CConstaterende datStaphorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport Mooi wark! toekomstbestendige organisatie gemeente Staphorst

Raadsvergadering 9 juli 2024, gemeente StaphorstBij agendapunt: Opiniërend: BMC rapport Mooi Wark!, toekomstbestendige organisatie gemeente Staphorst15.971 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Mooi wark! Toekomstbestendige organisatie gemeente Staphorst

Eindrapport | 12 juni 2024

Partners in verbetering

Mooi wark! Toekomstbestendige organisatie gemeente Staphorst

Rapport Gemeente Staphorst

Mooi wark!

Inhoudsopgave H0 | Kernboodschap: Mooi wark!

1

DEEL A | GEREEDSCHAP

2

H1 | Toekomstbestendige organisatie

3

1.1 Kerntakendiscussie vanuit personeelsbehoefte

3

1.2 Uitvoeringskracht centraal

3

1.3 Van concrete maatregelen naar gereedschapskist

4

1.4 Kerntakendiscussie in coproductie met gemeenteraad aan het stuur

5

1.5 Leeswijzer H2 | Visie op personeel

6 7

2.1 Missie en visie vertaald in organisatievisie

7

2.2 Gemeente onderkent arbeidsmarktproblematiek

8

2.3 Samenwerking en participatie volop in ontwikkeling

9

H3 | Ontwikkelingen in personeelsvraag en -aanbod

11

3.1 Stapeling van opgaven leidt tot meer werk

11

3.2 Instroom nieuwe medewerkers niet vanzelfsprekend

12

3.3 Kwalitatieve personeelsbehoefte verandert

13

3.4 Aan de vooravond van digitale revolutie?

14

H4 | De Staphorster gereedschapskist

15

4.1 Focus op taken

15

4.2 Rijk palet aan sturingsmogelijkheden

16

4.3 Geen taken zonder wettelijke verplichtingen

16

4.4 Geen ‘gemakkelijke’ oplossingen

17

4.5 Sturen op kwaliteit vraagt systematisch klantonderzoek

18

4.6 Nadere toelichting per knop

19

4.7 Toepassing met later uit te werken voorstellen

31

DEEL B | FORMATS

32

Samenleving

33

Fysieke leefomgeving

48

Dienstverlening (afdeling Bestuur & Managementondersteuning) Colofon

56 61

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

Mooi wark!

H0 | Kernboodschap: Mooi wark! Staphorst heeft een ambitieus bestuur dat werkt aan de grote maatschappelijke vraagstukken van deze tijd, zoals woningtekort, vitaal platteland, kansen om mee te doen en de energiearmoede. Voldoende uitvoeringskracht van de ambtelijke organisatie is nodig om succesvol invulling te kunnen geven aan de wettelijke taken en de ambities van het coalitieakkoord. De gemeente Staphorst werkt daarom in een samenhangende aanpak aan de uitvoeringskracht die nodig is om de wettelijke taken en de bestuurlijke ambities uit te kunnen voeren. Eerder is in dit kader een formatieonderzoek uitgevoerd en heeft de gemeenteraad naar aanleiding daarvan middelen ter beschikking gesteld om de ambtelijke organisatie te versterken. In 2024 is een kerntakendiscussie gevoerd met gemeenteraad en organisatie. De resultaten van het traject zijn als volgt samengevat: ● Staphorst staat er goed voor. In diverse ranglijstjes waar Nederlandse plaatsen onderling worden vergeleken draait Staphorst bovenin mee. In dat succes spelen de gemeenschapszin en ondernemersmentaliteit een centrale rol en levert de gemeente een wezenlijke, veelal onmisbare, bijdrage. Dat is mooi wark! ● De gemeente krijgt de komende jaren te maken met diverse ontwikkelingen die van invloed zijn op de organisatie.

Het gaat om nieuwe taken en nieuwe wetgeving vanuit het Rijk, maatschappelijke ontwikkelingen zoals de opvang van vluchtelingen, polarisering en structurele schaarste op de arbeidsmarkt, en grote opgaven zoals het realiseren van woningen. ● Creatieve oplossingen zijn nodig om invulling te kunnen blijven geven aan wettelijke taken en lokale ambities. De gemeente beschikt door het voeren van de kerntakendiscussie over een rijk gevulde gereedschapskist. ● Op basis van de kerntakendiscussie concluderen we dat op alle taakvelden sprake is van wettelijke verplichtingen of verplichtingen die voortvloeien uit akkoorden. Uitzondering zijn de taakvelden binnen het programma Economie en ondernemen. ● De gemeente Staphorst voert ook activiteiten uit die strikt genomen niet wettelijk zijn voorgeschreven. Hier liggen mogelijkheden om te sturen op de inzet. Daarbij moet in overweging worden genomen wat de impact is op inwoners (maatschappelijk effect, imago en reputatie, draagvlak) en medewerkers (aantrekkelijkheid als werkgever). ● Naast anders en slimmer werken kan de gemeente ook besluiten om de dienstverlening van taken, zowel wettelijk als niet-wettelijk, op een lager dienstverleningsniveau uit te laten voeren. Om hier beter op te kunnen sturen is het aan te bevelen om de klanttevredenheid over de volle breedte van gemeentelijke taken systematischer periodiek in beeld te brengen.

| 1 | Mooi wark!

DEEL A | GEREEDSCHAP

| 2 | Mooi wark!

H1 | Toekomstbestendige organisatie 1.1 Kerntakendiscussie vanuit personeelsbehoefte De gemeenteraad van Staphorst heeft bij de behandeling van de Zomernota 2023 aangegeven een ‘kerntakendiscussie’ met de organisatie te willen voeren. Dit wilde de gemeenteraad naar aanleiding van (opnieuw) een gevraagde formatie-uitbreiding. Kerntakendiscussies worden in Nederland doorgaans gevoerd als er sprake is van een noodzaak tot bezuinigen. Dat is in Staphorst nadrukkelijk niet de aanleiding. De insteek hier is een toekomstbestendige organisatie. De gemeente streeft naar een organisatie waarbij de dienstverlening richting inwoners, ondernemers en partners voorop staat. Het gaat om een passende formatie voor een adequate en efficiënte ambtelijke organisatie die in staat is blijvend invulling te geven aan wettelijke taken en bestuurlijke ambities. De uitvoering van personeelsbeleid is een verantwoordelijkheid van het college en het management van Staphorst. Formatie is tevens een wezenlijk element in het bestuurlijk ambtelijk samenspel in het gesprek over de balans tussen taken, ambities en middelen. Daarmee raakt het ook de kaderstellende en budgetterende rol van de gemeenteraad. De uitkomsten van de kerntakendiscussie vormen een gereedschapskist om te kunnen sturen op de kaders voor de ontwikkeling van de organisatie.

1.2 Uitvoeringskracht centraal De kerntakendiscussie vindt plaats binnen een breder debat over de uitvoeringskracht van het openbaar bestuur in Nederland. De woningbouwopgave, de energietransitie, kansenongelijkheid, de toekomst van de agrarische sector en veranderende institutionele verhoudingen; deze en vele andere opgaven vragen veel van de uitvoeringskracht van gemeenten. Zij lopen in toenemende mate tegen hun grenzen aan wat betreft personele capaciteit en expertise, sturing en financiële middelen. Een passende formatie is voor Nederlandse gemeenten geen vanzelfsprekendheid meer. Ze hebben meer taken gekregen zonder de bijbehorende noodzakelijke middelen. Op de arbeidsmarkt voor overheidspersoneel is sprake van structurele schaarste en ze werken in steeds moeilijkere maatschappelijke omstandigheden. Uit vele onderzoeken en rapporten blijkt dat uitvoeringskracht wordt beïnvloed door factoren die onderling sterk met elkaar verweven zijn. Het is aan gemeenten om de juiste mix van instrumenten te kiezen, zodat ze hun wettelijke taken en lokale ambities ook in de toekomst waar kunnen blijven maken.

| 3 | Mooi wark!

