Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT
Tekst van het document
2026 - 2030 Nota Grondbeleid Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 2 | Pagina Opgesteld door Jasper Dijkstra | Beleidsadviseur grondzaken Sander Echten | Beleidsadviseur grondzaken Nota Grondbeleid 2026- | 2030 Gemeente Stadskanaal 25 | augustus 2026 Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 3 | Pagina Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 4 | Pagina Samenvatting Hoofdstuk Beleidsuitgangspunten 3 De gemeente voert situationeel grondbeleid De gemeente hanteert het afwegingskader grondbeleid om per ontwikkeling te bepalen welke rol voor de gemeente het meest passend is in de planvorming en de uitvoering Ligt een ontwikkeling binnen één van de vijf prioritaire gebieden op basis van het Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal dan is een actieve houding in de planvorming het uitgangspunt en ligt een actieve rol in de uitvoering voor de hand 4.1 t/m 4.2 Gemeente streeft ernaar onroerende zaken op vrijwillige basis te verkrijgen, maar is tegelijkertijd bereid voorkeursrecht en onteigening in te zetten als de publieke belangen de inzet van deze instrumenten rechtvaardigen Aankoopprijs moet worden onderbouwd met tenminste één onafhankelijke taxatie (< 1 jaar oud) De gemeente maakt onderscheid tussen planmatige en strategische verwervingen De gemeenteraad verleent het college van B&W toestemming om strategische verwervingen te doen tot een maximum van € 1 miljoen per
afzonderlijke verwerving, met een totaalplafond van € 5 miljoen per kalenderjaar De door de gemeenteraad beschikbaar gestelde financiële ruimte voor strategische verwervingen kan alleen worden benut indien wordt voldaan aan de voorwaarden zoals geformuleerd in paragraaf 4.2.1. Strategische verwervingen worden gedekt uit de Reserve Strategische Aankopen 5 De gemeente verhaalt kosten conform de Omgevingswet Privaatrechtelijk kostenverhaal heeft de voorkeur, waarbij gebruik wordt gemaakt van een standaardmodel anterieure overeenkomst Specifiek voor het bepalen van te verhalen plankosten (conform hoofdstuk 13 Omgevingsregeling) wordt gebruik gemaakt van de actuele versie van het rekenmodel Omgevingsregeling plankosten, zoals op website van Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) gepubliceerd Publiekrechtelijk kostenverhaal wordt toegepast wanneer overeenstemming via een anterieure overeenkomst uitblijft De komende beleidsperiode wordt onderzocht of de mogelijkheid om zogeheten ‘financiële bijdragen’ te verhalen van toegevoegde waarde kan zijn voor de realisatie van gemeentelijke doelstellingen 6 De gemeente hanteert marktconforme grondprijzen De grondprijzen worden jaarlijks vastgesteld in een grondprijzenbrief 7 Gronduitgifte vindt plaats met in achtneming van het Didam-arrest Gronduitgifte kan plaatsvinden via verkoop of erfpacht via tender of één-op-één uitgifte
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 5 | Pagina 8 De rolverdeling tussen raad en college in relatie tot het grondbeleid is vastgelegd in tabel 2 9 Tijdelijk beheer van gemeentelijk grondeigendom kan noodzakelijk en/of wenselijk zijn tot het moment dat de betreffende grond in ontwikkeling wordt genomen. Tijdelijk beheer vindt plaats op basis van voorgezet gebruik ,via verhuur, pacht of bruikleen De gemeente hanteert als uitgangspunt dat tijdelijk beheer kostendekkend is Agrarische gronden worden door de gemeente uitgegeven via geliberaliseerde pacht. Als grondslag voor de bepaling van de pachtprijs wordt aangesloten bij de jaarlijks door het Rijk vastgestelde regionorm.
10 De gemeente Stadskanaal is voornemens beleid te ontwikkelen voor de omgang met snippergroen en oneigenlijk gebruik van gemeentegrond Bijlage I De uitvoeringsnota is een interne richtlijn voor de financiële uitvoering van het grondbeleid en is grotendeels gebaseerd op de BBV-regelgeving Het college is verantwoordelijk voor de uitvoering en kan de nota tussentijds actualiseren, bijvoorbeeld bij gewijzigde wet- en regelgeving De gemeente zorgt voor goede informatievoorziening over het grondbeleid via begroting, jaarrekening en rapport over de voortgang van haar eigen grondexploitatieprojecten via de Meerjaren Prognose Grondexplotiaties (MPG) Detailinformatie over grondexploitaties wordt onder geheimhouding verstrekt De gemeente hanteert de Dynamische Eindwaarde Methode (DEM) voor het opstellen van een grondexploitatie, waarbij gebruik wordt gemaakt van een passend en beveiligd rekenmodel De gemeente werkt met voorbereidingskredieten om de voorbereidingsfase van een grondexploitatieproject financieel te faciliteren tot de opening van een grondexploitatie (BIE) De gemeente Stadskanaal hanteert als uitgangspunt dat een nieuwe grondexploitatie door de raad wordt vastgesteld voorafgaand aan of uiterlijk gelijktijdig met het planologisch besluit (bijvoorbeeld een wijziging van het omgevingsplan) Elke grondexploitatie wordt minimaal eenmaal per jaar herzien De
herziene grondexploitaties worden gelijktijdig met het Meerjarenperspectief Grondexploitaties (MPG) ter vaststelling aan de raad aangeboden in de eerste helft van het jaar volgend op het verantwoordingsjaar en voorafgaand aan de vaststelling van de jaarrekening. Bij planinhoudelijke wijzigingen of autonome ontwikkelingen met een materieel financieel effect wordt een herziene grondexploitatie separaat ter besluitvorming aan de raad voorgelegd en wordt niet gewacht tot het reguliere jaarlijkse herzieningsmoment. Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 6 | Pagina De gemeente Stadskanaal hanteert als uitgangspunt dat een grondexploitatie door middel van een raadsbesluit wordt afgesloten zodra het project financieel en feitelijk is afgerond. Voor winstgevende grondexploitaties geldt dat op basis van het BBV (tussentijds) winst wordt genomen op basis van de zogeheten POC-methode Voor verliesgevende grondexploitaties geldt op basis van het BBV dat direct een verliesvoorziening wordt getroffen ten laste van de Algemene Reserve Grondexploitaties (ARG) ter grootte van het verwachte verlies De Algemene Reserve Grondexploitaties (ARG) dient als financiële buffer voor de grondexploitaties. De reserve dekt verliesvoorzieningen, afgeboekte voorbereidingskosten en restrisico’s.
De minimale omvang van de ARG is gelijk aan de benodigde weerstandscapaciteit De ARG wordt gevoed vanuit (tussentijdse) winstnemingen op de grondexploitaties en de opbrengsten uit de regeling Realisatiestimulans De gemeente past de RISMAN-methodiek toe voor het systematisch identificeren, analyseren, beheersen en monitoren van risico's. De gemeente maakt onderscheid tussen verschillende soorten risico’s (voorzienbaar versus onvoorzien en projectspecifiek versus portefeuillerisico's). Jaarlijks wordt een risicoanalyse opgesteld en wordt de benodigde weerstandscapaciteit bepaald en afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit De gemeente Stadskanaal hanteert als uitgangspunt dat projectspecifieke risico’s in eerste instantie worden opgevangen door de verwachte winstruimte in de grondexploitatie. Gronden worden gewaardeerd conform het BBV tegen verkrijgingsprijs- of vervaardigingsprijs en op de balans gezet op basis van de aard en doelstelling van het grondbezit: Materiële Vaste Activa, Bouwgrond in Exploitatie (BIE) of Voorraad. De gemeente Stadskanaal hanteert als uitgangspunt dat de waardering van gronden jaarlijks wordt beoordeeld. Indien uit deze beoordeling blijkt dat sprake is van een duurzame waardevermindering, wordt de grond afgewaardeerd tot de lagere marktwaarde.
