CConstaterende datStaphorst
Koppel je AI →
Document · PDF

2. Concept leefomgevingsfoto

Raadsvergadering 7 oktober 2025, gemeente StaphorstBij agendapunt: Opiniërend: Raadsmemo Fase 4 omgevingsvisie: ruimtelijke dilemma's (alleen opiniërend)26.766 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst

projectnummer 0494701.100 concept revisie v0.4 11 september 2025

www.anteagroup.nl

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 concept revisie v0.4 11 september 2025

Auteur(s) T. Den Heijer L. Fiscalini

Opdrachtgever Gemeente Staphorst Postbus 2 7950 AA STAPHORST

datum 11 september 2025

beschrijving

vrijgave

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

7

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Aanleiding en context Een leefomgevingsfoto? Versiebeheer en status Kenschets gemeente Leeswijzer

7 7 7 7 8

2.

Aanpak van de leefomgevingsfoto

9

2.1 2.2

Inhoud van de foto Methode

9 9

3.

Kenschets gemeente

11

3.1.1

Dorpen en linten

11

4.

Natuur

13

4.1 4.1.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.4 4.4.1 4.4.2 4.5 4.5.1 4.5.2 4.6 4.7

Introductie Versiebeheer Natura 2000 gebieden Huidige situatie Toekomstige situatie Natuurnetwerk Nederland (NNN) Huidige situatie Toekomstige situatie Biodiversiteit Huidige situatie Toekomstige situatie Weidevogelgebieden Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

13 13 14 14 15 16 16 17 17 17 19 19 19 20 20 21

5.

Klimaatadaptatie

22

5.1 5.1.1 5.2 5.2.1 5.2.2 5.3 5.3.1 5.3.2 5.4 5.4.1 5.4.2 5.5 5.6

Introductie Versiebeheer Hittestress Huidige situatie Toekomstige situatie Wateroverlast Huidige situatie Toekomstige situatie Droogtestress Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

22 22 23 23 23 24 24 26 27 27 28 28 29

6.

Milieu

31

6.1 6.1.1 6.2 6.2.1 6.2.2

Introductie Versiebeheer Luchtkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie

31 31 32 33 35

6.3 6.3.1 6.3.2 6.4 6.4.1 6.4.2 6.5 6.5.1 6.5.2 6.6 6.6.1 6.6.2 6.7 6.8

Geur Huidige situatie Toekomstige situatie Bodemkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie Licht Huidige situatie Toekomstige situatie Geluid Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

35 36 36 36 36 36 36 37 37 38 38 40 40 41

7.

Veiligheid

42

7.1 7.2 7.2.1 7.2.2 7.3 7.3.1 7.3.2 7.4 7.4.1 7.4.2 7.5 7.6

Introductie Omgevingsveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Verkeersveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Hoogwaterveiligheid Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

42 43 43 45 46 46 48 48 48 49 49 50

8.

Gezonde omgeving

51

8.1 8.2 8.2.1 8.2.2 8.3 8.3.1 8.3.2 8.4 8.5

Introductie Sporten en bewegen Huidige situatie Toekomstige situatie Gezonde openbare ruimte Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

51 52 52 52 52 52 53 53 54

9.

Bodem, water en ondergrond

55

9.1 9.2 9.2.1 9.2.2 9.3 9.3.1 9.3.2 9.4 9.4.1 9.4.2 9.5 9.5.1 9.5.2 9.6 9.7

Introductie Waterkwaliteit Huidige situatie Toekomstige situatie Watersysteem Huidige situatie Toekomstige situatie Bodemsamenstelling Huidige situatie Toekomstige situatie Hoogteprofiel Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

55 56 56 56 57 57 58 59 59 59 60 60 60 60 61

10.

Historisch kapitaal

62

10.1 10.2 10.2.1 10.2.2 10.3 10.3.1 10.3.2 10.4 10.4.1 10.4.2 10.5 10.6

Introductie Archeologie Huidige situatie Toekomstige situatie Cultuurhistorische waarden Huidige situatie Toekomstige situatie Landschappelijke waarden Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

62 63 63 64 64 64 66 66 66 67 67 67

11.

Wonen en voorzieningen

68

11.1 11.2 11.2.1 11.2.2 11.3 11.3.1 11.3.2 11.4 11.4.1 11.4.2 11.5 11.6

Introductie Woningvoorraad Huidige situatie Toekomstige situatie Sociaaleconomische leefbaarheid Huidige situatie Toekomstige situatie Voorzieningen (nabijheid) Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkeling Conclusie en aandachtspunten

68 69 69 70 71 71 71 72 72 73 73 74

12.

Economie

75

12.1 12.1.1 12.1.2 12.2 12.2.1 12.2.2 12.3 12.3.1 12.3.2 12.4 12.4.1 12.4.2 12.5 12.5.1 12.5.2 12.6 12.7

Werkgelegenheid en werkloosheid Huidige situatie Toekomstige situatie Vestigingsklimaat Huidige situatie Toekomstige situatie Werklocaties Huidige situatie Toekomstige situatie Landbouwareaal Huidige situatie Toekomstige situatie Recreatie en toerisme Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

76 76 78 79 79 80 82 82 82 83 83 84 84 84 84 85 86

13.

Bereikbaarheid

87

13.1 13.2 13.2.1 13.2.2 13.3 13.3.1 13.3.2 13.4

Introductie Autoverkeer Huidige situatie Toekomstige situatie Openbaar vervoer Huidige situatie Toekomstige situatie Langzaam verkeer (o.a. fietsen en wandelen)

87 88 88 88 89 89 90 90

13.4.1 13.4.2 13.5 13.6

Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

90 91 91 92

14.

Energie & grondstoffen

93

14.1 14.2 14.2.1 14.2.2 14.3 14.3.1 14.3.2 14.4 14.4.1 14.4.2 14.5 14.5.1 14.5.2 14.6 14.6.1 14.6.2 14.7 14.8

Introductie Energiegebruik Huidige situatie Toekomstige situatie Netcongestie Huidige situatie Toekomstige situatie Duurzame energieopwekking Huidige situatie Toekomstige situatie CO2-emissie Huidige situatie Toekomstige situatie Circulariteit Huidige situatie Toekomstige situatie Trends en ontwikkelingen Conclusie en aandachtspunten

93 94 94 95 96 96 97 98 98 99 101 101 101 102 102 102 103 103

15.

Conclusies en aanbevelingen

104

15.1

Samenvatting conclusies en aandachtspunten

104

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding en context Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Onder de Omgevingswet is het opstellen van een omgevingsvisie verplicht voor een gemeente. In de omgevingsvisie leggen het rijk, de provincies en alle Nederlandse gemeentes haar ambities en beleidsdoelen voor de lange termijn vast. In januari 2018 heeft Staphorst haar eerste omgevingsvisie met de titel: ‘Staphorst voor elkaar’ vastgesteld. In dit document is de integrale visie op de fysieke leefomgeving van Staphorst tot 2030 uiteengezet. De gemeente is bezig een omgevingsvisie 2.0 op te stellen, waarin de ambities en doelstellingen uit de omgevingsvisie 1.0 aangescherpt en aangevuld worden vanuit het vigerende sectorale beleid. Als opmaat naar de omgevingsvisie 2.0 is deze leefomgevingsfoto opgesteld. Dit document dient als een nulmeting, die gebruikt kan worden als input voor de nieuwe omgevingsvisie en als toetsingsmiddel voor de gemaakte beleidskeuzes uit de omgevingsvisie. In het vervolg, in de uitwerking van de omgevingsvisie en bij het opstellen van omgevingsprogramma’s, kan deze 0-meting wederom worden gebruikt en worden aangevuld.

1.2

Een leefomgevingsfoto? Een leefomgevingsfoto (LOF) is een afdruk van de staat van de fysieke leefomgeving op een gegeven moment, een nulmeting. Een LOF wordt opgesteld op basis van openbare bronnen. Uit de nulmeting kunnen conflicterende belangen in de fysieke leefomgeving naar voren komen. In een omgevingsvisie worden meerdere keuzes met betrekking tot de leefomgeving gemaakt. De gemeente Staphorst heeft immers ambities voor de komende decennia en heeft tegelijkertijd te maken met allerlei (ruimtelijke) ontwikkelingen. Met deze leefomgevingsfoto wordt de staat van het milieu en klimaat betrokken in de besluitvorming van de omgevingsvisie. Het milieu- en klimaatgeweten krijgt op deze manier een plek in het proces.