1.3 Van concrete maatregelen naar gereedschapskist Voorafgaand aan het traject zijn in een bestuursopdracht de volgende vragen geformuleerd: A. Wat kan de burger van de gemeentelijke overheid verwachten? B. Welke werkzaamheden doet de gemeente wel of niet? Welke werkzaamheden blijven we uitvoeren en welke werkzaamheden worden gestopt? C. Welk kwaliteitsniveau wordt bij de verschillende werkzaamheden afgesproken? Er is sprake van een gemeentelijke kerntaak als het realiseren van publieke waarde of de borging van het publieke belang bij uitstek een gemeentelijke taak is. Een kerntaak is een taak waarin de gemeente moet (wet) of wil voorzien. Deze invulling (van het ‘wat’) is bij uitstek een onderwerp voor het politieke debat. Bij de start van het traject werd duidelijk dat het sturen op wettelijke/niet-wettelijke taken en kwaliteitsniveau beperkte sturingsmogelijkheden voor de gemeenteraad oplevert. Veruit de meeste gemeentelijke taken – globaal 85 procent – zijn namelijk medebewindstaken: de rijksoverheid verplicht de gemeenten tot de uitvoering van nationaal beleid en van nationale wettelijke regelingen. De taken waar de gemeente meer beleidsvrijheid heeft zijn juist taken die raken aan de kernwaarden van de gemeente Staphorst: gemeenschapszin en ondernemersmentaliteit. Het gaat dan om taken zoals welzijn, cultuur, ontmoeten en economie.

Om de raad meer sturingsmogelijkheden te bieden dan ‘continueren of stoppen’ van niet-wettelijke taken en ‘kwaliteitsniveau verlagen’ van wettelijke taken, zijn tijdens de kerntakendiscussie aanvullend ook andere opties of ‘knoppen’ in beeld gebracht. In de loop van het traject is ook duidelijk geworden dat op dit moment de noodzaak ontbreekt om maatregelen te nemen om de personeelsbehoefte te verminderen. Dat heeft uiteenlopende redenen: ● Staphorst is een groeigemeente met een opgave om 1.000 nieuwe woningen toe te voegen. Iedere extra woning en de bewoners ervan vragen extra werk, en dus formatie, van de gemeente. Het gaat bijvoorbeeld om het beheer van de openbare ruimte, de ondersteuning van kinderen en het bieden van onderwijshuisvesting. Van belang hierbij is nog dat de verwachte groei in het primair proces (afdelingen Samenleving en Fysieke Leefomgeving) gepaard moet gaan met een navenante groei van de ondersteunende processen (afdeling Bestuur- & Managementondersteuning).

●

De groei leidt naast een toename van de personeelsbehoefte door groei van het areaal in beginsel ook tot extra begrotingsruimte, door stijging van OZB-inkomsten en mogelijk ook de algemene uitkering. Hieruit kan de benodigde toename van de personeelsbehoefte (deels) worden bekostigd. Daarbij geldt dan nog wel de opgave om geschikt personeel te vinden in de blijvend krappe arbeidsmarkt. Daarnaast is er de kanttekening dat de inkomsten uit de algemene uitkering vanuit het Rijk lager kunnen uitpakken als gevolg van een herijking van het gemeentefonds in 2026 (ook wel aangeduid als ‘het Ravijnjaar’). De huidige verhouding tussen personeelsaanbod en -vraag binnen Staphorst – dus los van bovenstaande verwachte groei – is voor de uitvoering van wettelijke taken grosso modo in balans. Daarbij gelden de volgende kanttekeningen:

| 4 | Mooi wark!

Dit is inclusief de toegekende incidentele uitbreiding van de formatie. Dit geldt niet voor de uitvoering van grote projecten in het fysiek domein en voor de opvang van vluchtelingen, die op diverse plekken in de organisatie voor extra werk zorgt. Dit laat onverlet dat op bepaalde (specialistische) taken sprake kan zijn van krappe bezetting. ○ ○

●

Het karakter van het eindresultaat is hiermee verschoven van het voorstellen van concrete maatregelen naar het bieden van een totaalbeeld (tijdens de bijeenkomsten is gesproken over een ‘foto’ of een ‘blauwdruk’), een gereedschapskist waaruit de gemeente kan putten als de noodzaak tot sturing zich aandient.

1.4 Kerntakendiscussie in coproductie met gemeenteraad aan het stuur De gemeenteraad van Staphorst heeft het initiatief genomen voor de kerntakendiscussie. In het proces waren de raadsleden actief deelnemer. Samen met medewerkers zijn in werkgroepen vier stappen doorlopen, in parallelle sporen voor elk van de drie afdelingen van de gemeentelijke organisatie. In stap 1 hebben we een foto gemaakt van alle taken die door de gemeente Staphorst worden uitgevoerd. Daarbij hebben we gebruikgemaakt van de indeling in taakvelden zoals opgenomen in de begroting van Staphorst, onderverdeeld naar de drie afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie: Samenleving, Fysieke Leefomgeving en Bestuur- & Managementondersteuning. In stap 2 hebben we knoppen in beeld gebracht om te kunnen sturen in de personeelsvraag. In stap 3 hebben we de impact bepaald van de inzet van die knoppen. De resultaten van stappen 1 tot en met 3 zijn de ingrediënten voor de gereedschapskist waarmee kan worden gestuurd op een toekomstbestendige formatie. In stap 4, tot slot, hebben we de gereedschapskist gevuld en het totaalplaatje van de kerntakendiscussie opgesteld. Het proces van de kerntakendiscussie is grafisch weergegeven als volgt:

| 5 | Mooi wark!

1.5 Leeswijzer Dit rapport en de gereedschapskist bestaan uit twee delen. Deel A bevat na de inleiding in hoofdstuk 1 de uitwerking van de Staphorster gereedschapskist. Als onderleggers gaan we in hoofdstuk 2 eerst in op de visie op personeel van de gemeente Staphorst, en in hoofdstuk 3 op de ontwikkelingen die van invloed zijn op de personeelsbehoefte en het personeelsaanbod. Hoofdstuk 4 beschrijft de inhoud van de gereedschapskist, met een duiding van de implicaties van inzet van verschillende instrumenten of knoppen. Deel B bevat de uitgewerkte formats van (groepen van) de gemeentelijke taken die door de raadsleden en de medewerkers samen zijn uitgewerkt in de sessies.

| 6 | Mooi wark!

H2 | Visie op personeel 2.1 Missie en visie vertaald in organisatievisie De kernwaarden van waaruit de gemeente haar inwoners tegemoet treedt, zijn neergelegd in de omgevingsvisie en een organisatievisie. Ook het coalitieakkoord en de begroting besteden volop aandacht aan de toekomstbestendigheid van de organisatie en het personeelsbeleid. De organisatievisie is vormgegeven in een praatplaat ‘Onze Staphorster stip op de horizon’. Die Staphorster stip is een innovatieve plattelandseconomie en een gezonde en dynamische samenleving met verantwoorde vernieuwing, met nabuurschap en een no-nonsense-mentaliteit als basis: ‘In Staphorst zijn we er voor elkaar en komt het voor elkaar’.

Vanuit deze visie wordt met inwoners en medewerkers samengewerkt. Dat vraagt om passende competenties van medewerkers. Deze zijn als volgt opgenomen in de praatplaat.

| 7 | Mooi wark!

De (ambtelijke) organisatie moet – in een veranderde arbeidsmarkt – voldoende toegerust zijn en blijven op een zelfstandig voortbestaan en alle bestaande en toekomstige opgaven het hoofd kunnen bieden. Staphorst wil nu en in de toekomst beschikken over een kwalitatief (prestatie, houding, kennen en kunnen) en kwantitatief (aantallen) optimale personeelsbezetting.

2.2 Gemeente onderkent arbeidsmarktproblematiek Om in te kunnen spelen op veranderingen en ontwikkelingen streeft de gemeente naar een toekomstbestendige organisatie waarbij optimale dienstverlening richting inwoners, ondernemers en partners voorop staat. De gemeente onderkent te maken te hebben met een krappe arbeidsmarkt. Het is, net als voor andere werkgevers, ook voor de gemeente Staphorst lastiger geworden om vacatures in te vullen. Voor werving wordt gebruikgemaakt van de Talentenregio, die een belangrijke rol speelt bij personeelsmobiliteit in de regio Zwolle. De gemeente blijft inzetten op het behouden, boeien en binden van kwalitatief goed personeel. Staphorst wil een goede werkgever zijn. Er wordt geïnvesteerd in het aantrekken en behouden van kwalitatief goede werknemers. In een arbeidsmarkt die een krapte kent, zijn passende arbeidsvoorwaarden, met daarin ruimte voor ontwikkelingsmogelijkheden, opleiding en vorming, belangrijk. De gemeente werkt zo veel mogelijk vanuit de eigen organisatie,

| 8 | Mooi wark!

maar als zelfstandige gemeente wordt ook samengewerkt met andere organisaties en wordt externe expertise benut waar dat nodig is.

