CConstaterende datStaphorst
Koppel je AI →
Document · PDF

5. Leefomgevingsfoto

Raadsvergadering 16 december 2025, gemeente StaphorstBij agendapunt: Opiniërend: Omgevingsvisie (alleen opiniërend)29.442 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst

projectnummer 0494701.100 definitief revisie v1.0 12 november 2025

www.anteagroup.nl

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 definitief revisie v1.0 12 november 2025

Auteur(s) T. Den Heijer L. Fiscalini

Opdrachtgever Gemeente Staphorst Postbus 2 7950 AA STAPHORST

datum 12 november 2025

beschrijving

vrijgave

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

7

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Aanleiding en context Een leefomgevingsfoto? Versiebeheer en status Kenschets gemeente Leeswijzer

7 7 7 7 8

2.

Aanpak van de leefomgevingsfoto

9

2.1 2.2

Inhoud van de foto Methode

9 9

3.

Conclusies en aanbevelingen

11

3.1 3.2

Samenvatting conclusies en aandachtspunten Integrale conclusie over sectorale thema’s gemeente Staphorst

11 13

4.

Kenschets gemeente

14

4.1 4.2

Ontwikkeling in het kort Dorpen en linten

14 15

5.

Natuur

17

5.1 5.1.1 5.2 5.2.1 5.2.2 5.3 5.3.1 5.3.2 5.4 5.4.1 5.4.2 5.5 5.5.1 5.5.2 5.6 5.7

Introductie Versiebeheer Natura 2000 gebieden Huidige situatie Toekomstige situatie Natuurnetwerk Nederland (NNN) Huidige situatie Toekomstige situatie Biodiversiteit Huidige situatie Toekomstige situatie Weidevogelgebieden Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

17 17 18 18 19 20 20 21 21 22 23 23 24 24 24 25

6.

Klimaatadaptatie

26

6.1 6.1.1 6.2 6.2.1 6.2.2 6.3 6.3.1 6.3.2 6.4 6.4.1 6.4.2 6.5 6.6

Introductie Versiebeheer Hittestress Huidige situatie Toekomstige situatie Wateroverlast Huidige situatie Toekomstige situatie Droogtestress Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

26 26 27 27 27 28 28 30 31 31 32 32 33

7.

Milieu

34

7.1 7.1.1 7.2 7.2.1 7.2.2 7.3 7.3.1 7.3.2 7.4 7.4.1 7.4.2 7.5 7.5.1 7.5.2 7.6 7.6.1 7.6.2 7.7 7.8

Introductie Versiebeheer Luchtkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie Geur Huidige situatie Toekomstige situatie Bodemkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie Licht Huidige situatie Toekomstige situatie Geluid Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

34 34 35 36 38 38 39 39 39 40 40 40 40 41 42 42 44 44 45

8.

Veiligheid

46

8.1 8.2 8.2.1 8.2.2 8.3 8.3.1 8.3.2 8.4 8.4.1 8.4.2 8.5 8.6

Introductie Omgevingsveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Verkeersveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Hoogwaterveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

46 47 47 49 50 50 52 52 52 53 53 54

9.

Gezonde omgeving

55

9.1 9.2 9.2.1 9.2.2 9.3 9.3.1 9.3.2 9.4 9.5

Introductie Sporten en bewegen Huidige situatie Toekomstige situatie Gezonde openbare ruimte Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

55 56 56 56 56 56 57 57 58

10.

Bodem, water en ondergrond

59

10.1 10.2 10.2.1 10.2.2 10.3 10.3.1 10.3.2 10.4 10.4.1 10.4.2 10.5

Introductie Waterkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie Watersysteem Huidige situatie Toekomstige situatie Bodemsamenstelling Huidige situatie Toekomstige situatie Hoogteprofiel

59 60 60 60 61 61 62 63 63 63 64

10.5.1 10.5.2 10.6 10.7

Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

64 64 64 65

11.

Historisch kapitaal

66

11.1 11.2 11.2.1 11.2.2 11.3 11.3.1 11.3.2 11.4 11.4.1 11.4.2 11.5 11.6

Introductie Archeologie Huidige situatie Toekomstige situatie Cultuurhistorische waarden Huidige situatie Toekomstige situatie Landschappelijke waarden Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

66 67 67 68 68 68 70 70 70 71 71 71

12.

Wonen en voorzieningen

72

12.1 12.2 12.2.1 12.2.2 12.3 12.3.1 12.3.2 12.4 12.4.1 12.4.2 12.5 12.6

Introductie Woningvoorraad Huidige situatie Toekomstige situatie Sociaaleconomische leefbaarheid Huidige situatie Toekomstige situatie Voorzieningen (nabijheid) Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkeling Conclusie en aandachtspunten

72 73 73 74 75 75 75 76 76 77 77 78

13.

Economie

79

13.1 13.1.1 13.1.2 13.2 13.2.1 13.2.2 13.3 13.3.1 13.3.2 13.4 13.4.1 13.4.2 13.5 13.5.1 13.5.2 13.6 13.7

Werkgelegenheid en werkloosheid Huidige situatie Toekomstige situatie Vestigingsklimaat Huidige situatie Toekomstige situatie Werklocaties Huidige situatie Toekomstige situatie Landbouwareaal Huidige situatie Toekomstige situatie Recreatie en toerisme Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

80 80 82 83 83 84 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 89

14.

Bereikbaarheid

90

14.1 14.2 14.2.1

Introductie Autoverkeer Huidige situatie

90 91 91

14.3 14.3.1 14.3.2 14.3.3 14.4 14.4.1 14.4.2 14.5 14.6

Langzaam verkeer (o.a. fietsen en wandelen) Huidige situatie Toekomstige situatie Toekomstige situatie Openbaar vervoer Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

91 92 93 93 93 94 94 94 95

15.

Energie & grondstoffen

96

15.1 15.2 15.2.1 15.2.2 15.3 15.3.1 15.3.2 15.4 15.4.1 15.4.2 15.5 15.5.1 15.5.2 15.6 15.6.1 15.6.2 15.7 15.8

Introductie Energiegebruik Huidige situatie Toekomstige situatie Netcongestie Huidige situatie Toekomstige situatie Duurzame energieopwekking Huidige situatie Toekomstige situatie CO2-emissie Huidige situatie Toekomstige situatie Circulariteit Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

96 97 97 98 99 99 100 101 101 102 104 104 104 105 105 105 106 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding en context Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Onder de Omgevingswet is het opstellen van een omgevingsvisie verplicht voor een gemeente. In de omgevingsvisie leggen het rijk, de provincies en alle Nederlandse gemeentes haar ambities en beleidsdoelen voor de lange termijn vast. In januari 2018 heeft Staphorst haar eerste omgevingsvisie met de titel: ‘Staphorst voor elkaar’ vastgesteld. In dit document is de integrale visie op de fysieke leefomgeving van Staphorst tot 2030 uiteengezet. De gemeente is bezig een omgevingsvisie 2.0 op te stellen, waarin de ambities en doelstellingen uit de omgevingsvisie 1.0 aangescherpt en aangevuld worden vanuit het vigerende sectorale beleid. Als opmaat naar de omgevingsvisie 2.0 is deze leefomgevingsfoto opgesteld. Dit document dient als een nulmeting, die gebruikt kan worden als input voor de nieuwe omgevingsvisie en als toetsingsmiddel voor de gemaakte beleidskeuzes uit de omgevingsvisie. In het vervolg, in de uitwerking van de omgevingsvisie en bij het opstellen van omgevingsprogramma’s, kan deze 0-meting wederom worden gebruikt en worden aangevuld.

1.2

Een leefomgevingsfoto? Een leefomgevingsfoto (LOF) is een afdruk van de staat van de fysieke leefomgeving op een gegeven moment, een nulmeting. Een LOF wordt opgesteld op basis van openbare bronnen. Uit de nulmeting kunnen conflicterende belangen in de fysieke leefomgeving naar voren komen. In een omgevingsvisie worden meerdere keuzes met betrekking tot de leefomgeving gemaakt. De gemeente Staphorst heeft immers ambities voor de komende decennia en heeft tegelijkertijd te maken met allerlei (ruimtelijke) ontwikkelingen. Met deze leefomgevingsfoto wordt de staat van het milieu en klimaat betrokken in de besluitvorming van de omgevingsvisie. Het milieu- en klimaatgeweten krijgt op deze manier een plek in het proces.