1.3

Versiebeheer en status PM - gereserveerd Aspect

Datum van laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Aspect 1 Aspect 2 Aspect 3 Aspect 4 Aspect 5

1.4

Kenschets gemeente De gemeente Staphorst is gelegen in de kop van Overijssel. De gemeente bestaat uit een historisch lint met de kernen Staphorst en Rouveen, de kern IJhorst en het buurtschap Punthorst en het buitengebied met agrarische gronden en natuurgebieden. Het overgrote deel van het grondgebied heeft een agrarische- en natuurlijke functie. De gemeente wordt in noord-zuid richting doorsneden door de A28 en de spoorlijn Zwolle – Meppel.

blad 7 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 1-1 Luchtfoto gemeente Staphorst (bron: PDOK viewer, 2025)

1.5

Leeswijzer Deze leefomgevingsfoto bestaat uit de volgende onderdelen: • In hoofdstuk 2 wordt aandacht besteed aan de werkwijze van het in kaart brengen van de staat van de leefomgeving; • Hoofdstukken 3 t/m 13 gaan in op de beschouwde (milieu)aspecten voor Staphorst. Hier zijn telkens kort de huidige situatie, de toekomstige situatie en een conclusie beschreven; • In hoofdstuk 14 zijn de aandachtspunten samengevat en zijn er aanbevelingen gegeven voor omgevingsbeleid.

blad 8 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

2.

Aanpak van de leefomgevingsfoto

2.1

Inhoud van de foto De staat van de leefomgeving van Staphorst is per thema in kaart gebracht en beoordeeld. Dit is gedaan aan de hand van (milieu)aspecten, die tezamen een beeld geven van de staat van de leefomgeving. Waarom een thema en aspect in de Leefomgevingsfoto wordt belicht, is in de introductie per thema beschreven. Het gaat om de volgende thema’s en aspecten: Thema

Aspect

Natuur

Natura 2000-gebieden Natuurnetwerk Nederland (NNN) Biodiversiteit

Klimaatadaptatie

Hittestress Wateroverlast Droogtestress

Milieu

Luchtkwaliteit Geur Licht Geluid Bodemkwaliteit

Veiligheid

Omgevingsveiligheid Verkeersveiligheid Hoogwaterveiligheid

Gezonde omgeving

Sporten en bewegen Gezonde openbare ruimte

Bodem, water en ondergrond

Waterkwaliteit Watersysteem Grondwaterstanden Grondwaterkwaliteit

Historisch kapitaal

Archeologie Cultuurhistorische waarden Landschappelijke waarden

Wonen en voorzieningen

Woningvoorraad Sociaaleconomische leefbaarheid Voorzieningenniveau

Economie en werkgelegenheid

Werkgelegenheid en werkloosheid Vestigingsklimaat Werklocatie

Bereikbaarheid

Autoverkeer Openbaar vervoer Langzaam verkeer (o.a. fietsen en wandelen)

Energie & grondstoffen

Energiegebruik Duurzame energieopwekking CO2 emissie Circulariteit

2.2

Methode Ieder thema is volgens eenzelfde methode geanalyseerd. De huidige situatie in de gemeente Staphorst is in beeld gebracht, waar mogelijk met behulp van kaartmateriaal en op basis van openbare informatie. Om in het vervolg op de leefomgevingsfoto te kunnen bepalen wat de effecten zijn van ambities en doelstelling uit beleid, is ook de zogeheten toekomstige situatie in beeld gebracht. De toekomstige situatie is de staat van de fysieke leefomgeving blad 9 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

in de toekomst in 2040, zonder gemeentelijke beleidsinspanningen. Na de analyse van de huidige- en toekomstige situatie volgt een conclusie. Referentiekader Per thema en aspect zijn er relevante referentiekaders opgenomen. Dit zijn kaders op EU-, Rijks- of provinciaal niveau die aansluiten bij relevante indicatoren voor aspecten. Bijvoorbeeld bij luchtkwaliteit zijn de Rijks- en WHO-normen gangbaar om de luchtkwaliteit te duiden. Noot: het gemeentelijke beleid is niet opgenomen. In de effectbeoordeling zullen de strategische beleidsuitspraken uit de omgevingsvisie 2.0 het afwegingskader vormen. Daarmee is de OV 2.0 het overkoepelende strategische instrument. In de omgevingsprogramma’s van Staphorst, die volgen op de omgevingsvisie, kunnen vervolgens de uitspraken uit vigerende tactische beleidstukken worden opgenomen als kader.

blad 10 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

3.

Kenschets gemeente

3.1.1

Dorpen en linten Staphorst en Rouveen Historische ontwikkeling Het bebouwingslint van Staphorst en Rouveen wordt in de volksmond ook wel ‘De Streek’ genoemd. Omdat beide kerkdorpen ter hoogte van de Dekkersweg bijna onmerkbaar in elkaar overgaan en hun ontwikkeling altijd letterlijk parallel heeft gelopen, worden ze hier ook als één geheel beschreven. Hoewel Staphorst en Rouveen al sinds de middeleeuwen bestaan, liggen ze vanwege de stelselmatige ontginning van het veen pas sinds het einde van de 17e eeuw op hun huidige plek. Toch is de meeste bebouwing nog veel jonger. De vroegste boerderijen werden voornamelijk uit hout en riet opgetrokken om ze relatief eenvoudig naar de volgende ontginningsas te kunnen verplaatsen. Van deze bebouwing uit organisch materiaal is na vele eeuwen niets meer over. De bakstenen boerderijen dateren grotendeels uit de 18e, 19e en het begin van de 20e eeuw. Kerken werden wel al vroeg uit steen opgetrokken. Om die reden bleven deze meestal langer in gebruik dan de boerderijen. Pas als een nieuwe ontginningsas al langere tijd bewoond was, volgde uiteindelijk ook de bouw van een nieuwe kerk. Zo werd de kerk van Rouveen al in 1641 naar de Diek verplaatst maar volgde de Staphorster kerk pas in 1752. Op dat moment was de verplaatsing naar de Diek min of meer voltooid. In 1952 is het te klein geworden 18e eeuwse bouwwerk vervangen door de huidige kerk.

Karakter Staphorst Het historische hart is een typisch voorbeeld van lintbebouwing met veel rijks- en oorlogsmonumenten. Staphorst ligt midden tussen twee landschapstypes: het kleinschalige halfopen landschap met langgerekte kamers tussen houtsingels aan de ene kant en grote groene kamers met restanten van perceelbeplanting aan de andere kant. Staphorster boerderijen met karakteristieke groene luiken in combinatie met blauwe raamdorpels zijn heel typisch voor het historische hart van het dorp. De nieuwere buurten bestaan voornamelijk uit vrijstaande woningen en twee-onder-een-kap-woningen met af en toe rijwoningen. De stedenbouwkundige opzet is in de meeste gevallen orthogonaal; een structuur waarin de straten haaks op elkaar staan. Uitzondering hierop is een deel van Staphorst-Zuid. Karakter Rouveen Rouveen ligt aan de rand van het open slagenlandschap met veel sloten, karakteristieke knikken in de verkaveling en zandwinningsplassen. De Oude Rijksweg scheidt dit waterrijke landschap van het jonge ontginningslandschap (hoger gelegen en een rationelere opzet met kamers begrensd door elzensingels). Ook hier komt de unieke lintbebouwing voor met meerdere boerderijen achter elkaar. De moderne naoorlogse bebouwing bestaat uit voornamelijk vrijstaande huizen die in lange stroken worden gegroepeerd.

