Rapportage Staphorst 20211130.pdf
Tekst van het document
RAPPORT Rekenkameronderzoek afvalbeleid Staphorst Doelmatigheid en governance van het afvalbeheer Klant:
Rekenkamercommissie Staphorst
Referentie: BH8779IBRP2104270915-1 Status:
S0/P01.01
Datum:
30-11-2021
HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.
Laan 1914 no.35 3818 EX Amersfoort Industry & Buildings Trade register number: 56515154 +31 88 348 20 00 T +31 33 463 36 52 F info@rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W
Titel document: Rekenkameronderzoek afvalbeleid Staphorst Ondertitel: RKC Staphorst Referentie: BH8779IBRP2104270915-1 Status: P01.01/S0 Datum: 30-11-2021 Projectnaam: Rekenkameronderzoek afvalbeleid Staphorst Projectnummer: BH8779 Opgesteld door: RHDHV
Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever.Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V.. Voordat publicatie plaatsvindt (of anderszins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
i
Inhoud 1
Samenvatting onderzoek
3
1.1
Inleiding
3
1.2
Onderzoeksmethodiek
4
1.3
Kernbevindingen
5
1.4
Aanbevelingen
9
2
Beleid en governance
10
2.1
Afvalbeleid van Staphorst
10
2.2
Besluitvorming in beeld
12
2.3
Organisatie en uitvoering van het afvalbeheer
13
2.4
Monitoring en sturing
15
3
Gerealiseerde prestaties
17
3.1
Milieuprestaties Staphorst
17
3.2
Kostenprestaties (efficiëntie)
25
3.3
Serviceprestaties (bewonerstevredenheid)
31
4
Toekomstgerichtheid
37
4.1
Ontwikkelingen
37
4.2
Mogelijkheden beleidskeuzes
38
Bijlage 1 Overzicht bestudeerde stukken
40
Bijlage 2 Toelichting Boxenmodel
47
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
ii
1
Samenvatting onderzoek
1.1
Inleiding
1.1.1
Achtergrond
De inzameling van huishoudelijk afval is één van de meest zichtbare vormen van gemeentelijke dienstverlening. Bij veranderingen van het inzamelsysteem kan een gemeente rekenen op reacties vanuit de samenleving. Het onderwerp heeft mede daarom vaak veel politieke belangstelling. Afvalinzameling is zeker op dit moment een veel besproken thema in de lokale politiek. Dit komt onder meer omdat veel gemeenten bezig zijn met de transitie naar een circulaire economie en daarbij staat het afvalbeheer vaak hoog op de prioriteitenlijst. De Rijksoverheid zet hier ook volop in en specifiek ook op de gescheiden inzameling en recycling van huishoudelijk afval. Het Rijk heeft ambitieuze doelen geformuleerd, eerst voor 2020 en daarna voor 2025: in die jaren moet de hoeveelheid restafval worden teruggebracht naar respectievelijk 100 en 30 kg/inw1. Voor veel gemeenten waaronder ook Staphorst is dat een grote opgave. Daarom zijn er landelijk vele ontwikkelingen en experimenteren gemeenten volop om het ultieme systeem te zoeken om invulling te kunnen geven aan genoemde doelstellingen.
1.1.2
Opgave Staphorst
De afvalinzameling in Staphorst wordt uitgevoerd door ROVA. ROVA heeft in deze gemeenten als één van de eerste gemeenten in Nederland de systematiek “omgekeerd inzamelen” ingevoerd waarbij restafval moet worden weggebracht (lage service) en grondstoffen aan huis worden opgehaald (hoge service). Later is daar Diftar aan toegevoegd. Dat heeft ertoe geleid dat gemeente Staphorst vanaf circa 2015 een koppositie inneemt in Nederland als het gaat om milieuresultaat en dat tegen relatief lage kosten. De huidige systematiek in Staphorst wordt daarom landelijk gezien als een “best practice”. Ontwikkelingen in afvalland staan niet stil. De laatste tijd zijn er veel nieuwsberichten rondom “verhogingen van de afvalstoffenheffing” en “mogelijkheden van nascheiding” geweest. De raad van de gemeente vraagt zich daarom af of de ervaringen met en de huidige ontwikkelingen rond de afvalinzameling nog passen bij de beleidsuitgangspunten en de feitelijke en (milieu-) technische ontwikkelingen die golden ten tijde van het invoeren van het huidige systeem van afvalinzameling en verwerking.
1.1.3
Vraagstelling Rekenkameronderzoek
Naar aanleiding van vragen van raadsleden over de rol van ROVA, sturingsmogelijkheden, verschillen in tarieven tussen ROVA-gemeenten, voor- en nadelen van Diftar en nieuwe afvalverwerkingstarieven heeft de rekenkamercommissie besloten om hier nader onderzoek naar te doen. De centrale vraag voor het Rekenkameronderzoek is door de rekenkamer tweeledig geformuleerd: 1. In hoeverre voldoet de huidige wijze van afvalinzameling, afvalscheiding en tarifering aan hetgeen de gemeenteraad voor ogen had toen voor de huidige werkwijze werd gekozen en is de huidige wijze van afvalinzameling effectief? 2. Kunnen er veranderingen doorgevoerd worden en zo ja: welke, en wat zijn daarvoor, binnen de huidige constellatie van samenwerking binnen de ROVA, de mogelijkheden?
1
Rijksbreed Programma VANG huishoudelijk afval: https://www.vang-hha.nl/
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
3
1.2
Onderzoeksmethodiek
1.2.1
Hoofdonderwerpen
Op basis van haar ervaringen in het vakgebied heeft Royal HaskoningDHV in opdracht van de rekenkamer het onderzoek uitgevoerd en daarbij de vragen vertaald naar drie hoofdonderwerpen: • Beleid en governance (status en sturing). • Gerealiseerde prestaties (effectiviteit en efficiëntie). • Toekomstgerichtheid (handelingsperspectief en opties om doelen te behalen). Aan de drie hoofdonderwerpen zijn tien deelvragen gekoppeld.
1.2.2
Onderzoeksvragen en normenkader
In onderstaande tabel staat een opsomming van deze vragen met het ontwikkelde normenkader. Onderzoeksvraag
Normen
Beleid en governance 1.
2.
Wanneer is de huidige wijze van het inzamelen van afvalstoffen in de gemeente door de gemeenteraad vormgegeven? Welke kaders zijn daarbij gesteld, welke uitgangspunten ten aanzien van milieuaspecten en ten aanzien van tarifering zijn daarbij gehanteerd, en welke besluiten zijn ter zake genomen? Is de bij de eerste deelvraag bedoelde ‘gekozen lijn’ op enig moment geëvalueerd en welke ijkpunten/indicatoren zijn daarbij gehanteerd? Welke (voorlopige?) conclusies zijn daarbij getrokken en heeft dat tot bijsturing geleid?
Het beleid is gebaseerd op concrete kaders.
Raads- en collegebesluiten zijn duidelijk in beeld en hebben geleid tot de huidige beleidsuitvoering. Beleid wordt periodiek geëvalueerd. Er zijn SMART KPI’s vastgesteld t.b.v. beleidsmonitoring en bijsturing. Er is bijgestuurd indien noodzakelijk.
Gerealiseerde prestaties 3.
4.
5.
Leidt het huidige afvalbeheer (met Diftar) in Staphorst tot realisatie van de beleidsdoelen in relatie tot kosten, milieu en service?
Is het huidige afvalbeheer doelmatig (uitgedrukt in euro’s per taak of inspanning)?
Welke rol speelt het systeem van Diftar voor wat betreft het milieuaspect en de verdeling van de lastendruk? Is het gevormde beleid o.a. rond de toepassing van Diftar effectief?
Maximaal 100 kg/inw restafval is haalbaar. Minimaal 75% afvalscheiding is haalbaar. De kosten van het afvalbeheer in Staphorst en Staphorst zijn marktconform in vergelijking met de benchmark en andere ROVA-gemeenten. De kosten voor de verschillende taken zijn marktconform in vergelijking met de benchmark. Diftar leidt tot goede milieu- en kostenprestaties in Staphorst. Diftar is gebaseerd op het principe “de vervuiler betaalt”. De dienstverlening in de gemeente is hoogwaardig.
6.
Is de dienstverlening voor afvalinzameling hoogwaardig en zijn inwoners daarover tevreden (service) en goed geïnformeerd (communicatie)?
Minimaal XX% van de inwoners is tevreden. Er is goed inzicht in het aantal en type meldingen. Bewoners zijn goed geïnformeerd (communicatie).
7.
