6-9-2021 Definitief - Uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland-DSM05661

1.

f

2.

Uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland

2021-2025

6 september 2021

1

62425 – Vertrouwelijk

Uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland

6 september 2021

62425 – Vertrouwelijk

2

Inhoudsopgave Aanleiding en ambitie

4

Leidende principes

7

2.1

We werken adaptief en bouwen het programma stapsgewijs op

7

2.2

We bouwen voort op bestaande programma’s en initiatieven en creëren samenhang

7

2.3

We focussen op vier sectoren

8

2.4

We werken samen met bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners

8

2.5

We bundelen onze krachten en willen van elkaar leren

8

De route naar een energieneutraal Westfriesland

9

3.1

Route naar een energieneutraal Westfriesland

9

3.2

Opgave per sector

10

Gebouwde omgeving

12

4.1

Opgave

12

4.2

Ambitie

14

4.3

Kansen en knelpunten

15

4.4

Activiteiten

16

4.5

Organisatie en samenwerking

20

Mobiliteit

22

5.1

Opgave

22

5.2

Ambitie

23

5.3

Kansen en knelpunten

24

5.4

Activiteiten

24

5.5

Organisatie en samenwerking

26

Industrie & bedrijven

27

6.1

Opgave

27

6.2

Ambitie

28

6.3

Kansen en knelpunten

29

6.4

Activiteiten

30

6.5

Organisatie en samenwerking

32

Land- en glastuinbouw

35

7.1

Opgave

35

7.2

Ambitie

36

7.3

Kansen en knelpunten

36

7.4

Activiteiten

40

7.5

Organisatie en samenwerking

42

Grootschalige duurzame opwek

44

8.1

Opgave

44

8.2

Ambitie

44

8.3

Activiteiten

45

8.4

Organisatie en samenwerking

45

62425 – Vertrouwelijk

3

Programmasturing en organisatie

46

9.1

Governance en organisatie

46

9.2

Monitoring en verantwoording

47

9.3

Begroting

48

Overzicht werkgroepen

49

Regionale activiteiten

50

Lokale activiteiten

71

62425 – Vertrouwelijk

4

Aanleiding en ambitie Energieneutraal Westfriesland Westfriesland heeft de ambitie om een energieneutrale regio te worden. Dat betekent dat de totale energie- en warmtebehoefte in Westfriesland afkomstig is van duurzame energiebronnen. Dit vraagt om het realiseren van grootschalige energiebesparing, het vervangen van fossiele bronnen door duurzame alternatieven en het vergroten van duurzame opwek in de regio. De mogelijkheden om te verduurzamen variëren per locatie en per type energiegebruik. Voor huizen en gebouwen gaat het onder meer om de overstap van aardgas als belangrijkste bron voor de verwarming van onze huizen en gebouwen naar bijvoorbeeld (hybride) warmtepompen en warmtenetten, bijvoorbeeld gevoed door geothermie, aquathermie of restwarmte vanuit bedrijven. Daarbij is in alle gevallen isolatie van belang, om zo veel mogelijk warmte vast te houden of in de zomer juist de warmte buiten te houden. In de glastuinbouw biedt geothermie kansen, zoals in Westfriesland al succesvol wordt toegepast in Andijk. Voor mobiliteit gaat het met name om de overstap naar zero emissie vervoer. Denk aan elektrische auto’s of, voor langere afstanden, vrachtverkeer op waterstof. Daarbij liggen er ook kansen om de energievraag vanuit mobiliteit te verminderen, bijvoorbeeld door thuiswerken te blijven faciliteren of logistieke stromen slim te bundelen.

Voor bedrijventerreinen en industrie gaat het onder meer om energie-efficiënte productie, elektrificatie van bedrijfsprocessen en het realiseren van duurzame opwek op en rondom bedrijventerreinen.

Uitvoeringsprogramma 2021-2025 De ambitie van een energieneutraal Westfriesland is, als onderdeel van het Pact van Westfriesland 7.1, in 2019 vastgesteld door de zeven Westfriese gemeenteraden1. Daarbij is afgesproken om deze ambitie samen met regionale bedrijven en maatschappelijke organisaties uit te werken in een uitvoeringsprogramma. Het voorliggende uitvoeringsprogramma richt zich op de periode 2021-2025 en bevat een eerste overzicht van activiteiten die bijdragen aan een energieneutraal Westfriesland. Het uitvoeringsprogramma beschrijft niet de volledige route naar een energieneutraal Westfriesland, maar geeft richting aan de regionale aanpak. Daarbij zijn in de afgelopen jaren al diverse zaken in gang gezet, waaronder de ontwikkeling van de Regionale Energiestrategie NoordHolland Noord, Duurzaam Ondernemend Westfriesland en de Actieagenda Circulair Westfriesland. Het uitvoeringsprogramma biedt overzicht en zorgt voor samenhang tussen lopende en nieuwe activiteiten die bijdragen aan een energieneutraal Westfriesland. De keuze voor een regionale en samenhangende aanpak creëert ruimte voor creatieve oplossingen – over grenzen heen – en maakt het tegelijkertijd eenvoudiger om samen te werken met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners aan verduurzaming van de regio: één ambitie en één eenduidig uitvoeringsprogramma om deze ambitie te realiseren.

Op basis van voortschrijdende inzichten en gezamenlijk opgedane ervaringen wordt het uitvoeringsprogramma periodiek geactualiseerd. Zo werkt de regio stapsgewijs toe naar een energieneutraal Westfriesland.

1 De gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Medemblik, Opmeer en Stede Broec onderschrijven de ambitie van een

energieneutraal Westfriesland in 2040. Koggenland wil in 2050 energieneutraal zijn.

62425 – Vertrouwelijk

5

Meerwaarde Het uitvoeringsprogramma draagt niet alleen bij een energieneutraal Westfriesland, maar geeft ook een impuls aan andere regionale, provinciale en nationale opgaven. Met het uitvoeringsprogramma levert de regio haar bijdrage aan het realiseren van de nationale doelen in het Klimaatakkoord: een CO2-reductie van 49% in 2030 en een CO2-uitstoot van nagenoeg 0 in 2050. Daarbij bieden investeringen in duurzame opwek en energiebesparing kansen voor het regionale bedrijfsleven, waaronder de installatiebranche en de bouw, en de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen. Het verduurzamen van de energievoorziening leidt tot minder uitstoot van schadelijke stoffen en draagt daarmee bij aan een verbetering van de luchtkwaliteit en een gezonder Westfriesland.

Figuur 1: meerwaarde uitvoeringsprogramma

Totstandkoming uitvoeringsprogramma Het uitvoeringsprogramma is opgesteld in samenwerking met vertegenwoordigers vanuit vier sectoren die samen het totale energiegebruik in Westfriesland vormen: •

Gebouwde omgeving (woningen, scholen, ziekenhuizen).

•

Mobiliteit (personenverkeer, vrachtverkeer en logistiek).

•

Land- en glastuinbouw (akkerbouw, veehouderijen, zaadveredeling en broeierijen).

•

Industrie en bedrijven (kantoren, productie van grondstoffen en materialen).

Door samen te werken kunnen we van elkaar leren – over sectoren heen –, uitvoeringskracht organiseren en slimme oplossingen realiseren. Hiertoe is per sector een werkgroep (bestaand of nieuw) bijeengebracht met verschillende belanghebbenden vanuit de regio. Mede aan de hand van digitale werksessies met deze werkgroepen zijn per sector kansen en knelpunten geïnventariseerd en activiteiten benoemd voor de komende vijf jaar. De werkgroepen spelen ook een rol in (het begeleiden van) de uitvoering en het actualiseren van het uitvoeringsprogramma. Bijlage 1 bevat een overzicht van de werkgroepen.

Uitvoeringsprogramma in één oogopslag In navolgend overzicht zijn alle activiteiten te vinden die de regio en partners in de komende jaren met dit uitvoeringsprogramma gaan uitvoeren. In de kern gaat het om vier soorten activiteiten: (1) het realiseren van duurzame opwek, (2) de overstap naar duurzame warmte en (3) energiebesparing. Daarnaast speelt kennisontwikkeling en -deling een belangrijke rol in de regionale aanpak. Alle activiteiten in dit uitvoeringsprogramma vallen binnen deze vier categorieën. De doelen en activiteiten per sector worden nader toegelicht in de bijbehorende hoofdstukken.

