Deel 2: concept toekomstperspectief Stadskanaal Musselkanaal
Tekst van het document
uitbreidingsplan kern Stadskanaal met Ter Maars I, Oom en Kuipers, 1959
E
E
P
P 146
T
T De Europalaan in 1968. Ook hier vouwt het historische bebouwingslint de hoek om. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
het lint langs de Hoofdstraat vouwde met moderne architectuur de hoek om langs de nieuwe Beneluxlaan. Foto ca. 1960. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
147
Een plan op papier.
Station
N
N
C
C
Zo ontstonden er aan de kruising van de Navolaan en de Europalaan vier kwadranten. Het kwadrant rechtsonder, aan de Beneluxlaan, was al ontwikkeld. Het kwadrant linksonder, tussen de Esperantolaan en de Europalaan, was bedoeld als modern winkelcentrum. Op basis van een eerder schetsplan van stedenbouwkundig bureau Hajema was er nu ook een invulling voor het winkelcentrum. De groei van Stadskanaal en de komst van Philips trokken nieuwe bewoners: jonge, vaak “kritisch ingestelde” arbeidersgezinnen.¹ Voor hen volstond een eenvoudige winkelstraat niet meer. Naast winkels voor dagelijkse boodschappen was er behoefte aan speciaalzaken en warenhuizen. De ambitie was groot: de gemeente schreef grote concerns aan, zoals de Bijenkorf, V&D en Galeries Modernes.
De parkzone aan de overzijde van de Navolaan kreeg in het plan voor Ter Maars II een andere functie. Hier kwamen maatschappelijke voorzieningen en overheidsgebouwen in een landschappelijke setting, gegroepeerd rondom een centrale vijverpartij. Dit werd de plek voor het politiebureau, een sporthal, scholen, het nieuwe gemeentehuis en het Geert Teistheater. Het theater stond op de wensenlijst van Philips en moest het culturele leven van Stadskanaal, dat zich tot dan toe afspeelde in cafés en kleine zaaltjes, centraliseren in één cultureel centrum.
Plan Ten Mars I en III, 1963 - Oom en Kuipers i.s.m. Hajema
O
O
Europalaan
‘leisure’
C
C
Het plan Ter Maars II moest het centrum een eigentijdse invulling geven, met een Het lint klapt om, achterkant wordt nieuw gezicht aan de Navolaan. Het plan voorkant (1963-1968) van Hajema dat in het overkoepelende plan van Oom en Kuipers werd In 1963 was het volgende uitbreidingsplan gereed. Naast Ter Maars geïntegreerd voorzag in een nieuw winkelfront richting de Navolaan, tegen 1 kwam een tweede grote woonwijk. In de achterkanten van de bedrijven aan de dit plan kreeg ook het centrum gebied Hoofdstraat aan. Twee paviljoenblokken ten westen van de Europalaan vorm. tussen het winkelfront en de Navolaan zorgden ervoor dat er twee pleinen ontstonden. Eén van deze pleinen lag Ter Mars aan de Europalaan en kreeg de naam Europaplein. Hier kon voortaan de weekmarkt worden gehouden, en anders VOORZIENINGEN IN PARKZONE PARKZONE was het in gebruik als parkeerterrein. Het plein was al snel aangelegd, maar de Navolaan realisatie van het winkelcentrum zou nog DAGELIJKSE WINKELCENTRUM WINKELS 13 jaar op zich laten wachten.
E
E
P
P
T
T
Niet iedereen stond hier direct voor open: “Een cultureel centrum – wat moeten we ermee?” kopte het Nieuwsblad van het Noorden in 1966.²
1 Stadskanaal Gemeentelijk Archief, 1.824.511 Winkelcentra Stadskanaal 1959-1965 2 “Een cultureel centrum – wat moeten we ermee?” Nieuwsblad van het Noorden, 10 juni 1966.
148
Geert Teistheater, foto uit 1970.