1.3

Versiebeheer en status Aspect

Datum van laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Aspect 1 Aspect 2 Aspect 3 Aspect 4 Aspect 5

1.4

Kenschets gemeente De gemeente Staphorst is gelegen in de kop van Overijssel. De gemeente bestaat uit een historisch lint met de kernen Staphorst en Rouveen, de kern IJhorst en het buurtschap Punthorst en het buitengebied met agrarische gronden en natuurgebieden. Het overgrote deel van het grondgebied heeft een agrarische- en natuurlijke functie. De gemeente wordt in noord-zuid richting doorsneden door de A28 en de spoorlijn Zwolle – Meppel.

blad 7 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Figuur 1-1 Luchtfoto gemeente Staphorst (bron: PDOK viewer, 2025)

1.5

Leeswijzer Deze leefomgevingsfoto bestaat uit de volgende onderdelen: • In hoofdstuk 2 wordt aandacht besteed aan de werkwijze van het in kaart brengen van de staat van de leefomgeving; • Hoofdstukken 3 t/m 13 gaan in op de beschouwde (milieu)aspecten voor Staphorst. Hier zijn telkens kort de huidige situatie, de toekomstige situatie en een conclusie beschreven; • In hoofdstuk 14 zijn de aandachtspunten samengevat en zijn er aanbevelingen gegeven voor omgevingsbeleid.

blad 8 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

2.

Aanpak van de leefomgevingsfoto

2.1

Inhoud van de foto De staat van de leefomgeving van Staphorst is per thema in kaart gebracht en beoordeeld. Dit is gedaan aan de hand van (milieu)aspecten, die tezamen een beeld geven van de staat van de leefomgeving. Waarom een thema en aspect in de Leefomgevingsfoto wordt belicht, is in de introductie per thema beschreven. Het gaat om de volgende thema’s en aspecten: Thema

Aspect

Natuur

Natura 2000-gebieden Natuurnetwerk Nederland (NNN) Biodiversiteit

Klimaatadaptatie

Hittestress Wateroverlast Droogtestress

Milieu

Luchtkwaliteit Geur Licht Geluid Bodemkwaliteit

Veiligheid

Omgevingsveiligheid Verkeersveiligheid Hoogwaterveiligheid

Gezonde omgeving

Sporten en bewegen Gezonde openbare ruimte

Bodem, water en ondergrond

Waterkwaliteit Watersysteem Grondwaterstanden Grondwaterkwaliteit

Historisch kapitaal

Archeologie Cultuurhistorische waarden Landschappelijke waarden

Wonen en voorzieningen

Woningvoorraad Sociaaleconomische leefbaarheid Voorzieningenniveau

Economie en werkgelegenheid

Werkgelegenheid en werkloosheid Vestigingsklimaat Werklocatie

Bereikbaarheid

Autoverkeer Openbaar vervoer Langzaam verkeer (o.a. fietsen en wandelen)

Energie & grondstoffen

Energiegebruik Duurzame energieopwekking CO2 emissie Circulariteit

2.2

Methode Ieder thema is volgens eenzelfde methode geanalyseerd. De huidige situatie in de gemeente Staphorst is in beeld gebracht, waar mogelijk met behulp van kaartmateriaal en op basis van openbare informatie. Om in het vervolg op de leefomgevingsfoto te kunnen bepalen wat de effecten zijn van ambities en doelstelling uit beleid, is ook de zogeheten toekomstige situatie in beeld gebracht. De toekomstige situatie is de staat van de fysieke leefomgeving blad 9 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

in de toekomst in 2040, zonder gemeentelijke beleidsinspanningen. Na de analyse van de huidige- en toekomstige situatie volgt een conclusie. Referentiekader Per thema en aspect zijn er relevante referentiekaders opgenomen. Dit zijn kaders op EU-, Rijks- of provinciaal niveau die aansluiten bij relevante indicatoren voor aspecten. Bijvoorbeeld bij luchtkwaliteit zijn de Rijks- en WHO-normen gangbaar om de luchtkwaliteit te duiden. Noot: het gemeentelijke beleid is niet opgenomen. In de effectbeoordeling zullen de strategische beleidsuitspraken uit de omgevingsvisie 2.0 het afwegingskader vormen. Daarmee is de OV 2.0 het overkoepelende strategische instrument. In de omgevingsprogramma’s van Staphorst, die volgen op de omgevingsvisie, kunnen vervolgens de uitspraken uit vigerende tactische beleidstukken worden opgenomen als kader.

blad 10 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

3.

Conclusies en aanbevelingen

3.1

Samenvatting conclusies en aandachtspunten Natuur • Staphorst heeft natuurgebieden binnen de gemeentegrenzen. De gebieden kennen restricties en kampen ook met uitdagingen. • De gemeente Staphorst heeft natura2000 gebied in haar grondgebied. Het gebied is stikstofgevoelig en heeft een opgave voor het verlagen kritische depositiewaarde. De omliggende gebieden, die buiten de gemeentegrenzen liggen zijn ook stikstofgevoelig en kampen ook met een opgave. • Soortendiversiteit is relatief laag in de gemeente, zeker als het gaat om de Rode Lijst soorten. • In de gemeente Staphorst liggen weidevogelgebieden, hier gelden (mogelijk) restricties ten behoeve van de bescherming van de weidevogels. • De negatieve ontwikkeling van biodiversiteitsverlies beïnvloed alle eerdergenoemde aspecten. Klimaatadaptatie • Klimaatverandering heeft effecten op de gemeente Staphorst. De effecten lijken op dit moment nog klein, maar deze zullen naar verwachting in de toekomst toenemen. • Hittestress speelt in Staphorst nu nog een relatief kleine rol. Naar verwachting zal hittestress, het aantal tropische dagen en het stedelijke hitte eiland effect toenemen. • Wateroverlast speelt een relatief beperkte rol in Staphorst. Gelet op klimaatverandering, een grotere frequentie en hevigheid van buien, kan dit in de toekomst wel toenemen.

• Droogte (gewas opbrengstderving) en bodemdaling zijn een aandachtspunt in Staphorst. Naar verwachting zal dit in de toekomst ook een groter probleem worden. Droogte is ook een groot aandachtspunt in het Veenweidegebied, dit is een opgave die de komende jaren om aandacht zal gaan vragen. • In regionaal verband is er de strategie om water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening. Milieu • Het thema milieu speelt afwisselend in de gemeente Staphorst. In de gemeente is sprake van aanzienlijke geluidsproductie, afkomstig van diverse bronnen. Daarentegen is de luchtkwaliteit relatief goed en is er nauwelijks sprake van Lichthinder. Geur is een aspect dat speelt in de gemeente, gelet op de agrarische bedrijvigheid en industrie nabij Meppel. Actuele gegevens zijn op dit moment niet bekend. Ook voor bodemkwaliteit geldt dat er op dit moment geen gegevens voorhanden zijn. • De Luchtkwaliteit in Staphorst voldoet aan de Europese normen, maar niet aan de WHO normen. In de toekomstige situatie is de verwachting dat de luchtkwaliteit verder verbetert, maar daarentegen zullen de normen ook strenger worden. • In de gemeente zijn geluidsbronnen weg en treinverkeer, met name rondom de kern Staphorst. Zonder maatregelen aan deze geluidbronnen wordt de potentiële hinder op (bestaande) woningen en andere geluidgevoelige objecten als gevolg hiervan groter.