Hoe verhouden de afvalbeheerprestaties (kosten, milieu en service) ten aanzien van landelijke
30-11-2021
RKC STAPHORST
Milieuprestaties van de gemeente zijn minimaal gelijk aan het benchmarkgemiddelde (voor Diftar). BH8779IBRP2104270915-1
4
Onderzoeksvraag benchmarks en andere ROVA-gemeenten?
Normen De totale kosten per aansluiting (afvalstoffenheffing) zijn gelijk aan het benchmarkgemiddelde (of lager). Serviceprestaties (voor halen en brengen) zijn minimaal gelijkwaardig aan de benchmark.
Ontwikkelingen en toekomstgerichtheid 8.
9.
Welke ontwikkelingen en/of problemen zijn er te benoemen op het gebied van (de techniek van) afvalinzameling en afvalscheiding, milieuaspecten en/of verdeling van lastendruk die voor de gemeenteraad aanleiding kunnen zijn andere keuzes te maken?
Gemeenteraad wordt goed geïnformeerd over ontwikkelingen en mogelijke alternatieven t.o.v. het huidige systeem.
Zou nascheiding een haalbare en effectieve oplossing kunnen zijn voor Staphorst?
Geen norm.
10. Wat zijn de mogelijkheden voor de gemeente en de ROVA om andere keuzes te maken? In hoeverre past dat binnen de huidige werkwijze via het deelnemerschap/aandeelhouderschap van ROVA?
Staphorst kan haar eigen beleid bepalen en afwijken van de “ROVA-standaard”. Deelnemerschap/aandeelhouderschap beïnvloedt niet de feitelijke uitvoering van de afvalinzameling.
Tabel 1-1 Onderzoeksvragen en normenkader
1.2.3
Methodologie
Bovenstaande vragen en normenkader zijn gebruikt als uitgangspunt voor het onderzoek naar effectiviteit, efficiëntie en governance van het afvalbeleid in Staphorst. Er zijn twee onderzoeksmethodes toegepast: • Documentenanalyse: op basis van beleidsplannen, begrotingsstukken, contractstukken, rapporten en openbare benchmarks is een beeld geschetst van de situatie van het afvalbeleid. • Interviews met betrokkenen: de bevindingen van de documentenanalyse zijn verder aangevuld met informatie uit interviews met medewerkers van de gemeente en ROVA.
1.3
Kernbevindingen
1.3.1
Conclusies beleid en governance
Kaders en uitgangspunten afvalbeleid zijn gedateerd en onduidelijk (zie paragraaf 2.1.1) Gemeente Staphorst kent geen eigen afvalbeleidsplan maar onderschrijft het beleidsplan van ROVA. De basis van het huidige beleid en de huidige beleidsuitvoering is reeds in 2011 gelegd met de behandeling van ‘Wijziging afvalstoffeninzameling ‘Van Afval naar Grondstof’’. Deze is 25 oktober 2011 ter besluitvorming voorgelegd aan de raad. In het voorstel is gevraagd kennis te nemen van het ROVA beleidsplan ‘Van afval naar grondstof; van idee naar aanpak; van betalen naar belonen’ en is gevraagd in te stemmen met de daarin voorgestelde aanpak voor omgekeerd inzamelen. Op basis van de beleidsstukken ontstaat het beeld dat er in het verleden niet expliciet middels een raadsvoorstel een concreet ambitieniveau door de raad is vastgesteld. Daarentegen maken de ambities deel uit van het de bij het raadsvoorstel bijgesloten bijlage vn ROVA die op basis van “Kennis te nemen” en “in te stemmen met” is vastgesteld. De aandacht in het raadsvoorstel is daarmee komen te liggen op type maatregelen en niet zozeer op het gestelde ambitieniveau. Laatstgenoemde is in het raadsvoorstel zelf niet aangetroffen.
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
5
Consequentie hiervan is dat de status van het vastgestelde ambitieniveau onduidelijk is. Er is ingestemd met de voorgestelde aanpak. Echter, is daarmee ook het ambitieniveau onderschreven en was de raad daarvan voldoende op de hoogte? Als gevolg van voorgaande bestaat de vraag of en welk ambitieniveau door de raad is vastgesteld. In de desbetreffende bijlage bij het raadsvoorstel is door ROVA een doelstelling van 30kg restafval in 2020 geformuleerd. De vraag bestaat wat de status is van dit ambitieniveau, met name ook omdat in de latere ROVA monitoringrapportages en ook het landelijk beleid 2025 als ijkjaar voor 30kg wordt gehanteerd. Besluitvorming is beperkt in beeld (zie paragraaf 2.2) Veel besluiten en stukken van het huidige beleid en de huidige uitvoering dateren ver in het verleden, waarna personele wisselingen hebben plaatsgevonden. De basis van het huidige beleid en de huidige beleidsuitvoering is reeds in 2011 gelegd met de vaststelling van met de de behandeling van ‘Wijziging afvalstoffeninzameling ‘Van Afval naar Grondstof’. Zoals hierboven aangegeven is opvallend dat het daadwerkelijke ambitieniveau niet in het raadsvoorstel zelf is opgenomen maar in bijgevoegde stukken.
De vraag bestaat of de raad zich daar voldoende van bewust is en vanuit het perspectief van beleidsevaluatie is het verstandig om ambities helder vast te stellen zodat er een basis ligt om eventueel bij te sturen. Organisatie en uitvoering afvalbeheer verloopt conform DVO, wel behoefte actualisatie document (zie paragraaf 2.3) De uitvoering van het afvalbeheer wordt volledig uitgevoerd door ROVA. De samenwerking met en de uitvoering van taken uit de DVO door ROVA is in de basis op orde: er is een degelijke DVO, een goede relatie en problemen worden onderling opgelost. Veranderingen in de uitvoering worden in de DVO verwerkt middels een zogenaamd mutatieformulier. De DVO stamt uit 2004 en is door de vele mutaties minder overzichtelijk geworden. De behoefte bestaat bij de gemeente om een actualisatie(document) van de DVO door te voeren zodat sprake is van één centraal actueel document. Monitoring afvalbeheer kent impliciet een gedelegeerde beleidscyclus (zie paragraaf 2.4) Conform de DVO rapporteert ROVA periodiek (jaarlijks en per kwartaal) over het afvalbeheer. Hiermee worden de milieu, service en kosten door ROVA gemonitord en gerapporteerd. Er vindt door de gemeente bestuurlijk vanuit de raad bezien echter geen periodieke evaluatie plaats van het afvalbeleid. De gemeente presteert in landelijk vergelijkend perspectief goed in het afvalbeheer.
Echter, van een periodieke evaluatie omtrent realisatie van de ambities binnen gestelde kaders lijkt geen sprake. Veelal maakt een dergelijke evaluatie deel uit van de ontwikkeling van een nieuw beleidsplan. Staphorst kent geen eigen ontwikkeld beleidsplan. Er is vanuit de gemeente(raad) geen sprake van een gesloten beleidscyclus van beleidsvorming, besluitvorming, beleidsuitvoering en beleidsevaluatie.
1.3.2
Conclusies milieuprestaties
De landelijke doelen voor 2020 zijn gerealiseerd (zie 3.1.1 en 3.1.2) De landelijke doelstellingen om in 2020 maximaal 100 kg/inw restafval te hebben en minimaal 75% afvalscheiding te realiseren heeft Staphorst behaald: in 2019 was de totale hoeveelheid restafval 55 kg/inw en het scheidingspercentage 88%. Opgemerkt wordt dat in ROVA beleidsdocumenten oorspronkelijk sprake was van een ambitie van 30 kg per inwoner in 2020. In de jaarlijkse monitoringrapportages wordt echter telkens verwezen naar (de landelijke ambities van) 30 kg per inwoner in 2025. Zoals hierboven aangegeven, de status van deze oorspronkelijke ambities zijn onduidelijk. De milieuprestaties van Staphorst zijn bovengemiddeld aan de benchmark (zie 3.1.3) Staphorst presteert in de benchmark bovengemiddeld op haar milieuprestaties. Zowel met het afvalscheidingspercentage (88% versus 75% gemiddeld) als met de hoeveelheid restafval (55 kg versus 127 kg gemiddeld per inwoner in de benchmark) scoort Staphorst bovengemiddeld. Dit vertaalt zich dan bijna over de gehele linie ook in hogere hoeveelheden gescheiden afvalstromen dan vergelijkbare 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
6
gemeenten in de landelijke benchmark. De gekozen beleidslijn om restafval te ontmoedigen middels omgekeerd inzamelen en diftar is daarmee effectief gebleken.
