Deel 1: concept toekomstperspectief Stadskanaal Musselkanaal
Tekst van het document
Stadskanaal en Musselkanaal Toekomstperspectief
C O N C E P T
C
C
O
O
Stadskanaal en Musselkanaal
N
N
T
© 2025
P
Foto’s: Harry Cock
E
In samenwerking met: PeetersenDaan SteenhuisMeurs
T
Uitgevoerd door: MINT architecten Estheticon Complod
P
in opdracht van: Gemeente Stadskanaal
E
Stadskanaal en Musselkanaal Toekomstperspectief Juni 2025
C
C COLOFON
Toekomstperspectief
Voorwoord Dat Groningen, en zo ook de gemeente Stadskanaal, barst van de kwaliteit hoef je Groningers en Knoalsters niet uit te leggen. De hele provincie heeft een rijke geschiedenis, is geliefd en zit bomvol potentie. Toch kan het op veel plekken nog altijd beter. Veel grotere kernen kampen met fysieke, volkshuisvestelijke, sociale en economische opgaven. Dat zet de regionale centrumfunctie onder druk, zo ook die van Stadskanaal en Musselkanaal. Provinciebreed is er behoefte aan nieuwe ambities en nieuw perspectief. Niet alleen voor de huidige inwoners, maar ook voor toekomstige generaties. Het provinciaal Masterplan Regiocentra speelt daarop in. Het volgt uit het programma Nij Begun en de toekomstagenda die de Groninger gemeenten en het Rijk in 2021 samen opstelden. Brede welvaart, leefbaarheid, economische vitaliteit en ruimtelijke en sociale kwaliteit spelen de hoofdrol.
C
C
O
O
Stadskanaal is een van de elf regiocentra die vanuit het Masterplan Regiocentra werk maakt van een integrale visie voor de komende tien tot vijftien jaar. Vertrekpunt is de quickscan die KAW in januari 2024 maakte in opdracht van de provincie Groningen en de betrokken gemeenten.
N
N
Voor Stadskanaal en Musselkanaal presenteert de scan een handvol kansen, opgaven en ontwikkelingen: van de geplande Nedersaksenlijn en de komst van een nieuw station tot de verdere versterking van het centrum en de ontwikkeling van Makeport Mercurius. Daarnaast is er aandacht voor het lint, nieuwe woningbouw, de bestaande wijken, de spreiding van maatschappelijke voorzieningen en thema’s als bereikbaarheid en mobiliteit.
C
C
E
E
P
P
Hoewel de focus ligt op ontwikkelingen in de komende tien tot vijftien jaar, heeft de gemeente Stadskanaal het Masterplan Regiocentra aangegrepen om ook alvast wat verder te kijken. Dit vanuit de overtuiging dat langere lijnen ook op de langere termijn houvast bieden en helpen om nu de juiste keuzes te maken voor de komende decennia. Daar komt bij dat grootschalige ruimtelijke ontwikkelingen niet van de ene op de andere dag gerealiseerd zijn.
T
T
Ook is het Masterplan een inspiratie om te kijken naar de relatie tussen Stadskanaal en Musselkanaal en de bredere omgeving. We denken van binnen naar buiten, brengen samenhang en maken de visie concreet aan de hand van het lint, de centra van Stadskanaal en Musselkanaal, Dideldom en de relatie met het omliggende landschap.
Inhoud DEEL I: Het verhaal van de Kanaalstreek . . . . . . . . . . . . . 09
Cultuurstorie
Landschap
Integrale analyse Knalplaat
Knaalster vuistregels
C
C
DEEL II: Vertrekpunt toekomstvisie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Quickscan Masterplan regiocentra
Aanscherpen van de opgave
O
O
Stadskanaal in de regio
N
N
DEEL III: Uitwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Het Kanaal als levensader
Centrum Stadskanaal
Centrum Musselkanaal Dideldom
E
E
C
C
Verankering in het landschap Toegift
P
P
DEEL IV: Van visie naar doen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Instrumenten voor uitvoering
Financiën, uitvoeringsstrategie en prioritaire gebieden
T
T
DEEL V: Verantwoording . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 KATERN Uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek . . . . . . . . . . . . . 143
DEEL I:
Het verhaal van de Kanaalstreek In zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van de Kanaalstreek
de moerasgronden voor een appel en een ei van de markeboeren. Op initiatief van de stad wordt in 1787 begonnen met het graven van het Stadskanaal, parallel aan de provinciegrens met Drenthe. Het is bedoeld voor de afvoer van de turf.