• Lichthinder is op dit moment verwaarloosbaar, in vergelijking met de omgeving van de gemeente. Daarmee is het ook een kwaliteit. Veiligheid • Staphorst heeft relatief veel aandachtsgebieden voor Omgevingsveiligheid. Zowel buisleidingen, transport van gevaarlijke stoffen over weg en spoor, een munitiedepot en diverse risicovolle activiteiten. Dit verreist een zorgvuldige afweging van gezondheidsrisico’s. • De verkeersveiligheid is en blijft een aandachtspunt. Het aantal verkeersongevallen zal naar verwachting toenemen. Vooral in de kernen waar meer niet-gescheiden verkeerstromen aanwezig zijn. • Vooral in het westelijke deel van de gemeente Staphorst is er potentieel overstromingsrisico. De verwachting is dat het overstromingsrisico zal toenemen door klimaatadaptatie.

blad 11 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Gezonde omgeving • De dichtheid van sportaccommodaties is relatief laag in vergelijking met de rest van Nederland. Gelet op groeiende aandacht kan dit verbeteren, maar hiervoor zijn wel maatregelen nodig. • In vergelijking met de rest van Nederland voldoen relatief weinig mensen in Staphorst aan de beweegrichtlijnen. Bodem, water en ondergrond • In de gemeente is sprake van geringe tot hoge toxiciteit van het oppervlaktewater. De verwachting is dat de toxiciteit in het oppervlaktewater zal toenemen, wat tot gevolg heeft dat het leven in en rond het water bedreigd wordt. Dit zal toenemen in de komende jaren. • De gemeente Staphorst kent een relatief uitgebreid watersysteem. Door het hoogteprofiel en de bodemsamenstelling is er ook een uitdagend grondwatersysteem. • De klimaatverandering zorgt ook voor toenemende neerslag, wat zal leiden tot een stijgende grondwaterstand in perioden, vooral in de laaggelegen gebieden. In Staphorst is dit het westen. Daarnaast is dit laaggelegen gebied veengebied, wat de kans op wateroverlast vergroot in vergelijking met de zandgronden in het oosten van de gemeente. • Bodemdaling is eveneens een groter probleem in het westelijk deel van de gemeente dan in het oostelijk deel, vanwege de aanwezigheid van veengrond in het westen en zandgrond in het oosten. • De bodemsamenstelling in de gemeente is van west naar oost grofweg veen- naar zandgronden.

• Het hoogteprofiel van de gemeente is relatief gelijkmatig verdeeld, van hoge gronden in het oosten aflopend naar lagere gronden in het westen. • Het westelijk deel van de gemeente is gevoeliger voor klimaatverandering dan het oostelijk deel. Historisch kapitaal • Staphorst heeft veel rijks- en gemeentelijke monumenten, voornamelijk aan het lint De Streek. Behoud in de toekomstige situatie is niet vanzelfsprekend. Deze waarden kunnen onder druk komen te staan door ruimtelijke ontwikkelingen, zoals nieuwe woon- en werklocaties en de opwekking van duurzame energie. • De landschappelijke waarden in Staphorst bestaan onder andere uit uitgestrekte weilanden, houtwallen, en natuurgebieden zoals de Olde Maten, Zwarte Dennen en het Reestdal. Deze rijke landschappelijke waarden, voor zover ze niet zijn beschermd, kunnen onder druk komen te staan door de toenemende druk op landschappelijke waarden door ruimtelijke ontwikkelingen, zoals nieuwe woon- en werklocaties en de opwekking van duurzame energie. Wonen en voorzieningen • Uit het woonbehoefteonderzoek blijkt dat er een behoefte is aan nieuwe woningen. • Op dit moment zijn er veel koopwoningen en eengezinswoningen in Staphorst. Er is echter een groeiende vraag naar sociale huurwoningen en kleinere woningen. De stedenbouwkundige planning voorziet een toename in beide sectoren in alle vier de kernen van de gemeente Staphorst.

• Door de grote toename van woningen zal er veel geïnvesteerd moeten worden in de sociaaleconomische leefbaarheid. Veiligheid, sociale cohesie en economische stabiliteit zullen zonder investeringen afnemen bij de uitbreiding van woningen in de gemeente Staphorst. • De voorzieningen lopen op dit moment tegen hun grenzen aan. Zonder extra investeringen in voorzieningen zal de grote uitbreiding leiden tot een tekort aan voorzieningen in de gemeente Staphorst. Economie • Staphorst heeft momenteel meerdere bedrijventerreinen, maar er is nog steeds een grote vraag naar bedrijfsruimte. Om aan deze vraag te voldoen, zijn er plannen om nieuwe bedrijventerreinen te ontwikkelen. • De uitbreiding van het aantal bedrijventerreinen zal zorgen voor meer werkgelegenheid. De werkloosheid in Staphorst is echter momenteel erg laag, waardoor meer werkgelegenheid voor de huidige bevolking niet noodzakelijk is. • Recreatie en toerisme is in Nederland een sterk groeiende sector. Op dit moment wordt met toerisme al twee keer zoveel verdiend als in de landbouw. Staphorst, met zijn rijke cultuurhistorie en omliggende natuurgebieden, is een aantrekkelijke plek voor toeristen.

blad 12 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Bereikbaarheid • In de toekomst zal er een toename zijn van het (auto)verkeer in Staphorst. Deze toename komt door de uitbreiding van het aantal woningen en bedrijventerreinen in Staphorst. Op dit moment zijn er regelmatig opstoppingen ter hoogte van de Gemeenteweg (De Stovonde), de enige op- en afrit binnen de gemeente. Dit is de belangrijkste en drukste toegangsweg. Naast woonverkeer gaat er ook veel vrachtverkeer over De Streek, wat regelmatig tot opstoppingen leidt. • De bereikbaarheid en logistieke efficiëntie van de regio zal verbeterd worden met de komst van een hublocatie bij de Lichtmis. De onduidelijkheid de hublocatie bij de Lichtmis op Zwols of Staphorsts grondgebied komt, maakt voor de verbetering van de bereikbaarheid en logistieke efficiëntie van Staphorst niet uit. Energie en grondstoffen • Het energiegebruik en de CO2-emissie is de afgelopen 10 jaar op een stabiel niveau gebleven. • Op dit moment is er sprake van netcongestie in zowel de afname als de teruglevering. • De verwachting is dat het stroomgebruik tot 2040 zal verviervoudigen. • Er wordt een nieuw kabeltrace door de gemeente aangelegd, dit heeft ruimtelijke impact. • Ten zuiden van de Gorterlaan in Staphorst is er een groot zoekgebied aangewezen voor windturbines. • Hogere overheden zetten steeds meer in op circulariteit.

3.2

Integrale conclusie over sectorale thema’s gemeente Staphorst Hieronder worden op basis van de sectorale conclusies uit de leefomgevingsfoto een aantal relevante integrale conclusies beschreven. •

•

• •

•

• •

•

•

•

De gemeente Staphorst beschikt over verschillende waardevolle natuurgebieden, waaronder NNNgebieden, Natura 2000-gebieden en weidevogelgebieden. Het is belangrijk dat ruimtelijke ontwikkelingen zodanig worden vormgegeven dat ze bijdragen aan het behouden en beschermen van de natuur. Staphorst kent waardevolle cultuurhistorische elementen. Indien er geen afbreuk gedaan mag worden aan de cultuurhistorische elementen dient bij toekomstige ontwikkelingen in woningbouw en bedrijvigheid rekening gehouden te worden met de bescherming van het cultureel erfgoed. De overgang naar duurzame energie, zoals de ontwikkeling van een circulair energielandschap, vraagt om een zorgvuldige benadering om de unieke landschapskwaliteiten te behouden. De infrastructuur is voor zover bekend niet toegerust op groei in woningen en bedrijventerreinen, vooral bij de op- en afrit van de A28 waar geregeld congestie optreedt. Verdere groei in woningen en bedrijven vereist aanpassing van de infrastructuur om deze toekomstbestendig te maken. Het landschappelijk kapitaal komt mogelijk onder druk bij verdere ruimtelijke ontwikkelingen. Het is belangrijk om een goede afweging te maken tussen het behoud van deze landschappelijke waarden en andere urgente ruimtelijke ontwikkelingen. Netcongestie vormt een mogelijk knelpunt bij stedelijke ontwikkeling van de gemeente.