1.3.3
Conclusies kostenprestaties
Nader inzicht in detaillering van de kostenstructuur is gewenst (zie ook paragraaf 3.2.1) In 3.2.1 wordt de kostenstructuur behandeld. Onderdeel daarin is het kostenallocatie-model (het zogenaamde ‘Boxen-model’) op basis waarvan ROVA haar tarieven met de gemeente verrekend. Op basis van deze systematiek kan een redelijk overzicht verkregen worden van de verschillende kostencomponenten. Het model kent echter verschillende verrekeningen en kortingen waardoor een meer zuiver inzicht in kosten per taak soms ontbreekt. ROVA heeft aangegeven dat door verstrijking van tijd het Boxenmodel inmiddels meer vragen oproept en dat ze bezig is met het actualiseren om te zorgen dat er een transparant afrekenmodel blijft bestaan. Momenteel loopt de voorbereiding waarbij het jaar 2022 volgens het nieuw contourenmodel wordt ingeregeld. De financieel gemeentelijke contactambtenaren zijn hierbij betrokken. Kern van de actualisatie is dat ROVA het huidige Boxenmodel wil indelen in herkenbare posten waarbij logistiek, infrastructuur, verwerking en diverse andere producten en diensten herkenbaar worden uitgesplitst. Er is sprake van een doelmatig afvalbeheer De totale afvalbeheerkosten per huishouden liggen in gemeente Staphorst iets boven het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten uit de landelijke benchmark (klasse D).
Om over de effectiviteit of doelmatigheid van de bestede middelen uitspraken te kunnen doen moet echter niet enkel gekeken worden naar de kosten van de inspanning maar tevens naar het behaalde resultaat. Hiervoor zijn de uitgaven voor het afvalbeheer afgezet tegen het behaalde scheidingsresultaat, zie ook onderstaande tabel. Tabel 1-2 Overzicht kosten per procentpunt afvalscheiding Staphorst 2019 in vergelijking met landelijke benchmark.
2019
Staphorst
Klasse D
Scheidingspercentage totaal
88%
75%
Totaal afvalbeheerkosten
€167
€157
Kosten per procentpunt afvalscheiding per huishouden
€1,89
€2,09
Uit de tabel blijkt dat de kosten per procentpunt afvalscheiding van Staphorst lager zijn dan het gemiddelde bij vergelijkbare gemeenten in de benchmark. Tegen iets hogere kosten realiseert gemeente Staphorst een substantieel hoger scheidingsrendement dan de vergelijkbare gemeenten (88% versus 75%). Er is sprake van een relatief lage afvalstoffenheffing, echter geen volledige dekking, zie ook 3.2.1 Gemeente Staphorst kent een relatief lage afvalstoffenheffing. Landelijk kennen gemeenten met diftar en goede scheidingsprestaties gemiddeld ook een lagere afvalstoffenheffing. De vergelijking kent wel de kanttekening dat niet alle gemeenten een kostendekkende afvalstoffenheffing kennen en ook verschillen kennen in beleid omtrent wat wel en niet mee te nemen (bijvoorbeeld kwijtscheldingsbeleid) in de afvalstoffenheffing, zo ook gemeente Staphorst. De opbrengsten uit de afvalstoffenheffing dekken de kosten niet. Er is in zowel de begroting als de realisatie een onttrekking van de reserve matiging afvalstoffenheffing opgenomen. In de realisatie betreft dit een omvang van €39 per huishouden. Er is een verhoging van de afvalstoffenheffing voorzien, zie ook 3.2.1 De afvalstoffenheffing in Staphorst is niet kostendekkend. Jaarlijks wordt ingeteerd op de ‘reserve matiging tarief afvalstoffenheffing’. Uit de begroting 2021 blijkt dat deze ook niet langer toereikend is.
Hierom is een verhoging van het vast recht voorzien. Als toelichting voor de verhoging van het vast recht van €140 naar €169 wordt aangegeven: “De ‘reserve matiging tarief afvalstoffenheffing’ is in 2021 niet 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
7
meer toereikend. Door de verhoging van de afvalstoffenbelasting die de landelijke overheid heeft ingevoerd, stijgen de verwerkingskosten. Naar verwachting zal deze belasting de komende jaren verder stijgen, waardoor de verbranding van restafval steeds duurder wordt. Daarnaast is er sprake van een toenemende vervuiling van de grondstoffen. De kwaliteit neemt af, waardoor meer afgekeurd materiaal moet worden verbrand. Dit kan niet worden gerecycled. Ook is er sprake van dalende opbrengsten uit PMD, oud papier en textiel en lagere dividenduitkering. Al met al zorgen deze redenen voor een verhoging van het tarief.” Diftar leidt niet tot zwaardere lasten in verdeling lastendruk (zie paragraaf 3.2.2) Met betrekking tot de rol van diftar in de verdeling van de financiële lastendruk kan worden geconcludeerd dat burgers in gemeente Staphorst kwijtschelding kunnen aanvragen voor het vast recht van de afvalstoffenheffing en de afrekening van maximaal 6 containerledigingen. Dit zijn meer ledigingen dan het aantal op basis waarvan de begroting wordt vastgesteld (zijnde 3,8 ledigingen) en het gemiddelde aantal ledigingen in 2019 (zijnde 3,3). Inwoners die derhalve in aanmerking komen voor kwijtschelding komen daarmee in aanmerking voor volledige kwijtschelding.
Een aandachtspunt daarbij is wel dat kwijtschelding van het variabele deel kan leiden tot een kleinere prikkel tot afvalscheiding of zelfs het volledig verdwijnen ervan.
1.3.4
Conclusies serviceprestaties
Inwoners zijn tevreden over de dienstverlening van ROVA (zie 3.3.1) Uit het bewonersonderzoek dat ROVA zelf heeft uitgevoerd in 2020 blijkt dat inwoners van Staphorst over het algemeen tevreden zijn over de dienstverlening van ROVA: de dienstverlening scoort een rapportcijfer 7,7. Het klantcontact scoort zelfs een 8,3. Het aantal klachten en meldingen bij het ROVA klantcontactcentrum is beperkt. Met 1,4 klachten per 1.000 inwoners ligt het gemiddelde ruim onder de maximale norm van 2 klachten per 1.000 huishoudens. Inwoners worden gestimuleerd afval te scheiden door lage ophaalfrequentie restafval (zie 3.3.2) Kijkend naar het aangeboden serviceniveau dan valt met name op dat het aangeboden serviceniveau voor PMD lager ligt dan bij andere vergelijkbare gemeenten in de landelijke benchmark. Zowel de ophaalfrequentie als het aantal brengvoorzieningen is lager. Ook restafval kent een lager serviceniveau maar hier is bewust als strategie voor gekozen, om afvalscheiding te stimuleren.
1.3.5
Conclusies Toekomstgerichtheid
Mogelijkheden beleidskeuzes (zie paragraaf 4.1) De gemeente is verantwoordelijk voor het afvalbeleid. ROVA is uitvoerende partij. Daarin kent gemeente Staphorst beleidsvrijheid. De gemeenteraad heeft daarbij de mogelijkheid om, bijvoorbeeld via werkbezoeken of specifieke vragen, zich vanuit ROVA op de hoogte te laten stellen van relevante ontwikkelingen in het afvalbeheer. ROVA geeft aan gemeenten juist ook door de juridische structuur (Naamloze Vennootschap) meer flexibiliteit te kunnen bieden dan bijvoorbeeld via een Gemeenschappelijke Regeling. Dit is in lijn met het landelijke beeld hieromtrent. Wel spelen onderliggende contracten (zoals bijvoorbeeld verwerkingscontracten) een rol bij eventuele wijziging in beleid.
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
8
1.4
Aanbevelingen
Al met al presteert gemeente Staphorst goed op afvalbeheer. Zowel qua milieuprestaties als kosten en serviceprestaties kan ze meten met of presteert ze beter dan vergelijkbare gemeenten in de landelijke benchmark. Desondanks zijn een aantal elementen voor verbetering vatbaar. Hieronder volgen derhalve een drietal aanbevelingen. Geef vorm aan de sturingswensen van de raad Samen met de raad moet, om de kaderstellende en controlerende rol van de raad beter in te kunnen vullen, in kaart worden gebracht welke informatie (aanvullend) nodig is om goede ambities en kaders te kunnen stellen en welke informatie de raad nodig heeft om de voortgang en uitvoering daarvan te kunnen controleren en indien nodig bij te sturen. Er zou meer bewust stilgestaan kunnen worden bij de vaststelling van het gewenste ambitieniveau en de gestelde kaders. Door ambities SMART in raadsvoorstellen op te nemen wordt transparantie bevorderd. Een periodieke evaluatie kan daarbij bijdragen aan het informeren van de raad over de voortgang. Heroverweeg dekking afvalstoffenheffing Er geldt dat de opbrengsten uit de afvalstoffenheffing de kosten niet dekken. Er is reeds meerdere jaren sprake van een onttrekking van de reserve matiging afvalstoffenheffing. Uit de begroting 2021 blijkt dat de reserve niet langer toereikend is. Hierom is een verhoging van het vast recht voorzien van €140 naar €169.