Van dekzand tot marke
C
C
Voor wie wil weten hoe het landschap rond Stadskanaal er eeuwen geleden uit heeft gezien, biedt de kaart van Christiaan Sgrooten uit 1673 wat houvast. Rechtsonder, aan weerszijden van de Ruite Aa, zijn twee geelbruine ‘inktvlekken’ te zien. Beide behoren tot het Boertanger Moor. Dit enorme moerasgebied ontstaat vanaf 5850 voor Christus tussen de hoger gelegen dekzandruggen.
O
O
N
N
Deze dekzandruggen zijn nog een heel stuk ouder. Samen met de beekdalbodems worden ze in de laatste ijstijd gevormd: het Weichselien, pakweg 116.000 tot 11.700 jaar geleden. Het moeras ontstaat wanneer de zeespiegel stijgt en het zoete water dat vanaf de zandruggen komt niet makkelijk meer weg kan stromen. Het land wordt er nat en sponsachtig. Een perfecte basis voor een steeds dikker wordend veenpakket.
De vervening begint ten noorden van het kanaal. Naarmate de afgraving vordert, worden ook in noorden noordoostelijke richting watergangen gegraven, de zogenaamde wijken. Ten westen van het kanaal, op Drents grondgebied worden de zogenaamde Monden met het kanaal verbonden. Aan beide kanten van de provinciegrens zorgt het kanaal voor flinke impuls. Het wordt de levensader van het gebied.
C
C
Het afgraven van het veen en de opkomst van de stad luidt de neergang van de markegemeenschappen in. Oude structuren in het landschap, zoals het Pagediep, worden als gevolg van de vervening uitgewist of vergraven. In de kolonie Stadskanaal bepaalt en betaalt de stad vrijwel alles: van de aanleg van bruggen, sluizen en kades tot en met de school- en kerkbouw. Alleen wie er precies naar de nieuwe kolonie trekken, coördineert de stad niet. Stadskanaal groeit zo uit tot een multiculturele samenleving avant la lettre, met alle vraagstukken van dien.
E
E
P
P
Landbouw en -industrie
T
T
Rond het moeras, op de hoger gelegen zandgronden van Borger-Odoorn en Westerwolde, ontstaan vanaf de elfde eeuw na Christus boerengemeenschappen. De boeren werken samen binnen de marke: een bestuursvorm gebaseerd op collectief eigendom van de heide- en moerasgronden. De gronden worden gebruikt om de schapen te laten grazen en om turf te steken. De mest wordt gebruikt op de essen, waar boekweit en haver wordt geteeld. Het markesysteem legt de basis voor een florende boerengemeenschap.
Vanaf het begin van de vervening wil de stad, als opvolgend verdienmodel, van het veenmoeras landbouwgrond te maken. Daartoe wordt het waterpeil kunstmatig verlaagd. In de loop der tijd heeft dit ervoor gezorgd dat de resterende veenlaag grotendeels is uitgedroogd en verschrompeld. De afwatering in combinatie met de onderliggende dekzandondergrond heeft ook flinke hoogteverschillen ij het landschap doen ontstaan, tot wel vier meter.
In de greep van de stad In de zeventiende eeuw komt het Bourtanger Moor in het vizier van de veenontginners. Aanvankelijk is de veenafgraving een zaak van particulieren, al dan niet verenigd in een compagnie. Zij beginnen rond Borgercompagnie, Wildervank en de Pekela’s. Al snel neemt de stad Groningen het heft in handen ten koste van het particuliere initiatief. De stad verwerft
De opkomst van de stoommachine en de aanwezigheid van duizenden handen maken de 9
C
C
Kanaalstreek in de negentiende eeuw tot een gewilde vestigingsplaats voor fabrikanten. De landbouwindustrie (aardappelmeel, strokarton, kunstmest) en de scheepsbouw worden belangrijke werkgevers. Ze leggen de basis voor een periode van bloei waarin Stadskanaal aangesloten wordt op het spoor en een eigen christelijke Hogere Burgerschool (HBS) krijgt.