Voor de sociaal-economische leefbaarheid en het voorzieningenniveau zijn investeringen en versterking noodzakelijk om bij verdere groei de sociale-economische leefbaarheid op hetzelfde niveau te houden. Klimaatverandering zorgt voor toenemende hittestress, droogterisico en wateroverlast, vooral in het westelijk veengebied. Ruimtelijke ordening moet rekening houden met het complexe grond- en watersysteem en het hoogteprofiel. Het is aan te raden om de woningbouwopgave in samenhang te bezien met keuzes voor nieuwe infrastructuur, voorzieningen, recreatie, bedrijven en energie. o Om de sociale economische leefbaarheid op peil te houden is het van belang om de woningbouw in combinatie te zien met uitbreiding van sociale voorzieningen. o Bij een toename van het aantal inwoners zijn zorg-, welzijns- en sportvoorzieningen nodig. Toename van bedrijvigheid, woningbouw en verkeer kan leiden tot verslechtering van de milieukwaliteit in Staphorst. Toekomstige ontwikkelingen vragen om afwegingen met betrekking tot milieu, gezondheid en leefbaarheid.

blad 13 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

4.

Kenschets gemeente

4.1

Ontwikkeling in het kort De gemeente Staphorst ontstond in 1811 bestaande uit de 3 kerndorpen Staphorst, Rouveen en IJhorst, op dat moment onder leiding Frans bestuur. Het gebied heeft echter een geschiedenis die veel verder terug gaat. De rijke cultuurhistorie in de gemeente Staphorst staat aan de basis van het DNA en identiteit van de gemeente. De mensen en het landschap zijn door verschillende ontwikkelingen door de jaren heen gevormd. Ruimtelijk gezien is de Streek herkenbaar geworden door diverse ontwikkelingen. Staphorst en Rouveen vormen samen een typisch voorbeeld van lintbebouwing aan de Oude Rijksweg/Gemeenteweg. Al in 1925 was dit goed zichtbaar. Door de jaren heen is dit versterkt. Het valt daarbij op dat de kern Staphorst een stuk groter is geworden. Een deel van de gemeente is een Rijksbeschermd dorpsgezicht. Het lint dat de kernen Staphorst en Rouveen verbindt, kent/heeft veel Rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, karakteristiek aangeduide gebouwen en oorlogsmonumenten. Veel familieboerderijen hebben deze monumentenstatus. Deze boerderijen staan op lange percelen en vaak achter elkaar (percelen werden smaller door vererving). Ook waren er in dit gebied veel zuivelfabrieken. Kenmerkend is de traditionele schuine ligging en inrichting van de erven, de smalle verkaveling met singels en bomenrijen.

Dit in combinatie met het felle kleurgebruik van blauw en groen in de boerderijen. Ook de erven zijn kleurrijk met een bescheiden sierlijke inrichting en nutsgedeelte met moestuin, bloementuin, weitje, waslijn, hekwerk en hagen. Dit maakt het Staphorster erf en lint ‘eigen’. Cultureel gezien heeft Staphorst een sterke identiteit Iets wat echt bij de Staphorster cultuur hoort is het Staphorster Stipwerk. Dit is een traditioneel ambacht om handstoffen en andere materialen te bedrukken, waar naast de traditionele toepassing en techniek ook allerlei moderne toepassingen voor zijn. Tegenwoordig wordt deze techniek niet alleen in traditionele contexten toegepast, maar ook in moderne kunst, design en mode. Zo blijft het ambacht levend en krijgt het een eigentijdse invulling, terwijl het de culturele identiteit van Staphorst blijft uitdragen. Ook klederdracht is erg kenmerkend voor de gemeente Staphorst. Deze traditie is door de jaren heen sterk afgenomen, maar toch nog steeds zichtbaar. De cultuur van Staphorst is springlevend en daarom is het van belang om dit op een positieve manier, met trots, neer te zetten. Het slagenlandschap, een landschap met strokenverkaveling, is beeldbepalend voor de gemeente, met name in de Olde Maten. Dit gebied maakt deel uit van een omvangrijke agrarische veenontginning en is ontstaan halverwege de 19e eeuw.

De kenmerkende lange, smalle percelen met singels zijn nog grotendeels aanwezig. Het gebied heeft hoge natuurwaarden mede door de extensieve bewoning en het extensieve landbouwkundige gebruik. Langs de ontginningsassen zijn dorpslinten ontstaan. In de loop van de eeuwen zijn de dorpen zich oostelijker gaan verplaatsen langs nieuwe linten. Zo is de gemeenschap in fasen ontstaan vanuit Zwartewatersklooster en steeds opgeschoven, naar de plek waar nu het lint van ‘De Streek’ is. Het Reestdal (IJhorst en omgeving) is een landschappelijk hoog gewaardeerd gebied met een natuurlijke uitstraling door de rivier de Reest en haar weidegronden. Het Reestdal is ontstaan in de laatste ijstijd, toen smeltwater diepe geulen in het landschap uitsleet. Daardoor ontstond een dal met een zandige bodem, omringd door hogere zandruggen. Later heeft de beek/rivier de Reest het dal verder gevormd door langzaam de bodem uit te slijten. Zo kreeg het gebied zijn kenmerkende, kronkelende/onregelmatige vorm. Het gebied is recreatief aantrekkelijk. Door de jaren heen zijn hier diverse campings en vakantieparken ontwikkeld. De Boswachterij Staphorst (o.a. Zwarte Dennen) is een natuurgebied van ongeveer 940 ha groot. Oorspronkelijk was het een productiebos. Het is in de jaren ’30 aangelegd door werklozen die in de economische crisis werden ingezet voor werkverschaffingsprojecten.

Tegenwoordig heeft het een recreatieve functie. Het gebied is in beheer bij Staatsbosbeheer en heeft een grote soortenrijkdom aan flora en fauna. Bij het beheer wordt door Staatsbosbeheer rekening gehouden met zowel de functie als natuurgebied als de recreatieve functie. Onderdeel blad 14 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

van het gebied zijn/in het gebied liggen een aantal vennen. In het noordelijk gelegen vennen werd tot in de zestiger jaren van de 20e eeuw turf gewonnen. Ook zijn er vennen die geschikt zijn voor dagrecreatie. In het noordoosten ligt “De Vier Bergen”. Dit grote heideveld geeft een goed beeld van hoe de omgeving er ten tijde van de aanleg van het bos moet hebben uitgezien. Eén van de aanwezige bijzondere dieren is de das. Verspreid over de hele boswachterij hebben ze hun burchten gegraven.

4.2

Dorpen en linten Staphorst en Rouveen Historische ontwikkeling Het bebouwingslint van Staphorst en Rouveen wordt in de volksmond ook wel ‘De Streek’ genoemd. Omdat beide kerkdorpen ter hoogte van de Dekkersweg bijna onmerkbaar in elkaar overgaan en hun ontwikkeling altijd letterlijk parallel heeft gelopen, worden ze hier ook als één geheel beschreven. Hoewel Staphorst en Rouveen al sinds de middeleeuwen bestaan, liggen ze vanwege de stelselmatige ontginning van het veen pas sinds het einde van de 17e eeuw op hun huidige plek. Toch is de meeste bebouwing nog veel jonger. De vroegste boerderijen werden voornamelijk uit hout en riet opgetrokken om ze relatief eenvoudig naar de volgende ontginningsas te kunnen verplaatsen. Van deze bebouwing uit organisch materiaal is na vele eeuwen niets meer over. De bakstenen boerderijen dateren grotendeels uit de 18e, 19e en het begin van de 20e eeuw. Kerken werden wel al vroeg uit steen opgetrokken. Om die reden bleven deze meestal langer in gebruik dan de boerderijen. Pas als een nieuwe ontginningsas al langere tijd bewoond was, volgde uiteindelijk ook de bouw van een nieuwe kerk. Zo werd de kerk van Rouveen al in 1641 naar de Diek verplaatst maar volgde de Staphorster kerk pas in 1752. Op dat moment was de verplaatsing naar de Diek min of meer voltooid. In 1952 is het te klein geworden 18e eeuwse bouwwerk vervangen door de huidige kerk.