62425 – Vertrouwelijk

6

Figuur 2: het uitvoeringsprogramma in één oogopslag

Leeswijzer In hoofdstuk 2 gaan we in de op de leidende principes van de regio Westfriesland voor de inrichting en uitvoering van het uitvoeringsprogramma. Hoofdstuk 3 bevat een analyse van het startpunt (waar staan we nu?) en de route naar een energieneutraal Westfriesland (wat is nodig om deze ambitie te realiseren?). In de hoofdstukken 4 tot en met 7 beschrijven wij per sector de mogelijkheden om energieneutraal te worden, de doelen voor de komende vijf jaar en eerste activiteiten om deze doelen te realiseren. Hoofdstuk 8 bevat alle regionale activiteiten die zich richten op het realiseren van grootschalige duurzame opwek in de regio. Tot slot gaan we in hoofdstuk 9 in op de benodigde organisatie en samenwerking.

62425 – Vertrouwelijk

Leidende principes Het uitvoeringsprogramma beschrijft hoe de regio in de periode 2021-2025 werkt aan de transitie naar een energieneutraal Westfriesland. Daarbij bevat het programma zowel nieuwe activiteiten als activiteiten die voortbouwen op bestaand lokaal of regionaal beleid. Voor de inrichting, uitvoering en actualisatie van het programma heeft de regio vijf leidende principes geformuleerd. Deze leidende principes geven richting aan de Westfriese aanpak:

We werken adaptief en bouwen het programma stapsgewijs op We bouwen voort op bestaande programma’s en creëren samenhang We focussen op vier sectoren We werken samen met bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners We bundelen krachten en willen van elkaar leren

2.1 We werken adaptief en bouwen het programma stapsgewijs op Het programma richt zich op de periode 2021-2025 en is opgesteld met de kennis en mogelijkheden van nu. Het wordt uitgevoerd in een snel veranderende omgeving met een veelheid aan partijen die ieder hun eigen bijdrage leveren. Zo geldt dat diverse kaders nog in ontwikkeling zijn, waaronder wet- en regelgeving vanuit het Rijk en Europees klimaatbeleid. Daarom wordt binnen het programma de invulling en planning van concrete activiteiten jaarlijks geëvalueerd en waar nodig bijgesteld. Dat maakt het programma adaptief en flexibel. Het doet recht aan de dynamiek en geeft ruimte voor samenwerking met en inbreng van partners. Als regio starten we op korte termijn activiteiten om de transitie naar een energieneutraal Westfriesland te versnellen, terwijl we tegelijkertijd inspelen op veranderende omstandigheden en gebruik maken van voortschrijdende inzichten, nieuwe kansen en innovaties. Zo bouwen we programma stapsgewijs op.

2.2 We bouwen voort op bestaande programma’s en initiatieven en creëren samenhang Het uitvoeringsprogramma geeft uitvoering aan de regionale ambitie in het Pact van Westfriesland 7.1. Er zijn diverse bestaande programma’s en initiatieven die bijdragen aan deze ambitie. Hierbij gaat het niet alleen om (boven)regionale programma’s en trajecten, zoals de Regionale Energiestrategie Noord-Holland Noord (RES NHN), de Actieagenda Circulair Westfriesland, het Regionaal energiebesparingsprogramma Woningen en het Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) maar ook om lokale activiteiten, zoals het opstellen van de gemeentelijke transitievisies warmte en energiebesparingsprojecten. Het uitvoeringsprogramma bouwt hierop voort, geeft overzicht en creëert samenhang. Daarom bevat het programma niet alleen regionale activiteiten, maar zijn ook overzichten van lokale activiteiten opgenomen.

7

62425 – Vertrouwelijk

8

2.3 We focussen op vier sectoren Het uitvoeringsprogramma richt zich op vier sectoren die samen het Westfriese energiegebruik bepalen: •

Gebouwde omgeving (woningen, scholen, ziekenhuizen).

•

Mobiliteit (personenverkeer, vrachtverkeer en logistiek).

•

Land- en glastuinbouw (akkerbouw, veehouderijen, zaadveredeling en broeierijen).

•

Industrie en bedrijven (kantoren, productie van grondstoffen en materialen).

De mogelijkheden om te verduurzamen, (beleids)kaders en samenwerkingspartners verschillen per sector. Daarom kent het uitvoeringsprogramma voor iedere sector een eigen aanpak.

2.4 We werken samen met bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners Uiteindelijk kan de transitie naar een energieneutraal Westfriesland alleen slagen wanneer alle betrokken partijen actief samenwerken. Westfriesland vraagt ondernemers, inwoners en maatschappelijke partijen niet alleen mee te denken over het uitvoeringsprogramma, maar vooral ook om mee te werken. Om de samenwerking vorm te geven zijn werkgroepen ingericht. De werkgroepen vormen het startpunt voor het bouwen aan (nieuwe) netwerken en collectieven om samen uitvoering te geven aan de ambitie van een energieneutraal Westfriesland. Hierbij maakt de regio gebruik van de kracht en expertise van regionale organisaties (zoals de WBG en LTO) om hun achterban te activeren en te ondersteunen om verduurzamingsmaatregelen te nemen.

2.5 We bundelen onze krachten en willen van elkaar leren Met het uitvoeringsprogramma bundelen de Westfriese gemeenten hun krachten om te werken aan een energieneutraal Westfriesland. Gemeenten werken samen om de uitvoering slimmer te organiseren en om van elkaar te kunnen leren. Dat doen zij – logischerwijs – ook vanuit hun lokale taken, rollen en verantwoordelijkheden. Dit uitvoeringsprogramma gaat over de regionale aanpak: de activiteiten die gemeenten al dan niet in samenwerking met andere partijen uitvoeren. De rol van de regio varieert per sector, maar bestaat op hoofdlijnen uit het sturen op voortgang van activiteiten, het oplossen van knelpunten en het stimuleren van initiatief en samenwerking. Daarbij treden de gemeenten samen op als gesprekspartner voor (boven)regionaal opererende ondernemers en maatschappelijke organisaties.

62425 – Vertrouwelijk

9

De route naar een energieneutraal Westfriesland Dit uitvoeringsprogramma richt zich op de transitie naar een energieneutraal Westfriesland en is adaptief van aard. Belangrijk onderdeel van een adaptieve werkwijze is het continu aanpassen van eigen handelen op basis van opgedane ervaringen, veranderende omstandigheden en nieuwe inzichten en ontwikkelingen. Dat vereist een zorgvuldige analyse van waar de regio staat in de energietransitie, het monitoren van de voortgang, resultaten en ontwikkelingen en aandacht voor leren en evalueren. Dit hoofdstuk bevat daarom een analyse van wat nodig is om energieneutraal te worden en een beknopte weergave van de opgave per sector. In de hoofdstukken 4 tot en met 7 wordt hier dieper op ingegaan.

3.1 Route naar een energieneutraal Westfriesland Om de route naar een energieneutraal Westfriesland nader in beeld te brengen, is een analyse gemaakt van de huidige en toekomstige energievraag in Westfriesland en van het huidige en het benodigde toekomstige aanbod aan duurzame energie. De vraag naar energie is een optelsom van het regionale energiegebruik vanuit mobiliteit, landbouw, huishoudens, gebouwen en industrie. Onder het regionale aanbod aan duurzame energie worden hernieuwbare elektriciteit, duurzame warmte en biobrandstoffen verstaan. Voor het maken van de analyse is gebruik gemaakt van het Energietransitiemodel. Figuur 3 vat de uitkomsten van de analyse samen en geeft inzicht in de route naar een energieneutraal Westfriesland. De analyse richt zich op het jaar 2040. Startpunt is het jaar 2019, omdat de meest actuele cijfers betrekking hebben op dit jaar. Vervolgens worden aan de hand van een scenarioanalyse de benodigde energiebesparing en groei van het aanbod van duurzame energie voor respectievelijk het jaar 2030 en 2040 weergegeven.

