand initiatief van Koggenland Energieneutraal (KEN)
53
62425 – Vertrouwelijk
5
Verkenning regionaal isolatieprogramma (
)
Nieuwe activiteit
en samen met de gemeente Medemblik wordt verkend hoe deze scans in andere gemeenten mogelijk kunnen worden gemaakt. Dit initiatief loopt vooruit op en kan daarom op den duur een plek krijgen in het regionale isolatieprogramma. Bij de pilot kan gebruik gemaakt worden van de ervaringen van de Zonnecoöperatie met warmtescans uitgevoerd voor hun leden. Planning: • 2021-2022
Het beoogde resultaat is een plan van aanpak voor het opzetten van een regionaal isolatieprogramma dat energiebesparing stimuleert.
Middelen: Voor deze verkenning is naar schatting een investering van € 10.000,- tot € 30.000,- nodig.
6
Slimme Westfriese LED-verlichting (
Trekkers: •
Westfriese gemeenten
)
Bestaande activiteit
De Westfriese gemeenten gebruiken zelf ook veel energie. Denk daarbij aan energiegebruik in openbare verlichting, veldverlichting in buitensport en verlichting in gemeentelijk vastgoed. Gemeenten kunnen geld besparen op deze verlichting door het toepassen van ‘slimme’ LED-verlichting. Slim betekent hier dat je de hoeveelheid licht aanpast aan de situatie. Ook het circulair toepassen van verlichting draagt bij aan minder CO2-uitstoot. De Europese Unie stelt via de Green deal subsidiegelden beschikbaar. Verlichtingsprojecten kunnen in aanmerking komen voor deze subsidie. De Westfriese gemeenten starten een project om gezamenlijk een aanvraag in te dienen voor het verduurzamen van de verlichting.
Planning: •
2021-2025
Het beoogd resultaat is vervanging van bestaande gemeentelijke verlichting (openbare verlichting, ververlichting in buitensport en verlichting in gemeentelijk vastgoed) door LED-verlichting. Dit leidt tot energiebesparing.