2.3 Samenwerking en participatie volop in ontwikkeling ‘We willen de opgaven waar de gemeente Staphorst nu voor staat en die nog op ons afkomen in de komende jaren, goed kunnen uitvoeren. Daarbij willen we de kwaliteit van onze producten en diensten en de kracht van de organisatie op peil houden. We staan met ons gezicht naar buiten, richten ons op de regio Zwolle en laten onze meerwaarde door een goede samenwerking in de regio blijken’, zo staat in de begroting 2024. Staphorst benadert collega’s van andere gemeenten en samenwerkingspartners in de regio om opgaven samen op te pakken waar dat mogelijk is. Een zelfstandige gemeente van deze omvang heeft veel baat bij samenwerking. Dit vraagt om onderhoud en het eventueel opzetten van nieuwe netwerken of samenwerkingen. De inzet is om zo efficiënt en slim mogelijk (samen) te werken.

| 9 | Mooi wark!

Staphorst investeert nadrukkelijk in de deelname aan de regionale samenwerking in de regio Zwolle, zowel politiek (klankbordgroep), bestuurlijk (op portefeuilleniveau en gemeentebreed) als ambtelijk (op directieniveau en door de inhoudelijk betrokken ambtenaren). De regionale samenwerking gaat vanaf 2024 een nieuwe fase in met een nieuwe agenda (die zich naast economie en arbeidsmarkt nadrukkelijker richt op ruimtelijke, klimaatadaptieve ontwikkeling en verstedelijking) en governancestructuur. Binnen Staphorst wil de gemeente goed in verbinding staan met inwoners, ondernemers, verenigingen, kerken, maatschappelijke organisaties, partners en ruimte geven voor goede, en bij Staphorst passende, initiatieven. Daarmee geeft de gemeente invulling aan de veranderde verhouding tussen inwoners en overheid. Dat vraagt van de organisatie dat deze aansluit op de veranderde vraag van inwoners. De gemeente geeft waar mogelijk ruimte aan initiatieven en streeft naar minder belemmerende regels. Bij belangrijke onderwerpen staat de gemeente goed in contact met inwoners en betrekt ze de wijk- en dorpsraden. De gemeente heeft nieuw participatiebeleid opgesteld (Nota inwoners- en overheidsparticipatie ‘We doen het Samen’).

| 10 | Mooi wark!

H3 | Ontwikkelingen in personeelsvraag en -aanbod Wanneer we kijken naar de veranderende personeelsbehoefte en het beschikbare aanbod van personeel, zowel intern binnen de gemeente Staphorst als extern op de arbeidsmarkt, zien we toenemende spanning ontstaan tussen de behoefte en het aanbod van personeel. Diverse ontwikkelingen liggen hieraan ten grondslag.

3.1 Stapeling van opgaven leidt tot meer werk Onder de term kwantitatieve personeelsbehoefte verstaan we het aantal medewerkers dat nodig is om de werkzaamheden uit te kunnen voeren. De afgelopen jaren is een aanzienlijk aantal taken gedecentraliseerd naar gemeenten. Gemeenten zijn sinds 2015 bijvoorbeeld verantwoordelijk voor jeugdzorg, werk en inkomen, en zorg aan langdurig zieken en ouderen. Daarnaast zorgen ook brede maatschappelijke opgaven en ontwikkelingen voor meer taken en verantwoordelijkheden op lokaal niveau. Dit betekent dat er niet alleen meer uitvoeringsvraagstukken bij gemeenten zijn belegd, maar ook dat de uitvoering van landelijke regelgeving binnen gemeentelijke organisaties een steeds groter deel van de werkzaamheden vormt1. De relatie overheid-samenleving vraagt om extra onderhoud: veel inzet, aandacht en zorgvuldigheid. Processen worden daardoor intensiever en zorgen voor een toename in de werkzaamheden. Tijdens de werksessies is gesproken over ontwikkelingen die van invloed zijn op de formatiebehoefte. Onderstaand is de grafische samenvatting daarvan weergegeven. In het algemeen kan worden gesteld dat sprake is van een stapeling van opgaven, die ook nog eens in omvang en complexiteit toenemen. De afgelopen jaren waren zeer dynamisch met elkaar snel opvolgende crises en veel nieuwe wet- en regelgeving die moest worden geïmplementeerd.

Staphorst zelf heeft daarnaast een ambitieus bestuur dat voortvarend wil bijdragen aan al die opgaven die voorliggen. Dat zorgt ervoor dat de verhouding tussen opgaven, ambities en middelen (i.e. personeel) voortdurend onder druk staat. Het bewaken van de balans vraagt continu aandacht in het bestuurlijk-ambtelijk samenspel.

1

Uitvoeringskracht van gemeenten - Hoe sterk zijn onze schouders? 2020, VNG.

| 11 | Mooi wark!

3.2 Instroom nieuwe medewerkers niet vanzelfsprekend Demografische ontwikkelingen zorgen voor een nieuwe verhouding tussen de bevolking en de beroepsbevolking. De arbeidsmarkt is in beweging en krap. Door deze krapte op de arbeidsmarkt en demografische ontwikkelingen is er onvoldoende extern aanbod. Dit verkleint de kans om binnen korte tijd nieuwe en geschikte medewerkers te vinden. Daarnaast vergroot de krapte op de arbeidsmarkt de kans op uitstroom van eigen medewerkers. Om de arbeidsmarkt – oftewel het externe aanbod van personeel – inzichtelijk te maken, is gekeken naar de beschikbaarheid van personeel op de arbeidsmarkt. Het externe personeelsaanbod is ook voor de drie domeinen in kaart gebracht. Er is gekeken naar de schaarste van het totale personeelsaanbod, de schaarste van uitvoerende functies en naar de schaarste van ontwikkelingsfuncties. Er wordt gesproken van een krappe arbeidsmarkt wanneer vacatures moeilijk in te vullen zijn doordat de vraag naar personeel groter is dan het aanbod. Ook wordt de groei van het aantal vacatures in % ten opzichte van hetzelfde kwartaal van het voorgaande jaar aangegeven.

| 12 | Mooi wark!

Als het percentage in het groen aangegeven staat, betekent dit een groei van het aantal vacatures. Als het percentage in het rood aangegeven staat, betekent dit een afname van het aantal vacatures. Hieronder staan een aantal zaken die opvallen. Door de krapte op de arbeidsmarkt is het lastiger en wordt het naar verwachting steeds moeilijker om nieuwe medewerkers te vinden. Daarnaast moet rekening gehouden worden met langere inwerktijden, doordat de 'ideale' kandidaat vaak niet te vinden is. Dit heeft enerzijds invloed op de snelheid waarmee iemand kan meedraaien en volledig inzetbaar is voor de gemeente, en anderzijds kan dit van invloed zijn op de ervaren werkdruk van medewerkers.

3.3 Kwalitatieve personeelsbehoefte verandert Onder de term kwalitatieve personeelsbehoefte verstaan we het soort medewerker dat nodig is. Deze behoefte wordt bepaald door de functie-eisen die gesteld worden aan de medewerkers. De complexiteit van de werkzaamheden voor gemeenten neemt toe. Zo hebben decentralisaties gevolgen voor het intern functioneren van een gemeente: de posities, rollen, structuur en cultuur van gemeenten veranderen en vragen veel van het gemeentelijk oplossingsvermogen en de gemeentelijke veerkracht2. Door digitalisering van werkzaamheden zal zowel het benodigde kennisniveau als het gevraagde en benodigde vaardigheidsniveau veranderen. Denk hierbij aan digitale vaardigheden, creativiteit, initiatief en ondernemerschap.

Digitale transformatie: Studie naar de wijze waarop gemeenten innoveren met digitale technologie en hoe zij kunnen anticiperen op de gevolgen voor werk, A&O fonds Gemeenten. 2

| 13 | Mooi wark!