Figuur 3: route naar een energieneutraal Westfriesland

62425 – Vertrouwelijk

10

Energievraag In 2019 bedroeg de totale energievraag in Westfriesland 4,4 TWh. Huishoudens, mobiliteit en landbouw waren de grootste energiegebruikers. De verwachting is dat in 2030 en 2040 respectievelijk 14% en 30% energie kan worden bespaard ten opzichte van 2019. Hierbij geldt dat er voor huishoudens, gebouwen en industrie een relatief grote energiebesparing wordt verwacht, terwijl voor mobiliteit geldt dat er eerder sprake is van een verschuiving van energiebronnen (van diesel en benzine naar elektriciteit en waterstof). Wel is hier sprake van efficiencywinst: elektrisch voertuigen zijn relatief energiezuinig. De totale energievraag bedraagt naar verwachting 3,8 TWh in 2030. In 2040 wordt de energievraag geraamd op 3,1 TWh.

Energieaanbod In 2019 kende Westfriesland een duurzaam energieaanbod van 0,2 TWh (oftewel 0,6 PJ). Dit bestaat uit duurzame opwek (zoals windmolens en zonneparken), duurzame brandstoffen (bijvoorbeeld biogassen en duurzame warmtebronnen zoals geothermie). Om in 2040 energieneutraal te zijn, is in totaal circa 3,1 TWh aan duurzame energie nodig. Dat betekent een toename van 2,9 TWh. De analyse gaat uit van een toename van het aanbod aan duurzame energie naar 1,1 TWh in 2030. In lijn met het Westfriese doel in de RES NHN is 0,7 TWh2 hiervan afkomstig uit wind en zon. Het resterende deel (0,4 TWh) kan dan bestaan uit duurzame brandstoffen en duurzame warmtebronnen, zoals geothermie en aquathermie. Met name de inzet van geothermie lijkt kansrijk, vanwege het relatief grote potentieel van geothermie in de regio en de warmtevraag van de land- en tuinbouw. Hoe meer duurzame warmte in de regio wordt aangewend, hoe kleiner de opgave om duurzame energie op te wekken. Om energieneutraal te zijn in 2040 moeten beide sporen bij elkaar komen: de totale energievraag is dan even groot als het totale aanbod aan duurzame energie. Dat betekent dat er nog een forse opgave resteert in de periode 2030-2040.

3.2 Opgave per sector Kenmerken Westfriesland heeft een oppervlakte van ongeveer 640 km2 en telt ongeveer 210.000 inwoners. Westfriesland is een regio met relatief veel landelijk gebied en een groot aantal historische kernen. Dat biedt enerzijds ruimte voor de inpassing van duurzame opwek, maar beperkt tegelijkertijd de mogelijkheden voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Daarnaast heeft Westfriesland een relatief grote landbouwsector met onder meer bollenteelt, glastuinbouw en zaadveredelingsbedrijven. Westfriesland kent verschillende bedrijventerreinen met veel logistieke bedrijven en de bijbehorende energievraag voor transport. De regio heeft bedrijven op het gebied van voedingsmiddelen, bouw en textielindustrie, maar vergeleken met andere regio’s is de industriesector relatief klein. Er bevindt zich geen zware industrie in Westfriesland, met bijbehorende energievraag en complexiteit om deze te verduurzamen.

Energiegebruik en opgave per sector Figuur 4 geeft inzicht in hoeveel energie iedere sector in Westfriesland gebruikt. Het figuur laat zien dat ongeveer de helft van de energie wordt gebruikt in de gebouwde omgeving (woningen & utiliteit). Daarnaast gebruiken de sectoren landbouw en mobiliteit ongeveer evenveel energie en is maar een relatief beperkt deel van het energiegebruik in Westfriesland afkomstig uit de industrie. De verduurzamingsopgave verschilt voor de vier sectoren die we onderscheiden: gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie en bedrijven en land- en glastuinbouw:

2

RES Noord-Holland Noord (2021). Met elkaar naar een schone en duurzame regio.

62425 – Vertrouwelijk

11

Een grote opgave in de gebouwde omgeving is het op korte termijn isoleren van de woningvoorraad. Op de lange termijn speelt hier het vraagstuk in welke wijk voor welke warmtestrategie gekozen moet worden. Hiervoor stellen de gemeenten transitievisies warmte op, waarin er per buurt wordt gekeken welke verduurzamingsstrategie de laagste kosten oplevert. In de transitievisies warmte wordt ook een volgorde van aanpak aangegeven. In de mobiliteitssector ligt er een grote opgave in het verduurzamen van het personen-en vrachtvervoer. Voor beide vormen van vervoer ligt – uiteindelijk – elektrificatie voor de hand. Dat vraagt om de ontwikkeling van de benodigde laadinfrastructuur en mogelijk ook om netverzwaring in buurten. De overgang naar elektrisch vervoer gaat immers gepaard met een toenemende elektriciteitsvraag. Voor industrie en bedrijven spelen twee belangrijke zaken: het verduurzamen van industriële processen en het verduurzamen van bedrijfsterreinen. De opgave in het verduurzamen van bedrijfsterreinen toont gelijkenis met de opgave in de gebouwde omgeving: er moet veel geïsoleerd worden en uiteindelijk moeten deze bedrijven van het aardgas af. Voor de industriële processen is het complexer. In sommige gevallen is een fossielproces namelijk niet een-op-een te vervangen door een duurzaam proces.

Hier moet veel onderzoek gedaan worden naar hoe de verschillende branches kunnen verduurzamen. De grootste opgave in de land- en glastuinbouwsector ligt in de glastuinbouw. De glastuinbouw is momenteel nog in grote mate afhankelijk van aardgas en warmtekrachtkoppelingsinstallaties (WKK) om kassen te verwarmen. De overstap naar geothermie kan een duurzame oplossing bieden. Daarbij zou restwarmte vanuit de glastuinbouw kunnen worden ingezet voor bedrijfsprocessen en verwarming van de gebouwde omgeving.

Figuur 4: energiegebruik in Westfriesland per sector (TWh) Bron: CE Delft (2019). systeemstudie energie-infrastructuur NoordHolland 2020-2050

62425 – Vertrouwelijk

12

Gebouwde omgeving Dit hoofdstuk beschrijft allereerst de opgave en ambitie op het gebied van de gebouwde omgeving. Vervolgens benoemen we bestaande en nieuwe activiteiten die de regio Westfriesland onderneemt om in de periode 20212025 de gebouwde omgeving te verduurzamen.

4.1 Opgave De gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor ongeveer de helft van het Westfriese energiegebruik. Hierbij gaat het met name om het gebruik van aardgas voor het verwarmen van woningen en gebouwen(circa 75%). Figuur 5 laat de verdeling van het gasgebruik over de regio zien. Circa 25% van het energiegebruik in de gebouwde omgeving bestaat uit elektriciteit, onder meer voor huishoudelijke apparaten, verlichting en airconditioning. Op hoofdlijnen zijn er twee categorieën energiegebruikers in de gebouwde omgeving: •

Huishoudens: huurwoningen (sociaal en particulier) en koopwoningen.

•

Utiliteit: alle gebouwen die geen woonfunctie hebben (denk aan scholen, ziekenhuizen en gemeentelijk vastgoed)3

Figuur 5: gasverbruik gebouwde omgeving (huishoudens en een deel van de utiliteit) verdeeld over de gemeenten

Huishoudens Huishoudens gebruiken – zoals hiervoor beschreven – met name energie voor de verwarming van woningen. Westfriesland kent circa 90.000 woningen. De energievraag uit deze woningen is 1,6 TWh, wat neerkomt op 30% van de totale energievraag in de regio. De verduurzamingsopgave in deze sector is dan ook aanzienlijk.