Rouveen is rijk aan talloze uitzichten over het landschap; door de langgerekte vorm van het dorp eindigt bijna elke straat met het pittoreske groene beeld van het omliggende agrarische landschap. Aan de westzijde van de kern is dit anders, daar ligt een grote uitbreidingswijk tegen het lint aan. IJhorst Historische ontwikkeling In de 15e eeuw zijn Staphorst en IJhorst één kerspel geworden, drie eeuwen later werd Rouveen daar ook aan toegevoegd. Aan het begin van de 17e eeuw woonde de Hoogschout van Hasselt te IJhorst op de Esphorst. Hij was lid van de familie Keppelfox, in die tijd eigenaar van het landgoed de Esphorst. De gronden ten oosten van de Reggersweg behoorden vroeger bij IJhorst. De Reggersweg was tot omstreeks 1800 de scheiding tussen Staphorst en IJhorst, zoals blijkt uit kerkelijke archieven en een kadasterkaart van 1835. In het kerspel IJhorst hebben tussen 1600 en 1700 meerdere aanzienlijke huizen gestaan. Tegen de grens met de gemeente Avereest lag de Havezathe ‘De Pol’, bij de kerk het herenhuis ‘Tengnagel’ van de Erven Engelenberg, omstreeks 1800 behorende tot de heren Gebr. Slot, wijnhandelaren in Meppel. In de Leijen zijn uit die tijd nog overblijfselen gevonden van grachten en lanen, behoord hebbende bij een kasteel van het geslacht van Munster. Karakter Het besloten boslandschap ten zuiden van IJhorst wisselt met open plekken met heidevelden en vennen.

Dit zorgt voor een onregelmatig karakter van de verkaveling met weinig bebouwing. Aan het noorden wordt het landschap blad 11 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

wat opener en verandert van karakter; slingerende wegen langs een meanderende beek met verspreid boerderijen op de hogere delen. Het perceelpatroon is onregelmatig en verschilt van vorm en grootte. De omgeving van IJhorst is heel natuurlijk en groen, met veel onverharde paden, coulissen en reliëf. Middenin ligt het dorpshart met af en toe chaotische bebouwing; eilandjes van vrijstaande woningen worden gemengd met korte rijtjes, groene lanen wisselen af met doodlopende straatjes, open brede voortuinen worden soms dicht begroeide bosachtige randen. De straten wisselen van richting en buigen rondom buurtpleintjes of groepen woningen. Punthorst Historische ontwikkeling Op de hogere gronden van de Staphorster Esch lagen vroeger de akkerlanden met daarachter de woeste gronden van Punthorst. Dit waren de heidegebieden voor de schapen. Nadat dit gebied in de jaren 30 van de vorige eeuw werd ontgonnen is ook het buurtschap Punthorst ontstaan. Het is dus een betrekkelijk jonge woonkern waarvan alleen de naam historische betekenis heeft. Karakter Punthorst kenmerkt zich door rationele orthogonale kavels haaks op de wegenstructuur. Het dorp ligt op de kruising van twee wegen met een sterk groen karakter van de rijen eiken. Deze kruising is versterkt door de groene kamers. De erven zijn groot met bebouwing van wisselende kwaliteit.

Er zijn zowel vrijstaande woningen van 1-2 lagen met kap, als grotere (werk)schuren op de erven die de schaal van de bebouwing afwisselend maken. De erven wisselen af met open ruimte ertussen die wordt benadrukt door de restanten van perceelgrensbeplanting. Buurtschappen Halfweg, Hamingen en Slingenberg. Historische ontwikkeling Het buurtschap Halfweg is ontstaan op een kruispunt van wegen waar een halteplaats is geweest van de postkoets die vroeger tussen Hasselt en Groningen heeft gereden. Op de Dickninger Es moest men het tolhek passeren, voor een paard en wagen deed de laatste tolgaarder voor een dubbeltje het Tolhek open. Tot 1 mei 1965 werd er tol geheven, Jan Stapel werd toen 81 jaar en is er mee gestopt. Het buurtschap Hamingen wordt voor het eerst genoemd in geschriften uit 1486. Op grond hiervan is in 1986 het 500-jarig bestaan gevierd. Mogelijk is Hamingen nog veel ouder en al in de 11e eeuw gesticht. Bij een volkstelling uit 1748 zijn ongeveer 60 inwoners geteld. In het dorp zijn onder meer een cursuscentrum en zorgboerderijen gevestigd, waaronder een ontwenningskliniek. Het buurtschap Slingenberg ligt nog slechts gedeeltelijk in de gemeente Staphorst. Na een grenscorrectie in 1996 valt het overgrote deel, bestaande uit enkele woonbuurten, nu onder Meppel. Het Staphorster gedeelte van de buurtschap heeft nog een landelijk karakter.

Het ligt uiteraard in de provincie Overijssel, precies op de grens met de provincie Drenthe, nabij de Rijksweg A32 bij het Knooppunt Lankhorst. Karakter De viersprong is nu een T-kruising geworden tussen de Gemeenteweg en de Lankhorsterweg/Heerenweg. Op de plaats waar deze weg langs het beekdal een knik maakt, liep de Gemeenteweg vroeger door naar De Wijk, aan de overzijde van de Reest. Nu loopt deze verbinding via IJhorst. Doordat Hamingen enigszins terzijde van doorgaande verbindingen is komen te liggen, lijkt het nu op een soort groot boerenerf. Door de ruilverkaveling is de samenhang met het landschappelijk patroon verloren gegaan. Door de aanleg van de Europalaan zijn de Bergiersweg en Kastanjelaan in Slingenberg een soort landelijke enclave geworden met deels nog agrarische bebouwing.

blad 12 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

4.

Natuur

4.1

Introductie Natuur is een breed begrip. In dit geval kijken we naar drie gangbare aspecten die ruimtelijk van belang zijn. Natuur heeft in dit geval zodoende betrekking op de biodiversiteit en de bescherming van natuurgebieden. Dit hoofdstuk behandelt de aanwezigheid van Natura 2000-gebieden, het Natuurnetwerk Nederland en de staat van de biodiversiteit. Het in beeld brengen van deze aspecten biedt inzicht in de natuurwaarden in de gemeente en regio en wat daar bij komt kijken. Thema

Aspect

Natuur

Natura 2000-gebieden Natuurnetwerk Nederland Biodiversiteit

4.1.1

Versiebeheer PM -gereserveerd Aspect

Datum laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Gehanteerde bron(nen)

Datum bron

Natura 2000gebiedne

n.v.t..eerste versie LOF

Ministerie van Economische Zaken

2018

Natuurnetwerk Nederland

n.v.t..eerste versie LOF

IPO

2022

Biodiversiteit

n.v.t..eerste versie LOF

Nationale Databank Flora en Fauna

2017

blad 13 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

4.2

Natura 2000 gebieden Introductie Vanuit de Vogelrichtlijn (1979) en Habitatrichtlijn (1992) zijn verschillende natuurgebieden aangewezen als Natura 2000-gebieden. In deze richtlijnen wordt aangegeven welke planten en dieren en hun natuurlijke habitatten, ofwel leefgebieden, beschermd moeten worden door de lidstaten van de EU. De Vogelrichtlijn is gericht op in het wild levende vogelsoorten. De Habitatrichtlijn is gericht op dier- en plantensoorten. De ‘speciale beschermingszones’ die in de richtlijnen worden aangewezen, zijn de Natura 2000-gebieden. Sommige Natura 2000-gebieden vallen onder één van de richtlijnen, anderen vallen onder beiden. In Nederland zijn de internationale verplichtingen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn verwerkt in de Wet Natuurbescherming. De doelen die in Natura 2000-gebieden moeten worden bereikt, worden instandhoudingsdoelstellingen genoemd en volgen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het uiteindelijke doel van Natura 2000 is het bereiken van de landelijke gunstige staat van instandhouding voor alle door de richtlijnen beschermde soorten en habitattypen. Dit houdt in dat het goed genoeg gaat met de soort of habitat om het voortbestaan ervan in Nederland op lange termijn te garanderen. Er is geen vaste termijn voor het bereiken van die instandhoudingsdoelstellingen.

Voor de vertaling van de instandhoudingsdoelstellingen naar ruimte en tijd zijn beheerplannen opgesteld. Referentiekader In de Natura 2000-gebiedsbescherming is opgenomen dat projecten of plannen die geen direct verband houden met of nodig zijn voor het beheer van Natura-2000 gebieden mogen plaatsvinden als ze geen significante gevolgen kunnen hebben voor een Natura-2000 gebied (art. 16.53c Ow (passende beoordeling), art. 8.74b Bkl (plan) en art. 8.74b Bkl (project)). Er kan op diverse manieren sprake zijn van effect op een Natura-2000 gebied. De meest verreikende verstoringsfactor is verzuring en vermesting door stikstofemissies.