149
C
C
O
O
N
Parkeren op het Lilienthalplein, 1981. Bron: Streekhistorisch Museum
N
Realisatie van het winkelcentrum (1969- Stadskanaal wilde minder afhankelijk 1984) zijn van Philips. De gemeente zocht naar een eigen positie ten opzichte In 1969 werd Stadskanaal een van andere kernen in Groningen en zelfstandige gemeente. De Drenthe. Stadskanaal profileerde zich verwachtingen waren hoog, maar het als streekcentrum met uitstekende pakte anders uit. De jaren zeventig autobereikbaarheid. In 1980 barste de brachten economische tegenwind. ontwikkeling van het centrum los. In rap Philips, verreweg de grootste werkgever tempo werd het gebied ontwikkeld. Er in de regio, beperkte de werkzaamheden kwamen ruime winkels met daarboven en het aantal medewerkers in woningen. Het Menistenplein kreeg de fabrieken in Stadskanaal. De een nieuwe functie met de komst werkloosheid steeg en de gehoopte van de overdekte winkelpassage De voorspoed bleef uit. Dit had zijn weerslag Kiepkorf. Extra parkeerplaatsen werden op het centrum. Het plan voor het aangelegd, zodat de auto hier de ruimte winkelcentrum bij het Europaplein kreeg die in andere steden juist steeds was meermaals vastgelopen. Grote meer werd beperkt. winkelketens aarzelden om zich in Stadskanaal te vestigen en de beoogde Met de opening van het nieuwe bouw van een modern winkelcentrum gemeentehuis in 1979 kwam er ruimte bleef uit. Tegen het einde van de jaren vrij op de Oude Markt.
In 1984 opende zeventig waren de groene zones de meubelzaak Kruit & Kramer hier aangeplant, maar op de plekken waar de deuren, met de voorkant aan de bruisende winkelstraten moesten zijn, Navolaan. Het centrum kreeg de vorm lagen lege percelen. die in 1964 al was uitgedacht: een winkelgebied met twee voorkanten.
C
C
E
E
P
P
T
T Winkels en woningen aan de Europalaan in 1981. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
Het Europaplein, jaartal onbekend. Bron: Streekhistorisch Museum
150
151
C
C
E
E
P
P
T
T
Het centrum was nog altijd gescheiden in twee delen: aan de linkerkant van de Europalaan het nieuwe centrum, en aan de Beneluxlaan een verouderd centrum uit de jaren zestig. Om de twee delen beter met elkaar te verbinden, werd ingezet op de ontwikkeling van de Oude Markt. Het verouderde winkelfront moest omgevormd worden tot een uitnodigend onderdeel van het stadscentrum. De Oude Markt kreeg
De bouw van Eurostate aan de Europalaan 1992. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
N
N
In 1985 werd de angst van Stadskanaal werkelijkheid: Philips sloot definitief haar deuren. Dit leidde tot een dramatische stijging van de werkloosheid tot 35%. De gemeente moest op eigen kracht verder. In 1986 kwam er een nieuw bestemmingsplan voor het centrum. Het nieuwe plan moest verschillende ruimtelijke knelpunten oplossen die door eerdere ontwikkelingen waren ontstaan. Er moesten meer fysieke verbindingen, meer parkeerplaatsen en meer woonruimte komen.
in 1986 een boost met de komst van de overdekte winkelpassage Autorama, een nieuw parkeerterrein en enkele nieuwe winkelpanden. De Europalaan werd autoluw. Via meerdere passages werden de winkels van het Menistenplein, de Europalaan, de Oude Markt en de Beneluxlaan nu aan elkaar geschakeld. Kunstelementen in de openbare ruimte moesten zorgen voor meer gezelligheid en samenhang. Zo kwamen er rode bogen over de fietspaden, zwerfkeien op de pleintjes en nieuwe bestrating. Om de Europalaan een meer intieme sfeer te geven, werd Eurostate gebouwd: de eerste hoogbouw in het centrum. Eurostate sneed het Europaplein af van de Europalaan.