Karakter Staphorst Het historische hart is een typisch voorbeeld van lintbebouwing met veel rijks- en oorlogsmonumenten. Staphorst ligt midden tussen twee landschapstypes: het kleinschalige halfopen landschap met langgerekte kamers tussen houtsingels aan de ene kant en grote groene kamers met restanten van perceelbeplanting aan de andere kant. Staphorster boerderijen met karakteristieke groene luiken in combinatie met blauwe raamdorpels zijn heel typisch voor het historische hart van het dorp. De nieuwere buurten bestaan voornamelijk uit vrijstaande woningen en twee-onder-een-kap-woningen met af en toe rijwoningen. De stedenbouwkundige opzet is in de meeste gevallen orthogonaal; een structuur waarin de straten haaks op elkaar staan. Uitzondering hierop is een deel van Staphorst-Zuid. Karakter Rouveen Rouveen ligt aan de rand van het open slagenlandschap met veel sloten, karakteristieke knikken in de verkaveling en zandwinningsplassen. De Oude Rijksweg scheidt dit waterrijke landschap van het jonge ontginningslandschap (hoger gelegen en een rationelere opzet met kamers begrensd door elzensingels). Ook hier komt de unieke lintbebouwing voor met meerdere boerderijen achter elkaar. De moderne naoorlogse bebouwing bestaat uit voornamelijk vrijstaande huizen die in lange stroken worden gegroepeerd.

Rouveen is rijk aan talloze uitzichten over het landschap; door de langgerekte vorm van het dorp eindigt bijna elke straat met het pittoreske groene beeld van het omliggende agrarische landschap. Aan de westzijde van de kern is dit anders, daar ligt een grote uitbreidingswijk tegen het lint aan. IJhorst Historische ontwikkeling In de 15e eeuw zijn Staphorst en IJhorst één kerspel geworden, drie eeuwen later werd Rouveen daar ook aan toegevoegd. Aan het begin van de 17e eeuw woonde de Hoogschout van Hasselt te IJhorst op de Esphorst. Hij was lid van de familie Keppelfox, in die tijd eigenaar van het landgoed de Esphorst. De gronden ten oosten van de Reggersweg behoorden vroeger bij IJhorst. De Reggersweg was tot omstreeks 1800 de scheiding tussen Staphorst en IJhorst, zoals blijkt uit kerkelijke archieven en een kadasterkaart van 1835. In het kerspel IJhorst hebben tussen 1600 en 1700 meerdere aanzienlijke huizen gestaan. Tegen de grens met de gemeente Avereest lag de Havezathe ‘De Pol’, bij de kerk het herenhuis ‘Tengnagel’ van de Erven Engelenberg, omstreeks 1800 behorende tot de heren Gebr. Slot, wijnhandelaren in Meppel. In de Leijen zijn uit die tijd nog overblijfselen gevonden van grachten en lanen, behoord hebbende bij een kasteel van het geslacht van Munster.

blad 15 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Karakter Het besloten boslandschap ten zuiden van IJhorst wisselt met open plekken met heidevelden en vennen. Dit zorgt voor een onregelmatig karakter van de verkaveling met weinig bebouwing. Aan het noorden wordt het landschap wat opener en verandert van karakter; slingerende wegen langs een meanderende beek met verspreid boerderijen op de hogere delen. Het perceelpatroon is onregelmatig en verschilt van vorm en grootte. De omgeving van IJhorst is heel natuurlijk en groen, met veel onverharde paden, coulissen en reliëf. Middenin ligt het dorpshart met af en toe chaotische bebouwing; eilandjes van vrijstaande woningen worden gemengd met korte rijtjes, groene lanen wisselen af met doodlopende straatjes, open brede voortuinen worden soms dicht begroeide bosachtige randen. De straten wisselen van richting en buigen rondom buurtpleintjes of groepen woningen. Punthorst Historische ontwikkeling Op de hogere gronden van de Staphorster Esch lagen vroeger de akkerlanden met daarachter de woeste gronden van Punthorst. Dit waren de heidegebieden voor de schapen. Nadat dit gebied in de jaren 30 van de vorige eeuw werd ontgonnen is ook het buurtschap Punthorst ontstaan. Het is dus een betrekkelijk jonge woonkern waarvan alleen de naam historische betekenis heeft. Karakter Punthorst kenmerkt zich door rationele orthogonale kavels haaks op de wegenstructuur.

Het dorp ligt op de kruising van twee wegen met een sterk groen karakter van de rijen eiken. Deze kruising is versterkt door de groene kamers. De erven zijn groot met bebouwing van wisselende kwaliteit. Er zijn zowel vrijstaande woningen van 1-2 lagen met kap, als grotere (werk)schuren op de erven die de schaal van de bebouwing afwisselend maken. De erven wisselen af met open ruimte ertussen die wordt benadrukt door de restanten van perceelgrensbeplanting. Buurtschappen Halfweg, Hamingen en Slingenberg. Historische ontwikkeling Het buurtschap Halfweg is ontstaan op een kruispunt van wegen waar een halteplaats is geweest van de postkoets die vroeger tussen Hasselt en Groningen heeft gereden. Op de Dickninger Es moest men het tolhek passeren, voor een paard en wagen deed de laatste tolgaarder voor een dubbeltje het Tolhek open. Tot 1 mei 1965 werd er tol geheven, Jan Stapel werd toen 81 jaar en is er mee gestopt. Het buurtschap Hamingen wordt voor het eerst genoemd in geschriften uit 1486. Op grond hiervan is in 1986 het 500-jarig bestaan gevierd. Mogelijk is Hamingen nog veel ouder en al in de 11e eeuw gesticht. Bij een volkstelling uit 1748 zijn ongeveer 60 inwoners geteld. In het dorp zijn onder meer een cursuscentrum en zorgboerderijen gevestigd, waaronder een ontwenningskliniek. Het buurtschap Slingenberg ligt nog slechts gedeeltelijk in de gemeente Staphorst.

Na een grenscorrectie in 1996 valt het overgrote deel, bestaande uit enkele woonbuurten, nu onder Meppel. Het Staphorster gedeelte van de buurtschap heeft nog een landelijk karakter. Het ligt uiteraard in de provincie Overijssel, precies op de grens met de provincie Drenthe, nabij de Rijksweg A32 bij het Knooppunt Lankhorst. Karakter De viersprong is nu een T-kruising geworden tussen de Gemeenteweg en de Lankhorsterweg/Heerenweg. Op de plaats waar deze weg langs het beekdal een knik maakt, liep de Gemeenteweg vroeger door naar De Wijk, aan de overzijde van de Reest. Nu loopt deze verbinding via IJhorst. Doordat Hamingen enigszins terzijde van doorgaande verbindingen is komen te liggen, lijkt het nu op een soort groot boerenerf. Door de ruilverkaveling is de samenhang met het landschappelijk patroon verloren gegaan. Door de aanleg van de Europalaan zijn de Bergiersweg en Kastanjelaan in Slingenberg een soort landelijke enclave geworden met deels nog agrarische bebouwing.

blad 16 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

5.