3.4 Aan de vooravond van digitale revolutie? Diverse rapporten3 benadrukken de grote invloed van AI en robotisering op de arbeidsmarkt en de arbeidsverdeling (WEF 2018, 2020)4. Naar schatting zullen hierdoor voor 2025 wereldwijd 85 miljoen functies qua invulling veranderen. Het belang van hiervoor benodigde vaardigheden zal de komende jaren blijven groeien. Volgens schattingen zal ongeveer 70-90% van alle arbeidskrachten zich moeten laten omscholen of bijscholen om volledig inzetbaar te blijven (WEF 2023; Felten et al. 2021). Dit gaat ook van invloed zijn op de personeelsbehoefte in de toekomst binnen de gemeente. Gemeenten leveren gemiddeld meer dan tweehonderd verschillende producten en diensten met bijbehorende werkprocessen. Door de technologische ontwikkelingen zullen al deze producten, diensten en processen onderwerp zijn van digitale innovatie. Om meer inzicht te krijgen in de impact van technologische ontwikkelingen op verschillende gemeentelijke werkprocessen, zijn er in opdracht van het A&O fonds Gemeenten technologische impactverkenningen (TIV’s) uitgevoerd per gemeentelijk werkproces5.

Recent is de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) een aantal pilots gestart in het kader van uitvoeringskracht en arbeidsmarktkrapte, waarin de mogelijkheden van AI worden onderzocht om diverse werkprocessen te automatiseren, zoals de afhandeling van bezwaarschriften en omgevingsvergunningen6. De gemeente Staphorst heeft zich de afgelopen jaren op dit gebied opgesteld als actief volgend. Uit deze impactverkenningen blijkt dat de komende jaren vooral impact te verwachten is binnen processen van dienstverlening en bedrijfsvoering. Uit deze verkenningen komt verder naar voren dat routinematig en repeterend werk binnen gemeenten verdwijnt. Tegelijkertijd zien we dat hier complexer werk voor terugkomt, waarvoor bijscholing nodig is. Bepaalde competenties worden steeds belangrijker, terwijl andere minder belangrijk worden. Dit wordt nog eens versneld door de komst van AI. Door de digitalisering van de werkzaamheden gaan er ook nieuwe taken ontstaan, zoals data-analyse en het implementeren en onderhouden van nieuwe systemen.

Raj & Seaman (2019): https://link.springer.com/article/10.1186/s41469-019-0050-0, World Economic Forum (WEF) (2020) http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf, World Economic Forum (WEF) (2018) http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2018.pdf. 4 In 2018 werd nog ±30% van het werk door AI en robots uitgevoerd en ±70% door mensen, waar dit in 2022 al naar 40% door AI en robots en 60% door mensen is gegroeid. Het WEF-rapport uit 2020 benadrukt bovendien dat deze ontwikkeling alleen maar sterker door zal blijven zetten in de jaren na 2022. 5 Digitale transformatie: Studie naar de wijze waarop gemeenten innoveren met digitale technologie en hoe zij kunnen anticiperen op de gevolgen voor werk, A&O fonds Gemeenten (2018, 2019). 6 Pilots Uitvoeringskracht en Arbeidsmarktkrapte (2024). 3

| 14 | Mooi wark!

H4 | De Staphorster gereedschapskist 4.1 Focus op taken De insteek van de kerntakendiscussie in Staphorst was formatie. In de kerntakendiscussie hebben we daarom gewerkt met de taakvelden uit de begroting van de gemeente Staphorst. De gemeenteraad wil weten welke andere mogelijkheden er zijn – naast uitbreiding van formatie – om als zelfstandige gemeente een toekomstbestendige organisatie vorm te geven. Deze mogelijkheden zijn opgenomen in de Staphorster gereedschapskist.

Bij interpretatie van de sturingsmogelijkheden is het volgende van belang:

| 15 | Mooi wark!

●

●

●

Bij formatie gaat het om de vaste formatie voor uitvoering van de reguliere taken, zoals opgenomen in de begroting. Taken die vanuit andere bronnen worden gefinancierd of tijdelijke taken vallen buiten de scope. Voorbeelden zijn het projectbureau (voor o.a. woningbouw) en vluchtelingenopvang. Er is geen vergelijking gemaakt van de omvang van de huidige formatie die op taken wordt ingezet met andere gemeenten. Eerder is een formatiebenchmark uitgevoerd en daarna is de formatie twee keer uitgebreid. Er is geen relatie gelegd tussen inzet en effectiviteit. Er zijn geen benchmarks of instrumenten bekend waarmee deze relatie kan worden gelegd. Uit de omvang van de ingezette formatie kunnen geen conclusies worden getrokken over de effectiviteit ervan. Om iets te kunnen zeggen over de uitvoeringskracht van de organisatie is het van belang om (beter) zicht te krijgen op de klantwaardering.

4.2 Rijk palet aan sturingsmogelijkheden In de gesprekken tussen medewerkers en raadsleden is een groot aantal uiteenlopende mogelijkheden besproken om te sturen op formatie (de ‘knoppen’). We hebben deze samengevat in de volgende negen knoppen. Tezamen vormen ze de gereedschapskist om te sturen op personeelsvraag en -aanbod. Ruimte geven Participeren Voorinvesteren Samen doen Poolen Versoberen Automatiseren Uitbesteden Stopzetten

Minder beleid en regels, mandateren, ontschotten Groter beroep doen op de samenleving Inzetten op preventie, voorkomen (complex) werk ‘aan de achterkant’ Kennis delen, samen taken of projecten uitvoeren Delen van personeel met gemeenten of andere partners Verlagen kwaliteitsniveau of ambitie, standaardiseren Digitaliseren, taken uitvoeren met bijvoorbeeld AI Laten uitvoeren van taken door andere overheden of marktpartijen Stoppen met uitvoeren van niet-wettelijke taak

De knoppen worden in paragraaf 4.5 nader toegelicht. Samen dekken ze de mogelijkheden die in de formats per taakveld zijn beschreven af. Er resteert alleen een klein aantal zeer specifieke opties en een aantal mogelijkheden om extra inkomsten te genereren.

4.3 Geen taken zonder wettelijke verplichtingen Bij de inzet van de gereedschapskist is het van belang om rekening te houden met de beleidsvrijheid die de gemeente heeft7. Beleidsvrijheid gaat om de mogelijkheden van decentrale overheden om zelf te kunnen beslissen over de inzet van hun middelen. Gemeenten hebben met name veel beleidsvrijheid in de uitgaven op de beleidsterreinen: cultuur en ontspanning, infrastructuur en gebiedsontwikkeling, en economische aangelegenheden. Voor de andere beleidsterreinen – met name die gericht zijn op sociale voorzieningen, het waarborgen van de kwaliteit van het openbaar bestuur of openbare veiligheid – geldt dat de beleidsvrijheid beperkt is.

7

Raad voor het Openbaar Bestuur (2019), Adviesrapport Beleidsvrijheid geduid.

| 16 | Mooi wark!

Op basis van de formats van de taakvelden (deel B) concluderen we dat op alle (geclusterde) taakvelden sprake is van wettelijke verplichtingen of verplichtingen die voortvloeien uit akkoorden, zoals het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Sportakkoord. Uitzondering zijn de taakvelden binnen het programma Economie en ondernemen. De gemeente Staphorst voert ook activiteiten uit die strikt genomen niet wettelijk zijn voorgeschreven. Deze zijn in de formats opgenomen onder het kopje ‘Doet de gemeente meer dan wettelijk verplicht is?’. Hier liggen voor de gemeenteraad mogelijkheden om te sturen op de inzet. Daarbij moet in overweging worden genomen wat de impact is op inwoners (maatschappelijk effect, imago en reputatie, draagvlak) en medewerkers (aantrekkelijkheid als werkgever).

4.4 Geen ‘gemakkelijke’ oplossingen Naast wettelijke verplichtingen wordt de beleidsvrijheid ook bepaald door overeenkomsten, regionale afspraken, contracten, subsidierelaties, maatschappelijke acceptatie en goed werkgeverschap. We hebben dit aangeduid als ‘Hoeveel moeite kost het om in te zetten’ en ‘Hoe groot is de impact op…’. Naast de beleidsruimte waarbinnen kan worden gestuurd, is bij de inzet van de gereedschapskist ook van belang wat het mogelijke effect is op de personeelsvraag. Sturen op de personeelsvraag in taakvelden met zeer beperkte formatie levert – qua formatie – weinig op. Als de impact op bewoners en medewerkers ook nog eens heel groot is, dan is dat een knop met weinig potentie. Als we deze aspecten duiden op basis van de formats, dan ontstaat het hiernavolgende beeld op hoofdlijnen: ● ●

●

●

Knoppen met veel effect op de personeelsvraag hebben tevens de grootste impact op inwoners en medewerkers. Gelet op het huidige (ingeschatte) niveau van dienstverlening – dat op veel taakvelden meer dan gemiddeld ligt – lijkt er ruimte voor versobering. De impact op zowel inwoners als medewerkers is echter groot. De mogelijkheden om te stoppen met activiteiten die strikt genomen niet wettelijk zijn voorgeschreven leveren – na een investering in het stopzetten ervan (tijd, frictie, imago- en reputatieschade) – relatief veel effect op de personeelsvraag op. Ook hier is zowel de impact op inwoners als medewerkers groot. Effecten op de personeelsvraag zijn nooit eendimensionaal: veelal is sprake van een verschuiving van de inzet van personeel naar een ander moment (verschuiving in de tijd) en/of een ander taakveld (verschuiving in soort inzet). Per saldo is het kwantitatieve effect qua formatie dan beperkt. Hoe dit uit kan pakken, verschilt per taakveld en is nader beschreven in de formats. Ook kan sprake zijn van een verschuiving (of zelfs vermeerdering) in kosten; dat effect is hier buiten beschouwing gelaten.