O
O
Verdichting en verfraaiing (1985-1991)
C
C
Stadskanaal centrum, door Heeling, Krop en Bekkering, 19Bestemmingsplan86. Bouwen in de groene zone, op het Europaplein en op de Oude Markt. Bron: gemeentearchief Stadskanaal
Stadskanaal bleef zich profileren op autobereikbaarheid. In het groene kwadrant onder de wijk Ter Maars 1 werd de aanleg van een parkeerterrein verkozen boven het behoud van de parkaanleg. Verfraaiing van de fietspaden en het nieuwe Autorama, gezien vanaf de Hoofdstraat. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
152
153
De lucht en het groen in (1992-2004) De jaren negentig waren economisch gezien gunstiger dan de onrustige twee decennia ervoor. Stadskanaal zat in de lift, en dat gold ook voor de omliggende dorpen. In het structuurplan van 1998 werd besloten dat het centrum – ‘het visitekaartje van de Kanaalstreek’– wederom toe was aan een opknapbeurt. Centrum Stadskanaal in 2017. Bron: Aerophoto Eelde
O
O
N
N
C
C
E
E
P
P
Het hoogtepunt van deze bouwgolf was de start van de bouw van het Raethuys in 1999, op de hoek van de Hoofdstraat en de Europalaan. Dit gebouw moest dé blikvanger van Stadskanaal worden en een stedenbouwkundige begrenzing vormen, waardoor het winkelgebied aan de Europalaan een intiemere uitstraling kreeg.
Parallel aan deze ontwikkelingen presenteerde de gemeente in 1999 een nieuw Masterplan voor het centrum. Dit plan had als doel de meer geborgen en uitnodigende sfeer, die door de hoogbouw was ontstaan, verder te versterken. Onderdeel hiervan was een nieuw verkeersplan: de Navolaan werd tussen de Beneluxlaan en het politiebureau afgesloten voor autoverkeer, waardoor het plein voor het gemeentehuis en het Europaplein samengevoegd konden worden tot het nieuwe Stadsplein, het bruisende hart van Stadskanaal. Het verkeer werd omgeleid via een nieuwe lus achter het theater naar nieuwe parkeerplaatsen in de parkzone van Ter Maars I. Het park werd omgevormd tot een zogenoemde ‘parkeerplantage’.
C
C
De belangrijkste investering zag de gemeente in het versterken van een aantal met hoogbouw, om zo een meer stedelijk karakter te creëren. In 1997 begon de bouw van een nieuw hotel aan de Navolaan, tussen het Geert Teistheater en het gemeentehuis. Tegenover het hotel verrees Stadshart: een appartementencomplex met winkelruimte op de begane grond. Daarnaast werd op de hoek van de Esperantolaan en de Hoofdstraat een groot appartementencomplex gebouwd. Het oude busstation aan de Beneluxlaan maakte plaats voor een winkelcomplex met daarboven appartementen.
T
T
In de afgelopen tien jaar is het centrum van Stadskanaal opnieuw onder handen genomen, waarbij vooral de buitenruimte is aangepakt. Met de herinrichting van de kade, pleinen en parkeerplaatsen is gewerkt aan de verblijfskwaliteit. Een ansichtkaart uit 1999 met afbeeldingen van het appartementencomplex aan de Esperantolaan, het Stadshart en het Best Western Hotel, rechts de Wiekezoom en in het midden het Streekhistorisch Centrum. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
154
155
Musselkanaal
C
C
O
O
N
N
C
C
E
E
P
P
T
T
De Horsten en het Musselkanaal omstreeks 1860. Het verschil tussen de ontginningen is goed zicthbaar: smalle onregelmatige percelen bij de Horsten, waar al veel boerderijen staan, en de kaarsrechte ritmische sloten en monden van Musselkanaal, waar nog amper bebouwing is. Bron: Topotijdreis
156
157
Musselkanaal
Stadsproject van Groningen (1851-1880)
Particuliere ontginning De Horsten (tot 1850)
tot het vanuit de stad gestuurde project van het Musselkanaal hadden de stroken hier verschillende breedtes. De Horsten groeide snel. In 1850 telde de gemeenschap 387 inwoners. Het waren pioniers uit het Duitse grensgebied, die zelf het onderwijs organiseerden en een katholieke kerk bouwden.