O
O
N
N
Om meer gegoede inwoners aan te trekken worden in de nabijheid van de treinstations plannen gemaakt voor nieuwe uitbreidingen. Stadskanaal valt in die tijd onder twee verschillende gemeenten: Wildervank en Onstwedde. De eerste laat in 1920 een plan maken door het bureau Granpré Molière, Verhagen en Kok. Ontstwedde maakt vier jaar later een vergelijkbaar plan dat de basis wordt van de Parkwijk.
Groningen op de kaart van Christiaan sGrooten, cartograaf van Filips II, 1573
C
C
E
E
P
P
Ook na de oorlog worden er volop plannen gemaakt. De bevolking van Stadskanaal groeit. Een nieuw industrieterrein bij de Vleddermond moet nieuwe industrie en werkgelegenheid brengen. In 1952 keurt Gedeputeerde Staten een uitbreidingsplan voor een woonwijk op Dideldom goed. In het plan van Oom & Kuipers is ruimte voor arbeiders- en middenstandswoningen. De uitbreiding wordt niet gerealiseerd. In plaats daarvan wordt Dideldom een industriegebied.
T
T Stadskanaal op de kaart van Huguenin, 1820. Bron: Groninger Archieven
10
11
C
C
O
O
N
N
C
C
E
E
P
P
T
T Het dok en het stationsemplacement in Stadskanaal, 1915. Bron: Groninger Archieven
12
13
De periode Philips
kenmerkende ruilverkavelingsbosjes. Onderliggende ambitie is om de Hondsrug landschappelijk te verbinden met de zanderige gebieden in het oosten. Na jaren van groei en bloei neemt de negatieve beeldvorming het in de jaren tachtig en negentig geleidelijk over. Dat slaat om rond de eeuwwisseling wanneer de gemeenten Stadskanaal en BorgerOdoorn de opdracht geven aan het bureau van Riek Bakker om een toekomstvisie te maken. De visie verschijnt in 2002 en krijgt de veelzeggende titel Eigen kwaliteit als grondslag voor groei. Een perspectief voor het veenkoloniale deel van de gemeenten BorgerOdoorn en Stadskanaal.
C
C
In 1955 luidt de komst van Philips een nieuwe bloeiperiode in. Gestimuleerd door een forse rijkssubsidie vestigt het bedrijf zich aan de Oude Markt. Al snel valt het oog op Dideldom. De grond was al in handen van de gemeente, die Philips maar al te graag faciliteert. Eerst wordt er een diodefabriek gebouwd en een paar jaar later ook een beeldbuizenfabriek.
O
O
N
N
Philips’ macht en invloed op de lokale cultuur en ruimtelijke ontwikkeling van Stadskanaal is zeker in de jaren vijftig en zestig enorm. Er wordt volop geïnvesteerd in culturele en maatschappelijke voorzieningen en tal van nieuwe woonwijken. Een vroeg voorbeeld is de woonbuurt Ceresdorp in Musselkanaal dat in de jaren vijftig speciaal voor de werknemers van de beeldbuizenfabriek en de glasfabriek in Nieuw-Buinen wordt gebouwd. Ook theater Geert Teis, het nieuwe gemeentehuis en de centrumontwikkeling van Stadskanaal zijn in meer of mindere mate te danken aan Philips.
C
C
Het zit Stadskanaal niet mee. Na vier toekomsten – die van turf, landbouwindustrie, Philips en de herstructurering – sterft de visie van Riek Bakker onder invloed van de economische crisis van 2008. Maar gelukkig gloort er nieuwe hoop. In het in 2024 gepresenteerde Masterplan Oost-Groningen trekken de gemeenten Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam en Westerwolde samen op. Binnen één generatie willen ze de brede welvaart verbeteren en in 2055 opgetrokken hebben tot het landelijke gemiddelde.