4.2.1

Huidige situatie Lezersvraag: wat is de huidige situatie van het aspect? (Beschrijf en verbeeld indien mogelijk met beschikbaar kaartmateriaal) Binnen de gemeente Staphorst ligt één Natura 2000-gebied. Het gebied Olde Maten & Veerslootslanden beslaat 5,85% van de gemeente. De belangrijkste natuurtypen binnen deze gebieden zijn blauwgraslanden en veenmosrietlanden. Deze habitats zijnstikstofgevoelig. Daarnaast liggen De Wieden, Zwarte Meer en Uitwaarden Zwarte Water en Vecht binnen 10 kilometer van de gemeente Staphorst. Deze gebieden zijn weergegeven in tabel 4-1 en Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. hieronder. tabel 4-1. Natura 2000 gebieden in en rondom gemeente Staphorst

Natura2000 gebied

Afstand tot gemeente

Natuurtype

Olde Maten & Veerslootslanden De Wieden

Binnen gemeente Staphorst 2km

Zwarte meer

4km

Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht

2km

blauwgraslanden, veenmosrietlanden moeras, rietlanden en open water rietlanden, open water en graslanden rietlanden, graslanden en ooibossen

Overbelasting stikstof Wel Wel Wel Wel

De Olde Maten & Veerslootslanden omvatten thans een van de laatst bewaard gebleven restanten van onbemeste blauwgraslanden in het Nederlandse laagveengebied. De bodemkundige en hydrologische situatie zijn gunstig voor herstel waar de kwaliteit achteruit gegaan is. Het uitgebreide slotenpatroon in het gebied is een van de belangrijkste leefgebieden van de grote modderkruiper in ons land. Het gebied De Wieden is een uitgestrekt laagveenmoeras met meren en kanalen met daartussen natte graslanden, natte heiden, trilvenen, galigaanmoerassen, rietland en moerasbos. Het gebied is een restant van het laagveengebied dat zich ooit van Zwolle tot ver in Fryslân uitstrekte. Een groot deel bestaat uit uitgeveende petgaten. Alle successiestadia van open water tot en met moerasheide en veenbos zijn aanwezig. Het gebied blad 14 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Wieden is beïnvloed door het oude rivierstelsel van de Overijsselse Vecht. Er komen ondiepe kleiafzettingen voor. Door vervening, met bredere petgaten, zijn de grote meren ontstaan. Het Giethoornse- en Duiningermeer zijn natuurlijke meren. Het Zwarte Meer ligt in de voormalige IJsseldelta tussen de Noordoostpolder en het Kampereiland. Het is een groot, ondiep randmeer dat grotendeels bestaat uit open water met lokaal watervegetaties van voedselrijke milieus. Aan de zuidkant ligt een groot rietmoeras, in het oostelijk deel een kunstmatig eiland (het Vogeleiland) en enkele restanten van biezenvelden. Langs de oevers zijn brede rietkragen en moerasvegetaties aanwezig. Plaatselijk komen grote zeggenmoerassen van voedselrijke milieus voor. De graslanden bestaan voor een groot deel uit typen van (matig) voedselrijke standplaatsen, overstromingsgraslanden met kievietsbloemen, kamgrasweiden en glanshaverhooilanden. De uiterwaarden Zwarte Water en Vecht betreffen het geheel aan uiterwaarden ten noorden van Zwolle waar de Overijsselse Vecht samenstroomt met het Zwarte Water. De Vecht is een regenrivier die in Duitsland ontspringt. Het gedeelte van de Vecht, dat in dit gebied is opgenomen, kronkelt sterk door het landschap. Een deel van de uiterwaarden wordt soms tot laat in het voorjaar onregelmatig overstroomd.

Op de met steenslag beschermde oevers van de zomerdijk groeit vaak riet, ruigte of wilgenstruweel. De uiterwaarden bestaan uit buitendijkse graslanden, waarin strangen, kolken, rivierduinen en hakhoutbosjes voorkomen. Langs het Zwarte Water komen nattere graslanden voor. Dit gebied herbergt veel kievitsbloemgraslanden. Daarnaast komt in het gebied een aantal hardhoutooibosjes voor. Ook komen relicten van blauwgraslanden voor. Op hoger liggende zandige ruggen en langs en op de dijken komen lokaal goed ontwikkelde glanshaverhooilanden voor. Lokaal zijn abeleniepenbossen aanwezig.

Figuur 4-1 Natura2000 gebieden in en rondom gemeente Staphorst. (Bron Ministerie van Ecconomische Zaken, 2018)

4.2.2

Toekomstige situatie PM – passende beoordeling blad 15 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

4.3

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Introductie Het Natuurnetwerk Nederland (NNN, voorheen Ecologische Hoofdstructuur) is een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden en verbindingszones binnen Nederland. Binnen dit netwerk van gebieden heeft natuur de voorrang. Het netwerk helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde gebieden uitsterven en natuurgebieden hun waarde verliezen. Grotere natuurgebieden zijn gunstig voor de biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving. Als natuurgebieden ook nog met elkaar verbonden zijn, kunnen dieren en planten gemakkelijker overleven. Referentiekader Art 7.8 Bkl verzekert de bescherming van NNN door eisen te stellen aan omgevingsplannen, afwijkingen daarvan en projectbesluiten. In het Bkl wordt niet langer gesproken over reële alternatieven en groot openbaar belang, wel van compensatie. Dat is in de provinciale verordening van de provincie Overijssel nader ingevuld.

De regels in het Bkl verzekeren in ieder geval dat de kwaliteit en oppervlakte van het NNN niet achteruitgaan, dat de samenhang tussen de gebieden van het natuurnetwerk wordt behouden en dat, als binnen het natuurnetwerkactiviteiten worden toegelaten die nadelige gevolgen kunnen hebben voor de wezenlijke kenmerken of waarden van het NNN, deze gevolgen tijdig worden gecompenseerd, zodanig dat de kwaliteit, oppervlakte en samenhang van het natuurnetwerk behouden blijven.

4.3.1

Huidige situatie Binnen gemeente Staphorst liggen drie NNN-gebieden. Daarnaast liggen er NNN-gebied binnen 5 kilometer van de gemeente. Deze gebieden zijn hieronder weergegeven in Figuur 4-2. In het oosten van de gemeente liggen NNN-gebieden zoals het Reestdal en de Zwarte Dennen. In het westen van de gemeente overlappen de NNN-gebieden met de Natura2000 gebieden, De Olde Maten & Veerslootslanden. In het zuidwestelijke puntje ligt het NNN gebied de Stadsgaten/De Ruiten. In het noord westelijke puntje van de gemeente ligt nog een uiteinde van het Reestdal, grenzend aan het natura 2000 gebied De Wieden.

Figuur 4-2. NNN gebieden in en rondom gemeente Staphorst. (IPO, 2022)

blad 16 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

4.3.2

Toekomstige situatie Voor Natuurnetwerk Nederland worden in de toekomstige situatie geen concrete ontwikkelingen voorzien.

4.4

Biodiversiteit Introductie Biodiversiteit is de term die wordt gebruikt om de verscheidenheid van het leven op aarde aan te duiden. Het gaat om de verschillende soorten planten, dieren, micro-organismen en schimmels, het genetisch materiaal dat zij bevatten, de levensgemeenschappen die zij vormen en de ecosystemen waarin zij leven. Biodiversiteit is een onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt. Het is van belang voor de stabiliteit van de natuur, maar speelt ook een grote rol bij de voedselproductie. Zo zorgen veel soorten insecten, waaronder bijen en hommels voor het bestuiven van bloeiende planten die uitgroeien tot groenten en fruit. Een gezonde biodiversiteit voorkomt ook uitbraken van plaagdieren zoals van eikenprocessierupsen. Een evenwichtige biodiversiteit is voor onze maatschappij onmisbaar. Referentiekader Biodiversiteit heeft geen wettelijk referentiekader, toch is het wel een belangrijke indicator voor een thema natuur. Rode lijst soorten, zijn wel wettelijk beschermde soorten. Op de Rode Lijsten staan bedreigde en kwetsbare karakteristieke soorten. Voor deze soorten zijn of worden op landelijk en provinciaal niveau beschermingsmaatregelen ontwikkeld. Soortendiversiteit wordt per kilometerhok in klassen weergegeven, op basis van gegevens van de laatste 10 jaar uit de Nationale Databank Flora en Fauna.