C
O
O
Veertien jaar na de start van de ontginning van De Horsten bereikte het ontginningsproject van de stad Groningen de huidige Kruisstraat. De grens tussen de particuliere ontginning van De Horsten en de stadsgronden van Musselkanaal is nog altijd herkenbaar in het tracé van de Badstraat.
C
Op de plek waar nu Musselkanaal ligt, graasde eeuwenlang het vee van de markeboeren uit Onstwedde. Dwars door deze woeste gronden werden in de negentiende eeuw de rechte lijnen van de veenontginning gegraven. In tegenstelling tot Stadskanaal begon de ontginning bij Musselkanaal eerder en op particulier initiatief. In 1837 werden de eerste lange sloten gegraven vanaf een kleine zandrug ten zuiden van Onstwedde. Deze ontginning bij het buurtschap De Horsten is goed zichtbaar op historische kaarten. In tegenstelling
N
N
De vervening was een gigantische waterstaatkundige en interprovinciale operatie. Een veenmoeras met begroeiing van brem, heide en berk, waar wolf, roerdomp, haas, patrijs, hert, vos en veldhoen rondzwierven, werd ontgonnen en ontwaterd. Hoe zo’n karwei eruit zag, kunnen we zien op het schilderij van J.S. Mancadan, ‘Hoogveenontginning bij De pionier-werkers in het veen Wildervank’ uit 1650, dat in het Groninger ontwikkelden, bij gebrek aan een vaste Museum wordt bewaard. sociale orde, eigen rituelen, die prachtig werden beschreven door Van der Ploeg Langs het Musselkanaal, bij de sluizen (1977): en de IJzeren Klap, ontstonden clusters van bebouwing en voorzieningen. ‘Als een nieuwe wijkgraver werd Scheepsvaarders en handelaren hielden aangenomen, moest hij door zijn hier pauze bij de cafés en hotels op collega’s ‘bevestigd’ worden, waarbij hun route over het kanaal. In de jonge dan een kerkdienst werd nagebootst. nederzetting van veenpioniers ontstond Daartoe werd er een vierkante een multiculturele samenleving avant veenklomp gestoken, waarop met wit la lettre. Arbeiders uit heel Nederland zand lijnen waren gestrooid. Dit was trokken naar de Kanaalstreek om te de Statenbijbel. Daarna werden de werken. Er waren in Musselkanaal maar dominee en de meester gekozen en liefst zeven kerkgenootschappen, voor volgde een gedicht en een preek. De pioniers uit alle windstreken.
De eerste nieuwe wijkgraver moest zijn werk zo kerk, voor de hervormde gemeenschap, slecht mogelijk doen, zodat de wijk later hoorde bij het stadsproject en werd door opnieuw gegraven zou moeten worden. Groningen gebouwd in 1857. De nieuweling gaf een rondje jenever.’
C
C
E
E
P
P
De zandweg van de Horsten, de eerste ontginning bij Musselkanaal. Ca. 1940. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
T
T
De nieuwe bewoners moesten hun plek ‘veroveren’ ten opzichte van de Drentse en Westerwoldse grensgebieden, waarmee overigens ook een levendige arbeids- en huwelijksuitwisseling plaats had. Vanaf 1872 werd de veemarkt twee keer per jaar gehouden bij de IJzeren Klap in Musselkanaal. De zandboeren uit Onstwedde moesten nu naar Musselkanaal komen om hun vee te verhandelen. De ‘Klapstermarkt’ groeide uit tot een kermis, waar bezoekers uit verre omstreken voor naar Musselkanaal kwamen.¹ ¹ Bert Sloot, De Historie van de Veenkolonie Musselkanaal, 2024. 43-45.
Familie Venhuizen bij hun huis aan de Horsten, 1921. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal
158
159