Natuur

5.1

Introductie Natuur is een breed begrip. In dit geval kijken we naar drie gangbare aspecten die ruimtelijk van belang zijn. Natuur heeft in dit geval zodoende betrekking op de biodiversiteit en de bescherming van natuurgebieden. Dit hoofdstuk behandelt de aanwezigheid van Natura 2000-gebieden, het Natuurnetwerk Nederland en de staat van de biodiversiteit. Het in beeld brengen van deze aspecten biedt inzicht in de natuurwaarden in de gemeente en regio en wat daar bij komt kijken. Thema

Aspect

Natuur

Natura 2000-gebieden Natuurnetwerk Nederland Biodiversiteit

5.1.1

Versiebeheer Aspect

Datum laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Gehanteerde bron(nen)

Datum bron

Natura 2000gebieden

n.v.t. eerste versie LOF

n.v.t. eerste versie LOF

Ministerie van Economische Zaken

2018

Natuurnetwerk n.v.t. eerste versie Nederland LOF

n.v.t. eerste versie LOF

IPO

2022

Biodiversiteit

n.v.t. eerste versie LOF

Nationale Databank Flora en Fauna

2017

n.v.t. eerste versie LOF

blad 17 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

5.2

Natura 2000 gebieden Introductie Vanuit de Vogelrichtlijn (1979) en Habitatrichtlijn (1992) zijn verschillende natuurgebieden aangewezen als Natura 2000-gebieden. In deze richtlijnen wordt aangegeven welke planten en dieren en hun natuurlijke habitatten, ofwel leefgebieden, beschermd moeten worden door de lidstaten van de EU. De Vogelrichtlijn is gericht op in het wild levende vogelsoorten. De Habitatrichtlijn is gericht op dier- en plantensoorten. De ‘speciale beschermingszones’ die in de richtlijnen worden aangewezen, zijn de Natura 2000-gebieden. Sommige Natura 2000-gebieden vallen onder één van de richtlijnen, anderen vallen onder beiden. In Nederland zijn de internationale verplichtingen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn verwerkt in de Wet Natuurbescherming. De doelen die in Natura 2000-gebieden moeten worden bereikt, worden instandhoudingsdoelstellingen genoemd en volgen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het uiteindelijke doel van Natura 2000 is het bereiken van de landelijke gunstige staat van instandhouding voor alle door de richtlijnen beschermde soorten en habitattypen. Dit houdt in dat het goed genoeg gaat met de soort of habitat om het voortbestaan ervan in Nederland op lange termijn te garanderen. Er is geen vaste termijn voor het bereiken van die instandhoudingsdoelstellingen.

Voor de vertaling van de instandhoudingsdoelstellingen naar ruimte en tijd zijn beheerplannen opgesteld. Referentiekader In de Natura 2000-gebiedsbescherming is opgenomen dat projecten of plannen die geen direct verband houden met of nodig zijn voor het beheer van Natura-2000 gebieden mogen plaatsvinden als ze geen significante gevolgen kunnen hebben voor een Natura-2000 gebied (art. 16.53c Ow (passende beoordeling), art. 8.74b Bkl (plan) en art. 8.74b Bkl (project)). Er kan op diverse manieren sprake zijn van effect op een Natura-2000 gebied. De meest verreikende verstoringsfactor is verzuring en vermesting door stikstofemissies.

5.2.1

Huidige situatie Binnen de gemeente Staphorst ligt één Natura 2000-gebied. Het gebied Olde Maten & Veerslootslanden beslaat 5,85% van de gemeente. De belangrijkste natuurtypen binnen deze gebieden zijn blauwgraslanden en veenmosrietlanden. Deze habitats zijnstikstofgevoelig. Daarnaast liggen De Wieden, Zwarte Meer en Uitwaarden Zwarte Water en Vecht binnen 10 kilometer van de gemeente Staphorst. Deze gebieden zijn weergegeven in tabel 5-1 hieronder. tabel 5-1. Natura 2000 gebieden in en rondom gemeente Staphorst Natura 2000-gebieden

Bescherming

Stikstofgevoelig

Afstand tot de rand van de gemeente

Olde Maten & Veerslootslanden

HR

Ja

Binnen de gemeentegrens

De Wieden

HR + VR

Ja

Grenzend aan de gemeentegrens

Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht

HR + VR

Ja

> 400 mm

Zwarte Meer

HR + VR

Nee

> 4,0 km

Rijntakken

HR + VR

Ja

> 9,3 km

Holtingerveld

HR

Ja

> 9,7 km

De Olde Maten & Veerslootslanden omvatten thans een van de laatst bewaard gebleven restanten van onbemeste blauwgraslanden in het Nederlandse laagveengebied. De bodemkundige en hydrologische situatie zijn gunstig voor herstel waar de kwaliteit achteruit gegaan is. Het uitgebreide slotenpatroon in het gebied is een van de belangrijkste leefgebieden van de grote modderkruiper in ons land. Het gebied De Wieden is een uitgestrekt laagveenmoeras met meren en kanalen met daartussen natte graslanden, natte heiden, trilvenen, galigaanmoerassen, rietland en moerasbos. Het gebied is een restant van het laagveengebied dat zich ooit van Zwolle tot ver in Fryslân uitstrekte. Een groot deel bestaat uit uitgeveende petgaten. Alle successiestadia van open water tot en met moerasheide en veenbos zijn aanwezig. Het gebied Wieden is beïnvloed door het oude rivierstelsel van de Overijsselse Vecht. Er komen ondiepe kleiafzettingen voor.

blad 18 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Door vervening, met bredere petgaten, zijn de grote meren ontstaan. Het Giethoornse- en Duiningermeer zijn natuurlijke meren. Het Zwarte Meer ligt in de voormalige IJsseldelta tussen de Noordoostpolder en het Kampereiland. Het is een groot, ondiep randmeer dat grotendeels bestaat uit open water met lokaal watervegetaties van voedselrijke milieus. Aan de zuidkant ligt een groot rietmoeras, in het oostelijk deel een kunstmatig eiland (het Vogeleiland) en enkele restanten van biezenvelden. Langs de oevers zijn brede rietkragen en moerasvegetaties aanwezig. Plaatselijk komen grote zeggenmoerassen van voedselrijke milieus voor. De graslanden bestaan voor een groot deel uit typen van (matig) voedselrijke standplaatsen, overstromingsgraslanden met kievietsbloemen, kamgrasweiden en glanshaverhooilanden. De uiterwaarden Zwarte Water en Vecht betreffen het geheel aan uiterwaarden ten noorden van Zwolle waar de Overijsselse Vecht samenstroomt met het Zwarte Water. De Vecht is een regenrivier die in Duitsland ontspringt. Het gedeelte van de Vecht, dat in dit gebied is opgenomen, kronkelt sterk door het landschap. Een deel van de uiterwaarden wordt soms tot laat in het voorjaar onregelmatig overstroomd. Op de met steenslag beschermde oevers van de zomerdijk groeit vaak riet, ruigte of wilgenstruweel.

De uiterwaarden bestaan uit buitendijkse graslanden, waarin strangen, kolken, rivierduinen en hakhoutbosjes voorkomen. Langs het Zwarte Water komen nattere graslanden voor. Dit gebied herbergt veel kievitsbloemgraslanden. Daarnaast komt in het gebied een aantal hardhoutooibosjes voor. Ook komen relicten van blauwgraslanden voor. Op hoger liggende zandige ruggen en langs en op de dijken komen lokaal goed ontwikkelde glanshaverhooilanden voor. Lokaal zijn abeleniepenbossen aanwezig.

Figuur 5-1. Natura2000 gebieden in en rondom gemeente Staphorst. (Bron Ministerie van Economische Zaken, 2018)

5.2.2

Toekomstige situatie De komende decennia zal onder andere vanwege bevolkingsgroei en klimaatverandering de druk op Natura 2000gebieden toenemen. Bevolkingsgroei leidt doorgaans tot meer uitstoot en verstoring. Klimaatverandering zorgt blad 19 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

met name voor temperatuurstijgingen en grotere weersextremen. Dit resulteert in verschuiving van geschikte verspreidingsgebieden en grotere fluctuaties van populaties. Het belang van een goede ruimtelijke samenhang neemt toe waardoor leefgebieden vergroot kunnen worden en soorten mee kunnen schuiven en fluctuaties beter opgevangen kunnen worden. Het Nederlandse beleid is erop gericht om de gunstige/veilige staat van de habitattypen en -soorten vallend onder de Vogel- en Habitatrichtlijn binnen Nederland te realiseren. Voor de Natura 2000-gebieden zijn beheerplannen opgesteld waarin is aangegeven welke maatregelen getroffen moeten worden om op termijn de Natura 2000doelen te halen. In de PAS-gebiedsanalyses die voor de stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden zijn opgesteld is betoogd dat de doelen op termijn kunnen worden gehaald. In de Natura 2000-beheerplannen zijn maatregelen geformuleerd die moeten bijdragen aan het realiseren van de doelen. Uit monitoring moet blijken of dit ook daadwerkelijk het geval is en of er aanvullende maatregelen nodig zijn. De Natura 2000-gebieden zijn voor het grootste deel onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN), waarmee ook de realisatie van het NNN een essentieel instrument is om de vereiste gunstige staat te bereiken voor de in de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn beschermde plantensoorten, diersoorten en habitattypen.