De zeven belangrijkste en best onderzochte soortgroepen zijn hierin samengenomen (vaatplanten, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en vogels).

4.4.1

Huidige situatie Bij biodiversiteit wordt naar de diversiteit aan dier- en plantensoorten gekeken. Daarbij gaat het om het aantal soorten dat aanwezig is binnen een gebied. In Figuur 4-3 is de geschatte soortendiversiteit in de gemeente Staphorst weergeven. In de kaart is gecorrigeerd voor het effect dat er niet op elke locatie even intensief wordt waargenomen. De kaart geeft relatieve en geen absolute soortenaantallen in klassen weer, waardoor relatief soortenrijke gebieden worden onderscheiden van relatief soortenarme gebieden op basis van zeven belangrijke soortgroepen. In het natuurgebied rond Punthorst is een relatief hoge biodiversiteit. In het bebouwde gebied van Staphorst is een relatief lagere biodiversiteit.

blad 17 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 4-3 Soortendiversiteit Staphorst, bron: Nationale Databank Flora en Fauna 2017

In Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. zijn de rode lijst soorten in Staphorst weergegeven. De bedreigde en karakteristieke soorten bevinden zich in de gemeente Staphorst in de natuurgebieden, in het Reestdal, rond Punthorst en in het westen van de gemeente in het veenweidegebied.

blad 18 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 4-4 Soortendiversiteitrode lijst Staphorst (bron: Nationale Databank Flora en Fauna, 2017)

4.4.2

Toekomstige situatie Doordat overheden en terrein beherende organisaties hun beleid en beheer mede afstemmen op maatregelen om de kwaliteit van de leefgebieden van de Rode Lijstsoorten te verbeteren, zullen deze soorten naar verwachting duurzaam toenemen en minder kwetsbaar of bedreigd worden.

4.5

Weidevogelgebieden Introductie Weidevogelgebieden zijn belangrijke leefgebieden voor verschillende vogelsoorten die gedijen in open graslanden. Deze gebieden bieden vogels een plek om te broeden, voedsel te zoeken en te rusten. Soorten zoals de grutto, kievit en tureluur zijn vaak te vinden in deze landschappen. Het behoud van weidevogelgebieden draagt bij aan de biodiversiteit en het ecologisch evenwicht Referentiekader PM

4.5.1

Huidige situatie Figuur toont de leefgebieden van weidevogels, bestaande uit open grasland voor zowel kritische als niet-kritische soorten. Deze versie is opgesteld voor de Informatiekaart Natuur (IKN) en is gebaseerd op het Natuurbeheerplan 2022. De weidevogelgebieden met kritische soorten hebben te maken met ruimtelijke restricties, om zodoende het leefgebied van de weidevogels te beschermen. In de weidevogelgebieden voor niet-kritische soorten zijn er minder strenge ruimtelijke restricties

blad 19 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 4-5. Leefgebieden weidevogels, (bron: provincie Overijssel, 2025)

4.5.2

Toekomstige situatie PM

4.6

Trends en ontwikkelingen •

•

•

Aanhoudend biodiversiteitsverlies: De biodiversiteit staat onder grote druk. Nederland ligt niet op koers om de internationale doelen voor biodiversiteit in 2030 te gaan halen: van de 14 doelen staat er geen enkele op groen. Wel staan er meer op oranje dan op rood. Extra inspanningen zijn nodig. (Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland, 2024). De Provincie Overijssel zet in de op de aanplant van nieuwe bossen. De ambities tot 2030 zijn: • 10% meer bos: dat is 3.900 ha, oftewel rond de 15 miljoen bomen; • 5% houtige elementen zoals houtwallen, singels, losse bomen en hagen; • verbetering kwaliteit van het bestaande bos; • duurzaam gebruik van hout (Provincie Overijssel, 2022) Per 1 mei verandert mogelijk de categorisering van weidevogelgebieden in de provincie Overijssel. Op dit moment wordt er bij weidevogelgebieden onderscheid gemaakt tussen kritische en niet-kritische soorten. Per 1 mei zou deze categorisering komen te vervallen. Zowel weidevogelgebieden met kritische soorten als met niet-kritische soorten zouden vallen in de overkoepelende categorie weidevogelgebied. Hiermee komen er ook strenge restricties voor gebieden die op dit moment nog vallen onder de categorie weidevogelgebied voor niet-kritische soorten. Voor Staphorst zou dit betekenen dat het gebied tussen de Gorterlaan, spoorlijn, N377 en A28 te maken gaat krijgen met strenge restricties.

In dit gebied spelen mogelijke toekomstige ontwikkelingen, die mogelijk in gevaar komen door de strenge restricties. Deze ontwikkelingen zijn onder andere: o Het zoekgebied grootschalige bedrijvigheid in de corridor A28 uit Ruimtelijke Economische Bouwsteen 2040; o De aanleg van bedrijventerreinen de Esch 5 zoals opgenomen in de regionale programmeringsafspraken bedrijventerreinen West Overijssel; o De realisatie van 40 GWH windenergie uit de programmeringsafspraken windenergie en instructieregel windenergie; o Het door de provincie Overijssel gesteunde bod voor de eventuele komst van grootschalige munitieopslag in Staphorst; o Kabeltracé DON West. blad 20 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

4.7

Conclusie en aandachtspunten • •

• • • •

Staphorst heeft natuurgebieden binnen de gemeentegrenzen. De gebieden kennen restricties en kampen ook met uitdagingen. De gemeente Staphorst heeft natura2000 gebied in haar grondgebied. Het gebied is stikstofgevoelig en heeft een opgave voor het verlagen kritische depositiewaarde. De omliggende gebieden, die buiten de gemeentegrenzen liggen zijn ook stikstofgevoelig en kampen ook met een opgave. (opgave Natura2000 gebieden onder druk). Soortendiversiteit is relatief laag in de gemeente, zeker als het gaat om de Rode Lijst soorten. (opgave relatief lage soortendiversiteit) In de gemeente Staphorst liggen weidevogelgebieden, hier gelden (mogelijk) restricties ten behoeve van de bescherming van de weidevogels. (opgave zorg voor weidevogelgebieden) (opgave zorg voor NNN gebieden) De negatieve ontwikkeling van biodiversiteitsverlies beïnvloed alle eerdergenoemde aspecten. (opgave biodiversiteitsverlies)

blad 21 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

5.

Klimaatadaptatie

5.1

Introductie Ondergelopen kelders bij extreme buien, ouderen, jonge kinderen en dieren die veel last hebben van de hitte of schade aan het groen door lange droge perioden: allemaal gevolgen van extreem weer. Dit komt door een veranderend klimaat met enerzijds meer hitte en langdurige periodes van droogte, maar anderzijds ook hevigere regenbuien en grotere kans op overstromingen. Dat vraagt om “Klimaatbestendigheid” en dit gaat over het zodanig inrichten van de fysieke leefomgeving dat de effecten van klimaatverandering opgevangen kunnen worden. Thema

Aspect

Klimaatadaptatie

Hittestress Wateroverlast Droogtestress

5.1.1

Versiebeheer Aspect

Datum laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Gehanteerde bron(nen)

Datum bron

Aspect 1

Hittestress

n.v.t..eerste versie LOF

RIVM

2020

Aspect 2

Wateroverlast

n.v.t..eerste versie LOF

Klimaateffectatlas,

2018

Aspect 3

Droogtestress

n.v.t..eerste versie LOF

KNMI

2024

blad 22 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

5.2

Hittestress Introductie In Nederland is de temperatuur sinds het begin van de metingen in 1901 met ruim 2°C gestegen. Het jaar 2023 was het warmste ooit gemeten. Hittegolven doen zich steeds vaker voor. Bij hitte heeft het lichaam extra energie nodig om af te koelen, wat kan leiden tot klachten, zoals vermoeidheid en benauwdheid. Dit kan een aanzienlijke belasting voor het lichaam zijn. Dit geldt in het bijzonder als de hitte meerdere dagen aanhoudt. Kwetsbare mensen lopen dan een verhoogd risico op gezondheidsklachten. Daarnaast heeft extreme hitte een negatieve invloed op de slaapkwaliteit, wat kan leiden tot verminderde concentratie en minder energie overdag. Er is bij deze klachten sprake van hittestress. Referentiekader Hittestress heeft geen wettelijk referentiekader, maar het is wel een belangrijke indicator voor het thema klimaatadaptatie. We kijken in dit geval naar het stedelijk hitte-eilandeffect of urban heat island effect (UHI). Dit is het temperatuurverschil tussen de bebouwde omgeving en daarbuiten.