Gelet op de meer structurele aard van een aantal van de achterliggende redenen (o.a. hogere afvalstoffenbelasting welk leidt tot hogere verwerkingskosten, toenemende vervuiling PMD en afnemende opbrengsten van PMD) wordt aanbevolen te verkennen in hoeverre de verhoging leidt tot een volledige dekkingsgraad. Stuur aan op actualisatie van de DVO De huidige DVO met ROVA kent inmiddels vele mutaties. Een actualisatie van de DVO is ambtelijk wenselijk. Ook is geconstateerd dat het kostenallocatiemodel achter de DVO afrekening geactualiseerd kan worden naar de huidige tijd. ROVA heeft aangegeven hiermee inmiddels aan de slag te zijn. Het is goed de voortgang hierin te volgen.
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
9
2
Beleid en governance
Gemeenten werken (bewust en onbewust) aan de hand van de stappen van de beleidscyclus (zie figuur 2.1). Deze geeft de dynamiek weer van beleidsvorming, uitvoering, evaluatie en bijsturing in een cirkel die telkens opnieuw doorlopen wordt. In dit hoofdstuk staan de bevindingen ten aanzien van de beleidscyclus en governance van afvalbeheer in Staphorst. Aan bod komen: • Afvalbeleid van Staphorst – paragraaf 2.1 • Besluitvorming in beeld – paragraaf 2.2 • Organisatie en uitvoering van het afvalbeheer – paragraaf 2.3 • Monitoring en sturing – paragraaf 2.3
2.1
Stap 1
Stap 4 Beleidsevaluatie
Beleidsvorming
Stap 3 Beleidsuitvoering
Stap 2 Besluitvorming
Figuur 2.1 Beleidscyclus (o.b.v. PDCA)
Afvalbeleid van Staphorst
In deze paragraaf wordt de volgende deelvraag onderzocht: Onderzoeksvraag
Normen
Beleid en governance 1.
Wanneer is de huidige wijze van het inzamelen van afvalstoffen in de gemeente door de Het beleid is gebaseerd op concrete kaders. gemeenteraad vormgegeven? Welke kaders zijn daarbij gesteld, welke uitgangspunten ten aanzien van milieuaspecten en ten aanzien van tarifering zijn daarbij gehanteerd, en welke besluiten zijn ter Raads- en collegebesluiten zijn duidelijk in beeld en hebben geleid tot de huidige beleidsuitvoering. zake genomen?
2.1.1
Kaders en uitgangspunten afvalbeleid
Met betrekking tot het afvalbeleid in Staphorst gaan we in op: • Doelstellingen afvalbeleid. • Besluitvorming afvalbeleid is in beeld. • Tussentijdse evaluaties. Doelstellingen Afvalbeleid Relevante plandocumenten voor het huishoudelijk afvalbeleid in Staphorst zijn: • Van afvalbeheer naar grondstofbeheer: anders denken, anders doen! (ROVA, oktober 2009). • Afvalbeleidsplan ROVA ‘Omgekeerd inzamelen’; Van afval naar grondstof; van idee naar aanpak. van betalen naar belonen, ROVA, juli 2011). • Raadsvoorstel Programma klimaat & energie (ADV/19-14303). De basis voor het afvalbeleid is gelegd in de hierboven genoemde beleidsdocumenten. Op 27 september 2011 (Reg. Nr. 6685) is in het College het voorstel “Wijziging afvalstoffeninzameling ‘Van Afval naar Grondstof’” behandeld. Daarbij is voorgesteld het op 11 oktober 2011 opiniërend in de raad te behandelen. Dit voorstel is 25 oktober 2011 ter besluitvorming aan de raad voorgelegd en vastgesteld. Het opgenomen advies en aldus genomen besluit in het voorstel betreft: 1. Kennis te nemen van de notitie “Van Afval naar Grondstof, Van Idee naar Aanpak, Van Betalen naar Belonen” en in te stemmen met de daarin voorgestelde aanpak. 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
10
2. In te stemmen met de wijzigingen in de inzameling van de afvalstoffen, zijnde: a. Per 1-1-2012 hanteren van het nultarief voor de GFT-container; b. Per 1-1-2012 GFT inzameling in het buitengebied te herintroduceren; c. Per 1-1-2012 de inzamelfrequentie van de restafval-container te verlagen naar eens per vier weken; d. In de loop van 2012 te starten met de inzameling van papier met minicontainers; e. Per 1-1-2012 instellen van zes keer per jaar gratis brengen van grof tuinafval op de afvalbrengstations te Zwolle en Meppel; f. Per 1-1-2012 inzameling van grof tuinafval met tuinzakken (tegen vergoeding) in te stellen. 3. Besluitvorming over de financiële consequenties van deze wijzigingen plaats te laten vinden in de begroting 2012. 4. De Afvalstoffenverordening 2012, zoals opgenomen in bijlage 3, vast te stellen. Op het voorstel 2b is daarbij het volgende amendement aangenomen: b. Per 1-1-2012 GFT inzameling in het buitengebied te herintroduceren na een analyse op de aansluitadressen in het buitengebied en een succesvolle pilot die representatief is voor de beoogde doelstellingen overeenkomstig de notitie: ‘Van afval naar Grondstof’.
Op basis van de beleidsstukken ontstaat het beeld dat er in het verleden middels het raadsvoorstel niet expliciet een concreet ambitieniveau door de raad is vastgesteld, maar dat er op basis van “Kennis te nemen” en “in te stemmen met” bij het raadsvoorstel bijgesloten bijlage gekozen is om maatregelen door te voeren en de Afvalstoffenverordening te wijzigen. In het voorstel van 25 oktober zelf wordt het ambitieniveau niet expliciet gemaakt. Onderstaand zijn de in beleidsdocumenten aangetroffen doelstellingen weergegeven. Het is onduidelijk in hoeverre de ROVA brede doelstellingen door de raad zijn vastgesteld. De raad is, zoals hierboven aangegeven, gevraagd in te stemmen met de voorgestelde aanpak. Onduidelijk is echter in hoeverre de in het ROVA beleidsplan genoemde ambities leidend dienen te zijn voor de uitvoering. Met name de doelstelling van 30 kg restafval per inwoner per jaar in 2020 vraagt daarbij aandacht. Deze stamt uit het ROVA beleidsplan van 2011 maar in de latere jaarlijkse grondstoffenmonitor van ROVA wordt 30 kg als doel neergezet voor 2025. Een tweede aandachtspunt is dat er sprake is van een doelstelling om in 2030 50% minder grondstoffen te verbruiken maar dat hier geen peiljaar als uitgangspunt is opgenomen (50% minder t.o.v. welk jaar?). Tabel 2-1 Overzicht beleidsdoelstellingen Staphorst
Onderwerp
Doelstelling
Doeljaar
ROVA-brede ambitie is om in de periode 2010-2015 tenminste de helft van de herbruikbare fracties gescheiden in te zamelen en nuttig te kunnen hergebruiken. Omgerekend betekent dit een reductiestreven 2020 van 25% op de totale hoeveelheid restafval. Grofweg betekent dit dat gemiddeld genomen 50 kg per inwoner via preventie of extra bronscheiding moet worden gerealiseerd [1] Hoeveelheid restafval 201 kg restafval per inwoner per jaar 100 kg restafval per inwoner per jaar 30 kg restafval per inwoner per jaar
2010 2014 2020
In Staphorst worden in 2030 50% minder primaire grondstoffen 2030 verbruikt [2].
Service
30-11-2021
Met de beoogde wijziging van de inzamelstructuur wordt maximaal ingezet op enerzijds een hoog serviceniveau op de inzameling van waardevolle grondstoffen en anderzijds een aangepast serviceniveau op de inzameling van het restafval. RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
11
Onderwerp
Doelstelling
Doeljaar
Kosten
Uitgangspunt bij te hanteren ambitieniveau is dat afvalinzameling voor de burger niet duurder mag worden.
[1] Afvalbeleidsplan ROVA ‘Omgekeerd inzamelen’; Van afval naar grondstof; van idee naar aanpak; van betalen naar belonen, ROVA, juli 2011) [2] Raadsvoorstel Programma klimaat & energie (ADV/19-14303)
2.2
Besluitvorming in beeld
In onderstaand gaan we in op de volgende deelvraag: Onderzoeksvraag
Normen
Beleid en governance 1.