Onder utiliteit verstaan we ook kantoorgebouwen. Echter, de verduurzaming van kantoorgebouwen wordt in dit uitvoeringsprogramma meegenomen onder de opgave voor ondernemers zoals beschreven in hoofdstuk 6. Industrie en bedrijven. 3

62425 – Vertrouwelijk

13

Ongeveer een derde van de woningvoorraad bestaat uit huurwoningen, waarvan een groot deel sociale huurwoningen betreft (25% van de totale woningvoorraad). Voor sociale huurwoningen zijn er andere uitdagingen om te verduurzamen dan voor particuliere huur- en koopwoningen. Dat vraagt ook om een andere aanpak. Denk aan aanpassingen in wet- en regelgeving en het organiseren van instemming voor renovaties. Nationaal is het de verhuurdersheffing die investeringen in verduurzamen van sociale woningbouw bemoeilijkt. In de komende dertig jaar worden er naar verwachting nog zo’n 11.000 nieuwe woningen bijgebouwd. De nieuwe woningen worden volgens de huidige normen gebouwd, wat inhoudt dat deze van het gas af en bijna energieneutraal zijn. Met betrekking tot de opgave voor huishoudens ligt de nadruk dus hoofdzakelijk op de bestaande bouw.

Utiliteitsbouw In de utiliteitsbouw is de energievraag in de regio Westfriesland 0,6 TWh, wat neerkomt op ongeveer 14% van de totale energievraag in de regio. De utiliteitsbouw bestaat uit een diverse groep energiegebruikers, maar deze lopen veelal tegen dezelfde uitdagingen aan, zoals beperkte ruimte of mogelijkheden voor duurzame opwek, een gebrek aan informatie over passende oplossingen en lange terugverdientijden, waardoor het moeilijk is een sluitende businesscase op te stellen.

Verduurzamingopgave en -mogelijkheden De verduurzamingsopgave voor zowel huishoudens als utiliteit bestaat uit drie onderdelen: •

Het besparen van energie door bijvoorbeeld te isoleren.

•

Het duurzaam opwekken van elektriciteit.

•

Het verduurzamen van warmte.

De opgave voor de gebouwde omgeving ligt in eerste instantie in energiebesparing door het uitvoeren van noregret-maatregelen, zoals het isoleren van een woning of gebouw naar energielabel B. Het isoleren van een woning verlaagt de energievraag en daarmee ook de kosten voor de verbruiker. Daarnaast zorgt goede isolatie voor meer wooncomfort. Ondanks het terugbrengen van de energievraag blijft er een grote hoeveelheid energie nodig in de regio. Daarom is het belangrijk om ervoor te zorgen dat deze energie op een duurzame manier opgewekt wordt. In de gebouwde omgeving speelt de kleinschalige opwek van zonne-energie hierin een grote rol, zoals door de aanleg van zonnepanelen op woningen. Tot slot is vooral het verduurzamen van warmte, om uiteindelijk van het aardgas af te kunnen, een grote uitdaging in de gebouwde omgeving. Het koken op aardgas kan relatief eenvoudig vervangen worden door koken op elektriciteit, maar de verduurzaming van de warmtevraag ligt meer complex. Hiervoor zijn er verschillende verduurzamingsstrategieën, grofweg: (1) elektrificatie, (2) warmtenetten (op lage, middelhoge of hoge temperatuur), (3) duurzaam gas (waterstof of groen gas) en (4) een hybride variant. Bij iedere strategie hoort ook vaak een isolatieniveau. Volledig elektrificeren kan namelijk alleen wanneer een woning goed geïsoleerd is.

Daar staat tegenover dat het niet nodig is een woning tot label A te isoleren wanneer warmte op hoge temperatuur wordt aangeleverd. Transitievisie Warmte Iedere gemeente stelt uiterlijk eind 2021 een Transitievisie Warmte (TVW) vast waarin een tijdpad wordt beschreven voor de aanpak richting aardgasvrij. Hierbij wordt per wijk gekeken via welke strategie de warmte verduurzaamd kan worden. In de TVW wordt verder een voorzet gedaan voor de volgorde van verduurzaming van de wijken. Dit wordt nader uitgewerkt in wijkuitvoeringsplannen.

62425 – Vertrouwelijk

14

4.2 Ambitie Ambitie Verduurzaming van de gebouwde omgeving is complex, maar noodzakelijk voor de transitie naar een energieneutraal Westfriesland. Hiertoe wil de regio voortborduren op bestaande lokale en regionale duurzame energie-initiatieven, waarbij de nadruk ligt op het faciliteren en stimuleren van particuliere huiseigenaren om te verduurzamen. Om uiteindelijk de overstap te maken naar duurzame warmtebronnen richt de regio zich eerst op energiebesparing. Dit vraagt om nauwe samenwerking tussen de zeven Westfriese gemeenten, bedrijven (waaronder netbeheerders en installatiebedrijven), maatschappelijke partners en inwoners

Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Het uitvoeringsprogramma richt zich voor de gebouwde omgeving in de periode 2021-2025 op: •

het stimuleren van energiebesparing en het verminderen van de energievraag, met name bij particuliere huiseigenaren

•

het organiseren van kennisontwikkeling en het vergroten van inzicht in de middelen en mogelijkheden om een gebouw (woning of utiliteit) te verduurzamen

•

het verminderen van knelpunten op het gebied van verduurzaming in de gebouwde omgeving

•

het vergroten van de effectiviteit van besparingstrajecten.

Naast deze doelen voor het uitvoeringsprogramma hebben de zeven Westfriese gemeenten ook nog lokale doelstellingen, waaronder in hun transitievisies warmte en wijkuitvoeringsplannen. Inspirerend voorbeeld: Koggenland Energieneutraal - burgerinitiatief ‘voor en door Koggenlanders’ Koggenland kent diverse voorbeelden van duurzame opwek. Het meest zichtbaar zijn de windmolens langs de Jaagweg, Oudendijk en Obdam. Ook liggen steeds meer daken vol met zonnepanelen. Behalve deze zichtbare voorbeelden zijn er ook veel onzichtbare duurzame initiatieven. Zo worden zorgcentra verwarmd met aardwarmte, wordt er warmte gewonnen uit het wegdek en is er al veel ervaring met warmtepompen. Een aansprekend initiatief is de gratis warmtescan van Koggenland Energie Neutraal. Bewoners worden op een laagdrempelige manier geholpen om warmtelekken te vinden en gericht actie te kunnen ondernemen. Zo wordt energie bespaard door bestaande woningen energiezuinig te maken en krijgen mensen inzicht in het verduurzamen van hun eigen energiegebruik.

62425 – Vertrouwelijk

15

4.3 Kansen en knelpunten We zien diverse kansen om de gebouwde omgeving in Westfriesland te verduurzamen, waaronder het gebruik van geothermie als alternatieve warmteoplossing voor aardgas. Tegelijkertijd zijn er factoren die de verduurzaming bemoeilijken of kunnen vertragen. In gesprekken met maatschappelijke en professionele partners zijn de navolgende kansen en knelpunten benoemd.

Energiebesparing De grootste kansen voor energiebesparing liggen in het goed isoleren van de gebouwde omgeving. Als de regio Westfriesland een gemiddelde isolatiegraad van B kan bereiken, wordt er in heel Westfriesland 20% minder warmte gevraagd. Daarbij is isoleren niet alleen vaak een randvoorwaarde om over te kunnen stappen op duurzame warmte, maar leidt het ook tot meer wooncomfort en een lagere energierekening voor de particuliere huiseigenaar. Het isoleren tot label B wordt dan ook gezien als ‘no regret’, zeker indien de verduurzaming collectief, en daarmee met lagere kosten, wordt georganiseerd. Wel zijn de aanpassingen per type woning verschillend, wat passend advies belangrijk maakt. Een kans om de conversie in handelen van de woningeigenaren te vergroten, is dan ook ondersteuning door uitvoerings- en ontzorgingstrajecten. Knelpunt bij energiebesparing in de gebouwde omgeving is de bewustwording onder inwoners, die zich nog niet altijd bewust zijn van de mogelijkheden en voordelen van een goed geïsoleerd huis. Daarnaast vraagt het overstappen naar duurzame warmte in sommige gevallen een hogere isolatiegraad dan label B die een (veel) hogere investering vraagt.