5.2.1

Huidige situatie Figuur 5-1. Stedelijke hitte-eiland effect gemeente Staphorst (Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2020)Figuur 5-1 laat

het temperatuurverschil zien tussen de bebouwde omgeving en het platteland in Staphorst. Dit heet ook wel het De bebouwde omgeving met gebouwen, huizen, wegen en stenen houdt warmte vast, waardoor het hier warmer is dan in de niet bebouwde omgeving, zoals op het platteland. Op de kaart is het gemiddelde temperatuurverschil in graden Celsius (°C) te zien. Grote steden herken je op de kaart van Nederland daarom meteen aan de rode en gele vlekken. Ook kleinere woongebieden zie je als lichtblauwe en gele plekken oplichten. In de gemeente Staphorst zie je dat in de dorpskern van Staphorst een verhoogde tempratuur is op warme dagen. Tot 1,4 graden Celsius warmer dan in het landelijke gebied van de gemeente.

Figuur 5-1. Stedelijke hitte-eiland effect gemeente Staphorst (Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2020)

5.2.2

Toekomstige situatie Hittegolven doen zich steeds vaker voor. Waar honderd jaar geleden gemiddeld iets meer dan één tropische dag per jaar werd geregistreerd zijn dat er tegenwoordig ongeveer vijf per jaar. In de zomer van 2019 werd in Nederland voor het eerst een temperatuur van meer dan 40°C gemeten. Ook de winters worden geleidelijk warmer, wat resulteert in een afname van het aantal vorstdagen. Daarnaast begint de lente eerder. Deze blad 23 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

temperatuurstijging is een direct gevolg van klimaatverandering, die voornamelijk wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen door menselijke activiteiten. Het belangrijkste broeikasgas, na waterdamp, is koolstofdioxide (CO₂). De mate van toekomstige klimaatverandering hangt grotendeels af van de snelheid waarmee wereldwijd de uitstoot van broeikasgassen wordt gereduceerd. Indien de uitstoot van CO₂ in de komende decennia sterk wordt verminderd, zullen er volgens het KNMI in 2100 naar verwachting gemiddeld negen tropische dagen per jaar zijn. Blijft de uitstoot daarentegen op een hoog niveau, dan kan dit aantal oplopen tot dertig tropische dagen per jaar, waarbij temperaturen van 40°C vrijwel jaarlijks worden bereikt. In dat scenario zal de gemiddelde jaartemperatuur ongeveer vier graden hoger liggen dan in de huidige situatie (bron: KNMI, 2023).

5.3

Wateroverlast Introductie Door klimaatverandering neemt de intensiteit van de neerslag toe. Extreme neerslag kan leiden tot wateroverlast op bijvoorbeeld straten, landbouwgronden, kelders van gebouwen en tunnels. Dit komt doordat de riolering de grote hoeveelheid neerslag in korte tijd niet goed afvoeren. De mate van overlast door water is ook afhankelijk van de verstening van de leefomgeving. Verharde oppervlakken, zoals bestrating, kunnen de natuurlijke infiltratie van het water in de bodem belemmeren. De bodemgesteldheid heeft ook invloed op de mate van infiltratie. In zandgrond kan het water relatief snel infiltreren, terwijl in veen- en kleigronden het water langer op het oppervlak blijft staan. Als extreme buien leiden tot ondergelopen gebouwen, stremming van wegen, overstromingen van het riool of landbouwschade, dan is sprake van wateroverlast. Referentiekader Het referentiekader betreft de overstromingsdiepte bij verschillende kansen. Hierop is de waterkeringsnorm vastgesteld. Hierin wordt gekeken naar zowel de kans op een overstroming als de waterdiepte die optreedt bij een dergelijke calamiteit. Onderstaand is het risicoschema uit de Klimaateffectatlas weergegeven.

Figuur 5-2, risicoschema voor gebieden met een overstromingskans. (Bron: klimaateffectatlas, 2025)

5.3.1

Huidige situatie In Figuur 5-3 wordt de kans op overstromingen binnen de gemeente Staphorst weergegeven. Hieruit blijkt dat er een duidelijke tweedeling is: het westelijke deel van de gemeente loopt aanzienlijk meer risico op overstromingen dan het oostelijke deel. Dit verschil wordt grotendeels veroorzaakt door de ondergrond; in het westen overheerst veengrond, terwijl het oosten voornamelijk uit zandgrond bestaat.

blad 24 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 5-3. maximale overstromingsdiepte bijzonder kleine kans

De volgende kaart toont de wateroverlast in de gemeente Staphorst na een extreme bui (piekbui van 140mm in 2 uur). In de gemeente treedt over het algemeen wateroverlast van 5-10 centimeter op. Dit komt doordat door het vele graslandschap het water gemakkelijk in de bodem kan infiltreren. In meer stedelijk gebied, waar de ondergrond is verhard, of gebieden waar de bodem minder doorlaatbaar is, treedt meer wateroverlast op na een hevige regenbui. In de bebouwde gebieden en in het oosten van de gemeente, in het buitengebied én in de natuurgebieden is zodoende meer kans op wateroverlast, dan aan de westkant.

Figuur 5-4 Wateroverlast na een hevige regenbui in de gemeente Staphorst (Bron: Klimaateffectatlas, 2018)

blad 25 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

Figuur 5-6 Wateroverlast na een hevige regenbui. Links het dorp Staphorst. Rechts de gemeente Staphorst (Bron: Klimaateffectatlas, 2018)

Figuur 5-5 Wateroverlast na een hevige regenbui in de kern Staphorst (Bron: Klimaateffectatlas, 2018)

Bij een standaard neerslaggebeurtenis, zoals een bui 10 waarbij 35,7 mm regen in een uur valt, komt er tijdelijk water op straat te staan in veel wegen binnen de bebouwde kom van Staphorst. Dit is vooral zichtbaar in de dorpskernen. In IJhorst kunnen bijvoorbeeld delen van de Heerenweg, Sparrenlaan, Jan Toetlaan, Hakkertstraat, Dennenlaan, Kamperfoeliestraat, Bakkerslaan en Callenfelsweg tijdelijk onder water komen te staan. Een bui 10 treedt ongeveer eens in de 10 jaar op (bron: klimaatadaptatiestrategie Staphorst, 2022).