Welke besluiten zijn ter zake genomen?
Raads- en collegebesluiten zijn duidelijk in beeld en hebben geleid tot de huidige beleidsuitvoering.
De basis van het huidige beleid en de huidige beleidsuitvoering is reeds in 2010 en 2011 gelegd met de behandeling van ‘Wijziging afvalstoffeninzameling ‘Van Afval naar Grondstof’’. Daarin is gevraagd kennis te nemen van het ROVA beleidsplan ‘Van afval naar grondstof; van idee naar aanpak; van betalen naar belonen’ en in te stemmen met de daarin voorgestelde aanpak voor omgekeerd inzamelen. Daarna is in 2015 fase 2 behandeld in de raad. Belangrijk detail daarin is het aangenomen amendement dat de voorgestelde aanpak (ADV/14-8749) voor bebouwde kom heeft veranderd in een gemeentebrede aanpak met aanpassing in de ledigingsfrequentie. Het uiteindelijke besluit is in onderstaande box opgenomen. Tekstbox: Raadsbesluit d.d. 30 juni 2015.
Opvallend is dat in de programmabegroting 2016 de evaluatie is veranderd in: “Na ½ jaar vindt een tussenevaluatie en na 1 jaar (begin 2017) een eindevaluatie plaats waarbij tegelijk wordt bezien of de grijze container als aanbiedmogelijkheid door gebruikerstegen vergoeding kan worden behouden;” (bron: Programmabegroting 2016). We hebben tijdens het onderzoek geen evaluatie aangetroffen in de raadsstukken, noch een besluit over de extra bijdrage voor het behoud van de grijze container. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van afvalgerelateerde stukken die zijn bestudeerd en nadien in de Raad en/of College zijn behandeld.
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
12
2.3
Organisatie en uitvoering van het afvalbeheer
In deze paragraaf wordt de volgende deelvraag onderzocht: •
Hoe is de afvalinzameling vormgegeven (in samenwerking met uitvoerende organisatie ROVA) en hoe is dit georganiseerd?
Er wordt gewerkt conform een plan, contract / DVO Afspraken worden nagekomen
Met betrekking tot de organisatie van het afvalbeheer gaan we in op: • Afvalbeheer binnen de gemeentelijke organisatie. • Afvalbeheer uitbesteed aan ROVA: • De DVO met ROVA. • De mate waarin gewerkt wordt conform de DVO. Afvalbeheer binnen de gemeentelijke organisatie De gemeente heeft zelf een beleidsmedewerker afval. Deze bereidt beleidsstukken voor, alsmede de besluitvorming in overleg met de verantwoordelijke portefeuillehouder. In de uitvoering is het merendeel van het afvalbeheer uitbesteed aan ROVA. De gemeente ledigt zelf de prullenbakken in de openbare ruimte. Afvalbeheer uitbesteed aan ROVA Naast de beleidsmedewerker afval biedt ROVA ook beleidsondersteuning aan de gemeente. De afvalinzameling en -verwerking wordt in Staphorst volledig uitbesteed aan ROVA. ROVA is een publieke dienstverlener en levert haar diensten aan 23 gemeenten met een werkgebied van ongeveer 855.000 inwoners verdeeld in 3 regio’s: IJssel-Vecht, Achterhoek en Eemland. De relatie met ROVA is meerzijdig: de gemeente is aandeelhouder type A van ROVA. Dit betekent dat zij gebruik maakt van het domein afval & grondstoffen en exploitatie stortplaats. Als zodanig heeft de gemeente ook recht op een jaarlijkse dividenduitkering op basis van het resultaat van NV ROVA Afvalverwerking. Gemeente Staphorst neemt dus diensten af, namelijk afvalinzameling en afvalverwerking.
De afspraken op de verschillende onderwerpen zijn vastgelegd in een Dienstverleningsovereenkomst (DVO). De DVO met ROVA De huidige DVO met ROVA stamt uit 2004 en bestaat uit drie delen, te weten: • Deel I: Door ROVA uit te voeren taken. • Deel II: Rapportage en toezicht. • Deel III: Specificatie van de vergoedingen. In de afgelopen decennia zijn er meerdere wijzigingen/mutaties in de DVO doorgevoerd. Die zijn per onderdeel van de DVO benoemd. Deel I: Door ROVA uit te voeren taken Dit deel is een juridisch document en beschrijft de algemene afspraken tussen de gemeente als opdrachtgever en ROVA als opdrachtnemer. Hierin is onder andere de rolverdeling tussen de partijen vastgelegd, de looptijd van het contract (deze is voor onbepaalde tijd vastgelegd), hoe wijzigingen plaatsvinden en op welke manier financiële verrekening plaatsvindt. De DVO beperkt zich tot het takenpakket van ROVA. Hierin vallen (peiljaar 1996): • Inzameling van alle huishoudelijke stoffen (restafval, grofvuil, GFT, grof tuinafval, klein gevaarlijk afval en glas). Ophaalfrequentie is hier niet in opgenomen. • Uitvoering van be- en verwerkingstaken. • Beschikbaarstelling, vervanging en beheer van wegbrengvoorzieningen en ophaalvoorzieningen. • Klachtenafhandeling. 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
13
•
Voorlichting via de afvalkalender.
Sinds de opstelling van de DVO uit 1996 zijn de volgende mutaties uitgevoerd m.b.t. het takenpakket van ROVA: • 2009 – deelname aan Natuurlijk Schoon ingediend. Dit was een zwerfafvalactie. • 2012 – inzameling textielstroom. • Levering en plaatsing van voorzieningen voorafvalstromen: o 2006 – plaatsing ondergrondse restcontainer te Ebbinge Wubbenlaan 11 t.b.v. hoogbouw. o 2015, augustus – inzameling PMD via mini-containers, 5.300 mini-containers zijn destijds geleverd. o 2017 – inzameling PMD via ondergrondse verzamelcontainers. Twee containers zijn toen geplaatst bij de Triangel. o 2019 – plaatsing twee KTK containers t.b.v. banden en metaal. De diverse mutaties maken dat de DVO bestaat uit een basisdocument met (jaarlijkse) aanvuldocumenten. Dit maakt de traceerbaarheid van mutaties inzichtelijk, maar maakt tegelijkertijd dat de actueel geldende voorwaarden niet in één actueel document opgenomen zijn. De versie uit 1996 is door de mutaties minder overzichtelijk geworden en betrokkenen geven aan dat een actualisatie van het DVO document wenselijk is. Deel II: Rapportage en toezicht In deel II van de DVO staan de taken (Producten) beschreven die ROVA voor de gemeente uitvoert. Ook staan hier de wederzijdse verplichtingen tussen beide partijen. In deel II zijn de verschillende producten en onderwerpen waarover ROVA aan de gemeente rapporteert uitgewerkt.
Dit bestaat uit twee rapporten die per kwartaal worden opgesteld door ROVA: • Klachten en klachtafhandelingen. • Afvalhoeveelheden per deelfractie (restafval, grofvuil, GFT, klein gevaarlijk afval, wit glas en bont glas). Verdere wijzigingen in de diensten en afspraken worden besproken in de overleggen tussen gemeente en ROVA, deze vinden minimaal één keer per jaar plaats. Dan staan de ontwikkelingen m.b.t. de werkzaamheden en te nemen beslissingen op de agenda. Deel III: Specificatie van de vergoedingen Tot slot volgt DVO Deel III. In dit deel zijn de afspraken omtrent de vergoedingen voor de dienstverlening opgenomen. Ieder jaar wordt de hoogte van de vergoeding herzien. Wat daarbij opvalt is de afspraak dat de vergoedingen die de gemeente aan ROVA betaalt in lijn dienen te zijn met de vergoeding die ROVA voor soortgelijke diensten in de overige Gemeenschappelijke Regeling IJssel-Vecht deelnemende gemeenten berekent. Mogelijk wijkt deze dus af van andere regiogemeenten die bij ROVA zijn aangesloten. Dit is niet in detail onderzocht. ROVA heeft aangegeven dat er wel verschillen kunnen bestaan als gevolg van de historische totstandkoming van de begrotingen, zie ook de toelichting op het Boxenmodel in paragraaf 3.2.1. Realisatie DVO Zowel de gemeente als ROVA geven aan dat de samenwerking en de uitvoering van de taken uit de DVO over het algemeen goed gaan.