Uitgangspunt is dat vorderingen uit kostenverhaal op basis van het BBV worden verantwoord onder de balanspost Overige vorderingen (artikel 39, onderdeel h BBV). Omdat de gemeente Stadskanaal momenteel geen lopende gevallen van kostenverhaal kent, wordt de administratieve uitwerking pas verder uitgewerkt wanneer dit in de praktijk noodzakelijk wordt. Dit kan op dat moment worden meegenomen in een tussentijdse actualisatie van de uitvoeringsnota. Inhoudsopgave Voorwoord................................ ................................................................................................... | 3 Samenvatting ............................................................................................................................... | 4 Inhoudsopgave............................................................................................................................. | 7 1 | Inleiding ..................................................................................................................... | 10 1.1 | Aanleiding ............................................................................................................................ | 11 1.2 | Historie .................................................................................................................................
| 12 1.3 | Doelstelling .......................................................................................................................... | 12 1.4 | Doelstellingen gemeente Stadskanaal ................................................................................. | 13 1.4.1 | Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal........................................................................... | 13 1.4.2 | Woonzorgvisie 2026-2030 ............................................................................................... | 14 1.4.3 | Woondeal Oost-Groningen 2022-2030 ........................................................................... | 14 1.4.4 | Prestatieafspraken 2024-2027 | ........................................................................................ | 15 1.4.5 | Toekomstperspectief Stadskanaal - Musselkanaal .......................................................... | 15 1.4.6 | Integraal Huisvestingsplan (IHP) Stadskanaal .................................................................. | 16 1.4.7 | Klimaatadaptatieprogramma 2026-2030 ........................................................................ | 16 1.5 | Leeswijzer .............................................................................................................................
| 16 2 | Vormen van grondbeleid | ............................................................................................ | 18 2.1 | Actief Grondbeleid ............................................................................................................... | 18 2.2 | Faciliterend Grondbeleid ..................................................................................................... | 19 2.3 | Publiek-Private Samenwerking (PPS) ................................................................................... | 19 2.3.1 | Bouwclaim ....................................................................................................................... | 19 2.3.2 | Joint Venture ................................................................................................................... | 19 2.3.3 | Concessiemodel ............................................................................................................... | 19 2.4 | Samenvatting ....................................................................................................................... | 19 3 | Grondbeleid in de praktijk .......................................................................................... | 21 3.1 | Vaste koers of situationeel grondbeleid? ............................................................................
| 21 3.2 | Afwegingskader grondbeleid ............................................................................................... | 21 3.2.1 | Planvorming ..................................................................................................................... | 23 3.2.2 | Uitvoering ........................................................................................................................ | 23 4 | Verwerving - Actief Grondbeleid | ................................................................................. | 25 4.1 | Planmatige verwervingen .................................................................................................... | 26 Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 7 | Pagina Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 8 | Pagina 4.2 Strategische verwervingen .................................................................................................. 26 4.2.1 Kaders voor strategische verwervingen .......................................................................... 26 4.3 Verwervingsinstrumenten ................................................................................................... 27 4.3.1 Minnelijke verwerving .....................................................................................................
28 4.3.2 Kavelruil ........................................................................................................................... 28 4.3.3 Voorkeursrecht ................................................................................................................ 28 4.3.4 Onteigening ..................................................................................................................... 30 5 Kostenverhaal – Faciliterend Grondbeleid ................................................................... 31 5.1.1 Privaatrechtelijk spoor ..................................................................................................... 32 5.1.2 Publiekrechtelijk spoor .................................................................................................... 32 5.1.3 Financiële bijdragen ......................................................................................................... 32 6 Grondprijzenbeleid..................................................................................................... 34 6.1 Residuele grondwaardemethode ........................................................................................ 34 6.2 Grondquote methode ..........................................................................................................
34 6.3 Comparatieve methode ....................................................................................................... 34 6.4 Kostprijs methode ................................................................................................................ 34 6.5 Vaste grondprijs ................................................................................................................... 35 6.6 Taxatie .................................................................................................................................. 35 7 Gronduitgifte ............................................................................................................. 36 7.1 Uitgangspunten gronduitgifte.............................................................................................. 36 7.2 Vormen van gronduitgifte .................................................................................................... 36 7.2.1 Verkoop ........................................................................................................................... 36 7.2.2 Erfpacht ........................................................................................................................... 36 7.2.3 Tender ..............................................................................................................................
37 7.2.4 Reserveringsovereenkomst ............................................................................................. 37 7.2.5 Particulier opdrachtgeverschap....................................................................................... 37 7.2.6 Eén-op-één uitgifte .......................................................................................................... 37 8 Governance grondbeleid ............................................................................................ 38 9 Tijdelijk beheer .......................................................................................................... 40 9.1 Verhuur ................................................................................................................................ 40 9.2 Pacht .................................................................................................................................... 40 9.3 Bruikleen .............................................................................................................................. 40 10 | Snippergroen en oneigenlijk gebruik gemeentegrond .................................................. | 41 10.1 | Snippergroen ........................................................................................................................
| 41 10.2 | Oneigenlijk gebruik gemeentegrond ................................................................................... | 42 11 | Begrippenlijst ............................................................................................................. | 43 12 | Bronnen | ..................................................................................................................... | 44 BIJLAGE I Financiële beheersing en verantwoording grondbeleid BIJLAGE I-A Risicokaart BIJLAGE II Afwegingskader grondbeleid gemeente Stadskanaal Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 9 | Pagina 1 | Inleiding In 2024 heeft de Rekenkamer onderzoek gedaan naar de toekomst van het grondbeleid in de gemeente Stadskanaal. Centraal | hierbij stond een schets van het huidige grondbeleid, de mogelijke toekomstige richting daarvan en de keuzes die daarin gemaakt kunnen worden. De mogelijkheden om het grondbeleid te moderniseren vormde onderdeel van dit onderzoek. De vorige Nota Grondbeleid 2017-2020 was opgesteld in een periode van demografische krimp, waarin geen grote ontwikkelopgaven op het gebied van woningbouw en bedrijventerreinen werden voorzien. Op basis van toenmalige prognoses werd zelfs verwacht dat er in 2025 een overaanbod van circa 600 woningen zou ontstaan. Dit voedde de vrees voor structurele leegstand en verpaupering.