E
E
P
P
Zeker ook voor Stadskanaal en Musselkanaal liggen er liggen kansen op te groeien, om de bereikbaarheid te verbeteren en om gezond en gelukkig te zijn in een duurzame groene regio waar het goed wonen is. Niet door weer helemaal overnieuw te beginnen maar juist door de bestaande waarden en kwaliteiten te omarmen en als fundament te gebruiken. Helemaal in de geest van de toekomstvisie van 2002.
T
T
De groei van de werkgelegenheid blijkt niet structureel. Mechanisatie en goedkope arbeid in verre buitenlanden zorgen voor verlies van werkgelegenheid. Al in 1971 worden 400 medewerkers ontslagen. De sanering zet door in de jaren tachtig en negentig. Na verplaatsing van de productie naar China leidt de sanering in 2006 tot een definitieve sluiting van de fabriek. Voorsorteren op eigen kracht Dat er iets moet gebeuren om Stadskanaal, en in bredere zin heel Oost-Groningen, nieuw perspectief te geven is in de vroege jaren zeventig al duidelijk. Zo komt de Rijksplanologische Dienst in 1972 met de Nota Noorden des Lands. Het bevat het idee voor een herinrichtingswet waarmee niet alleen de landbouw, maar ook de economische en sociale ontwikkeling van de Veenkoloniën en Oost-Groningen gestalte kan krijgen. Uit deze periode stammen ook de 15
Knoalplaat
C
C
De Kanaalplaat, Knalplaat of Knoalploat brengt alles samen. Hierop zie je het kenmerkende Veenkoloniale landschap met zijn lange lijnen. Maar ook de forse hoeveelheid groen in de kernen Musselkanaal en Stadskanaal plus de typerende ruilverkavelingsbosjes in de omgeving.
O
O
Ook zie je oude waterstructuren en de relieken van het Pagediep en de Mussel. Dat landschap vertelt het verhaal van de Kanaalstreek. Het is een rijke basis voor toekomstige ontwikkelingen die ten goede komen aan de leefkwaliteit, aan natuurwaarden en sociaaleconomische voorspoed.
N
N
Op die basis landen de kansen en potenties. Dat wat er in de ontwikkeling van dit toekomstperspectief is opgehaald. Het zijn geen losse plannen en ambities. Alles hangt met elkaar samen en hecht zich aan de plek, aan het kanaal en aan de bestaande (cultuurhistorische) waarden. EN dat alles knalt behoorlijk van de kaart. Want de potentie is groot. Vandaar: knalplaat.
C
C
E
E
P
P
T
T 16
Verderop in dit document keren alle lagen, plannen en ambities terug. Ze worden voorzien van context en uitwerking. Het mag immers niet blijven bij intenties. Uiteindelijk gaat het om de daadwerkelijke impact: de consequenties, waarmee de Kanaalstreek een waardevol nieuw hoofdstuk kan toevoegen aan het reeds rijke verhaal van Stadskanaal en Musselkanaal.
17
De kanaalplaat
C
C
O
O
N
N
C
C
E
E
P
P
T
T 18
19
Knoalster vuistregels het College van Rijksadviseurs.1 De essentie van deze aanpak: voortbouwen op bestaande waarden, waarbij herstel niet onzichtbaar gebeurt maar juist voor zichtbare nieuwe waarde, perspectief en betekenis zorgt. Gelijktijdig kiezen we – hoe kan het ook anders in een lintdorp – voor doordachte lange lijnen. Geen quick wins, en ook geen pleisters plakken. Zelfbewust en op basis van eigen kracht verzilveren we stap voor stap de kansen. Zo gaan van pleisters naar verband. Daarin laten we ons niet verbinden door grootse vergezichten en gouden bergen. We hebben durf maar gokken niet: niet nodeloos voorzichtig, wel verstandig. En altijd moedig voorwaarts!
C
C
De beste plannen voor de toekomst van een gebied beginnen niet met een leeg vel. Ze bouwen voor op dat wat er al is. Op het landschap, op de gebouwen die er al staan, op de geschiedenis en niet in de laatste plaats op de bewoners en hun verhalen en ervaringen. Toch is dat geen vanzelfsprekendheid. In de geschiedenis van vrijwel iedere stad en gemeente zijn momenten aan te wijzen waarop men helemaal overnieuw wilde beginnen. Zo ook in Stadskanaal en Musselkanaal. Ook hebben beide kernen zich, al dan niet noodgedwongen, regelmatige opnieuw uit moeten vinden.