De gemeente geeft aan dat zij over het algemeen geen omkijken heeft naar de uitvoering door ROVA, er is in de loop der jaren een vertrouwensband ontstaan. Daardoor wordt een structurele evaluatie van de uitvoering conform het DVO niet consistent uitgevoerd. De overlegstructuur die wordt gehanteerd is: • Operationeel overleg (4x per jaar). • Grondstoffenmonitor (1x per jaar). • AROM (Ambtelijk ROVA Overleg Milieuambtenaren) overleg (2x per jaar). • Het eindejaargesprek • De aandeelhoudersvergaderingen -2x per jaar 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
14
2.4
Monitoring en sturing
In deze paragraaf wordt de volgende deelvraag onderzocht: Onderzoeksvraag
Normen
Beleid en governance 2.
Is de bij de eerste deelvraag bedoelde ‘gekozen Beleid wordt periodiek geëvalueerd. lijn’ op enig moment geëvalueerd en welke Er zijn SMART KPI’s vastgesteld t.b.v. beleidsmonitoring en ijkpunten/indicatoren zijn daarbij gehanteerd? bijsturing. Welke (voorlopige?) conclusies zijn daarbij getrokken en heeft dat tot bijsturing geleid? Er is bijgestuurd indien noodzakelijk.
Met betrekking tot de monitoring van het afvalbeheer gaan we in op: • Belangrijkste beleidsindicatoren. • Evaluatie en bijsturing beleid.
2.4.1
Belangrijkste indicatoren
Zoals eerder aangegeven zijn relevante indicatoren veelal opgenomen in bijlagen van raadsvoorstellen. Monitoring conform indicatoren in DVO Los van indicatoren of concrete doelstellingen zoals aangegeven door de raad wordt er wel periodiek gemonitord en gerapporteerd op verschillende indicatoren door ROVA. Conform de opbouw van deel II (productbladen) van de DVO staat dat ROVA-rapportages verzorgt over: Tabel 2-2 Rapportages ROVA conform DVO deel II
Rapportage
Beschrijving
Wanneer/frequentie
Rapportage Afvalhoeveelheden
In deel II van de DVO staat voor ieder product (per afvalstroom en inzamelwijze) dat ROVA rapporteert over: • Hoeveelheid ingezameld afval per deelfractie o Restafval Kwartaal o Grofvuil o GFT o Klein gevaarlijk afval o Wit glas o Bont glas
Rapportage klachten en meldingen
In deel II van de DVO dat ROVA rapporteert over: • Aantal en aard van de meldingen/klachten. • Afhandelingswijze van de klachten.
Kwartaal
Monitoring en rapportage in de praktijk ROVA monitort en rapporteert jaarlijks middels de Grondstoffenmonitor over de gemeenteprestaties van het afvalbeheer. In de monitor worden vier onderwerpen behandeld, zijnde: Milieu, Financieel, Service en Educatie. Ook het onderliggende bewonersonderzoek en de sorteeranalyses worden gedeeld met de gemeente. Elk kwartaal ontvangt de gemeente een overzicht met afvalhoeveelheden en ledigingen. Binnen de monitor worden de gemeentelijke prestaties vergeleken met de prestaties van de andere ROVA gemeenten en met het landelijk vergelijkbare gemiddelde. Hiervoor hanteert ROVA de indeling in stedelijkheidsklassen van het CBS 2 . Inmiddels is binnen de jaarlijkse benchmark van de 2
Stedelijkheidsklassen zijn gebaseerd op de omgevingsadressendichtheid van een gemeente. De vijf stedelijkheidsklassen zijn gebaseerd op klassegrenzen van 2.500, 1.500, 1.000 en 500 adressen per km². 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
15
branchevereniging NVRD (waar ROVA ook aan meedoet) gekozen voor onderscheid in hoogbouwklasse waarbij het aandeel hoogbouw binnen de gemeente bepalend is voor de indeling. Naast de Grondstoffenmonitor rapporteert ROVA jaarlijks middels een eindafrekening ook de financiële verantwoording. Via de kwartaalrapportages koppelt ROVA de prestaties terug. Indien er trends of ontwikkelingen zijn krijgt de gemeente die stukken doorgaans in het kader van het Ambtelijk Rova Overleg Milieuambtenaren (AROM). Die vindt twee keer per jaar plaats. Verder ontvangt de gemeente ook updates over incidentele ontwikkelingen zoals de recente brand bij Pre Zero3. Tot slot wordt er elke twee jaar een tevredenheidsonderzoek onder de inwoners uitgevoerd. Dit onderzoek wordt door ROVA namens de gemeente gedaan. Tot nu toe is dit uitbesteed aan een extern bedrijf, Integron. Het meest recente bewonersonderzoek komt uit 2020.
2.4.2
Evaluatie en bijsturing
De mate waarin gewerkt wordt conform de DVO Zowel de gemeente als ROVA geven aan dat de samenwerking en de uitvoering van de taken uit de DVO over het algemeen goed gaan. De gemeente geeft aan dat zij over het algemeen geen omkijken heeft naar de uitvoering door ROVA, er is in de loop der jaren een vertrouwensband ontstaan. Daardoor wordt een structurele evaluatie van de uitvoering conform het DVO niet consistent uitgevoerd. Los van de jaarlijkse ROVA Grondstoffenmonitor zijn er vanuit de gemeente geen stukken aangetroffen waaruit blijkt dat de gemeente zelf het afvalbeleid structureel evalueert. Bij de introductie van fase 2 van het omgekeerd inzamelen in 2015 is door de raad besloten na een jaar te evalueren. Deze evaluatie is door de onderzoekers niet aangetroffen, zie ook paragraaf 2.2.
3
Brand Pre Zero 16 juli 2021
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
16
3
Gerealiseerde prestaties
In onze aanpak maken we gebruik van de in de afvalwereld bekende afvaldriehoek om de gerealiseerde prestaties op afvalbeheer te duiden. De afvaldriehoek is een instrument om de prestaties, doelen en ambities ten aanzien van de belangrijkste aspecten t.a.v. afvalbeheer in kaart te brengen: • Milieuprestaties: paragraaf 3.1 • Kostenprestaties: paragraaf 3.2 • Serviceprestaties: paragraaf 3.3 Deze aspecten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: het bieden van een hogere service gaat vaak gepaard met een hoger kostenniveau. Gemeenten maken hierbij een afweging. Deze keuzes kunnen leiden tot een hoger of lager kostenniveau. Om goede resultaten te behalen op “milieu”, helpt het als het inzamelsysteem een hoge service biedt op het kunnen aanbieden van grondstoffen.
3.1
Figuur 3.1 Afvaldriehoek
Milieuprestaties Staphorst
In deze paragraaf worden de volgende deelvragen beantwoord: Gerealiseerde prestaties 3.
Leidt het huidige afvalbeheer (met Diftar) in Staphorst tot realisatie van de beleidsdoelen in relatie tot kosten, milieu en service?
Maximaal 100 kg/inw restafval is haalbaar. Minimaal 75% Afvalscheiding is haalbaar.
5.
Welke rol speelt het systeem van Diftar voor wat betreft het milieuaspect? Is het gevormde beleid o.a. rond de toepassing van Diftar effectief?
Diftar leidt tot goede milieuprestaties in Staphorst.
7.
Hoe verhouden de afvalbeheerprestaties (milieu) ten aanzien van landelijke benchmarks en andere ROVA-gemeenten?
Milieuprestaties van gemeente Staphorst zijn minimaal gelijk aan het benchmarkgemiddelde (voor Diftar).
3.1.1
Realisatie beleidsdoelen
Maximaal 100 kg/inw restafval De hoeveelheid restafval bestaat uit fijn restafval, grof restafval en verbouwingsrestafval. We gaan in op: • De totale hoeveelheid restafval in Staphorst. • Prestaties fijn restafval. • Prestaties grof restafval.
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
17
Restafval totaal In figuur 3.1 is de hoeveelheid restafval voor Staphorst en het gemiddelde in Nederland weergegeven voor de periode tussen 2002 en 20194. De figuur laat ook zien wat de landelijke doelstelling voor 2020 is en de trend die zichtbaar is voor respectievelijk Nederland. De doelstelling van 100 kg in 2020 is, wanneer de dalende trend van de gemeente voortzette in 2020, al bereikt. Figuur 3.2 toont aan dat de hoeveelheid restafval in Staphorst de afgelopen bijna 20 jaar gestaag is gedaald van ongeveer 150 kg/inw rond 2000 naar ca. 56 kg/inw in 20195. Ook laat de figuur zien dat de hoeveelheid restafval in Staphorst altijd ca. 140 kg/inw minder is geweest dan het landelijk gemiddelde. De nationale doelstelling van 2025, 30 kg restafval per inwoner lijkt haalbaar, maar wordt wel uitdagend voor de gemeente.