Grondexploitaties moesten worden afgewaardeerd en er werd ingezet op het terugbrengen van de bestemmingsplancapaciteit. Uitgangspunt was een situationeel grondbeleid, met de verwachting dat het accent zou verschuiven naar een meer regisserende, meer faciliterende | rol van de gemeente. Inmiddels is de tijd van krimp voorbij en is het beeld op basis van de Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal gewijzigd. De gemeente Stadskanaal heeft op dit moment een woningbouwopgave van 450 woningen tot 2030. Naar verwachting neemt de woningbouwopgave | ná 2030 verder toe | met circa 1.860 woningen in de periode 2030-2040. De prognoses | zijn gebaseerd op de modellen van Primos en het Sociaal Planbureau Groningen en het MIRT- onderzoek (2024) naar de effecten van de komst van de Nedersaksenlijn. Deze treinverbinding tussen Enschede en Groningen doorkruist de gemeente Stadskanaal | en heeft gevolgen voor de | locatie Dideldom die geldt als het beoogde stationsgebied. De gemeente Stadskanaal beschouwt | dit als een enorme ontwikkelkans voor de leefbaarheid en de bereikbaarheid van de gemeente. In de Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal heeft de gemeente haar beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vastgelegd. Het is een visie voor de lange termijn: richting 2040 en verder.
| De omgevingsvisie beschrijft onder andere de kwaliteit van de leefomgeving, de hoofdlijnen van het gebruik en beheer van het grondgebied, en het beleid voor de fysieke omgeving. De omgevingsvisie vervangt de oude structuurvisie en voldoet aan de regels van de Omgevingswet. | Naast | de omgevingsvisie is een toekomstperspectief door de gemeenteraad vastgesteld. Dit perspectief is samen de omgevingsvisie de blauwdruk voor het verder bestendigen en uitbouwen van de basis in onze gemeente. Een | verdere | uitwerking | van | de | verschillende | thema’s | volgt | de | komende | jaren | in zogeheten programma’s. Grondbeleid is een middel om de doelstellingen uit de omgevingsvisie en de opvolgende programma’s te verwezenlijken. | Grondbeleid | is | geen | doel | op | zich, | maar | een | instrument | en ondersteunend van aard. Gelet op de schaalsprong en genoemde doelstellingen is het noodzakelijk het grondbeleid opnieuw tegen het licht te houden. Hierbij wordt gekeken binnen welke kaders de gemeente | kan opereren op de grondmarkt om de beleids doelstellingen te verwezenlijken. Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 10 | Pagina Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 11 | Pagina 1.1 Aanleiding In 2024 heeft de Rekenkamer onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om het grondbeleid te moderniseren.
Het onderzoek is uitgevoerd in de vorm van een Quickscan: ‘Modernisering van het grondbeleid, hoe zou dat kunnen?’ . Hierbij is gebruik gemaakt van de scenarioplanningsmethode, waarbij verschillende toekomstscenario’s en de implicaties daarvan voor het grondbeleid inzichtelijk zijn gemaakt (zie figuur 1): 1. Gemeente biedt ruimte 2. Gemeente aan de Nedersaksenlijn 3. Gemeente is behoudend 4. Gemeente mijdt risico’s Figuur 1. Toekomstbeelden en uitwerkingen De conclusie van het Rekenkameronderzoek is dat de keuzes voor de toekomst van het grondbeleid afhankelijk zijn van de ruimtelijke basis. De vraag blijft of de gemeente bereid is om een actief (of een actiever) grondbeleid te voeren en de bijbehorende risico’s te accepteren. In de Omgevingsvisie
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 12 | Pagina gemeente Stadskanaal (vastgesteld d.d. 19 januari 2026) wordt de komst van de Nedersaksenlijn gezien als een gegeven. De gemeente zet daarmee feitelijk definitief koers richting het toekomstbeeld ‘gemeente aan de Nedersaksenlijn’ waarbij een verschuiving naar actiever grondbeleid in beginsel een logische consequentie lijkt. 1.2 Historie Het verleden laten zien dat actief grondbeleid ook risico’s met zich meebrengt. Het op grote schaal aankopen van gronden kan leiden tot aanzienlijke financiële risico’s voor gemeenten. In de periode voorafgaand aan de kredietcrisis van 2008 vormden gemeentelijke grondexploitaties voor veel Nederlandse gemeenten een belangrijke inkomstenbron. Gemeenten kochten gronden aan, maakten deze bouw - en woonrijp en verkochten de gronden vervolgens met winst aan ontwikkelaars of woningcorporaties. De opbrengsten werden r egelmatig ingezet voor de financiering van andere publieke voorzieningen, zoals infrastructuur, cultuur en sport. Met het uitbreken van de kredietcrisis veranderde deze situatie ingrijpend. Door de sterk afgenomen vraag naar woningbouw- en ontwikkellocaties daalde de waarde van veel gemeentelijke grondposities aanzienlijk. Gemeenten werden hierdoor geconfronteerd met omvangrijke afboekingen op hun grondexploitaties.
Gronden die tegen hoge prijzen waren aangekocht, bleken plotseling aanzienlijk minder waard. Als gevolg hiervan zagen veel gemeenten destijds hun financiële positie verslechteren en moesten tekorten worden opgevangen vanuit reserves of de algemene middelen. In enkele gevallen leidde dit zelfs tot verscherpt financieel toezicht in de vorm van een artikel 12 -status. Deloitte (2012) schatte het totale verlies voor Nederlandse gemeenten destijds op circa € 3,9 miljard tot € 4,4 miljard. De ervaringen uit deze periode hebben ertoe geleid dat veel gemeenten kritischer zijn gaan kijken naar de risico’s van actief grondbeleid. In de periode ná de kredietcrisis heeft bij veel gemeenten een verschuiving plaatsgevonden naar faciliterend of situationeel grondbeleid, waarbij per locatie of ontwikkeling wordt afgewogen welke vorm van grondbeleid het meest passend is. De laatste jaren is weer een verschuiving naar actiever grondbeleid waarneembaar. De toenemende druk op de woningmarkt, de grote ruimtelijke opgaven op het gebied van woningbouw, energietransitie, economie en infrastructuur, en de schaarste aan beschikbare locaties maken dat gemeenten vaker behoefte hebben aan meer sturing op ruimtelijke ontwikkelingen. 1.3 Doelstelling Grondbeleid is geen doel op zich, maar een middel om maatschappelijke en ruimtelijke doelstellingen te realiseren.
De VNG (2018), hanteert de volgende definitie: Grondbeleid is een middel om ruimtelijke doelstellingen op het gebied van de volkshuisvesting, lokale economie, natuur en groen, infrastructuur en maatschappelijke voorzieningen te verwezenlijken, en is dus niet leidend maar volgend op deze ruimtelijke doelstellingen. De gemeente Stadskanaal heeft haar ruimtelijk e doelstellingen vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten (zie paragraaf 1. 4). Door de toenemende schaarste aan ruimte zijn grond en grondbeleid van steeds groter belang bij het realiseren van deze doelstellingen. De Nota Grondbeleid 2026-2030 beschrijft welke vorm van grondbeleid de gemeente Stadskanaal de komende beleidsperiode hanteert | en welke grondbeleidsinstrumenten hierbij kunnen worden ingezet. De nota grondbeleid | biedt | een | kader | voor | de | gemeentelijke | houding | en | rol | bij | ruimtelijke- | en gebiedsontwikkelingen. 1.4 | Doelstellingen | gemeente Stadskanaal De | doelstellingen van de gemeente Stadskanaal zijn grotendeels vastgelegd in de volgende documenten: 1. | Omgevingsvisie gemeente | Stadskanaal 2. | Woonzorgvisie 2026-2030 3. | Woondeal Oost-Groningen 2022-2030 4. | Prestatieafspraken 2024-2027 5. | Toekomstperspectief Stadskanaal - Musselkanaal 6. | Integraal Huisvestingsplan (IHP) Stadskanaal 7.