In het kader van de realisatie van NNN is aandacht voor een robuuste omvang van de gebieden, voor een goede kwaliteit en voor de samenhang tussen de gebieden. Daarnaast dragen ook natuurmaatregelen buiten het NNN bij aan het realiseren van een gunstige staat van instandhouding. Want uiteindelijk wordt de staat van instandhouding bepaald voor Nederland als geheel, ongeacht voorkomen binnen of buiten Natura 2000 gebieden of NNN. Daarnaast heeft Provinciale Staten hebben op 26 maart 2025 het definitieve Provinciaal Inpassingsplan (PIP) voor het Natura 2000-gebied De Wieden fase 2 vastgesteld. Dit plan biedt een nieuwe, passende bestemming aan het gebied en maakt maatregelen mogelijk voor de verbetering van de natuur, gericht op soorten als de roerdomp en de grote vuurvlinder, door het aanleggen van verbindingszones.

5.3

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Introductie Het Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische Hoofdstructuur) is een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden en verbindingszones binnen Nederland. Binnen dit netwerk van gebieden heeft natuur de voorrang. Het netwerk helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde gebieden uitsterven en natuurgebieden hun waarde verliezen. Grotere natuurgebieden zijn gunstig voor de biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving. Als natuurgebieden ook nog met elkaar verbonden zijn, kunnen dieren en planten gemakkelijker overleven. Referentiekader Art 7.8 Bkl verzekert de bescherming van NNN door eisen te stellen aan omgevingsplannen, afwijkingen daarvan en projectbesluiten. In het Bkl wordt niet langer gesproken over reële alternatieven en groot openbaar belang, wel van compensatie. Dat is in de provinciale verordening van de provincie Overijssel nader ingevuld.

De regels in het Bkl verzekeren in ieder geval dat de kwaliteit en oppervlakte van het NNN niet achteruitgaan, dat de samenhang tussen de gebieden van het natuurnetwerk wordt behouden en dat, als binnen het natuurnetwerkactiviteiten worden toegelaten die nadelige gevolgen kunnen hebben voor de wezenlijke kenmerken of waarden van het NNN, deze gevolgen tijdig worden gecompenseerd, zodanig dat de kwaliteit, oppervlakte en samenhang van het natuurnetwerk behouden blijven.

5.3.1

Huidige situatie Binnen gemeente Staphorst liggen drie NNN-gebieden. Daarnaast liggen er NNN-gebied binnen 5 kilometer van de gemeente. Deze gebieden zijn hieronder weergegeven in Figuur 5-2. In het oosten van de gemeente liggen NNN-gebieden zoals het Reestdal en de Zwarte Dennen. In het westen van de gemeente overlappen de NNN-gebieden met de Natura2000 gebieden, De Olde Maten & Veerslootslanden. In het zuidwestelijke puntje ligt het NNN gebied de Stadsgaten/De Ruiten. In het noord westelijke puntje van de gemeente ligt nog een uiteinde van het Reestdal, grenzend aan het natura 2000 gebied De Wieden.

blad 20 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Figuur 5-2. NNN gebieden in en rondom gemeente Staphorst. (IPO, 2022)

5.3.2

Toekomstige situatie Voor Natuurnetwerk Nederland worden in de toekomstige situatie geen concrete ontwikkelingen voorzien.

5.4

Biodiversiteit Introductie Biodiversiteit is de term die wordt gebruikt om de verscheidenheid van het leven op aarde aan te duiden. Het gaat om de verschillende soorten planten, dieren, micro-organismen en schimmels, het genetisch materiaal dat zij bevatten, de levensgemeenschappen die zij vormen en de ecosystemen waarin zij leven. Biodiversiteit is een onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt. Het is van belang voor de stabiliteit van de natuur, maar speelt ook een grote rol bij de voedselproductie. Zo zorgen veel soorten insecten, waaronder bijen en hommels voor het bestuiven van bloeiende planten die uitgroeien tot groenten en fruit. Een gezonde biodiversiteit voorkomt ook uitbraken van plaagdieren zoals van eikenprocessierupsen. Een evenwichtige biodiversiteit is voor onze maatschappij onmisbaar. Referentiekader Biodiversiteit heeft geen wettelijk referentiekader, toch is het wel een belangrijke indicator voor een thema natuur. Rode lijst soorten, zijn wel wettelijk beschermde soorten. Op de Rode Lijsten staan bedreigde en kwetsbare karakteristieke soorten. Voor deze soorten zijn of worden op landelijk en provinciaal niveau beschermingsmaatregelen ontwikkeld. Soortendiversiteit wordt per kilometerhok in klassen weergegeven, op basis van gegevens van de laatste 10 jaar uit de Nationale Databank Flora en Fauna.

De zeven belangrijkste en best onderzochte soortgroepen zijn hierin samengenomen (vaatplanten, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en vogels).

blad 21 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

5.4.1

Huidige situatie Bij biodiversiteit wordt naar de diversiteit aan dier- en plantensoorten gekeken. Daarbij gaat het om het aantal soorten dat aanwezig is binnen een gebied. In Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. is de geschatte soortendiversiteit in de gemeente Staphorst weergeven. In de kaart is gecorrigeerd voor het effect dat er niet op elke locatie even intensief wordt waargenomen. De kaart geeft relatieve en geen absolute soortenaantallen in klassen weer, waardoor relatief soortenrijke gebieden worden onderscheiden van relatief soortenarme gebieden op basis van zeven belangrijke soortgroepen. In het natuurgebied rond Punthorst is een relatief hoge biodiversiteit. In het bebouwde gebied van Staphorst is een relatief lagere biodiversiteit.

Figuur 5-3 Soortendiversiteit Staphorst, bron: Nationale Databank Flora en Fauna 2017

In onderstaand figuur zijn de rode lijst soorten in Staphorst weergegeven. De bedreigde en karakteristieke soorten bevinden zich in de gemeente Staphorst in de natuurgebieden, in het Reestdal, rond Punthorst en in het westen van de gemeente in het veenweidegebied.

blad 22 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Figuur 5-4 Soortendiversiteitrode lijst Staphorst (bron: Nationale Databank Flora en Fauna, 2017)

5.4.2

Toekomstige situatie Doordat overheden en terrein beherende organisaties hun beleid en beheer mede afstemmen op maatregelen om de kwaliteit van de leefgebieden van de Rode Lijstsoorten te verbeteren, zullen deze soorten naar verwachting duurzaam toenemen en minder kwetsbaar of bedreigd worden.

5.5

Weidevogelgebieden Introductie Weidevogelgebieden zijn belangrijke leefgebieden voor verschillende vogelsoorten die gedijen in open graslanden. Deze gebieden bieden vogels een plek om te broeden, voedsel te zoeken en te rusten. Soorten zoals de grutto, kievit en tureluur zijn vaak te vinden in deze landschappen. Het behoud van weidevogelgebieden draagt bij aan de biodiversiteit en het ecologisch evenwicht Referentiekader Op basis van de geldende Omgevingsverordening van de provincie Overijssel zijn er duidelijke regels opgesteld voor het behoud en de bescherming van leefgebieden voor weidevogels buiten het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Deze regels zijn bedoeld om de ecologische kwaliteit van deze gebieden te waarborgen en richten zich op het behoud van openheid, rust en een voldoende hoog waterpeil—condities die essentieel zijn voor weidevogels. Gemeenten moeten in hun omgevingsplannen: • Functies toekennen die specifiek gericht zijn op het in stand houden van weidevogelgebieden. • Ontwikkelingen uitsluiten die deze natuurwaarden kunnen aantasten. • Waar nodig, aantonen dat er geen reële alternatieven zijn en dat negatieve effecten beperkt en gecompenseerd worden. blad 23 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

Afwijkingen van deze beschermingsregels zijn alleen toegestaan onder strikte voorwaarden, zoals bij zwaarwegende maatschappelijke belangen of kleinschalige ingrepen die per saldo leiden tot versterking van natuurwaarden.