Restafval totaal (kg/inw) Nederland vs. Staphorst Restafval totaal (kg/inw)
350 300 250
100 kg
200
Fase 2 Omgekeerd inzamelen
150 30 kg
100 50
Diftar
Staphorst
Nederland
2025
2024
2023
2022
2021
2020
2019
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
0
Doelstellingen NL
Figuur 3.2 Trend restafvalreductie in Staphorst en in Nederland6.
De gemeente hanteert een diftarsysteem op basis van volume en frequentie sinds 2011. Sindsdien is de hoeveelheid restafval per inwoner afgenomen. In 2012 is begonnen met fase 1 van het omgekeerd inzamelen en in 2015 zijn voorbereidingen getroffen voor fase 2. Daarbij is in 2015 ingezet op een betere scheiding van het restafval door: • De inzamelfrequentie van restafval te verlagen van 1 x per 4 weken naar 1 x per 8 weken. • Pilot ondergrondse restcontainers. • Mini-containers voor PMD-stroom. Als de huidige trend zich voortzet is de nationale streefwaarde van 100 kg restafval per inwoner voor Staphorst al behaald in 2014 (zie figuur 3.1).Voor twee-derde tot driekwart van de Nederlandse klasse D gemeenten geldt dit overigens niet (zie figuur 3.3). De figuur hieronder laat ook zien dat Staphorst behoort tot de ca. 20% gemeenten met het minste restafval.
4
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/ Bron: CBS Statline, peiljaar 2019. ROVA grondstoffenmonitor hanteert 55 kg/inwoner. Dit rapport volgt de CBS data. 6 Bron: CBS Statline (cijfers t/m 2019). NB tot 2002 zijn geen cijfers van Staphorst uit CBS Statline beschikbaar 5
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
18
Meer dan 200 kg/inw
100 tot 200 kg/inw
Minder dan 100 kg/inw
Staphorst
Figuur 3.3 Totale hoeveelheid restafval per inwoner per Nederlandse klasse D gemeente (situatie 2019) 7
Restafval fijn De hoeveelheid fijn restafval is in Staphorst in 2019 54,8 kg/inw. Volgens de jaarrapportage 2019 van CBS is de hoeveelheid restafval in 2019 licht gedaald met 1,3 kg/inw. Het fijne restafval is het afval dat via minicontainers aan huis of verzamelcontainers wordt ingezameld. Hiermee behoort Staphorst tot de circa 20% gemeenten met het minste fijne restafval. Sinds de invoer van Diftar in 2011 is er een sterke daling in de hoeveelheid fijn restafval per inwoner te zien, namelijk met 86 kg/inwoner. Ook fase 2 van het omgekeerd inzamelen draagt hier flink aan bij.
Fijn huishoudelijk restafval Staphorst 180
Fase 2 Omgekeerd inzamelen
160
Kg/inwoner
140 120 100 80
Diftar
60 40 20 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 20 20 16 17 20 ** 18 20 ** 19 **
0
Figuur 3.4 Fijn huishoudelijk restafval hoeveelheden8. Bron: CBS, Statline peiljaar 2019
7
Bron: https://www.benchmarkafval.nl/vang-tools/vang-kaart/ Dit is de som van grof- en fijn huishoudelijk restafval en verbouwingsafval. Dit vormen samen de ongescheiden huishoudelijk afvalstromen
8
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
19
De grootste stromen die nog uit het fijn restafval van Staphorst kunnen worden gescheiden zijn GFT, PMD en OPK, in de onderstaande tabel zijn de percentages per stroom in het fijn huishoudelijk restafval te vinden. Tabel 3-1 Uitsplitsing fijn huishoudelijk restafval
2019 (%)9
2020 (%)10
GFT
26,6
28,9
PMD
6,8
8,4
OPK
4,1
4,6
Glas
3,7
1,7
Textiel, incl. schoeisel
2,2
1,7
Metaal overig
2,2
1,0
KCA
0,1
0,1
Stromen
Restafval grof Grof restafval is het restafval dat op afspraak aan huis wordt opgehaald of wordt gebracht naar het gezamenlijke afvalbrengstation van ROVA te Zwolle. De hoeveelheid grof restafval is in Staphorst in 2019 0,9 kg/inw (CBS Statline). Het gemiddelde in Nederland in 2019 is 30 kg/inw. Opvallend is dat de hoeveelheid grof huishoudelijk restafval sinds 2016 is verdubbeld, van 0,4 naar 1,1 kg/inw. Dit kan worden verklaard doordat in 2017 het grof huishoudelijk restafval vanaf de gemeentewerf door ROVA is afgevoerd. Dit gebeurt niet ieder jaar, daardoor zitten er soms (relatief) grote verschillen in de hoeveelheden per jaar. Minimaal 75% afvalscheiding is haalbaar Het percentage afvalscheiding is de hoeveelheid bron- en nagescheiden afval t.o.v. de totale hoeveelheid huishoudelijk afval. Onderstaande figuur laat wederom het landelijk gemiddelde en prestaties van Staphorst en bijbehorende trends zien. Staphorst heeft in 2019 een scheidingspercentage van 88%, Nederland 60%.
9
Bron Sorteeranalyse fijn huishoudelijk restafval 2019- ROVA Bron Sorteeranalyse fijn huishoudelijk restafval 2020- ROVA
10
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
20
Afvalscheidingspercentages 100% 90% 75%
80% 70%
Diftar
60% 50% 40%
Fase 2 Omgekeerd inzamelen
30% 20% 10% 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Staphorst
Nederland
Doelstelling 2020
Figuur 3.5 Afvalscheidingspercentages Staphorst vs. Nederland. Bron: CBS, Statline Peiljaar 2019
Sinds 2011 is een sterke stijging in het scheidingspercentage van gemeente Staphorst te zien. Dit is te herleiden naar de invoering van Diftar en de invoer van omgekeerd inzamelen met de inzet op afvalscheiding (lees: lagere ophaalfrequente restafval en stimuleren GFT scheiding (geen betaling per lediging maar een vast bedrag en inzameling in het buitengebied)). Figuur 3.3 laat zien dat het bereiken van de landelijke VANG-streefwaarde om in 2020 75% van het huishoudelijk afval te scheiden reeds in 2013 is behaald. Dit toont aan dat de genomen maatregelen effectief zijn geweest.
3.1.2
Rol Diftar in realisatie milieuprestaties
Zoals in voorgaande paragraaf reeds duidelijk werd, presteert gemeente Staphorst goed als het gaat om de milieuprestaties. De rol van Diftar komt hierin ook naar voren met een duidelijk waarneembare verandering tot gevolg. Echter gelet op het feit dat op dat moment niet enkel Diftar is ingevoerd maar ook de GFT-inzameling in het buitengebied is geherintroduceerd is de effectiviteit van Diftar hier niet volledig uit af te leiden. Kijken we naar landelijke prestaties van gemeenten met Diftar en zonder Diftar dan ontstaat een duidelijker verband; ‘geen Diftar’-gemeenten hebben een grotere hoeveelheid restafval dan Diftargemeenten (zie onderstaand figuur).
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
21
Figuur 3.6 Restafval en afvalbeheerkosten per gemeente (2019), bron: NVRD op Avalex conferentie met data Coelo, CBS en bewerking IPR)
Aanvullend en meer algemeen geredeneerd schetst de brancheorganisatie NVRD op basis van koplopers het volgende beeld voor wat betreft de werking en inzet van verschillende afvalbeleidsinstrumenten om te komen tot het landelijke beleidsdoel minder restafval:
Figuur 3.7 Inzet instrumentarium koplopers in reductie hoeveelheid restafval
De grafiek laat een duidelijk verband zien tussen daling van de hoeveelheid restafval met invoering van financiële prikkels, alsmede de wisselwerking met de serviceprikkel (stimuleren service grondstofstromen en ontmoedigen restafval).
3.1.3
Benchmark milieuprestaties Staphorst
Om te kunnen beoordelen of de milieuprestaties in de pas lopen met die van andere gemeenten doen we drie benchmarks met: • Het Nederlandse gemiddelde (al verwerkt in de eerdere grafieken). • De landelijke benchmark huishoudelijk afval. 30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
22
•
Vergelijkbare ROVA gemeenten.