O
O
Al die perioden, plannen en momenten hebben Stadskanaal en Musselkanaal gemaakt tot wat het nu is. Vol kwaliteit, maar niet overal meer even zichtbaar. Kansrijk maar ook kwetsbaar. Mooi, maar soms ook sleets of ronduit lelijk. Groen maar ook stenig. Eigen en karaktervol, maar soms ook heel algemeen en generiek. Veel wat al goed is, maar minstens zo veel wat ook nog een heel stuk beter kan.
N
N
C
C
We zien de kansen en de potentie. Daarbij ligt de grootste opgave in het (weer) brengen van samenhang, het herstellen van dat wat goed was, het verbinden van bestaande waarden en het toevoegen van nieuwe. Dat doen we volgens het Repair with Gold-principe dat ook ten grondslag lag aan het Uitvoeringsplan Panorama Eemsdelta 2021-2022, opgesteld door de gemeente Eemsdelta in samenwerking met de Rijksbouwmeester en
E
E
P
P
T
T 21
Om onszelf onderweg scherp en op koers te houden, hanteren we een set vuistregels. Ze dienen ter inspiratie, helpen om keuzes te maken en prioriteiten te stellen:
C
O
P
P
8. Het lint is onze levensader Zonder kanaal geen Stadskanaal en Musselkanaal. Alleen daarom al vraagt het lint bovengemiddelde aandacht en verdient het meer te zijn dan alleen een verkeersader. Programmatische toevoegingen en ruimtelijke ingrepen aan en rond het lint versterken het karakter een de samenhang. Zo herstellen we de aloude relatie tussen water, straat en bebouwing. ‘Rotte kiezen’ vullen we op passende wijze. Waar ruimte vrijkomt voegt nieuwbouw zich naar de omgeving. Ook verdichting behoort tot de mogelijkheden, mits passend en op de juiste plek.
E
E
T
T
22
10. Wij omarmen pioniersgeest en het particuliere initiatief Pioniers hebben de Kanaalstreek gemaakt tot wat het is. Arbeiders uit alle landstreken kwamen hier bij elkaar. Fabrikanten bloeiden er op. Die pioniersgeest hoort bij de Stadskanaal en Musselkanaal, net als het ondernemerschap en de zelforganisatie van bewoners die ten grondslag ligt aan het noaberschap. Daarom omarmen we de pioniersgeest en het particuliere initiatief. We stimuleren het, geven het ruimte en dagen iedereen uit om de Kanaalstreek samen sterker te maken.
C
C
3. Wij bieden ruimte voor nieuwbouw en kiezen kwaliteit boven kwantiteit De belangrijkste vraag zit niet in het aantal, maar in het soort woningen en hun kwaliteit. Onze nieuwbouw
5. Wij stellen de ene modaliteit niet boven de ander maar gaan voor een goede balans Fietser, voetganger, automobilist en ov-reiziger: op de schaal van de hele gemeente ze zijn ons even veel waard. Daarom investeren we in goede en veilige fietsverbindingen, gaan voor beter openbaar vervoer, maken het voor voetgangers aangenaam én omarmen de autobereikbaarheid van onze centra. Die verschillende modaliteiten moeten elkaar versterken, en niet in de weg zitten. Dat vraagt om een goede balans waarbij soms de een en soms de ander meer ruimte krijgt. Verkeerskundige oplossingen staan nooit op zichtzelf. De balans ontstaat door er goed aan te ontwerpen.
grenzen en denken we altijd vanuit het perspectief van de hele regio. We stellen ons wederkerig op, vanuit de overtuiging dat samenwerking en samenhang uiteindelijk tot de beste oplossingen en de grootste meerwaarde leidt.