5.5.1

Huidige situatie Figuur toont de leefgebieden van weidevogels, bestaande uit open grasland voor zowel kritische als niet-kritische soorten. Deze versie is opgesteld voor de Informatiekaart Natuur (IKN) en is gebaseerd op het Natuurbeheerplan 2022. De weidevogelgebieden met kritische soorten hebben te maken met ruimtelijke restricties, om zodoende het leefgebied van de weidevogels te beschermen. In de weidevogelgebieden voor niet-kritische soorten zijn er minder strenge ruimtelijke restricties.

Figuur 5-5. Leefgebieden weidevogels, (bron: provincie Overijssel, 2025)

5.5.2

Toekomstige situatie De exacte begrenzing en beschermingsstatus van de weidevogelgebieden in de gemeente Staphorst is voor de toekomstige situatie onduidelijk. Met name over het gebied ten zuiden van de Gorterlaan bestaat onzekerheid over de mate van bescherming die hier van toepassing is.

5.6

Trends en ontwikkelingen •

•

•

Aanhoudend biodiversiteitsverlies: De biodiversiteit staat onder grote druk. Nederland ligt niet op koers om de internationale doelen voor biodiversiteit in 2030 te gaan halen: van de 14 doelen staat er geen enkele op groen. Wel staan er meer op oranje dan op rood. Extra inspanningen zijn nodig. (Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland, 2024). De Provincie Overijssel zet in de op de aanplant van nieuwe bossen. De ambities tot 2030 zijn: • 10% meer bos: dat is 3.900 ha, oftewel rond de 15 miljoen bomen; • 5% houtige elementen zoals houtwallen, singels, losse bomen en hagen; • verbetering kwaliteit van het bestaande bos; • duurzaam gebruik van hout (Provincie Overijssel, 2022); Per 1 mei verandert mogelijk de categorisering van weidevogelgebieden in de provincie Overijssel. Op dit moment wordt er bij weidevogelgebieden onderscheid gemaakt tussen kritische en niet-kritische soorten. Per 1 mei zou deze categorisering komen te vervallen. Zowel weidevogelgebieden met kritische blad 24 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

soorten als met niet-kritische soorten zouden vallen in de overkoepelende categorie weidevogelgebied. Hiermee komen er ook strenge restricties voor gebieden die op dit moment nog vallen onder de categorie weidevogelgebied voor niet-kritische soorten. Voor Staphorst zou dit betekenen dat het gebied tussen de Gorterlaan, spoorlijn, N377 en A28 te maken gaat krijgen met strenge restricties. In dit gebied spelen mogelijke toekomstige ontwikkelingen, die mogelijk in gevaar komen door de strenge restricties. Deze ontwikkelingen zijn onder andere: o Het zoekgebied grootschalige bedrijvigheid in de corridor A28 uit Ruimtelijke Economische Bouwsteen 2040; o De aanleg van bedrijventerreinen de Esch 5 zoals opgenomen in de regionale programmeringsafspraken bedrijventerreinen West Overijssel; o De realisatie van 40 GWH windenergie uit de programmeringsafspraken windenergie en instructieregel windenergie; o Het door de provincie Overijssel gesteunde bod voor de eventuele komst van grootschalige munitieopslag in Staphorst; o Kabeltracé DON West.

5.7

Conclusie en aandachtspunten • •

• • •

Staphorst heeft natuurgebieden binnen de gemeentegrenzen. De gebieden kennen restricties en kampen ook met uitdagingen. De gemeente Staphorst heeft natura2000 gebied in haar grondgebied. Het gebied is stikstofgevoelig en heeft een opgave voor het verlagen kritische depositiewaarde. Enkele omliggende gebieden, die buiten de gemeentegrenzen liggen zijn ook stikstofgevoelig en kampen ook met een opgave. Soortendiversiteit is relatief laag in de gemeente, zeker als het gaat om de Rode Lijst soorten. In de gemeente Staphorst liggen weidevogelgebieden, hier gelden (mogelijk) restricties ten behoeve van de bescherming van de weidevogels. De negatieve ontwikkeling van biodiversiteitsverlies beïnvloed alle eerdergenoemde aspecten.

blad 25 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

6.

Klimaatadaptatie

6.1

Introductie Ondergelopen kelders bij extreme buien, ouderen, jonge kinderen en dieren die veel last hebben van de hitte of schade aan het groen door lange droge perioden: allemaal gevolgen van extreem weer. Dit komt door een veranderend klimaat met enerzijds meer hitte en langdurige periodes van droogte, maar anderzijds ook hevigere regenbuien en grotere kans op overstromingen. Dat vraagt om “Klimaatbestendigheid” en dit gaat over het zodanig inrichten van de fysieke leefomgeving dat de effecten van klimaatverandering opgevangen kunnen worden. Thema

Aspect

Klimaatadaptatie

Hittestress Wateroverlast Droogtestress

6.1.1

Versiebeheer Aspect

Datum laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Gehanteerde bron(nen)

Datum bron

Hittestress

n.v.t. eerste versie LOF

n.v.t. eerste versie LOF

RIVM

2020

Wateroverlast

n.v.t. eerste versie LOF

n.v.t. eerste versie LOF

Klimaateffectatlas,

2018

Droogtestress

n.v.t. eerste versie LOF

n.v.t. eerste versie LOF

KNMI

2024

blad 26 van 107

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 12 november 2025 revisie v1.0 Gemeente Staphorst

6.2

Hittestress Introductie In Nederland is de temperatuur sinds het begin van de metingen in 1901 met ruim 2°C gestegen. Het jaar 2023 was het warmste ooit gemeten. Hittegolven doen zich steeds vaker voor. Bij hitte heeft het lichaam extra energie nodig om af te koelen, wat kan leiden tot klachten, zoals vermoeidheid en benauwdheid. Dit kan een aanzienlijke belasting voor het lichaam zijn. Dit geldt in het bijzonder als de hitte meerdere dagen aanhoudt. Kwetsbare mensen lopen dan een verhoogd risico op gezondheidsklachten. Daarnaast heeft extreme hitte een negatieve invloed op de slaapkwaliteit, wat kan leiden tot verminderde concentratie en minder energie overdag. Er is bij deze klachten sprake van hittestress. Referentiekader Hittestress heeft geen wettelijk referentiekader, maar het is wel een belangrijke indicator voor het thema klimaatadaptatie. We kijken in dit geval naar het stedelijk hitte-eilandeffect of urban heat island effect (UHI). Dit is het temperatuurverschil tussen de bebouwde omgeving en daarbuiten.

6.2.1

Huidige situatie Figuur 6-1. Stedelijke hitte-eiland effect gemeente Staphorst (Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2020)Figuur 6-1 laat

het temperatuurverschil zien tussen de bebouwde omgeving en het platteland in Staphorst. Dit heet ook wel het De bebouwde omgeving met gebouwen, huizen, wegen en stenen houdt warmte vast, waardoor het hier warmer is dan in de niet bebouwde omgeving, zoals op het platteland. Op de kaart is het gemiddelde temperatuurverschil in graden Celsius (°C) te zien. Grote steden herken je op de kaart van Nederland daarom meteen aan de rode en gele vlekken. Ook kleinere woongebieden zie je als lichtblauwe en gele plekken oplichten. In de gemeente Staphorst zie je dat in de dorpskern van Staphorst een verhoogde tempratuur is op warme dagen. Tot 1,4 graden Celsius warmer dan in het landelijke gebied van de gemeente.

Figuur 6-1. Stedelijke hitte-eiland effect gemeente Staphorst (Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2020)

6.2.2

Toekomstige situatie Hittegolven doen zich steeds vaker voor. Waar honderd jaar geleden gemiddeld iets meer dan één tropische dag per jaar werd geregistreerd zijn dat er tegenwoordig ongeveer vijf per jaar. In de zomer van 2019 werd in Nederland voor het eerst een temperatuur van meer dan 40°C gemeten. Ook de winters worden geleidelijk warmer, wat resulteert in een afname van het aantal vorstdagen. Daarnaast begint de lente eerder. Deze blad 27 van 107

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Staphorst&id=fe3d7df3-863a-4b42-b918-eed2926646b3