| Klimaatadaptatieprogramma 2025-2030 1.4.1 | Omgevingsvisie gemeente | Stadskanaal De Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal is op 19 januari 2026 door de gemeenteraad vastgesteld. In deze omgevingsvisie legt de gemeente haar beleidsdoelen vast voor de fysieke leefomgeving tot 2040 en daarna. De | omgevingsvisie vormt de overkoepelende kapstok voor het ruimtelijk beleid en wordt verder | uitgewerkt | in | specifieke | programma's | en | het | omgevingsplan als onderdeel van de Omgevingswet. De gemeente wil een aantrekkelijke woongemeente | zijn voor iedere doelgroep, met aandacht voor ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en goede voorzieningen. Het open landschap wordt gekoesterd en versterkt en aantasting daarvan zoveel mogelijk beperkt. Bereikbaarheid wordt verbeterd door inzet op duurzame mobiliteit en de komst van de Nedersaksenlijn. Daarnaast blijft ruimte voor maakindustrie, MKB en detailhandel en wordt ingezet op leefbare kernen met toekomstbestendige voorzieningen. Belangrijke ruimtelijke opgaven die hieruit volgen zijn onder andere: | Woningbouwopgave van circa 450 woningen tot 2030; | Woningbouwopgave van circa 1.860 woningen vanaf 2030 en verder; | De | ontwikkeling | van | het | Dideldomterrein | als | toekomstig | stationsgebied | en | regionale mobiliteitshub; | De herstructurering en herbestemming van gebieden die hun functie hebben verloren.
De woonvisie 2026-2030 maakt integraal onderdeel uit van de Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal. Centraal staat de doelstelling om voor iedere doelgroep een passende woning te bieden, met nadruk op betaalbaarheid, het versterken van de bestaande woningvoorraad en het anticiperen op de komst van de Nedersaksenlijn. Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 13 | Pagina De Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal hanteert twee scenario's voor de woningbouwopgave. Het basisscenario gaat uit van een netto toevoeging van 350 woningen tot en met 2030. In het alternatieve scenario | wordt | rekening gehouden met de komst | van | de | Nedersaksenlijn, | waarbij | de planvoorbereiding van honderd extra woningen wordt versneld, zodat de netto toevoeging uitkomt op 450 woningen tot en met 2030. Daarmee bouwt de gemeente bewust boven de minimale opgave van 433 woningen bruto (297 netto) uit de Regionale Woondeal Oost-Groningen. Op basis van de groeiopgave die is geschetst in de MIRT- prognose wordt daarna | rekening gehouden met circa 1.030 woningen in de periode 2031- | 2035 en 830 woningen in de periode 2036- | 2040. Het overgrote deel van de opgave landt in de kernen Stadskanaal en Musselkanaal, op locaties met voorzieningen, | werkgelegenheid | en | goede | bereikbaarheid | in | relatie | tot | het | toekomstige stationsgebied.
In de overige kernen en het buitengebied is ruimte voor lokale vraag, met inbreiding voor uitbreiding als uitgangspunt. Conform de Regionale Woondeal wordt minimaal 66% van de nieuwbouw gerealiseerd in het betaalbare segment. Daarnaast bestaat minimaal 30% van het totale nieuwbouwprogramma uit sociale huurwoningen. Hiermee wordt aangesloten bij de uitgangspunten van de Wet versterking regie volkshuisvesting. Het accent ligt op starters, jonge huishoudens en senioren. 1.4.2 | Woonzorgvisie 2026-2030 De gemeente Stadskanaal heeft samen met de andere | gemeenten in Oost- Groningen regionaal afgestemde woonzorgvisies opgesteld met een uitvoeringsplan | op hoofdlijnen. De visie richt zich op de groeiende woonzorgopgave als gevolg van vergrijzing, een toenemende zorgvraag en de krapte op de woningmarkt. Het toenemende aantal ouderen leidt bijvoorbeeld tot een behoefte van 1.380 aanvullende woningen voor ouderen tot 2041. Het gaat hierbij zowel om nieuwbouw als verbouw van bestaande woningen. Daarnaast moeten voldoende sociale huurwoningen beschikbaar worden gestelde voor urgente aandachtsgroepen. De gemeenten in Oost- Groningen werken regionaal samen aan voldoende passende woningen voor ouderen en aandachtsgroepen, in combinatie met passende zorg, welzijn en voorzieningen.
1.4.3 | Woondeal Oost-Groningen 2022-2030 De Regionale Woondeal Oost-Groningen 2022-2030 is op 15 februari 2023 ondertekend door het Rijk, de provincie Groningen en de gemeenten Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam en Westerwolde. De woondeal vormt de regionale doorvertaling van de nationale en provinciale woningbouwafspraken en legt vast welk aandeel iedere gemeente neemt in de regionale opgave. Voor de regio Oost-Groningen geldt een opgave van 3.846 woningen bruto tot en met 2030. Voor de gemeente Stadskanaal is de opgave vastgesteld op een bruto toevoeging van 433 woningen en een netto uitbreiding van 297 woningen. De gemeente beschouwt deze afspraak als ondergrens en hanteert in de w | oonvisie een hogere lokale doelstelling (zie paragraaf 1.4.2). Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 14 | Pagina Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 15 | Pagina De woondeal benoemt daarnaast een aantal regionale knelpunten die doorwerken op de uitvoerbaarheid van de woningbouwopgave, waaronder de onrendabele top op inbreidingslocaties, lagere woningwaarden ten opzichte van de bouwkosten en gefragmenteerd grondbezit. Deze factoren zijn van belang voor de keuzes die in het grondbeleid worden gemaakt. De afspraken uit de regionale woondeal worden uitgewerkt in het nog op te stellen gemeentelijke volkshuisvestingsprogramma.
1.4.4 Prestatieafspraken 2024-2027 De gemeente Stadskanaal heeft met haar primaire partners, Lefier en Woonservice, meerjarige prestatieafspraken gemaakt over de volkshuisvestelijke opgave. De afspraken zien toe op thema’s als beschikbaarheid, betaalbaarheid, duurzaamheid, leefbaarheid en wonen, welzijn en zorg. Zo is bijvoorbeeld overeengekomen dat 130 sociale huurwoningen worden gerealiseerd binnen de woondealperiode tot 2031, onder voorbehoud dat de haalbaarheid afhankelijk is van planologische procedures. De gemeente heeft desalniettemin een inspanningsverplic hting op zich genomen om locaties aan te dragen waarde genoemde aantallen kunnen worden gerealiseerd. Afgesproken is dat partijen actief, periodiek met elkaar in overleg treden over de noodzakelijke planvorming. Gedurende de looptijd van de afspraken wordt periodiek geëvalueerd of aanvulling of wijziging van de afspraken noodzakelijk is. 1.4.5 Toekomstperspectief Stadskanaal - Musselkanaal Het Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal is in september 2025 vastgesteld en schetst een integrale ontwikkelvisie voor de kernen Stadskanaal en Musselkanaal voor de komende tien tot vijftien jaar. Het document is opgesteld in het kader van het Mast erplan Regiocentra Groningen en sluit aan op het programma Nij Begun en de plannen voor de Nedersaksenlijn.