Grafisch samengevat ziet het beeld er als volgt uit:

| 17 | Mooi wark!

Hoeveel moeite kost het om in te zetten?

Hoe groot is de impact op inwoners?

Hoe groot is de impact op medewerkers?

Hoe groot is het effect op de personeelsvraag?

Ruimte geven Participeren Voorinvesteren Samen doen Poolen Versoberen Automatiseren Uitbesteden Stopzetten

Legenda: Weinig moeite | weinig impact | positief effect Gemiddelde moeite | gemiddelde impact | gemiddeld effect Veel moeite | veel impact | negatief effect

Hoeveel moeite kost het = wat vergt de inzet in geld, capaciteit, tijd Impact op bewoners = mogelijk effect op brede welvaart Impact op medewerkers = mogelijk effect op werkgeluk, aantrekkelijk werkgeverschap Effect op personeelsvraag = verwacht effect in omvang formatie (kwantitatief)

4.5 Sturen op kwaliteit vraagt systematisch klantonderzoek Tijdens het traject bleek dat het kwaliteitsniveau van een groot deel van de taken niet systematisch in beeld wordt gebracht door de gemeente. Uit eigen waarneming en indirecte bronnen (zoals klantcontact, aantal klachten, juridische trajecten, rekenkameronderzoek) is alsnog een beeld gevormd van het huidige niveau. Ook raadsleden brachten hun (casuïstische) beelden in, wel veelal met de eigen kanttekening dat inwoners hen vooral weten te vinden als ze minder tevreden zijn over de gemeentelijke dienstverlening.

| 18 | Mooi wark!

Het beeld dat in de werkbijeenkomsten is opgehaald is opgenomen in de formats in deel B. Om in de toekomst beter onderbouwde besluiten te kunnen nemen over het na te streven kwaliteitsniveau, is het nodig dat de klanttevredenheid over de volle breedte van gemeentelijke taken systematischer periodiek in beeld wordt gebracht. Dit kan worden betrokken bij het opstellen van de nieuwe visie op dienstverlening. Bij het sturen op kwaliteit speelt nog het volgende. Duidelijk is geworden dat de gemeente Staphorst beschikt over betrokken medewerkers die (gepast) trots zijn op het werk dat ze elke dag leveren voor inwoners, ondernemers en partners. Het is voor velen lastig voorstelbaar dat ze hun werk met minder inzet en kwaliteit zouden moeten uitvoeren. Bij sturen op kwaliteit zal rekening moeten worden gehouden met het effect op werkgeluk.

4.6 Nadere toelichting per knop Hieronder lichten we de knoppen nader toe. De beschrijvingen zijn gebaseerd op de reeks van werksessies met raadsleden en medewerkers. Per knop kan de precieze uitwerking verschillen van de algemene beschrijvingen hieronder. In de formats in deel B is de uitwerking per taakveld terug te vinden.

| 19 | Mooi wark!

RUIMTE GEVEN

Omschrijving

Ruimte geven, of dereguleren, is het verminderen van officiële regelingen, voorschriften en bemoeienissen van gemeentewege. Aan ruimte geven kunnen grenzen worden gesteld ter bescherming van door politiek bepaalde waarden. Ook binnen de organisatie kan ruimte worden geboden aan medewerkers, bijvoorbeeld door bevoegdheden lager in de organisatie te leggen en interne procedures te beperken. ●

Inbreng werkgroepen

●

●

Minder en compacter omgevingsbeleid (alleen omgevingsvisie en eventuele verplichte omgevingsprogramma’s). Welstandscriteria beperken, activiteiten vergunningvrij maken in omgevingsplan, afschaffen erfinrichtingsplannen (voor bepaalde gebieden). Deregulering rondom evenementen.

Moeite om in te zetten

Staphorst heeft ervaring met het bieden van ruimte aan inwoners en ondernemers, onder andere met EPOS. Op die ervaring kan worden voortgebouwd.

Impact op inwoners

Ondernemers waarderen ruimte om te ondernemen, maar willen tegelijkertijd zekerheid over grenzen. Inwoners zijn vaak ambivalent: willen ruimte voor zichzelf, maar niet (altijd) voor de buren. Ruimte bieden impliceert het accepteren van zekere risico’s op incidenten.

Impact op medewerkers

Verantwoordelijkheden lager in de organisatie leggen kan bijdragen aan werkgeluk van medewerkers.

Effect op de personeelsvraag

Het verminderen van de hoeveelheid beleid vergt minder ambtelijke capaciteit voor het opstellen en toepassen van regels. Er kan sprake zijn van een verschuiving naar meer inzet van personeel op controle achteraf. Het mandateren van bevoegdheden van bestuur naar organisatie en van managers naar medewerkers vermindert de inzet voor het doorlopen van interne procedures.

| 20 | Mooi wark!

PARTICIPEREN

Omschrijving

Staphorst staat er maatschappelijk en ruimtelijk-economisch goed voor. Daarin spelen de gemeenschapszin en ondernemersmentaliteit een centrale rol. Staphorst kan die kernkwaliteiten van de bevolking in alle taakvelden nog meer benutten als middel om de uitvoeringskracht van de gemeente te bestendigen. Dit is uitgewerkt in de Nota inwoners- en overheidsparticipatie ‘We doen het Samen’. ●

Inbreng werkgroepen

● ● ●

Buurten inzetten bij beheer van de openbare ruimte en groenvoorzieningen. Verenigingen inzetten bij bewegingsonderwijs, vrijwillige chauffeurs voor leerlingen- en gymvervoer, opvang/scholing van leerlingen die ‘buiten het systeem vallen’. Vrijwilligerswerk nog meer stimuleren/belonen/organiseren, waardoor minder professionals nodig zijn. Inzet van de bevolking bij het bewaken van de openbare orde, zoals met bondgenoten en stewards. Intensiveren van samenwerking met de kerken.

Moeite om in te zetten

Het verder benutten van burgerkracht vergt een doorontwikkeling van houding en gedrag van alle gremia van de gemeente Staphorst. Dit neemt langere tijd in beslag. Inzet op participatie laat overigens onverlet dat de gemeente om moverende redenen kan kiezen om op bepaalde taken juist een sterkere rol te nemen.

Impact op inwoners

Er zijn vele motieven om participatie te bevorderen, zoals kwaliteit, draagvlak, betrokkenheid en legitimiteit. Hoewel de burgerkracht in Staphorst groot is, is de vrijwillige inzet van inwoners niet vanzelfsprekend. Duidelijk moet zijn wat het voor inwoners oplevert.

Impact op medewerkers

Participeren vraagt aanvullende proces- en communicatieve vaardigheden van medewerkers.

Effect op de personeelsvraag

Deze knop is een vorm van voorinvesteren. Effectieve participatie is niet iets wat medewerkers ‘erbij kunnen doen’. Er is dus extra inzet nodig om participatie succesvol te laten zijn. De overtuiging bestaat dat met deze inzet op andere plekken en momenten wordt bespaard (minder procedures, minder herstelwerk).

| 21 | Mooi wark!