N
N
2. Bodem, water, landschap en cultuurhistorie staan aan de basis van iedere ruimtelijke ingreep Ons landschap zit vol cultuurhistorische waarden. Het is rijk en eigen. Kenmerkend is de ontmoeting tussen de lange rechte Veenkoloniale lijnen met z’n vergezichten en ruilverkavelingsbossen, en het kleinschaliger landschap van de dekzandruggen waarmee Westerwolde zich al aankondigt. Weids en woldig. Dat karaktervolle landschap vormt de basis voor alles wat we doen. We versterken het en bouwen er op voort. Dat vraagt om een aanpak waarin bodem en water sturend zijn. We verknopen het met schoonheid, beleving, natuurwaarden en leefkwaliteit. Zo leggen we de basis voor een mooi, duurzaam, historisch gelaagd, gezond, ecologisch rijk en kimaatrobuust landschap.
4. Wij versterken wat we hebben en kiezen inbreiden boven uitbreiden Nieuwbouw komt altijd ten goede aan van bestaande wijken en woonmilieus en versterkt de centra van Stadskanaal en Musselkanaal. Langs het lint en in en om die centra van is ruimte genoeg om woningen toe te voegen, zonder dat dit ten koste gaat van bestaande groene kwaliteit. Daarom kiezen we voor inbreiding boven uitbreiding. Zo bevorderen we de doorstroom, voegen we woonkwaliteit toe, investeren we in omgevingskwaliteit en creëren we extra draagvlak voor bestaande voorzieningen.
7. Wij ontwerpen contextbewust en op een menselijke maat en schaal Een leefomgeving met een menselijke maat en schaal is een voorwaarde voor een hoge leefkwaliteit. Het zorgt voor herkenning, nabijheid en bevordert interactie en sociale veiligheid. Bovendien doen we zo recht aan het bestaande karakter en de cultuurhistorie en de bestaande ruimtelijke structuur van Stadskanaal en Musselkanaal.
O
1. Wij omarmen en versterken wat we al hebben, wat goed is én weer goed kan worden Herstellen, hechten, transformeren en repareren: daar ligt de prioriteit. Bestaande waarden en kwaliteiten borgen en versterken we. En we benutten ze, als fundament om op verder te bouwen. Steeds maar weer opnieuw beginnen doen we niet. Vergeten kwaliteiten maken we weer zichtbaar. Niet conserverend maar met betekenis voor het nu. Voor vernieuwing is altijd ruimte. Mits het tot een verrijking leidt, wederkerig is en de context snapt. Wij werken aan en langs een lijn in de tijd. Dat zorgt voor de meeste (meer)waarde.
6. Wij gaan voor de hoogst mogelijke maatschappelijke meerwaarde Publieke investeringen zetten we strategisch in, steeds met oog voor duurzame waardeontwikkeling. Dat betekent dat we verder kijken dan de korte en middellange termijn. Alles wat we doen en iedere stap die we zetten dient meerdere doelen: niets staat op zichzelf. Met onze publieke investeringen inspireren we anderen om ook hun bijdrage te leveren.
C
concurreert niet met het bestaande aanbod. We bouwen voor de doorstoom, voor ouderen die gehecht zijn aan de plek maar nu te groot wonen en kleiner willen in de nabijheid van voorzieningen, voor jongeren die graag in de Kanaalstreek willen blijven maar er nu geen passende woning kunnen vinden; voor ‘terugkeerders’ met heimwee naar hun geboortegrond; en voor een professionele doelgroep die nodig is om het voorzieningenniveau op peil te houden. We verrijken zo ons bestaande aanbod met woningen die niet alleen voorzien in de vraag van vandaag, maar ook daarna hun waarde behouden.
9. Verankerd in de regio Heel veel opgaven die op Stadskanaal en Musselkanaal afkomen, houden zich niet aan gemeente- en provinciegrenzen. Ook kansen laten zich vaak het best verzilveren wanneer er breder wordt gekeken. Daarom kijken we over onze eigen
23
DEEL II:
Vertrekpunt toekomstvisie •
De wijken uit de wederopbouwperiode en bepaalde delen van het lint kampen met opgaven op het vlak van gezondheid en armoede. Zeker in de wijken uit de jaren zestig is het verloop groot en de sociale samenhang niet optimaal. Energetisch zijn veel woningen verouderd. Stedenbouwkundig zijn deze wijken vaak wél op orde. Een goede basis om op voort te bouwen.