Het Toekomstperspectief formuleert tien zogeheten Knoalster vuistregels, waarvan voor het grondbeleid in het bijzonder relevant zijn dat bestaande waarden worden versterkt voordat nieuwe ontwikkeling wordt overwogen, dat inbreiding voorgaat op uitbreiding, dat publieke investeringen strategisch worden ingezet met oog voor duurzame waardeontwikkeling, en dat ontworpen wordt op menselijke maat en schaal. Vijf prioritaire gebieden zijn aangewezen voor de uitvoering: 1. Het kanaal als levensader; 2. Het centrum van Stadskanaal; 3. Het centrum van Musselkanaal; 4. Dideldom; 5. Andere plekken of opgaven met potentie. Voor de uitvoering benoemt het Toekomstperspectief een aantal aanvullende instrumenten die de gemeente wil inzetten of verkennen, waaronder een actief grondbeleid met strategische verwervingen, een subsidieregeling gevelverbetering en ontwikkeling lintbebo uwing, een Kanaalster Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 16 | Pagina vernieuwingsfonds en een kwaliteitsteam. Deze instrumenten geven richting aan de wijze waarop het grondbeleid in de prioritaire gebieden wordt ingezet. 1.4.6 Integraal Huisvestingsplan (IHP) Stadskanaal Het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs (IHP) schetst het meerjarenperspectief (2024-2039) betreft alle schoolgebouwen in het basis-, speciaal- en voortgezet onderwijs in de gemeente Stadskanaal.
Daarbij wordt ingezet op toekomstbestendige, duurzame en gezonde schoolgebouwen die aansluiten bij de ontwikkeling van het onderwijs en de verwachte demografische ontwikkelingen. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar samenwerking tussen scholen, de vorming van integrale kindcentra (IKC’s) en multifunctionele accommodaties (MFA’s). Voor diverse locaties zijn nieuwbouw -, renovatie - of herontwikkelingsopgaven benoemd, waarbij ook d e mogelijkheden voor clustering van onderwijsvoorzieningen worden onderzocht. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de huisvesting van scholen in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en speciaal onderwijs. Dit hangt samen met de gemeentelijke grondpositie. Het tijdelijk beschikbaar hebben van gronden vereist planmatige en /of strategische verwerving van gronden . Achterblijvende locaties komen daarentegen juist in gemeentelijk bezit, waardoor zij potentie houden voor het invullen van ruimtelijke opgaven. 1.4.7 Klimaatadaptatieprogramma 2026-2030 De gemeente Stadskanaal heeft in het Klimaatadaptatieprogramma 2026 -2030 vastgelegd hoe zij wil omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. Uit onderzoeken blijkt dat de gemeente in toenemende mate te maken zal krijgen met wateroverlast, hitte, droogte en een afnemende beschikbaarheid van zoetwater. De gemeente streeft ernaar om in 2050 klimaatbestendig te zijn.
Het programma bevat maatregelen gericht op het beperken van wateroverlast, het vergroten van de waterbeschikbaarheid, het versterken van biodiversiteit en groenstructuren, het verminderen van hittestress en het klimaatbestendig maken van de gebouwde omgevi ng. Het realiseren van deze opgaven kan een onderdeel uitmaken van het afwegingskader grondbeleid en/of gefaciliteerd worden middels strategische verwervingen. 1.5 Leeswijzer De nota grondbeleid bestaat uit een hoofddocument en een bijlage. Het hoofddocument bevat de uitgangspunten voor het gemeentelijk grondbeleid. Hierin wordt beschreven hoe de gemeente haar grondbeleid vormgeeft en welke uitgangspunten daarbij worden gehanteerd. De financiële beheersing en verantwoording van het grondbeleid zijn uitgewerkt in bijlage I . Deze bijlage maakt integraal onderdeel uit van de Nota Grondbeleid 2026-2030 en beschrijft hoe de gemeente invulling geeft aan de financiële beheersing en verantwoording van het grondbeleid. Daarbij wordt onder meer ingegaan op grondexploitaties, risicomanagement, waardering van gronden en de financiële verslaglegging rondom zowel actief als faciliterend grondbeleid. De nota is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 beschrijft de verschillende vormen van grondbeleid.
Hoofdstuk 3 vertaalt deze naar de praktijk van de gemeente Stadskanaal en bevat het gemeentelijke Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 17 | Pagina afwegingskader. Hoofdstuk 4 en 5 behandelen de belangrijkste grondbeleidsinstrumenten voor respectievelijk actief en faciliterend grondbeleid. De hoofdstukken 6 tot en met 10 werken aanverwante onderdelen van het gemeentelijk grondbeleid nader uit, waaronder grond prijzen, gronduitgifte, governance, tijdelijk beheer en het omgaan met snippergroen en oneigenlijk gebruik van gemeentegrond. Hoofdstuk 11 bevat een begrippenlijst en hoofdstuk 12 een overzicht van de geraadpleegde bronnen. In deze nota wordt voor enkele onderwerpen verwezen naar afzonderlijke uitwerkingsdocumenten. Deze documenten worden op een later moment opgesteld binnen de kaders van deze nota. Voorbeelden hiervan zijn de Grondprijzenbrief en de Meerjarenprognose Grondexploitaties (MPG) en beleid ten aanzien van snippergroen en oneigenlijk gebruik van gemeentegrond. Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 18 | Pagina 2 Vormen van grondbeleid Binnen het Nederlandse grondbeleid worden meestal twee uitersten onderscheiden: actief en faciliterend grondbeleid. Dit helpt om te begrijpen welke rol een gemeente kan innemen bij gebiedsontwikkeling en hoe zich dat verhoudt tot de rol van marktpartijen . In de praktijk blijkt deze tweedeling echter niet altijd voldoende.
Tussen beide uitersten bestaan verschillende tussenvormen, veelal in de vorm van publiek -private samenwerking. In figuur 2 is weergegeven hoe de rolverdeling tussen gemeente en marktpartijen kan verschillen per grondbeleidsvorm en per fase van de gebiedsontwikkeling Figuur 2. Vormen van Grondbeleid (bron: VNG) 2.1 Actief Grondbeleid Bij actief grondbeleid neemt de gemeente een actieve en sturende rol in de ontwikkeling van een gebied. Dit betekent dat de gemeente zelf gronden aankoopt, deze bouwrijp maakt en vervolgens uitgeeft aan ontwikkelaars of andere partijen. De gemeente voert i n dit geval dus zelf de grondexploitatie. Deze vorm wordt vooral toegepast wanneer een ontwikkeling belangrijk is voor het realiseren van gemeentelijke doelen, zoals woningbouw, duurzaamheid of ruimtelijke kwaliteit. Doordat de gemeente eigenaar van de gro nd is, heeft zij veel invloed op hoe het gebied wordt ontwikkeld. Een belangrijk voordeel van actief grondbeleid is dat de gemeente veel regie heeft en daardoor beter kan sturen op het eindresultaat. Tegelijkertijd brengt deze vorm ook risico’s met zich mee. De gemeente moet namelijk grote investeringen doen en loopt financieel risico als de markt tegenvalt.