5.3.2

Toekomstige situatie De intensiteit van neerslag in Nederland is in de afgelopen decennia aanzienlijk toegenomen. Met name het aantal dagen met zware neerslag - gedefinieerd als dagen waarop op ten minste één locatie in Nederland meer dan vijftig millimeter neerslag valt - is sterk gestegen. Sinds 1951 is het aantal van dergelijke dagen met 85 procent toegenomen. Daarnaast is het aantal dagen per jaar waarop meer dan twintig millimeter neerslag binnen een etmaal valt eveneens aanzienlijk toegenomen. Door de opwarming van het klimaat neemt de frequentie en hevigheid van regenbuien toe. Dit wordt veroorzaakt door het feit dat een warmere atmosfeer meer waterdamp kan vasthouden. Vooral in de zomer leidt dit tot de vorming van extreem zware buien, waarbij in korte tijd grote hoeveelheden neerslag kunnen vallen (bron: PBL, 2024).

blad 26 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

5.4

Droogtestress Introductie Droogtestress treedt op wanneer er een watertekort ontstaat. Oorzaken hiervan kunnen zijn dat er minder regen valt dan gebruikelijk of dat er meer water verdampt dan normaal. Droogtestress kan veroorzaakt worden door een veranderend klimaat. Ook de vraag naar water voor landbouw, drinkwater en de industrie kan toenemen en waterbeheer en de aanvoer van water via rivieren kan veranderen waardoor er droogtestress ontstaat. Droogtestress kan problemen veroorzaken op het gebied van veiligheid (verzwakte dijken), landbouw (mislukte oogst), binnenvaart (onvoldoende vaardiepte), woonomgeving (rottende palen in de fundering), waterkwaliteit en natuur. Referentiekader Droogtestress heeft geen wettelijk referentiekader, maar het is wel een belangrijke indicator voor het thema klimaatadaptatie. We kijken in dit geval naar neerslagtekort. Door de effecten van klimaatverandering en natuurlijke variatie neemt het neerslagtekort, het verschil tussen neerslag en verdamping, toe in het groeiseizoen.

5.4.1

Huidige situatie In de afgelopen 100 jaar is de hoeveelheid neerslag die valt met ongeveer 20 procent toegenomen. Het aantal dagen dat het regent is echter niet toegenomen. Dit betekent dat natte dagen natter zijn geworden. Vooral de neerslag in de winter is toegenomen. In de herfst en lente valt juist minder regen. Door klimaatverandering is de verdamping van water, in met name de lente, toegenomen. De afgelopen 30 jaar is het neerslagtekort per 10 jaar met ongeveer 8 procent toegenomen (KNMI). Nu ligt het neerslagtekort in de gemeente Staphorst op ongeveer 128 tot 197 mm. Droogte kan leiden tot droogteschade aan gewassen en natuur. Daarbij kan droogte het bodemdalingsproces versterken. Bodemdaling speelt vooral in het veenweidegebied van Staphorst een belangrijke rol. Bodemdaling doet zich met name voor in het veengebied Staphorsterveld dat voor agrarische doeleinden wordt gebruikt. De oorzaak van bodemdaling is in dit geval de lage grondwaterstanden.

Figuur 5-7. Maximaal neerslagtekort gemeente Staphorst. (Bron: KNMI, 2024)

blad 27 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

5.4.2

Toekomstige situatie De hoeveelheid neerslag en de hoeveelheid verdamping verschilt in Nederland sterk van jaar tot jaar. De afgelopen decennia zijn vooral april en mei droger geweest. Dit komt deels door hogere temperaturen met als oorzaak een veranderend klimaat. In de toekomst (het jaar 2100) komen er volgens het KNMI steeds vaker droge zomers voor. De winters worden daarentegen natter. De verwachting is dat het neerslagtekort in 2050 op 132 tot 297 mm ligt, nu ligt het neerslagtekort in de gemeente Staphorst op ongeveer 128 tot 197 mm. Droogte kan aanzienlijke schade veroorzaken aan gewassen en natuur, en het proces van bodemdaling verergeren. In het veenweidegebied van Staphorst is bodemdaling een belangrijk probleem, vooral in het Staphorsterveld dat voor landbouw wordt gebruikt. De lage grondwaterstanden zijn hier de oorzaak van de bodemdaling. Daarnaast treedt bodemdaling ook op in het natuurgebied Vledders en Leijerhooilanden, voornamelijk door fysiek ingrijpen zoals afgraven. In beide gebieden wordt verdere bodemdaling verwacht door lage grondwaterstanden, veroorzaakt door neerslagtekort, wat leidt tot extra veenoxidatie (bron: klimaatadaptatiestrategie Staphorst, 2022).

Figuur 5-8. Bodemdalingskaart voor peiljaar 2021 en 2050

5.5

Trends en ontwikkelingen •

•

•

De eisen voor de inrichting van het openbaar gebied zijn de afgelopen jaren behoorlijk veranderd. Afhankelijk van de bodemgesteldheid moeten er voldoende infiltratiemogelijkheden zijn of moeten er voldoende afwateringssloten aanwezig zijn. Er is behoefte aan meer groen en bomen om hittestress tegen te gaan door schaduwwerking. Dit alles legt een ruimteclaim in het gebied (Staphorst, Stedenbowukundige doorvertaling woonbehoefteonderzoek, 2024). De mondiale opwarming zorgt voor een klimaat- en energiecrisis. De aarde is sinds juli 2023 gemiddeld ruim 1,5 graden warmer dan het pre-industriële gemiddelde van 1850 tot 1900. Die opwarming zet de komende jaren door. De veranderingen in het klimaat zijn steeds duidelijker zichtbaar. Extreem weer, zoals droogte of neerslag, doet zich met toenemende frequentie voor, en de zeespiegel blijft stijgen. Milieuorganisaties waarschuwen nadrukkelijk voor de gevolgen. Een veranderend klimaat heeft directe implicaties voor de veiligheid van Nederland. De verwachting is dat de zeespiegel aan de Nederlandse kust in 2085 met 25 tot 80 cm gestegen is. Naast de gevolgen voor de veiligheid, heeft klimaatverandering ook een aanzienlijk effect op de volksgezondheid. Warme zomers nemen de komende jaren toe en vormen een bedreiging voor de vitaliteit van kwetsbare bevolkingsgroepen.

Bovendien leidt de verlenging van het groei- en bloeiseizoen tot een verhoogde concentratie van pollen in de lucht, wat resulteert in een toename van allergieën aan de luchtwegen. blad 28 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

•

•

•

•

•

5.6

De mondiale opwarming zorgt voor een klimaat- en energiecrisis. De aarde is sinds juli 2023 gemiddeld ruim 1,5 graden warmer dan het pre-industriële gemiddelde van 1850 tot 1900. Die opwarming zet de komende jaren door. De veranderingen in het klimaat zijn steeds duidelijker zichtbaar. Extreem weer, zoals droogte of neerslag, doet zich met toenemende frequentie voor, en de zeespiegel blijft stijgen. Milieuorganisaties waarschuwen nadrukkelijk voor de gevolgen. Een veranderend klimaat heeft directe implicaties voor de veiligheid van Nederland. Naast de gevolgen voor de veiligheid, heeft klimaatverandering ook een aanzienlijk effect op de volksgezondheid. Warme zomers nemen de komende jaren toe en vormen een bedreiging voor de vitaliteit van kwetsbare bevolkingsgroepen. Bovendien leidt de verlenging van het groei- en bloeiseizoen tot een verhoogde concentratie van pollen in de lucht, wat resulteert in een toename van allergieën aan de luchtwegen. Verschuiving in de seizoenen en extreme weersomstandigheden, zoals strenge winters, hevige stormen en (langdurige) warmte en droogte, zijn van invloed op het openbaar groen. Er is eerder en meer schade aan bomen en struiken en er komen meer en nieuwe ziekten en plagen voor. Met alle overlast van dien.

Genoemd worden: eikenprocessierups, essentaksterfte, overmatig luis, woekerende exotische soorten (zoals de Japanse Duizendknoop), overlast van ratten en muizen (Staphorst, Groen beleidsplan gemeente Staphorst 2019-2030, 2019) De provincie is onderzoek aan het verrichten naar mogelijke maatregelen/oplossingen voor het natura2000 veenweidegebied Staphorsterveld. Het veenweidegebied is een cultuurlandschap, waar mensen al eeuwenlang het landschap naar hun hand hebben gezet. Om agrarisch gebruik mogelijk te maken wordt het veen ontwaterd. Daardoor wordt veen aan de lucht blootgesteld en vindt oxidatie plaats, met als gevolg bodemdaling en uitstoot van broeikasgassen (koolstofdioxide, lachgas en methaan) Deze broeikasgassen (waaronder CO2) dragen bij aan klimaatverandering. Het klimaatakkoord van 2019 bevat als doel dat de emissies uit veenweiden met 1 Mton CO2-equivalenten (broeikasgassen) gereduceerd moeten worden in 2030 (t.o.v. referentiejaar 2017). Overijssel moet hier van ca. 10% bijdragen (PPLG, 2023), hetgeen uitkomt op een reductie van ca 100.000 ton CO2- equivalenten per jaar. De veenoxidatie leidt tevens tot bodemdaling, met veel maatschappelijke kosten. Als er niets verandert, zet de bodemdaling door, met onomkeerbare gevolgen voor het watersysteem, de landbouw, natuur en infrastructuur. De kosten lopen op en de grenzen van het huidige waterbeheer komen in zicht.