Landelijke benchmark huishoudelijk afval De benchmark is gegroepeerd naar het aandeel hoogbouw in het verzorgingsgebied. Staphorst valt in klasse D (0 t/m 19% hoogbouw). In de benchmark worden gemeenten in die klasse met elkaar vergeleken. Staphorst valt met een aandeel hoogbouw van 16% in het bovenste deel van de klasse. Tevens hoort Staphorst tot klasse weinig stedelijk (CBS-stedelijkheidsklasse 5), waaronder bijvoorbeeld ook Dalfsen, Dinkelland, Ommen, Olst Wijhe en Tubbergen. Dit zijn gemeenten met stedelijkheidsklasse 5, een diftarsysteem (omgekeerd inzamelen) en zijn alle ROVA gemeenten. Het dashboard hieronder geeft de prestaties weer van Staphorst ten opzichte van de benchmark: Tabel 3-2 Milieuprestatie 2019 Benchmark 11,12&13
Staphorst14
Klasse D15
Scheidingspercentage totaal
88%
75%
Restafval totaal (kg/inw)
56
127
Scheidingspercentage fijn huishoudelijk afval
84%
70%
Fijn restafval (kg/inw)
54,8
111
Groente-, fruit- en tuinafval (kg/inw)
183,7
137
Oud papier en karton (kg/inw)
51,9
58
Plastic, metalen en drankenkartons (kg/inw)
32,2
32
Glas verpakkingen (kg/inw)
17,2
22
Textiel (kg/inw)
7,5
5,9
0,9
17
2019
Score
Fijn huishoudelijk afval
Grof huishoudelijk afval Grof restafval (kg/inw) Legenda: Boven het klasse-gemiddelde (>5%) Gelijk aan klasse-gemiddelde (-5%-5%) Onder het klasse-gemiddelde (<-5%)
Gemeenten in de regio We vergelijken de prestaties van Staphorst ook met vergelijkbare ROVA gemeenten. Dit zijn ROVA gemeenten: Dalfsen, Dinkelland, Ommen, Olst Wijhe en Tubbergen.
11
Bron: CBS, Statline, Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner peiljaar 2019 – hoeveelheden afval per inwoner Bron: Benchmark huishoudelijkafval, peiljaar 2019 – scheidingspercentages totaal 13 Bron: Sorteeranalyses 2019 Staphorst – ROVA – scheidingspercentages grof en fijn restafval 14 Bron: CBS, Statline, Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner 15 Bron: Benchmark huishoudelijkafval, peiljaar 2019 12
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
23
Tabel 3-3 Samenstelling benchmark met buurtgemeenten16
Inwoners
Stedelijkheid
Hoogbouw
Tariefsysteem17
Omgekeerd inzamelen
Uitvoering ROVA
Dalfsen
28.543
5
D
Volume/frequentie
Ja
Ja
Dinkelland
26.406
5
D
Volume/frequentie
Ja
Ja
Ommen
17.911
5
D
Dure zak
Ja
Ja
Olst Wijhe
18.162
5
D
Volume/frequentie
Ja
Ja
Tubbergen
21.276
5
D
Volume/frequentie
Ja
Ja
Staphorst
17.074
5
D
Volume/frequentie
Ja
Ja
Gemeente
Het onderstaande dashboard geeft een overzicht van de belangrijkste prestaties:
Figuur 3.8 Dashboard benchmark. Bron: CBS, Statline peiljaar 2019.
Uit het dashboard kan worden opgemaakt dat Staphorst (in het lichtblauw) op de meeste parameters gemiddeld beter presteert qua milieuprestaties ten opzichte van andere ROVA gemeenten. Staphorst doet het vooral goed bij de hoeveelheid fijn- en grof restafval en het scheidingspercentage. Ook kan worden opgemaakt dat vrijwel alle ROVA gemeenten beter presteren qua milieuprestaties dan de landelijke benchmark en het Nederlandse gemiddelde.
16 17
Jaarverslag 2020-ROVA en inwoner data CBS Bron: Benchmark Afval peiljaar 2019, VANG
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
24
3.2
Kostenprestaties (efficiëntie)
In deze pararaaf worden de volgende deelvragen beantwoord: Gerealiseerde prestaties
4.
5.
7.
De kosten van het afvalbeheer in Staphorst zijn marktconform in vergelijking met de benchmark en andere ROVA-gemeenten.
Is het huidige afvalbeheer doelmatig (uitgedrukt in euro’s per taak of inspanning)?
De kosten voor de verschillende taken zijn ieder marktconform in vergelijking met de benchmark.
Welke rol speelt het systeem van Diftar voor wat betreft de verdeling van de lastendruk? Is het gevormde beleid o.a. rond de toepassing van Diftar effectief? Hoe verhouden de afvalbeheerprestaties (kosten) ten aanzien van landelijke benchmarks en andere ROVA-gemeenten?
3.2.1
Diftar leidt tot goede kostenprestaties in Staphorst. Diftar is gebaseerd op het principe “de vervuiler betaalt”. De totale kosten per aansluiting (afvalstoffenheffing) zijn gelijk aan het benchmarkgemiddelde (of lager).
Kosten afvalbeheer
Om de doelmatigheid van het afvalbeheer te bepalen kijken we eerst naar de kostenstructuur. Als onderdeel van de kostenstructuur gaan we in op: • Kostenallocatiemodel (Boxenmodel) ROVA. • Gemeentelijke kosten vanuit ROVA. • Totale kosten gemeentelijk afvalbeheer en hoogte afvalstoffenheffing. Als opmerking vooraf geldt dat er voor het bepalen van de kosten en afvalstoffenheffing per huishouden het aantal huishoudens van belang is. Hiervoor zijn verschillende data(bronnen) en peildata (begin jaar / einde jaar / gemiddelde jaar) te hanteren. Om zoveel mogelijk herkenbare kostendata te gebruiken is hier gekozen voor het aantal dat ook door ROVA wordt gehanteerd, zijnde 5.781. Kostenallocatiemodel (Boxenmodel) ROVA ROVA is neergezet als collectief model. Daarvoor was er e.e.a. via Regio IJssel-Vecht georganiseerd. Dit is vervolgens allemaal in ROVA ingebracht. De gemeentebegroting afval is daarbij overgedragen aan ROVA. Wel is daarbij meteen een eerste kostenbesparing meegenomen. Binnen ROVA worden een aantal posten 1-op-1 afgerekend met de gemeente en worden algemene kosten collectief gedragen. Hiervoor is een afrekenmodel ontwikkeld volgens het zogenaamde boxenmodel dat bestaat uit drie boxen/onderdelen. Grofweg is de indeling als volgt (gemeentelijke interpretatie): • Box 1 betreft een verrekening op basis van aantal ledigingen van/stortingen in containers.
• Box 2 betreft een verrekening op basis van aantal aansluitingen. • Box 3 betreft een verrekening op basis van afvalhoeveelheden. In bijlage 2 is een toelichting opgenomen op het boxenmodel. Opmerkelijk is dat er voor gekozen is om de btw niet te verrekenen in het tarief waardoor de dekkingsgraad van de kosten van het afvalbeheer lager uitvalt. De btw lasten komen ten laste van de algemene middelen. Ook wordt een deel van de overheadkosten van de gemeentelijke organisatie niet doorbelast in de afvalstoffenheffing. Ook dit leidt tot een lagere dekking binnen de afvalstoffenheffing (zie ook paragraaf 2.2).
30-11-2021
RKC STAPHORST
BH8779IBRP2104270915-1
25
Het Boxenmodel roept een aantal vragen op. Met name de kortingen zoals ‘Logistieke korting’, en ‘Korting i.v.m. Box 1’. Ook roept de post ‘Totaal overige taken afvalverwijdering’ vragen op omdat het als een restpost ten opzichte van een voorschot wordt gepresenteerd. In feite wordt hier het basisbedrag bedoeld voor de hierboven genoemde basis dienstverlening. ROVA heeft aangegeven dat door verstrijking van tijd het Boxenmodel inmiddels meer vragen oproept en dat ze bezig is met een actualisatie om te zorgen dat er een transparant afrekenmodel blijft bestaan. De financieel contactambtenaren zijn betrokken bij een nieuwe opzet voor het boxenmodel. Momenteel loopt de voorbereiding waarbij jaar 2022 volgens het nieuw contourenmodel wordt ingeregeld. Dit zal een nieuwe opzet van de begroting en eindafrekening opleveren. Belangrijk daarbij is hoe het DVO-bedrag transparanter kan worden gemaakt. Onderdeel van de zoektocht is daarbij: Kun je meer inzicht geven zonder bedrijfsgevoelige informatie prijs te geven? Kern van de actualisatie is dat ROVA het huidige Boxenmodel wil indelen in herkenbare posten waarbij logistiek, infrastructuur, verwerking en diverse andere producten en diensten herkenbaar worden uitgesplitst.