Duurzame opwek Tijdens de gesprekken met verschillende partijen die zich bezig houden met verduurzaming van de gebouwde omgeving bleek dat er veel kansen voor zonne-energie worden gezien in de gebouwde omgeving. Hierbij wordt gedacht aan kleinschalig zon-op-dak (bijvoorbeeld op woningen), maar ook grootschalig op daken van utiliteitsgebouwen. Ook hierbij geldt dat het collectief organiseren leidt tot lagere kosten. Bij beschikbaarheid van geschikte daken ligt er dan ook een kans voor collectieve projecten, zoals de postcoderoosprojecten die de Zonnecoöperatie West-Friesland momenteel realiseert. Een knelpunt hierbij is de capaciteit van het elektriciteitsnet, dat door de uitrol van zonne-energieprojecten kan leiden tot overbelasting van het net. Een betere balans op het net vraagt om een diversiteit van bronnen voor duurzame opwek, mede omdat de directe beschikbaarheid van duurzame energie (wind of zon) deels afhankelijk is van omstandigheden (zoals het weer of het tijdstip op een dag). Daarom is – op langere termijn – mogelijk ook ruimte voor energieopslag nodig. Ook de ontwikkeling van smart-grids biedt kansen om de vraag naar energie en aanbod van duurzame energie beter op elkaar te laten aansluiten, bijvoorbeeld door de accu’s van elektrische voertuigen in te zetten om pieken in de energievraag op te vangen.

Duurzame warmte Op het gebied van duurzame warmte zijn er in de regio Westfriesland kansen voor geothermie en aquathermie als duurzame warmtebron. In bepaalde sectoren wordt deze warmtebron al ingezet (zie ook het hoofdstuk Land- en glastuinbouw). Verder zijn er kansen voor het aanleggen van een warmtenet in Hoorn, Medemblik en Enkhuizen, vanwege de hogere dichtheid van de gebouwde omgeving. Een warmtenet kan tot verduurzaming leiden als de warmtebron duurzaam is, waar aansluiting op een fossiele bron tot een lock-in kan leiden (dat wil zeggen: een sterke afhankelijkheid van de fossiele bron waardoor overstappen naar een ander systeem bemoeilijkt wordt) en er zo voor kan zorgen dat verduurzaming uiteindelijk niet van de grond komt. In de meer landelijke gebieden neemt de vraag naar elektriciteit naar verwachting (sterk) toe, omdat voor duurzame verwarming (en koeling) van woningen en utiliteitsbouw steeds meer gebruik zal worden gemaakt van (hybride) warmtepompen. Een knelpunt is dat dit kan leiden tot meer congestie op het laagspanningsnet.

16

62425 – Vertrouwelijk

Inspirerend voorbeeld: Zonnecoöperatie Westfriesland – Zonnepanelen voor iedereen! Niet elke bewoner kan zonne-energie opwekken op eigen dak. Dit kan komen door de ligging van het dak, maar ook door lokale voorschriften of beperkingen van de verhuurder. Daarnaast hebben bewoners van appartementen en flats geen eigen dak. De zonnecoöperatie Westfriesland stelt bewoners in de gelegenheid om toch hun eigen duurzame energie op te wekken. Leden van de coöperatie kunnen investeren in zonnepanelen op geschikte daken van anderen, bijvoorbeeld op garages of bedrijfspanden. Zo kunnen ze toch genieten van de voordelen van duurzame energie, bijvoorbeeld het verrekenen van de opgewekte stroom met hun energierekening. De zonnecoöperatie heeft al verschillende projecten gestart in de gemeenten Stede Broec, Enkhuizen, Drechterland, Medemblik en Hoorn, en is altijd op zoek naar extra daken!

4.4 Activiteiten Gemeenten hebben een regierol in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Daarom is de gemeentelijke inzet om de gebouwde omgeving te verduurzaming ook groter dan bij andere sectoren. Gemeenten voeren zowel lokaal als regionaal activiteiten uit. Op lokale schaal gaat het onder meer om de ontwikkeling van transitievisies warmte, het opstellen en uitvoeren van wijkuitvoeringsplannen en het stimuleren van verduurzamingsprojecten. Regionaal zijn er afspraken gemaakt in het kader van de RES Noord-Holland Noord en hebben gemeenten samen de Regeling Reductie Energieverbruik uitgevoerd. Daarnaast vinden er in samenwerking met het Duurzaam Bouwloket acties voor particuliere wooneigenaren plaats. Voorbeelden zijn de Campagne ‘Wijdoenwat’ (over de stappen naar aardgasvrij wonen) en Gluren bij de Duurzame Buren (jaarlijkse duurzame open huizen route). In de komende periode verkent Westfriesland de mogelijkheden om meer regionale activiteiten uit te voeren, in samenwerking met zowel gebruikers van energie als bewonersinitiatieven en bedrijven die bijdragen aan het realiseren van duurzame opwek en energiebesparing. Zo wil Westfriesland krachten bundelen, onderling leren en de slagkracht vergroten. Hierna wordt nader ingegaan op regionale en lokale activiteiten om de gebouwde omgeving te verduurzamen.

Regionale activiteiten Om de gebouwde omgeving te verduurzamen voert de regio Westfriesland tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Het gaat hierbij deels om onderzoeken en verkenningen, op basis waarvan keuzes worden gemaakt over vervolgstappen. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 3 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.

Categorie

Activiteit

Trekker

Planning

Resultaat

Algemeen

Programma Nieuwe Energie

Westfriese gemeenten

2022-2026

Een opgesteld programma Nieuwe Energie.

Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen

Westfriese gemeenten

2021-2023

Plan van aanpak voor het opzetten van een platform om huishoudens te ondersteunen bij verduurzaming.

Verkenning regionaal energiebedrijf

Westfriese gemeenten

2022-2023

Besluitvorming tot het wel of niet oprichten van een Westfries energiebedrijf

17

62425 – Vertrouwelijk

Energiebesparing

Duurzame warmte

Kennis

Informatievoorziening & advies duurzaam wonen

Duurzaam Bouwloket

Doorlopend

Het delen van informatie en geven van advies aan particulieren huiseigenaren.

Verkenning regionaal isolatieprogramma

Westfriese gemeenten

2021-2022

Plan van aanpak voor het opzetten van een regionaal isolatieprogramma

Slimme Westfriese LEDverlichting

Westfriese gemeenten

2021-2025

De verduurzaming van de openbare verlichting, veldverlichting en verlichting in gemeentelijk vastgoed in de Westfriese gemeenten.

Opstellen van regionale visie warmtetransitie

Westfriese gemeenten

2022

Keuze in verdeling van de warmtebronnen en de inzet van de netwerkinfrastructuur en warmtenet(ten)

Routekaart voor aardgasvrije scholen

SOHH

2021

Het creëren van toekomstbeelden voor volledig duurzame schoolgebouwen met behulp van routekaarten.

Kennisuitwisseling warmtetransitie

Westfriese gemeenten

2021-2023

Richting geven aan de weg naar een functionerend warmtenet

De klantreis naar energieneutraal

Westfriese gemeenten

2021-2022

Het inzichtelijk maken van de klantreis van particuliere huiseigenaren: per type persoon de stappen die iemand doorloopt om uiteindelijk energieneutraal te wonen.

Programma Nieuwe Energie ( ) Om in 2040 energieneutraal te zijn moet Westfriesland in 2030 duurzame energie opwekken (1.6 TWh) en de gebouwde omgeving duurzaam verwarmen (van het aardgas af). Dit vraagt om investeringen, ruimtelijke ingrepen en draagvlak en eigenaarschap onder inwoners en ondernemers. De regio ontwikkelt hiervoor een programmatische aanpak onder de noemer ’Programma Nieuwe Energie’.

Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen ( , ) Als aanvulling op het Duurzaam Bouwloket, dat zich richt op het informeren en vrijblijvend adviseren over verduurzaming van woningen, willen we particuliere huiseigenaren ook helpen in de stap daarna: de uitvoering van activiteiten om woningen te verduurzamen. Als eerste stap verkennen we mogelijkheden voor het inrichten van een platform dat ondersteunt in de realisatie van energiebesparing, duurzame opwek en duurzame warmte. Daarbij helpt het platform ook om knelpunten in de praktijk te signaleren, zoals belemmerende wet- en regelgeving. Inzicht hierin kan worden gebruikt om lokale regelgeving aan te passen of gewenste aanpassingen te agenderen in overleg met de provincie of het Rijk.