VOORINVESTEREN

Omschrijving

Als het gaat om het zoeken naar oplossingen of verbeteringen, dan wordt er veel kracht toegedicht aan preventie en vroegsignalering. Preventie gaat over het voorkomen van problemen of de verergering daarvan door te anticiperen op wat mogelijk gaat komen (‘voorkomen is beter dan genezen’). Al jaren is er volop aandacht voor preventief werken aan gezondheidsbevordering. De aandacht voor preventief werken door welzijnsbevordering is daar bijgekomen. Ook buiten het sociaal domein biedt het denken in termen van preventie kansen. ● ●

Inbreng werkgroepen

● ●

●

Intensiveren activiteiten gericht op preventie in onderwijs, hogere inzet op volwasseneneducatie voor anderstaligen. Intensiveren activiteiten Sportbeleid en -activering gericht op preventie. Intensiveren activiteiten gericht op preventie en voorveld bij Toegang, Wmo en Jeugd. Personeelsbeleid: versterkte inzet op binden en boeien van medewerkers (het repareren van verloop kost heel veel inzet en energie). Wet open overheid: meer aan de voorkant proberen in te perken, bijvoorbeeld door gericht persoonlijk contact.

Moeite om in te zetten

Investeren in preventie vraagt om inzicht van de lokale behoeften en kennis over effectief gebleken interventies. In Staphorst is vraagverlegenheid een complicerende factor. Er is voldoende tijd, capaciteit en ruimte nodig om preventie uiteindelijk qua personeelsvraag te laten lonen. Ook moet geschikt personeel worden aangetrokken.

Impact op inwoners

Onder de juiste voorwaarden kan preventie veel sociaal en economisch profijt opleveren voor inwoners, zo is de breed gedeelde verwachting.

Impact op medewerkers

Verwacht mag worden dat de impact op medewerkers positief is.

Effect op de personeelsvraag

Er is sprake van extra inzet ‘aan de voorkant’, zodat er minder ‘werk aan de achterkant’ nodig is.

| 22 | Mooi wark!

SAMEN DOEN

Omschrijving

Als zelfstandige gemeente werkt Staphorst strategisch en pragmatisch samen. De gemeente benut mogelijkheden om zo goed en efficiënt mogelijk samen te kunnen werken. De ervaring in Staphorst is dat samenwerking vooral werkt als deze bottom-up tot stand komt en tussen gelijkwaardige partijen.

Inbreng werkgroepen

In principe lenen alle taken zich voor samen doen. Dit komt veelal neer op een uitbreiding van bestaande praktijken. De volgende vormen zijn benoemd: ● delen van kennis en ervaring; ● samen beleid opstellen; ● onderlinge taakverdeling/specialisatie; ● uitvoeren van taken voor andere gemeenten, bijvoorbeeld ICT of BAG; ● focus aanbrengen in regionale samenwerking (i.e. reduceren van aantal samenwerkingspartners).

Moeite om in te zetten

Het traject om te komen tot samenwerking vergt tijd en tijdelijke extra inzet van capaciteit.

Impact op inwoners

De impact op inwoners is, bij geslaagde samenwerking, positief door behoud of verbetering van de kwaliteit van dienstverlening. Bekende aandachtspunten zijn de nabijheid van dienstverlening c.q. voorzieningen en het verlies van een zekere mate van grip op de uitvoering. Samenwerking op beleidstaken heeft naar verwachting geen (directe) impact op inwoners.

Impact op medewerkers

Samenwerking biedt voor medewerkers kansen op ontwikkeling en een uitbreiding van het professionele netwerk. Voorwaarde is een goede borging van het werkgeverschap.

Effect op de personeelsvraag

Samenwerkingen hebben vaak te lijden onder opgelegde efficiencykortingen die al in de beginjaren gerealiseerd moeten worden. Op termijn zijn die wel realiseerbaar. Het effect is verder vooral kwalitatief: het verminderen van kwetsbaarheid (kunnen aantrekken van personeel/kennis) en het vergroten van de aantrekkelijkheid als werkgever.

| 23 | Mooi wark!

POOLEN

Omschrijving

In een krappe arbeidsmarkt organiseren gemeenten gezamenlijke pools van personeel dat in alle deelnemende gemeenten wordt ingezet, rekening houdend met de lokale autonomie en couleur locale. Deelnemers maken afspraken over hoeveel capaciteit wordt ingebracht en afgenomen van de personele pool.

Inbreng werkgroepen

Toepasbaar op alle taakvelden. In de sessies werden met name voorbeelden genoemd van specialistische taken, waaraan Staphorst ofwel beperkt en/of niet structureel behoefte heeft en die (mede daardoor) lastig te vinden zijn. Verder kan worden gedacht aan taken als project- of programmamanager. Voorbeelden die zijn genoemd: ● Openbare Ruimte: pools met specialisten met buurgemeenten, bijvoorbeeld gezamenlijk ingenieursbureau; ● Bedrijfsvoering: delen van specialistisch personeel met buurgemeenten, bijvoorbeeld Woo-verzoeken, juridisch, ICT.

Moeite om in te zetten

De vorm waarin pooling plaatsvindt kan verschillen. De eenvoudigste vorm is de samenwerking waarbij organisaties afspraken hebben gemaakt zonder dat deze samenwerking is geïnstitutionaliseerd. Een verdergaande vorm is de oprichting van een rechtspersoon. Dit kan langs de publiekrechtelijke weg (Wgr) of de privaatrechtelijke weg. Verondersteld mag worden dat voor Poolen dezelfde randvoorwaarden gelden als voor Samen doen: heldere doelen, goede afspraken, bottom-up en met gelijkwaardige partners.

Impact op inwoners

Poolen heeft naar verwachting een beperkte (directe) impact op inwoners. In het geval van dienstverlenende taken moet de beschikbaarheid van betreffende medewerkers helder zijn.

Impact op medewerkers

Poolen biedt voor medewerkers kansen op ontwikkeling en een uitbreiding van het professionele netwerk. Voorwaarde is een goede borging van het werkgeverschap.

Effect op de personeelsvraag

Net als bij Samen doen is het verwachte effect vooral kwalitatief: het verminderen van kwetsbaarheid (kunnen aantrekken van personeel/kennis) en het vergroten van de aantrekkelijkheid als werkgever.

| 24 | Mooi wark!

VERSOBEREN

Omschrijving

Versoberen betreft (1) het verlagen van het kwaliteitsniveau en (2) het verlagen van de politiek-bestuurlijke ambities (omvang, tempo, impact etc.). ● ●

● ● ●

● ● ● Inbreng werkgroepen

● ● ●

● ●

● ●

Moeite om in te zetten

| 25 | Mooi wark!

Minder rekenkameronderzoek laten doen. Dienstverlening burgerzaken versoberen (openstelling, beperking aantal kanalen), dienstverlening op afstand (balies dicht), minder stembureaus bij verkiezingen. P&O: zakelijker uitstroombeleid. Niet overal meer aan meedoen, bijvoorbeeld landelijke akkoorden of ‘deals’ zoals Woondeal of GALA. Standaardiseren van beleid, verordeningen e.d. (gebruikmaken van standaard, geen eigen Staphorster ‘sausje’). Omgevingsoverleg beperken, inzet Ruimte Coach beperken, meer risicogestuurde controles. Onderhoudsniveau Openbare Ruimte verlagen, afhandeling meldingen anders organiseren (gebiedsgericht). Ambitie loslaten dat iedereen mee moet doen in de samenleving. Minder persoonlijk contact tussen consulent en inwoner (meer digitaliseren of kortere intake periodes). De niet-wettelijke taken bij de inkomensregelingen afbouwen en een groter beroep doen op de samenleving. Onderwijs: regie op uitvoering IHP verminderen, het aanbod voor peuters beperken tot de geïndiceerde VE peuter, inzet voor handhaven leerplicht, regelen leerlingenvervoer en begeleiden jongeren zonder startkwalificatie verminderen. Consulenten van procesregie naar indiceren laten overstappen met pas aan het eind van de indicatie opnieuw contact. Minder contact met/begeleiding van cliënten, minder inzet van re-integratie-instrumenten om cliënten richting (arbeids)participatie te begeleiden.

Toegang, Wmo en Jeugd: geen actief deelnemer zijn bij regionale overleggen en ons schikken naar de meerderheid. Minder ondersteuning van de verschillende verenigingen en stichtingen op gebied van (versterking) van cultureel erfgoed.

In een tijd van veranderende verhoudingen tussen overheid en burger, toegenomen mondigheid en groeiende polarisering vergt Versoberen veel stuurmanskunst en communicatie. Kunnen sturen op kwaliteit van dienstverlening vergt inzicht in het huidige niveau en de monitoring van klantwaardering.

Impact op inwoners

Versoberen kan leiden tot het inboeten op ambities en op verlies aan effectiviteit van beleid en uitvoering. Ook directe impact op inwoners en omgeving kan optreden (complexere escalaties, vergevorderde problematiek, schade omgevingskwaliteit).