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 19 | Pagina 2.2 Faciliterend Grondbeleid Bij faciliterend grondbeleid ligt het initiatief voor ontwikkeling juist bij de markt. De gemeente heeft geen grondpositie en beperkt zich tot haar publiekrechtelijke rol. Dit betekent dat zij kaders stelt en ervoor zorgt dat gemaakte kosten worden verhaald op de ontwikkelende partij. In dit geval heeft de gemeente minder regie op de ontwikkeling, maar liggen de risico’s bij de ontwikkelende partij. 2.3 Publiek-Private Samenwerking (PPS) Bij Publiek -Private Samenwerkingen (PPS) werken de gemeente en marktpartijen samen aan de ontwikkeling van een gebied. 2.3.1 Bouwclaim Bij het bouwclaimmodel werken gemeente en marktpartijen samen, maar houdt de gemeente een relatief actieve rol. De marktpartij verkoopt ruwe bouwgrond aan de gemeente en krijgt in ruil daarvoor bouwrijpe kavels met recht om deze te bebouwen. De gemeente vo ert de grondexploitatie en draagt het grondexploitatierisico. 2.3.2 Joint Venture Bij een joint venture werken gemeente en marktpartijen intensief samen in een gezamenlijke rechtspersoon, vaak een grondexploitatiemaatschappij (GEM). Beide partijen brengen grond, geld of kennis in en zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de ontwikkeling. Niet alleen de planvorming, maar ook de grondexploitatie wordt gezamenlijk uitgevoerd. Winst, verlies en risico’s worden gedeeld.
Deze vorm wordt vaak toegepast bij complexe gebiedsontwikkelingen waarbij zeggenschap en aansprakelijkheid goed geregeld moet worden. 2.3.3 Concessiemodel Deze vorm wordt vaak gekozen bij kleinere woningbouwlocaties. Bij het concessiemodel ligt een groot deel van de uitvoering bij de marktpartij, waarbij gronden door de marktpartij worden verworven van de gemeente of particuliere grondeigenaren. De gemeente stelt vooraf de belangrijkste kaders en randvoorwaarden vast, vaak in samenwerking met de markt. Daarna wordt de verdere uitwerking, grondexploitatie en realisatie grotendeels door de private partij uitgevoerd. De gemeente houdt vooral regie op hoofdlijnen, maar heeft minder directe invloed tijdens de uitvoering. De marktpartij draagt in dit geval volledig het grondexploitatierisico. 2.4 Samenvatting Figuur 3 geeft per grondbeleidsvorm een gedetailleerde samenvatting van de verdeling van verantwoordelijkheden tussen gemeente en marktpartijen gedurende de verschillende (sub)fasen van de gebiedsontwikkeling. Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 20 | Pagina Figuur 3. Vormen van Grondbeleid (bron: Deloitte)
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 21 | Pagina 3 Grondbeleid in de praktijk In hoofdstuk 2 zijn de verschillende vormen van grondbeleid beschreven. In hoofdstuk 3 wordt de vertaalslag gemaakt naar de praktijk voor de gemeente Stadskanaal. 3.1 Vaste koers of situationeel grondbeleid? Binnen het grondbeleid kan de gemeente kiezen voor een vaste koers of een situationele benadering. Bij een vaste koers kiest de gemeente vooraf voor één dominante grondbeleidsvorm, bijvoorbeeld actief of faciliterend grondbeleid. Deze keuze vormt vervolgens v oor iedere ontwikkeling het uitgangspunt. Het voordeel is dat een vaste koers op voorhand duidelijkheid biedt over de rol van de gemeente, de verdeling van verantwoordelijkheden en de risico’s die de gemeente bereid is te dragen. Het nadeel is dat minder ruimte bestaat om in te spelen op specifieke kenmerken van een gebiedsontwikkeling of gewijzigde omstandigheden. Bij situationeel grondbeleid wordt niet vooraf gekozen voor één dominante grondbeleidsvorm. In plaats daarvan wordt per ontwikkeling beoordeeld welke rol van de gemeente het meest passend is , afhankelijk van de aard van de ontwikkeling en omstandigheden op het moment van afweging.
Dit kan ertoe leiden dat de gemeente bi j de ene ontwikkeling kiest voor actief grondbeleid, terwijl bij een andere ontwikkeling wordt gekozen voor faciliterend grondbeleid of publiek -private samenwerking. Daar waar nodig en wenselijk kan de gemeente een actieve rol pakken. Een nadeel van situationeel grondbeleid kan zijn dat vooraf minder voorspelbaar is welke rol de gemeente bij een ontwikkeling zal innemen. De gemeente Stadskanaal kiest voor situationeel grondbeleid, omdat dit flexibiliteit biedt en maatwerk mogelijk maakt. In de praktijk hanteren de meeste gemeenten een vorm van situationeel grondbeleid. Het voordeel hiervan is dat de inzet van grondbeleid kan worden afgestemd op de specifieke kenmerken van een gebiedsontwikkeling en kan meebewegen met veranderende maatschappelijk- en economische omstandigheden (zie ook paragraaf 1.2). Tegelijkertijd vraagt deze benadering dat voor iedere ontwikkeling een zorgvuldige afweging gemaakt moet worden. Om deze afweging consistent en transparant te kunnen maken is een afwegingskader opgesteld (zie paragraaf 3.2). 3.2 Afwegingskader grondbeleid Het afwegingskader grondbeleid is weergegeven in figuur 4. Het afwegingskader is een hulpmiddel om te komen tot een passende keuze voor het grondbeleid in een gebiedsontwikkeling. De uitkomst is richtinggevend.
Het primaire doel is structuur te bieden aan het afwegingsproces en te helpen om op transparante wijze tot een goed onderbouwde keuze te komen. Het afwegingskader is opgebouwd uit twee hoofdonderdelen : Planvorming en Uitvoering. Deze indeling sluit aan bij de belangrijkste fasen van een gebiedsontwikkeling, waarbij per fase kan worden bepaald welke rol voor de gemeente het meest passend is. Het afwegingskader kan zowel worden gebruikt voor individuele projecten als voor de strategische keuzes binnen een gebiedsontwikkeling als geheel. Bij voorkeur wordt het afwegingskader in Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 22 | Pagina projectgroepverband toegepast. De resultaten vormen input voor de projectopdracht en de bestuurlijke besluitvorming over het vervolg van de ontwikkeling. In het vervolg van paragraaf 3.2 wordt per hoofdonderdeel de praktische toepassing van het afwegingskader nader toegelicht. Figuur 4. Afwegingskader grondbeleid gemeente Stadskanaal
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 23 | Pagina 3.2.1 Planvorming De gemeente bepaald in de eerste plaats haar rol en houding ten aanzien van een initiatief in de planvorming. Het startpunt wordt gevormd door een initiatief vanuit een markpartij of door de gemeente zelf. De eerste vraag is of het initiatief past binnen het gemeentelijk beleid en de geformuleerde doelstellingen, zoals vastgelegd in onder andere de Omgevingsvisie gemeente Stadskanaal , de Regionale Woondeal 2026-2030 en het Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal (zie paragraaf 1.4). Wanneer een initiatief hier niet aan voldoet, is de gemeente niet bereid tot medewerking. Wanneer een initiatief past binnen het gemeentelijk beleid en de gemeentelijke doelstellingen, is de gewenste mate van sturing op de totstandkoming van de ontwikkeling een belangrijk afwegingspunt. De gemeente kan in de planvormingsfase kiezen voor een actieve of passieve houding. Daarbij is de ligging van de ontwikkeling een belangrijk afwegingscriterium. Ligt een ontwikkeling binnen één van de vijf prioritaire gebieden uit het Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal, dan is een actieve houding het uitgangspunt. Ligt een ontwikkeling buiten deze gebieden, dan ligt een passieve houding voor de hand, tenzij de noodzaak en urgentie van de ontwikkeling aanleiding geven om alsnog voor een actieve houding te kiezen.