Verkenning regionaal energiebedrijf ( , ) Bij het realiseren van duurzame energie (warmte en elektriciteit) moeten inwoners van Westfriesland mee kunnen profiteren. Dit is een voorwaarde die is opgenomen in de RES 1.0 en daarmee ook in dit uitvoeringprogramma. Een van de mogelijke instrumenten om dit te realiseren is het oprichten van een Westfries energiebedrijf. We gaan nader onderzoeken of en in welke vorm dit kan.

62425 – Vertrouwelijk

18

Informatievoorziening & advies duurzaam wonen ( ) Om woningeigenaren (verder) te helpen met het verduurzamen van hun woning, is het Duurzaam Bouwloket opgericht. Dit is een organisatie die in opdracht van gemeenten gratis en onafhankelijk advies aanbiedt over het energiezuinig, comfortabel en aardgasvrij maken van woningen. Duurzaam Bouwloket voert in samenwerking met gemeenten een aantal acties uit, waaronder de campagne ‘Wij doen wat’ (informatie en advies specifiek gericht op (de stappen naar) aardgasvrij wonen) en Gluren bij de Duurzame Buren (een duurzame open huizen route).

Verkenning regionaal isolatieprogramma ( ) Om als regio energiebesparing te stimuleren verkennen we de mogelijkheden voor een regionaal isolatieprogramma. Dit kan bijvoorbeeld met collectieve acties vanuit de regio, of een collectief aanbod dat lokaal niveau (via de individuele gemeenten) wordt gedaan. Een mogelijke actie is het uitvoeren van warmtescans.

Slimme Westfriese LED-verlichting ( ) Als Westfriese gemeenten gebruiken we ook zelf energie, bijvoorbeeld voor (openbare) verlichting. We kunnen energie én geld besparen op deze verlichting door het toepassen van ‘slimme’ LED-verlichting. De Europese Unie stelt via de Green deal subsidiegelden beschikbaar. Verlichtingsprojecten komen in aanmerking voor deze subsidie. De Westfriese gemeenten starten daarom een project om gezamenlijk een aanvraag in te dienen voor het verduurzamen van de verlichting.

Opstellen van regionale visie warmtetransitie ( ) Iedere gemeente moet een omgevingsvisie opstellen: een visie op de bescherming en ontwikkeling van de leefomgeving. De Regionale Energiestrategie en de gemeentelijke Transitievisie Warmte hebben hier invloed op. Zo heeft roept de warmtetransitie vragen op over vele (bestuurlijke) en regionale keuzes zoals de woningbouwopgave, netwerkinfrastructuur, inzet van de bodem en bestaande bronnen. Antwoorden hierop moeten gevonden worden in de op te stellen regionale warmtevisie voor Westfriesland.

Routekaart voor aardgasvrije scholen ( ) Het verduurzamen van grote utiliteitsbouw, zoals scholen en ziekenhuizen, is een uitdaging op zichzelf. Overstap op duurzame warmtebronnen biedt perspectief, maar het is niet eenvoudig om te beginnen en keuzes te maken. Een routekaart kan hierbij uitkomst bieden en is al eerder effectief ingezet als verduurzamingsinstrument in de regio. De Stichting Onderwijshuisvesting Hoorn geldt als casus om te onderzoeken hoe duurzame warmte in schoolgebouwen kan worden toegepast.

Kennisuitwisseling warmtetransitie ( ) Het is belangrijk om de komende jaren op de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen en innovatie op het gebied van de warmtetransitie. Lage temperatuur warmtenetten (LT-warmtenetten) lijken bijvoorbeeld een veelbelovend alternatief voor het gebruik van aardgas, maar de weg richting het breed inzetten van LTwarmtenetten is nog lang. Daarom zetten de gemeenten zich in om kennisuitwisseling over veelbelovende warmtetoepassingen op gang te brengen en de koplopers in de regio te ondersteunen bij het onderzoeken van de mogelijkheden met LT-warmtenetten.

62425 – Vertrouwelijk

19

De klantreis naar energieneutraal ( , ) Binnen de regio is er veel kennis en expertise met betrekking tot het energieneutraal maken van woningen. Om deze kennis breder in te zetten en woningeigenaren inzicht te geven in verduurzamingsmogelijkheden wordt vanuit de gemeenten de klantreis naar energieneutraal in beeld gebracht, met als doel om een plan op te stellen om woningeigenaren te motiveren te verduurzamen.

62425 – Vertrouwelijk

20

Lokale activiteiten Ook op lokale schaal werken de Westfriese gemeenten aan verduurzaming. Vrijwel alle gemeenten voeren lokale campagnes voor woningeigenaren uit met informatieavonden/webinars, adviezen en collectieve inkoop. Figuur 6 geeft enkele voorbeelden van andere lokale activiteiten om de gebouwde omgeving te verduurzamen. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lopende activiteiten per gemeente.

Figuur 6: voorbeelden van lokale activiteiten en lopende projecten

4.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio Gemeenten hebben op grond van het Klimaatakkoord een regierol in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Hierbij gaat het om een lokale verantwoordelijkheid, maar de zeven Westfriese gemeenten zien kansen om deze op onderdelen slimmer en in samenwerking in te vullen. Bijvoorbeeld op het gebied van energiebesparing bij particuliere huiseigenaren. De daadwerkelijke uitvoering van verduurzamingsmaatregelen is en blijft aan eigenaren zelf. Wel zien we als regio dat er voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving een stimulerende en faciliterende rol nodig is vanuit de gemeenten, mede met het oog op de financiële draagkracht van inwoners en huiseigenaren. De regio wil daarom huiseigenaren faciliteren en stimuleren om verduurzamingsmaatregelen te nemen. Dit betekent dat de huiseigenaren aan de lat staan, maar dat gemeenten voorlichtingscampagnes uitvoeren, kennisuitwisseling organiseren en de uitvoering ondersteunen. Op lokaal niveau kunnen gemeenten hiervan afwijken, bijvoorbeeld bij de realisatie van warmtenetten. Dit beschrijven de gemeenten in hun Transitievisie Warmte en de hieruit voortvloeiende wijkuitvoeringsplannen.

Organisatie Voor het opstellen van dit uitvoeringsprogramma is een werkgroep opgericht met een selectie van regionale partijen die werken aan verduurzamen van de gebouwde omgeving. Voor de uitvoering van dit programma zetten we deze samenwerking voort. De werkgroep richt zich op het ontwikkelen en delen van kennis en inzichten en

62425 – Vertrouwelijk

21

reflectie op de activiteiten in het uitvoeringsprogramma. De vorm waarin dit gebeurt wordt in samenwerking met de partijen nader uitgewerkt. Deze samenwerking wordt gefaciliteerd door de gemeenten uit de regio. De samenwerkingspartners hebben een actieve rol in het netwerk door het delen van kennis en inzichten, het bijdragen aan en het reflecteren op de regionale activiteiten op het gebied van de gebouwde omgeving en het uitbreiden van het netwerk met andere relevante partners. Vanuit de regierol werken de zeven Westfriese gemeenten intensief samen. Ze voeren verkenningen uit en zorgen voor randvoorwaarden, zoals financiële middelen en organisatievermogen. De samenwerking vindt plaats via het bestaande regionale samenwerkingsverband (zie hoofdstuk 8). Vanuit dit samenwerkingsverband worden projecten uitgevoerd en vindt de coördinatie van de werkgroep gebouwde omgeving plaats.

22

62425 – Vertrouwelijk

Mobiliteit Dit hoofdstuk beschrijft de regionale opgave, ambitie en activiteiten die de regio Westfriesland de komend jaren onderneemt om de mobiliteitssector te verduurzamen. Hierbij sluit de regio aan bij de afspraken in het nationaal klimaatakkoord die nader zijn uitgewerkt in het regionale mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland.