Dit laatste leidt tot frequentere inundatie, ongewenste grondwaterstanden voor andere functies of juist gebrek aan water. (Bron: Bouwstenen voor Veenweidestrategie 2.0, 15 FEBRUARI 2024) In de regio Zwolle wordt er samen gewerkt aan de zogenaamde Sponsstrategie. Een strategie per stroomgebied. In de klimaatbestendige groeiregio Zwolle willen men voorkomen dat de investeringen die nu worden gedaan op termijn weer op de schop moeten als gevolg van klimaateffecten. Ook wil Regio Zwolle voorkomen dat woningen gebouwd worden op plekken waardoor de toekomstige benodigde ruimte voor het watersysteem wordt beperkt. Water en bodem moeten sturend zijn in ruimtelijke ordening. Om zo afwenteling van landgebruik op de omgeving van en buiten Regio Zwolle, op toekomstige generaties en van de private op de publieke sector te voorkomen. Doel is om de verstedelijkingsopgave klimaatrobuust te ontwikkelen. Door in beeld te brengen hoe, waar en wanneer water kan infiltreren, worden vertraagd/vastgehouden en kan worden geborgd. Dit heeft zowel voor het stedelijk als het landelijk gebied impact.

Conclusie en aandachtspunten • • •

•

Klimaatverandering heeft effecten op de gemeente Staphorst. De effecten lijken op dit moment nog klein, maar deze zullen naar verwachting in de toekomst verergeren. Hittestress speelt in Staphorst nu nog een relatief kleine rol. Naar verwachting zal hittestress, het aantal tropische dagen en het stedelijke hitte eiland effect toenemen. (Opgave toename hittestress). Wateroverlast speelt een relatief beperkte rol in Staphorst. Gelet op klimaatverandering, een grotere frequentie en hevigheid van buien, kan dit in de toekomst wel toenemen. (Opgave wateroverlast beperken). Droogte (gewas opbrengstderving) en bodemdaling zijn een aandachtspunt in Staphorst. Naar verwachting zal dit in de toekomst ook een groter probleem worden. (Opgave effecten droogte beperken).

blad 29 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

•

In regionaal verband is er de strategie om water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening. (vraagstuk regio: water en bodem sturend laten zijn in ruimtelijke ordening)

blad 30 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

6.

Milieu

6.1

Introductie Het milieu is een cruciaal thema dat onze gezondheid en de leefbaarheid van onze omgeving beïnvloedt. Verschillende factoren zoals luchtkwaliteit, geur, licht, geluid en bodemkwaliteit spelen een belangrijke rol in het behoud van een gezonde leefomgeving. Thema

Aspect

Milieu

Luchtkwaliteit Geur Licht Geluid Bodemkwaliteit

6.1.1

Versiebeheer Aspect

Datum laatste aanpassing

Aanpassing en aanleiding

Gehanteerde bron(nen)

Datum bron

Luchtkwaliteit

n.v.t..eerste versie LOF

RIVM

2025

Geur

n.v.t..eerste versie LOF

Bodemkwaliteit

n.v.t..eerste versie LOF

Ministerie Infrastructuur en Waterstaat

2022

Licht

n.v.t. eerste versie LOF

RIVM

2020

Geluid

n.v.t. eerste versie LOF

ProRail en RIVM

2020, 2021, 2022

blad 31 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

6.2

Luchtkwaliteit Introductie Luchtkwaliteit verwijst naar de mate van verontreiniging in de lucht die we inademen. Slechte luchtkwaliteit kan gezondheidsproblemen veroorzaken, zoals ademhalingsproblemen, hartziekten en longkanker. De twee meest kritieke stoffen die luchtverontreiniging (en daarmee gezondheidsrisico’s) veroorzaken zijn stikstofdioxide (NO2) en fijnstof (PM10 en PM2.5). Blootstelling aan fijnstof kan allerlei negatieve gezondheidseffecten veroorzaken. Ook blootstelling aan stikstofdioxide is nadelig voor de volksgezondheid. Referentiekader Omgevingswet De Omgevingswet bevat instrumenten en regels omtrent de luchtkwaliteit. Gemeenten en provincies leggen in het omgevingsplan vast welke normen ze hanteren voor luchtverontreinigende stoffen. Er gelden ook landelijke grenswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide. Dit zijn de rijksomgevingswaarden. Deze zijn opgenomen in het Besluit kwaliteit leefomgeving (paragraaf 2.2.1). Deze omgevingswaarden zijn jaargemiddelde concentraties van: 40 µg/m3 voor stikstofdioxide (NO2), 40 µg/m3 voor fijnstof (PM10) en 25 µg/m3 voor zeer fijnstof (PM2,5). WHO-advieswaarden Naast wettelijk verplichte normen zijn er ook luchtkwaliteitsnormen van de World Health Organization (WHO) uit 2021. De advieswaarden zijn gezondheidskundige grenzen voor de concentratie van verontreinigende stoffen in de buitenlucht en geluid in de buitenruimte.

De WHO-advieswaarden voor luchtkwaliteit zijn: 10 µg/m 3 voor stikstofdioxide (NO2), 15 µg/m3 voor fijnstof (PM10) en 5 µg/m3 voor zeer fijnstof (PM2,5). Stof PM2,5 PM10 N02

Concentratie 5 µg/m3 25 µg/m3 15 µg/m3 40 µg/m3 10 µg/m3 40 µg/m3

Grenssteller WHO-advieswaarde EU-grenswaarde WHO-advieswaarde EU-grenswaarde WHO-advieswaarde EU-grenswaarde

blad 32 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

6.2.1

Huidige situatie

6.2.1.1 PM 2,5 De PM2,5 concentratie in de gemeente ligt tussen de 7 en 9 microgram per kubieke meter. Aan de EUgrenswaarde wordt ruimschoots voldaan, aan de WHO-advieswaarde wordt niet voldaan. Deze advieswaarde wordt overigens nergens anders in Nederland behaald.

Figuur 6-1. PM 2,5 concentratie gemeente Staphorst (Bron: RIVM, 2025)

6.2.1.2 PM 10 De concentratie PM10 ligt in zo goed als de volledige gemeente onder de 14 microgram per kubieke meter. Aan de EU-grenswaarde wordt ruimschoots voldaan, aan de WHO-advieswaarde wordt niet voldaan. Deze advieswaarde wordt overigens nergens anders in Nederland behaald.

Figuur 6-2. PM 10 concentratie gemeente Staphorst (Bron: RIVM, 2025

blad 33 van 106

Leefomgevingsfoto Gemeente Staphorst projectnummer 0494701.100 11 september 2025 revisie v0.4 Gemeente Staphorst

6.2.1.3 Roet Roet is elementair koolstof (EC) en ontstaat uit de samenklontering van ultrafijnstof. Het is één van de fracties van fijnstof. Het wordt voor het grootste deel uitgestoten door wegverkeer. Uit onderzoek blijkt dat van alle fracties van stoffen in fijnstof, juist roet de meeste milieu- en gezondheidsschade kan veroorzaken. Er zijn echter geen wettelijke grenswaarden voor roet (EC) vastgesteld. Wel heeft de WHO informeel een gezondheidskundige richtwaarde benoemd van 1,03 µg/m3. In onderstaand figuur is de gemiddelde jaarconcentratie van roet weergegeven. Hieruit blijkt dat de concentratie binnen de gemeente grotendeels tussen de 0,1 en 0,2 bedraagt. Ron de snelweg A28 ligt het rond de 0,3 m3. Daarmee wordt voldaan aan de gezondheidskundige richtwaarde van de WHO.

Figuur 6-3. EC-concentratie gemeente Staphorst. (Bron: RIVM, 2025)

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Staphorst&id=b11abbb1-fcc8-4db9-b7e5-4aeb2fbb7e7f