Een actieve houding betekent dat de gemeente zelf regie neemt op de planvorming en een voortrekkersrol vervult bij het realiseren van de ontwikkeling. De gemeente zet zich actief in om de ontwikkeling van de grond te krijgen en onderzoekt welke rol zij daarbij in de uitvoering wil innemen. De gemeente kan bijvoorbeeld initiatiefnemers helpen, partijen met elkaar verbinden of visie voor de ontwikkeling opstellen. Een passieve houding betekent dat de gemeente de planvorming volledig aan marktpartijen of andere initiatiefnemers overlaat. De ontwikkeling heeft geen prioriteit en de gemeente beperkt zich tot een toetsende rol. In de uitvoeringsfase ligt een faciliterende rol van de gemeente dan voor de hand. De planvormingsfase kan dus resulteren in drie mogelijke uitkomsten: geen medewerking, passief grondbeleid of actief grondbeleid. Bij een passieve houding in de planvorming leidt in de regel tot faciliterend grondbeleid in de uitvoering. Bij een actieve houding in de planvorming volgt een nadere afweging voor het bepalen van de rol van de gemeente in de uitvoering. 3.2.2 Uitvoering Om de rol van de gemeente in de uitvoering te bepalen, worden zes factoren beoordeeld aan de hand van stellingen op een vijfpuntsschaal (Likert-schaal), waarbij 1 staat voor ‘helemaal oneens’ en 5 voor ‘helemaal eens’.
De volgende factoren maken onderdeel uit van deze beoordeling: - Strategische waarde: de ontwikkeling is van groot belang voor het realiseren van doelstellingen. - Regie: het is wenselijk dat de gemeente een sturende rol heeft in de uitvoering van de ontwikkeling. - Grondposities: de gemeente beschikt over (een groot deel van) benodigde gronden en/of is bereid deze aan te kopen. - | Financiële | haalbaarheid: | de | grondexploitatie | is | minimaal | sluitend | dan | wel | er | zijn mogelijkheden het tekort te dekken. - | Risicoprofiel: | een | risicodragende | rol | is | acceptabel | en | beheersbaar | in | relatie | tot | het weerstandsvermogen. - | Urgentie: er is sprake van hoge urgentie om de ontwikkeling op korte termijn te realiseren. De factoren ‘strategische waarde’ en ‘regie’ tellen dubbel mee in de beoordeling. Dit onderstreept het belang dat de gemeente Stadskanaal hecht aan deze factoren bij het bepalen van haar rol in de uitvoering. De beoordeling is mede afhankelijk van informatie over de grondposities, de financiële haalbaarheid en de risico’s van de ontwikkeling. Deze aspecten dienen daarom vooraf inzichtelijk te worden gemaakt. De maximale score bedraagt 40 punten.
Op basis van de totaalscore wordt een indicatie gegeven van de meest passende rol in de uitvoering : - | 8 tot en met 18 punten: F aciliterend grondbeleid - | 19 tot en met 29 punten: S amenwerking - | 30 tot en met 40 punten: A ctief grondbeleid Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT | 24 | Pagina Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 25 | Pagina 4 Verwerving - Actief Grondbeleid De gemeente beschikt over verschillende grondbeleidsinstrumenten die kunnen worden ingezet om haar ruimtelijke en maatschappelijke doelstellingen te realiseren. Welke instrumenten beschikbaar en passend zijn, hangt samen met de gekozen vorm van grondbeleid . In dit hoofdstuk worden de belangrijkste grondbeleidsinstrumenten beschreven en wordt aangegeven onder welke omstandigheden deze kunnen worden toegepast. In het onderstaande schema is de samenhang van instrumenten weergegeven. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de linkerhelft van het schema: de verwervingsinstrumenten voor een actief grondbeleid. Figuur 5. Grondbeleidsinstrumenten Verwerving van onroerende zaken vormt een belangrijk instrument binnen het gemeentelijk grondbeleid. De gemeente streeft er in beginsel naar onroerende zaken op vrijwillige basis te verwerven. Bij een minnelijke verwerving bereiken de gemeente en de eigenaar in onderling overleg overeenstemming over de koop van de onroerende zaak en de daarbij behorende voorwaarden.
Deze wijze van verwerven heeft de voorkeur, omdat zij uitgaat van vrijwilligheid, doorgaans minder tijd en kosten met zich meebrengt en bijdraagt aan een constructieve samenwerking tussen de gemeente en (grond)eigenaren. Om de marktconformiteit van de aankoopprijs te waarborgen en ongeoorloofde staatssteun te voorkomen, wordt de aankoopprijs onderbouwd met ten minste één taxatie van een onafhankelijke en gecertificeerde taxateur. De taxatie mag op het moment van de aankoop niet ouder zijn dan één jaar.
Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 26 | Pagina Afhankelijk van het doel van de verwerving kan onderscheid worden gemaakt tussen planmatige en strategische verwervingen. 4.1 Planmatige verwervingen Planmatige verwervingen vinden plaats binnen de kaders van een concreet en vastgesteld plan. In deze gevallen heeft de gemeente al een duidelijk beeld van de gewenste ontwikkeling en welke onroerende zaken daarvoor nodig zijn. De verwerving maakt hierbij onderdeel uit van een bredere ontwikkeling en is vaak gekoppeld aan een grondexploitatie. De gemeente heeft vooraf inzicht in de kosten en opbrengsten van de ontwikkeling en kan op basis daarvan een onderbouwde keuze ma ken om onroerende zaken aan te kopen. Planmatige verwervingen zijn daardoor goed voorspelbaar en hebben over het algemeen een lager risico. Het doel is om de uitvoering van een concrete ontwikkeling mogelijk te maken en daarbij genoeg regie te houden op het proces en het eindresultaat. Bij planmatige verwervingen spelen factoren zoals haalbaarheid, financiële uitvoerbaarheid en planning een belangrijke rol. Omdat er al sprake is van een uitgewerkt plan, kan de gemeente gerichter sturen en is de kans groter dat de investering zich terugverdient. 4.2 Strategische verwervingen Strategische verwervingen vinden plaats zonder dat er al sprake is van een concreet uitgewerkt plan.
De gemeente verwerft in deze gevallen onroerende zaken met het oog op toekomstige ontwikkelingen of om een strategische positie in te nemen binnen een gebied. Dit kan bijvoorbeeld wenselijk zijn wanneer verwacht wordt dat een gebied zich op termijn zal ontwikkelen of wanneer de gemeente invloed wil behouden op de toekomstige invulling van een locatie. In tegenstelling tot planmatige verwervingen is er bij strategische verwervingen meer onzekerheid over de uiteindelijke ontwikkeling waardoor deze vorm van verwerving een hoger risico heeft. Tegelijkertijd biedt het de gemeente wel de mogelijkheid om tijdig positie in te nemen om meer regie te houden op toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. 4.2.1 Kaders voor strategische verwervingen Wanneer zich kansen op de grondmarkt voordoen, is het van belang dat de gemeente snel en adequaat kan handelen. Om deze slagvaardigheid te waarborgen, verleent de gemeenteraad het college van B&W toestemming om strategische verwervingen te doen tot een maximum van € 1 miljoen per afzonderlijke verwerving, met een totaalplafond van € 5 miljoen per kalenderjaar. Verwervingen buiten deze kaders worden vooraf ter besluitvorming aan de gemeenteraad voorgelegd.