Impact op medewerkers

Duidelijk is geworden dat de gemeente Staphorst beschikt over betrokken medewerkers die (gepast) trots zijn op het werk dat ze elke dag leveren voor inwoners, ondernemers en partners. Het is voor velen lastig voorstelbaar dat ze hun werk met minder inzet en kwaliteit zouden moeten uitvoeren. Bij sturen op kwaliteit zal rekening moeten worden gehouden met het effect op werkgeluk en het binden en boeien van medewerkers.

Effect op de personeelsvraag

Het effect op de omvang van de personeelsvraag kan substantieel zijn (bij sturing daarop). Wel kunnen neveneffecten optreden die een andere personeelsvraag oproepen (herstelwerkzaamheden, procedures/klachten e.d.).

| 26 | Mooi wark!

AUTOMATISEREN

Omschrijving

De coronapandemie heeft een versnelling van de digitale dienstverlening in Staphorst teweeggebracht. Een vorm die in opkomst is, is Robot Process Automation (RPA), ook wel virtuele medewerker. ● ● ● ●

Inbreng werkgroepen

●

●

Systemen digitaliseren om bijvoorbeeld de procesvorm rondom evenementen te vereenvoudigen. Verdergaande digitalisering burgerzaken. Meer bewustwording via informatievoorziening. Winst behalen met automatisering: voor bezwaren, Woo-verzoeken, financiële administratie. Bij P&O digitaliseringsslag: al wel bij werving en selectie gedaan. Winst te behalen in de verfijning; procesinrichting, beter benutten van systemen. Standaardisering. Gebruik van bewezen praktijken. Belastingen: digitalisering verder uitbreiden (betaalmogelijkheden, e-herkenning bedrijven). Samen met anderen optrekken richting systeemleveranciers. Procesanalyse: door de processen heen, bijvoorbeeld gericht op controles en foutkans verlagen.

Moeite om in te zetten

De huidige inzet van de gemeente is om de ontwikkelingen op dit gebied te volgen en waar mogelijk te benutten. In het land zien we dat gemeenten de mogelijkheden van AI onderzoeken in het licht van toenemende schaarste op de arbeidsmarkt. Staphorst kan ervoor kiezen om op prioritaire taken een ontwikkelrol te pakken, wellicht in samenwerking met buurgemeenten.

Impact op inwoners

Voor inwoners ligt verbetering van dienstverlening in het verschiet (kortere doorlooptijden). Aandachtspunt zijn de digitale vaardigheden van een deel van de inwoners.

Impact op medewerkers

Automatisering kan de werkdruk voor ambtenaren verlagen door ze te verlossen van repetitief-handmatige werkzaamheden.

Effect op de personeelsvraag

Het traject om de mogelijkheden van automatisering verder te benutten vergt ontwikkeltijd, investeringen apparatuur en programmatuur, tijdelijke inzet van capaciteit. Vermindering van de personeelsvraag is reëel (bij sturing daarop).

| 27 | Mooi wark!

UITBESTEDEN

Omschrijving

Bij uitbesteding wordt een contract met een private of publieke partij gesloten, die de taak in opdracht van de gemeente uitvoert. Er zijn twee instrumenten voor uitbesteding van taken, namelijk subsidie en inkoop. De gemeente kan taken bestuursrechtelijk (subsidie/beschikking) of privaatrechtelijk (inkoop/overeenkomst) uitbesteden. In beide gevallen kunnen afspraken worden vastgelegd over de uitvoering van taken, de te leveren prestaties, verantwoording en betaling. Uitbesteden kan worden toegepast bij beleidsbepalende, uitvoerende en bedrijfsvoeringstaken. ● ●

● Inbreng werkgroepen

● ● ● ●

Uitbesteden beheer en onderhoud accommodaties, afstoten accommodaties. Afspraken met de bibliotheek voor aanpak laaggeletterdheid en stimuleren lees- en taalbevordering. Ruimte bieden aan culturele activiteiten. Afspraken met de lokale publieke omroep (Mediawet) t.b.v. invulling mediataak en de lokale democratie. Bij hulp en ondersteuning meer mandaat leggen bij zorgaanbieders door resultaatgericht te indiceren. Inkomensregelingen, begeleide participatie en arbeidsparticipatie. Meer beleggen bij externe partijen zoals Ontdek Staphorst, economische promotie, maken van ruimtelijke plannen. Meer beleggen bij Stichting De Tippe (voor evenementen).

Moeite om in te zetten

Het traject om te komen tot uitbesteden vergt tijd en tijdelijke extra inzet van capaciteit.

Impact op inwoners

De impact op inwoners is, bij geslaagde uitbesteding, positief door behoud of verbetering van de kwaliteit van dienstverlening. Bekende aandachtspunten zijn de nabijheid van dienstverlening c.q. voorzieningen en het verlies van een zekere mate van grip op de uitvoering.

Impact op medewerkers

Uitbesteden (inkopen) is een gevestigde praktijk in de gemeente Staphorst. Overigens geldt dat ook voor inbesteden, als blijkt dat de geleverde kwaliteit te wensen overlaat.

Effect op de personeelsvraag

Door uitbesteding van de taken maken gemeenten gebruik van de expertise en schaalvoordelen die extern aanwezig zijn. Bovendien zijn er kansen voor doelmatigheid. In hoeverre de gemeente deze voordelen ook echt plukt, hangt af van de wijze waarop de

| 28 | Mooi wark!

uitbesteding wordt vormgegeven. Uit onderzoek is bekend dat het effect van uitbesteden op kosten en kwaliteit kan tegenvallen. Een effect op de personele inzet is wel te verwachten, met daarbij een verschuiving van inzet van uitvoering (zelf doen) naar inkoop, regievoering en contractmanagement.

| 29 | Mooi wark!

STOPZETTEN

Omschrijving

Het stopzetten van niet-wettelijke taken en bovenwettelijke activiteiten. Een andere variant is het beëindigen van de taak en overlaten aan de markt: privatiseren.

Inbreng werkgroepen

Taakvelden waar sprake is van grote beleidsvrijheid. In de formats zijn onder het kopje ‘Doet de gemeente meer dan wettelijk verplicht is?’ diverse mogelijkheden opgesomd waar de gemeente in principe kan besluiten tot het stopzetten van de betreffende (invulling van) taak.

Moeite om in te zetten

Niet-wettelijke taken en activiteiten vinden veelal plaats op basis van afspraken, verwachtingen en ook overeenkomsten of contracten. Bij stopzetting moet rekening worden gehouden met (gebruikelijke of juridische) opzegtermijnen en mogelijk ook frictiekosten.

Impact op inwoners

Stopzetten kan leiden tot het inboeten op ambities en op verlies aan effectiviteit van beleid en uitvoering. Ook directe impact op inwoners en omgeving kan optreden (complexere escalaties, vergevorderde problematiek, schade omgevingskwaliteit).

Impact op medewerkers

Bij Stopzetten zal rekening moeten worden gehouden met het effect op werkgeluk en het binden en boeien van medewerkers.

Effect op de personeelsvraag

Het potentiële effect op de personeelsvraag is groot, voor zover sprake is van taken waarop veel formatie wordt ingezet.

| 30 | Mooi wark!

4.7 Toepassing met later uit te werken voorstellen Er is vanuit formatie geredeneerd geen noodzaak om op dit moment maatregelen te nemen om de personeelsvraag te verminderen. Door de aanstaande groei van het aantal inwoners ontstaat bovendien ruimte om te investeren in extra personeel dat nodig is om die groei te verwerken. Dit geldt zowel voor de primaire processen als voor de ondersteunende processen (overhead) die evenredig mee moeten groeien. De gereedschapskist wordt ingezet op het moment dat er sprake is van een personeelsvraag. Voordat voorstellen worden gedaan om de knop ‘extra capaciteit’ te gebruiken, wordt eerst gekeken wat met toepassing van instrumenten uit de gereedschapskist kan worden gerealiseerd. Dat moment kan zich (op termijn) bijvoorbeeld voordoen door extra taken zonder afdoende middelen, het niet kunnen aantrekken van personeel door schaarste op de arbeidsmarkt, een nieuwe crisis of financiële overwegingen. Er zijn dan verschillende opties: ● een gerichte inzet van één of meer instrumenten op een specifiek taakveld, waar een bepaald formatievraagstuk zich voordoet; ● een brede inzet van één of meer instrumenten. De precieze effecten op de personeelsvraag zijn lastig te berekenen. Dat geldt met name voor de knoppen die aan de voorkant extra structurele personele inzet vragen (participeren, voorinvesteren).