5.1 Opgave De mobiliteitssector is met 1,0 TWh verantwoordelijk voor bijna een kwart van het Westfries energiegebruik (zie figuur 7). De mobiliteitssector kan opgedeeld worden in personenvervoer en vrachtvervoer. Twee derde van het energiegebruik in de mobiliteitssector in Westfriesland gaat naar personenvervoer en een derde naar vrachtvervoer. Als we kijken naar personenvervoer is er een verschil tussen openbaar vervoer en privévervoer. Het autobezit is per inwoner hoger dan gemiddeld in Nederland. Het aandeel elektrische auto’s is in Westfriesland lager dan in andere

Figuur 7: energiegebruik mobiliteitssector

regio’s in Nederland. Daarnaast is het aantal (semi-)publieke laadpunten lager dan in andere regio’s in Nederland. In de huidige situatie worden er in Westfriesland benzine, diesel en elektriciteit gebruikt in de mobiliteitssector. Er zijn al belangrijke stappen gezet richting verduurzaming van het Westfriese openbaar vervoer; de meeste bussen rijden elektrisch in Westfriesland. Voor het vrachtvervoer is de opgave nog groter, daar wordt hoofdzakelijk nog diesel gebruikt.

Verduurzamingsmogelijkheden: trias mobilica Er zijn op hoofdlijnen drie soorten maatregelen om de

Verminderen

mobiliteitssector te verduurzamen, de zogeheten trias mobilica: 1.

Verminderen. Minder en kortere transportbewegingen. Bijvoorbeeld door dichter bij huis of thuis te werken, of door slim transport met minder, maar vollere vrachtauto’s.

2.

Veranderen. Verandering van vervoerswijze door

CO2reductie in mobiliteit

duurzamere alternatieven (ook wel modal shift). Bijvoorbeeld door te stimuleren dat mensen met fiets of OV naar hun werk gaan in plaats van met de auto. 3.

Verschonen. Zorgen dat vervoersmiddelen minder uitstoten. Dit kan door zuinigere voertuigen en door fossiele brandstoffen zoveel mogelijk te vervangen met duurzamere alternatieven als biobrandstoffen en waterstof en accu’s in combinatie met duurzame elektriciteit.

Veranderen

Verschonen

62425 – Vertrouwelijk

23

Regio-overstijgend thema Mobiliteit is een thema dat de regiogrenzen overstijgt. Er vinden tenslotte veel transportbewegingen van en naar Westfriesland plaats. En ook regelgeving van overheden elders kan van invloed zijn op de regio Westfriesland, bijvoorbeeld emissievrije zones in Amsterdam waar ook Westfriese transporteurs zich aan moeten houden. Voor de verduurzaming van mobiliteit is bovenregionale samenwerking daarom cruciaal. Deze samenwerking vindt primair plaats binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) Noord-Holland en Flevoland, dat vanuit de provincies getrokken wordt. Met het uitvoeringsprogramma Westfriesland wordt bij het RMP aangesloten.

5.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland aan de transitie naar een slim en duurzaam mobiliteitssysteem dat doelen voor bereikbaarheid, verkeersveiligheid, leefbaarheid en duurzaamheid verenigt. Daarbij ligt de focus op CO2-reductie in Noord-Holland en Flevoland, met regionale samenhang en gezamenlijke uitvoeringskracht.

Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland zijn een inhoudelijk en een procesmatig doel afgesproken: •

Inhoudelijk doel: vermindering van CO2-uitstoot naar een maximale uitstoot van 4,2 megaton voor de sector mobiliteit en transport voor heel Noord-Holland en Flevoland samen in 2030. Het streven is nadrukkelijk om de CO2-uitstoot te reduceren tot minder dan 4,2 megaton in 2030. Voor de langere termijn zal de CO2uitstoot door mobiliteit nog aanzienlijk verder teruggebracht moeten worden om een substantiële bijdrage te leveren aan de doelstelling uit het Klimaatakkoord om de CO2-uitstoot te reduceren tot nagenoeg 0 in 2050.

•

Procesmatig doel: ontwikkelen van een concreet, adaptief meerjarig programma, met SMART subdoelen en maatregelen, dat uiteindelijk zicht biedt op realisatie van deze doelen. Elke partij draagt naar vermogen en draagkracht bij aan de uitvoering en een ieder is medeverantwoordelijk voor het behalen van de doelen.

Duurzaam werkgeverschap: Omring combineert duurzame mobiliteit met gezondheid Voor zorgorganisatie Omring is duurzaam handelen onlosmakelijk verbonden met (positieve) gezondheid. Vanuit die visie betekent duurzame mobiliteit daarom niet alleen het verlagen van de CO2-uitstoot, maar kijkt Omring ook hoe medewerkers het beste gefaciliteerd kunnen worden. De coronacrisis heeft die beweging verder versneld. Omring, dat op 34 locaties en met ruim 4.500 medewerkers (thuis)zorg en ondersteuning levert in Noord-Holland Noord, investeerde in de veiligheid, gezondheid en welzijn van de medewerkers met persoonlijke beschermingsmiddelen, uitgebreide thuiswerkfaciliteiten, mentale ondersteuning en leuke online activiteiten. De waardering van de eigen medewerkers leverde de titel op van Beste (thuis)werkgever van het jaar 2020. Hierop voortbouwend werkt Omring nu aan een nieuw mobiliteitsbeleid: thuiswerken wordt blijvend gefaciliteerd waardoor vervoersbewegingen lager blijven. Met een nieuw fiets- en leaseplan stimuleert Omring fietsen en elektrisch rijden en daarnaast zorgt een planningssysteem in de thuiszorg voor zo min mogelijk reisbewegingen.

24

62425 – Vertrouwelijk

5.3 Kansen en knelpunten Kansen Westfriese gemeenten kunnen ontwikkelingen in de verduurzaming van mobiliteit faciliteren en stimuleren. Denk daarbij aan het stimuleren van deelmobiliteit en laadinfrastructuur via (ruimtelijk) beleid, duurzaamheidseisen in de concessieverlening voor openbaar vervoer. Door regionaal de krachten te bundelen kunnen gemeenten van elkaar leren en de effectiviteit van het beleid versterken. Dit gebeurt ook al binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma. Bovendien biedt de ruimte van parkeerplaatsen kansen voor duurzame opwek. De regio Westfriesland heeft tevens een sterke logistiek- en transportsector waar zowel kansen liggen om te verduurzamen. Uit gesprekken met logistiek- en transportbedrijven blijkt dat veel partijen de noodzaak zien om te verduurzamen en daar ook ambities voor hebben. Externe ontwikkelingen als de inrichting van emissievrije zones in onder meer Amsterdam en Hoorn kunnen een impuls bieden voor de verduurzaming van de Westfriese logistieke sector. Specifieke kansen zijn te vinden in de trias mobilica: verminderen van transportbewegingen door optimalisatie, verandering van vervoerswijzen en verschoning van het wagenpark.

Knelpunten Uit gesprekken met Westfriese logistiek- en transportbedrijven blijkt dat zij voor een aantal uitdagingen staan in hun verduurzamingsopgave. Sommige partijen geven aan behoefte te hebben aan informatie over de precieze (voorgenomen) regelgeving vanuit het Rijk en de provincie. Daarnaast is voor ondernemers nog niet altijd duidelijk wat voor hen het beste alternatief voor fossiele brandstoffen is. Er is nog verdere technologische ontwikkeling gewenst van voertuigen op waterstof of batterijen.

5.4 Activiteiten Regionale activiteiten Om het mobiliteitssysteem te verduurzamen voeren de regio Westfriesland en partners tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.

Categorie

Activiteit

Trekker(s)

Planning

Resultaat

Algemeen

Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland

Provincies NoordHolland en Flevoland

Jaarlijkse actualisatie

Inzicht in lopende en geplande activiteiten voor verduurzaming mobiliteit en aanvullende kansrijke mogelijkheden. Voor komende jaren wordt toegewerkt naar concrete aanvullende activiteiten.

Energiebesparing

Stimuleren elektrische deelauto’s

Zonnecoöperatie Westfriesland

Doorlopende activiteit

Een uitbreiding van het aantal elektrische deelauto’s in Westfriesland.

Kennis

Kennissessies verduurzaming logistiek

Westfriese Bedrijvengroep en Regio Westfriesland

2021-2023

Bespoedigen van de verduurzaming van de Westfriese logistieke sector door het uitwisselen van kennis.

Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) Noord-Holland en Flevoland ( , ) Als onderdeel van het Klimaatakkoord is in 2020/2021 zijn in heel Nederland regionale mobiliteitsprogramma’s uitgewerkt. De regio Westfriesland is aangesloten bij het RMP Noord-Holland en Flevoland. Dit RMP wordt voor drie-deelgebieden uitgewerkt: Noord-Holland-Noord (inclusief Westfriesland), de Metropoolregio Amsterdam en

62425 – Vertrouwelijk

25

Flevoland Noordoost. Dit gebeurt als onderdeel van de Uitvoeringsagenda Samen Bouwen aan Bereikbaarheid (SBaB).

Stimuleren elektrische deelauto’s ( ) De Zonnecoöperatie West-Friesland heeft de ambitie om in Westfriesland projecten met elektrische deelauto’s op te starten. Het eerste project is gestart in Hoogkarspel. Met een buurtscan is de interesse gepeild. In samenwerking met de gemeente Drechterland zijn parkeerplaatsen met laadpalen toegewezen aan deelauto’s. De eerste auto wordt in augustus 2021 op het Raadhuisplein verwacht, nabij het winkelcentrum.

Zero-emissiezones stadslogistiek in o.a. Hoorn ( ) Vanuit de Uitvoeringsagenda Stadslogistiek worden emissievrije (‘zero-emissie’)zones voor stadslogistiek voorbereid in de dertig tot veertig grootste Nederlandse gemeenten. Verscheidene Noord-Hollandse gemeenten, waaronder Hoorn, werken hieraan mee. De gemeente Hoorn heeft de eerste plannen ontworpen voor een emissievrije zone in de binnenstad, inclusief begeleidende maatregelen. Hierover vindt naar verwachting medio 2021 bestuurlijke besluitvorming plaats.

Kennissessies verduurzaming logistiek ( ) Om de transitie naar duurzame mobiliteit te bespoedigen is het waardevol dat bedrijven en overheden onderling kennis delen en plannen afstemmen. Daarom wordt vanuit de Westfriese Bedrijvengroep en de regio Westfriesland samengewerkt met koplopers in duurzaamheid om kennissessies te organiseren over verduurzaming van de logistiek- en transportsector. Zo kunnen ondernemers leren van hoe koplopers op het gebied van duurzaamheid het hebben aangepakt. En kunnen bedrijven en overheden hun plannen voor verduurzaming en aanleg van net- en laadinfrastructuur op elkaar afstemmen.

Lokale activiteiten Ook op lokale schaal wordt gewerkt aan het verduurzamen van mobiliteit. Deze lokale activiteiten maken ook onderdeel uit van het Regionale Mobiliteitsprogramma. Figuur 8 geeft enkele voorbeelden hiervan. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lokale activiteiten die zich richten op het verduurzamen van mobiliteit.

Figuur 8: voorbeelden van lokale activiteiten en lopende projecten

62425 – Vertrouwelijk

26

5.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio Vanuit het Klimaatakkoord en de bijbehorende Nationale Agenda Laadinfrastructuur hebben de Westfriese gemeenten verantwoordelijkheden voor het stimuleren en faciliteren van de mobiliteitstransitie. Binnen het Regionale Mobiliteitsprogramma wordt hiervoor regionaal samengewerkt om activiteiten af te stemmen en de krachten te bundelen. Bijvoorbeeld voor het stimuleren van deelmobiliteit. Hierin neemt de regio een netwerkende rol aan, waarin overheden in de lead zijn en samenwerken met ondernemingen en maatschappelijke organisaties. Aanvullend daarop ondersteunt de regio Westfriesland initiatieven van andere organisaties voor verduurzaming van de mobiliteitssector. Zo faciliteert de regio logistiek- en transportbedrijven die willen verduurzamen. Dit wordt primair getrokken vanuit het Ontwikkelingsbedrijf NHN, de Westfriese Bedrijvengroep en Provincie NoordHolland. De regio Westfriesland ondersteunt de partijen daarbij waar nodig.

Organisatie Regionaal Mobiliteitsprogramma Het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland omvat drie regio’s: Metropoolregio Amsterdam, Flevoland Noord-Oost en Noord-Holland Noord. Westfriesland is een deelregio binnen de regio Noord-Holland Noord en Provincie Noord-Holland is trekker daarvan. Figuur 9 toont hoe binnen het RMP de besluitvorming is georganiseerd.

Figuur 9: besluitvormingsproces Regionaal Mobiliteitsprogramma (DO = directeurenoverleg, BO = bestuurlijk overleg) Verdere ambtelijke afstemming tussen Westfriese gemeenten en Provincie Noord-Holland over het RMP en gezamenlijke activiteiten loopt via de regiocoördinator van de provincie.

Werkgroep voor logistiek- en transport Voor het uitwerken van activiteiten voor de logistiek- en transportsector is een werkgroep ingericht met het Ontwikkelingsbedrijf NHN en de Westfriese Bedrijvengroep. Deze samenwerking zetten we voort voor de uitvoering van de activiteiten. De werkgroep richt zich op het organiseren van kennissessies, het bijeenbrengen van relevante maatschappelijke partners, het ontwikkelen en delen van kennis en het verder ontwikkelen en bijstellen van de activiteiten in het uitvoeringsprogramma. Hiervoor wordt periodiek afgestemd over gezamenlijke en onderlinge acties en voortgang.

62425 – Vertrouwelijk

27

Industrie & bedrijven Bedrijven hebben een grote rol in de energietransitie. Hierbij gaat het niet alleen om energiebesparing en de overstap op duurzame bronnen in eigen bedrijfsprocessen, maar ook om het ontwikkelen en toepassen van slimme oplossingen om bijvoorbeeld de gebouwde omgeving en landbouw te verduurzamen. In dit hoofdstuk beschrijven we allereerst de opgave en ambitie op het gebied van industrie en bedrijven. Vervolgens benoemen we bestaande en nieuwe activiteiten die de regio Westfriesland onderneemt om in de periode 2021-2025 industrie en bedrijven(terreinen) te verduurzamen en te werken aan duurzame verdienmodellen voor de toekomst. Focus op bedrijventerreinen De industrie heeft met 7% een relatief klein aandeel in het totale Westfriese energiegebruik. De omvang van de industrie is beperkt en er zijn weinig energie-intensieve processen. Een groot deel van de industrie bestaat uit de voedingsmiddelenindustrie, die een sterke link heeft met de landbouwsector. De industrie concentreert zich op bedrijventerreinen, waar logischerwijs ook veel andere bedrijven actief zijn. Met Duurzaam Ondernemend Westfriesland is er een actief netwerk dat zich onder andere richt op de verduurzaming van bedrijventerreinen. Dit uitvoeringsprogramma sluit hierop aan en legt de focus voor industrie en bedrijven op de bedrijventerreinen in de regio.

6.1 Opgave De bedrijven in Westfriesland zijn geografisch gezien veelal geconcentreerd op bedrijventerreinen. De regio beschikt over 28 bedrijventerreinen, die in totaal ongeveer 530 hectare beslaan en waar zich ongeveer 2000 bedrijfsvestigingen bevinden. Een groot deel van deze bedrijventerreinen bevindt zich in de gemeenten Hoorn (172 hectare) en Medemblik (153 hectare). Dat blijkt ook uit de analyse van het energiegebruik. Het navolgende figuur geeft per gemeente inzicht in het energiegebruik (gas en elektriciteit) van industrie en bedrijven. Hier valt op dat ook in Enkhuizen een groot elektriciteitsverbruik aan industrie en bedrijven is toe te schrijven.

Figuur 10: energiegebruik industrie en bedrijven per gemeente

62425 – Vertrouwelijk

28

Daarbij is een recente analyse uitgevoerd van de toekomstbestendigheid van en kansen voor de bedrijventerreinen in Westfriesland. 4 Hierbij is specifiek gekeken naar (1) economie en werkgelegenheid, (2) marktwaarde en ruimtelijke kwaliteit, (3) slimme industrie en logistiek en (4) circulariteit en duurzaamheid. Uit de analyse blijkt dat de uitgangssituatie van de regio goed is (ten opzichte van het landelijk gemiddelde) en de bedrijventerreinen zich relatief goed lenen voor verduurzaming.