De door de gemeenteraad beschikbaar gestelde financiële ruimte voor strategische verwervingen kan onder de volgende voorwaarden worden benut: De strategische verwerving is doelmatig in vergelijking met andere beschikbare grondbeleidsinstrumenten, zoals het voorkeursrecht; Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 27 | Pagina De strategische verwerving draagt aantoonbaar bij aan de gemeentelijke doelstellingen . De verworven onroerende zaak kan op termijn een functie vervullen binnen een gebiedsontwikkeling of als strategische ruilgrond; De strategische verwerving vindt plaats binnen één van de vijf prioritaire gebieden uit het Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal; Het risicoprofiel van de strategische verwerving is beheersbaar.
Eventuele financiële risico's, waaronder een mogelijke afwaardering, kunnen binnen het beschikbare weerstandsvermogen worden opgevangen; De marktconformiteit van de aankoopprijs is onderbouwd met een onafhankelijke taxatie; De onroerende zaak kan op de balans worden geactiveerd tegen verkrijgingsprijs; De exploitatielasten van tijdelijk beheer kunnen worden gedekt uit de opbrengsten van tijdelijk beheer (pacht of verhuur); De strategische verwerving bedraagt maximaal € 1 miljoen en past binnen het totaalplafond van € 5 miljoen per kalenderjaar; De strategische verwerving kan worden gedekt uit de Reserve Strategische Aankopen; De gemeenteraad wordt zo spoedig mogelijk geïnformeerd, nadat het college het besluit over de aankoop heeft genomen . Indien daarvoor een wettelijke grondslag aanwezig is, legt het college overeenkomstig artikel 87 van de Gemeentewet geheimhouding op ten aanzien van de aan de raad verstrekte informatie; De financiële consequenties van de strategische verwerving worden verwerkt in de jaarrekening en begroting. De Reserve Strategische Aankopen fungeert als financiële dekking voor strategische verwervingen. Dit betekent dat in deze reserve voldoende middelen beschikbaar moeten zijn om de financiële consequenties van een strategische verwerving op te vangen.
S trategische verwerving en van onroerende zaken worden in beginsel geactiveerd op de balans. De hieruit voortvloeiende kapitaallasten worden gedekt uit de Reserve Strategische Aankopen. Indien op voorhand duidelijk is dat de Reserve Strategische Aankopen ontoereikend is om deze kap itaallasten te dekken, wordt een voorgenomen strategische verwerving alsnog ter besluitvorming aan de gemeenteraad voorgelegd. De Reserve Strategische Aankopen heeft een revolverend karakter. Zodra een strategisch verworven onroerende zaak wordt verkocht, ingebracht in een grondexploitatie of anderszins financieel is afgewikkeld, kunnen de middelen terugvloeien naar de Reserve Strategische Aankopen. 4.3 Verwervingsinstrumenten De Omgevingswet biedt verschillende instrumenten waarmee onroerende zaken verworven kunnen worden ten behoeve van ruimtelijke ontwikkelingen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen privaatrechtelijke instrumenten ( minnelijke verwerving en kavelruil) en publiekrechtelijke instrumenten (voorkeursrecht en onteigening). Per gebiedsontwikkeling wordt afgewogen welke instrumenten het meest passend zijn. Bij de inzet van privaatrechtelijke instrumenten worden afspraken gemaakt op basis van vrijwillige overeenstemming tussen partijen.
Publiekrechtelijke instrumenten kunnen worden toegepast wanneer de (tijdige) Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 28 | Pagina realisatie van ruimtelijke ontwikkelingen onvoldoende kan worden verzekerd via privaatrechtelijke weg, of wanneer publieke belangen anderszins in het geding komen. 4.3.1 Minnelijke verwerving Bij minnelijke verwerving wordt onroerend goed aangekocht op basis van vrijwillige overeenstemming. Eigenaren worden geïnformeerd over respectievelijk het project en het doel en de noodzaak van de verwerving. De gemeente onderhandelt reëel en serieus als onderdeel van de minnelijke verwerving. De voorwaarden worden vastgelegd in een overeenkomst, zoals bijvoorbeeld een koop - of ruilovereenkomst. 4.3.2 Kavelruil Kavelruil is een vorm van privaatrechtelijke verwerving die plaatsvindt op basis van vrijwillige overeenstemming tussen partijen. Er is sprake van kavelruil wanneer ten minste drie partijen onroerende zaken ruilen binnen een kavelruilovereenkomst. Met dit instrument kunnen eigendommen worden herschikt om ruimtelijke ontwikkelingen en gebiedsopgaven beter mogelijk te maken. Binnen het landelijk gebied biedt kavelruil mogelijkheden om bedrijfsactiviteiten te behouden of te versterken bij ruimtelijke ontwikkelingen, infrastructurele projecten of andere maatschappelijke opgaven.
Daarbij kan aansluiting worden gezocht bij herverk aveling als provinciaal (provinciaal instrument). Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet is kavelruil ook toepasbaar in stedelijk gebied. Dit biedt mogelijkheden om versnipperde eigendomssituaties te doorbreken en gebiedsontwikkelingen efficiënter te organiseren. 4.3.3 Voorkeursrecht Met het vestigen van een voorkeursrecht op basis van de Omgevingswet krijgt de gemeente het eerste recht om een onroerende zaak aan te kopen wanneer de eigenaar deze wil verkopen (art. 9.1, lid 1 Omgevingswet). Het voorkeursrecht geeft de gemeente geen eigendom van de onroerende zaak, maar uitsluitend een voorkeurspositie bij voorgenomen verkoop. Een belangrijk kenmerk van het voorkeursrecht is dat de overheid geen koopplicht heeft. Wanneer een eigenaar de onroerende zaak aanbiedt, is de gemeente dus niet verplicht om deze ook daadwerkelijk aan te kopen. Tegelijkertijd blijft de gemeente voor de verkrijging van de onroerende zaak afhankelijk van de verkoopbereidheid van de eigenaar. Het doel van het voorkeursrecht is om de gemeente een sterkere positie te geven op de grondmarkt. Hiermee kan zij strategische posities verwerven en voorkomen dat deze in handen komen van partijen die niet bijdragen aan de gewenste ontwikkeling. Daarnaast helpt het instrument om speculatie en ongewenste prijsopdrijving te beperken .
Wanneer de eigenaar de onroerende zaak wil verkopen, is zij verplicht deze eerst aan de gemeente te koop aan te bieden. Vervolgens beslist de gemeente of zij de onderhandelingen wil starten. Tijdens deze Nota Grondbeleid 2026-2030 CONCEPT 29 | Pagina onderhandelingen proberen partijen overeenstemming te bereiken over de koopprijs en de overige voorwaarden. Als partijen geen overeenstemming bereiken kan een verzoek tot prijsvaststelling worden ingediend bij de rechtbank. Daarbij geldt de werkelijke waarde als uitgangspunt: de prijs die bij een veronderstelde vrije verkoop in het economisch verkeer tot stand zou zijn gekomen tussen redelijk handelende koper en verkoper. Een voorkeursrecht kan in beginsel alleen worden gevestigd als voor een locatie een niet- agrarische functie is vastgesteld of is voorzien en waarbij het huidige gebruik afwijkt van die functie . De Omgevingswet kent hierop echter een uitzondering voor de zogen oemde ‘moderniseringslocaties'. Van een moderniseringslocatie is sprake wanneer de functie gelijk blijft, maar de kwaliteit van de bestaande bebouwing niet meer acceptabel is en daarom moet worden gemoderniseerd of vervangen. Door de aanwijzing als moderniseringslocatie wordt het bestaande gebruik voor de toepassing van het voorkeursrecht als afwijkend aangemerkt, waardoor het vestigen van een voorkeursrecht mogelijk is.