Bij de inzet van een instrument kunnen afspraken worden gemaakt over de beoogde doelen qua formatie. Door monitoring kan dan worden gevolgd in hoeverre het effect optreedt en of bijsturing nodig is. De formats bevatten de ‘foto’ die als onderlegger kan worden gebruikt bij de inzet van instrumenten uit de gereedschapskist. Dat betreft een momentopname. Het is bij het opstellen van een concreet voorstel van belang de omstandigheden en verwachte impact te actualiseren en concretiseren.

| 31 | Mooi wark!

DEEL B | FORMATS

| 32 | Mooi wark!

Samenleving Onderwerp: Onderwijs Taakvelden: 4.1-4.3 Wat moet de gemeente (wettelijk) doen? Zorgen voor voldoende openbaar onderwijs binnen de gemeente, passend onderwijs en vervoer voor leerlingen die elders passend onderwijs krijgen. Daarnaast moet de gemeente toezicht houden op de naleving van de Leerplichtwet, onderwijsachterstanden bij peuters (VVE) tegengaan en onderwijs voor volwassenen aanbieden. Ook moet de gemeente bewegingsonderwijs mogelijk maken, is zij verantwoordelijk voor beheer en onderhoud van de gymzalen en voor de onderwijshuisvesting (vastgelegd in een Integraal Huisvestingsplan (IHP)). Naast de leerplichtwet hebben we als gemeente de wettelijke taak om vroegtijdig schoolverlaters of jongeren zonder startkwalificatie te volgen tot 23 jaar. Zogenaamde RMC taken (Regionale Meld- en Coördinatiefunctie voortijdig schoolverlaten). Dit om een duurzame plek op de arbeidsmarkt te krijgen en kwetsbare jongeren in beeld te houden. Het Rijk wil meer investeren om schooluitval tegen te gaan door de regionale aanpak van voortijdig schoolverlaten uit te breiden tot de leeftijd van 27 jaar. Deze wetswijziging wordt in 2025 verwacht. Doet de gemeente meer dan wettelijk verplicht is? We zijn wettelijk verplicht om vanuit het onderwijsachterstandenbeleid (OAB) budget voorschoolse educatie (VE) aan te bieden voor peuters.

Dit doen we voor de wettelijke 16 uur bij peuters met een VE indicatie. Daarnaast maken we het voor alle peuters mogelijk 8 uur kwalitatief goed peuteraanbod te ontvangen zodat alle kinderen een gelijke start op het PO kunnen maken (gezinnen die geen recht hebben op Kinderopvangtoeslag ontvangen gemeentetoeslag). Daarmee zorgen we er ook voor dat VE peuters leren van reguliere peuters (en andersom). In overleg met het basisonderwijs (PO) mag je keuzes maken hoe je daar de onderwijsachterstanden bestrijdt. Daarin hebben wij keuzes gemaakt om het (voor)lezen te promoten; zowel op school als direct bij het gezin. Hiermee verkleinen we de kans op achterstanden en laaggeletterdheid (voorleesexpress, Boekenbas, dBos, Boek en Illustratie). Wat is het huidige dienstverleningsniveau? Gemiddeld. Welke opties heeft de gemeente binnen wettelijke taken (kwaliteit, intensiteit)? 1.

Groter beroep op samenleving: (sport) verenigingen bij bewegingsonderwijs, vrijwillige chauffeurs voor leerlingen- en gymvervoer, opvang / scholing van leerlingen die ‘buiten het systeem vallen’. 2. Meer samenwerking en gebruik maken van beleid en projecten uit de regio. 3. Uitbesteden. 4. Regie op uitvoering IHP verminderen (nu bijvoorbeeld veel overleg businesscases) met meegeven randvoorwaarden. 5. Het aanbod voor peuters beperken tot de geïndiceerde VE peuter. 6. Inzet voor handhaven leerplicht, regelen leerlingenvervoer en begeleiden jongeren zonder startkwalificatie verminderen. Welke andere knoppen zijn beschikbaar? 7. 8.

Intensiveren activiteiten gericht op preventie. Hogere inzet op volwassenen educatie voor anderstaligen: wordt nu maar voor een klein deel

| 33 | Mooi wark!

door professionals aangeboden. De taalhuiscoördinator stuurt vooral vrijwilligers aan. Het aanbod voor taalles is minimaal beschikbaar; 2 uur per week. Wat is de mogelijke impact van keuzes 1.

Groter beroep op samenleving: vrijwillige inzet staat onder druk en inzet vanuit samenleving gebeurt niet vanzelf, ook dat kost veel inzet, (werving, scholing, planning, continuïteit bewaken). 2. Meer regio: op dit thema wordt al veel samengewerkt en gebruik gemaakt van expertise uit de regio. 3. Uitbesteden: scheelt kosten op formatie, maar verhoogt kosten op andere posten. Werpt drempels op voor integrale aanpak (bijv. Leerplicht met jeugdhulp). 4. Regie op IHP verminderen: minder grip op proces en resultaat. 5. Aanbod voor peuters beperken tot de geïndiceerde VE peuters: daarmee loop je het risico dat de geletterdheid van de Staphorster naar beneden gaat (dit is in het verleden nl. opgezet omdat er in Staphorst veel kinderen met een taalachterstand starten in het onderwijs) het % laaggeletterden in Staphorst is nu beneden gemiddeld. Dit geldt ook voor de andere activiteiten die nu voor kinderen/gezinnen zijn om de taalvaardigheid te stimuleren. 6. Inzet op preventie: verlaging kosten op ‘herstel’ posten. 7. Minder inzet op leerplicht, leerlingenvervoer en begeleiden jongeren levert hogere kosten op andere posten dan formatie (o.a. bijstand) en inwoners die niet meedoen in de samenleving. 8. Verhogen uren taalonderwijs: meer mogelijkheden voor anderstaligen om de taal goed eigen te maken. Dit bevordert de integratie en deelname aan de arbeidsmarkt.

Wijze van uitvoering: (eigen beheer en/of gemeentelijke samenwerking) Eigen beheer en samenwerking. Gemeentelijk beleid Actueel (Onderwijsachterstandenbeleid, NT2, Integraal huisvestingsplan). Beleidsvrijheid Laag. Betekenis mogelijke keuzes voor formatie Huidige formatie op onderwijsbeleid 15 uur/week, leerplicht en leerlingenvervoer 30 uur/week, inzet consulenten re-integratie op dit onderdeel 6 uur/week. Extra Inzet op preventie vraagt om meer formatie om alle taken te kunnen uitvoeren.

| 34 | Mooi wark!

Onderwerp: Sportbeleid en -activering, sportaccommodaties Taakvelden: 5.1-5.2 Wat moet de gemeente (wettelijk) doen? Op sport is er wettelijke (nog) geen expliciete verplichting. Men werkt momenteel wel aan een wetsvoorstel om de sport in Nederland toekomstbestendig te organiseren. Stimuleren van met name beweging heeft wel een wettelijke grondslag in de wetten in het sociaal domein en de Wet Publieke Gezondheid. Het is een verplichting vanuit akkoorden: het Bewegen en sport akkoord (“Staphorst in Beweging”) en het Gezond en Actief Leven akkoord (GALA) (“Gezond meedoen Staphorst”). Inzet van de buurtsportcoaches is gericht op de opzet, uitvoering en afstemming van preventieprogramma’s, met inbegrip van programma’s voor de gezondheidsbevordering (zoals beschreven in de Wet publiek gezondheid). Doet de gemeente meer dan wettelijk verplicht is? Ja, verankerd in bovengenoemde akkoorden waarbij gemeenten ook extra gelden (die bij niet besteding terugvloeien) van het Rijk ontvangt. Accommodatiebeheer/ groenonderhoud van sportaccommodaties is ook geen wettelijke verplichting. Wat is het huidige dienstverleningsniveau? Gemiddeld op gebied van sportstimulering. Hoog op gebied van accommodatiebeheer en groenonderhoud, dit heeft te maken met het in eigen beheer hebben van gemeentelijke accommodaties. Welke opties heeft de gemeente binnen wettelijke taken (kwaliteit, intensiteit)? 1.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Staphorst&id=3c1e1540-bd46-4d44-a692-a6cc7b23ddc9