•
Het aanbod en de diversiteit van maatschappelijke voorzieningen is redelijk goed op orde, zeker in vergelijking met andere gemeenten. De voorzieningen liggen verspreid over de kernen. Wel voldoen ze lang niet allemaal meer aan de eisen van deze tijd. Verbetering is wenselijk.
C
C
Dit toekomstperspectief bouwt voort op het Masterplan Regiocentra Groningen dat in opdracht van de provincie Groningen en de betrokken Groninger gemeenten werd gemaakt. Aansluitend speelt het in op het programma Nij Begun en de plannen voor de Nedersaksenlijn. Samen met een uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek, een analyse van het landschap, mobiliteit en bredere ontwikkelingen in de regio plus actuele inzichten op het vlak van demografie en woningbehoefte in de Kanaalstreek vormen zij het vertrekpunt van dit toekomstperspectief.
Weekmarkt in Stadskanaal
O
O
•
N
N
Kansen en opgaven quickscan
C
C
Het Masterplan Regiocentra Groningen Quickscan ophaven en toekomstperspectief van januari 2024 noemt de gemeente Stadskanaal ‘kwetsbaar en kansrijk’. Dat leidt tot de volgende opgaven, obeservaties, kansen en ontwikkelingen:
T
T
Wat betreft het wonen zijn de recente woonwijken het meest geliefd. Hier staan veel grotere woningen in een groene en waterrijke omgeving. Ook de karakteristieke woningen aan het lint zijn gewild. Wel liggen hier uitdagingen op het vlak van duurzaamheid en woningverbetering.
P
•
P
Stadskanaal–Musselkanaal behoort tot de grote kernen van Groningen. Veel mensen maken gebruik van het aanbod van dagelijkse en nietdagelijkse voorzieningen. Het verzorgingsgebied is groot. Om die waarden vast te houden zijn de winkelcentra in de afgelopen jaren al verbeterd. Dat heeft al geleid tot meer levendigheid, meer groen, meer openbare ruimte en minder leegstand.
Gebouw S in Dideldom
24
Een belangrijke uitdaging ligt in de bereikbaarheid, en dan vooral op het vlak van het openbaar vervoer. De komst van de Nedersaksenlijn kan voor meer vitaliteit en leefkwaliteit zorgen waarvan niet alleen Stadskanaal en Musselkanaal zullen profiteren, maar een veel groter gebied. Tot slot verdienen de entrees tot de beide kernen aandacht, net als de uitstraling van de bedrijfslocaties.
E
E
•
•
25
Masterplan regiocentra
ACHT ACHT FYSIEKE FYSIEKE BOUWSTENEN BOUWSTENEN VOOR VOOR DE DE REGIOCENTRA REGIOCENTRA Het toevoegen van nieuwe knooppunten (waaronder Het toevoegen van nieuwe (waaronder Bereikbaar station stations Nedersaksenlijn enknooppunten doorontwikkeling Wunderline) stations Nedersaksenlijn en doorontwikkeling Wunderline) en het oplossen van verkeersknelpunten. en het oplossen van verkeersknelpunten. Gebiedsontwikkeling rondom clusters van maatschappelijke Gebiedsontwikkeling rondom clusters van maatschappelijke Hub: Makepoort Mercurius en/of commerciële functies, vaak bij knooppunten van en/of commerciële functies, vaak bijvaak knooppunten van mobiliteit, toevoegingen waaronder ook wonen. mobiliteit, toevoegingen waaronder vaak ook wonen. Concentratie van winkels in een compacter centrum, Vernieuwen dorpscentrum Concentratie winkelsfunctieverandering in een compacter centrum, oplossen van van leegstand, tot wonen en Musselkanaal oplossen van leegstand, functieverandering tot ruimte. wonen en maatschappelijke functies, herinrichten van de maatschappelijke functies, herinrichten van de ruimte.
C
C
Acht soorten investeringen Acht soorten investeringen in de regiocentra in de regiocentra Deze quickscan en de Deze quickscan en de gesprekken zijn voor elk van gesprekken zijn voor elk van de regiocentra door KAW de regiocentra door KAW vertaald tot acht terugkerende vertaald tot acht terugkerende vormen van fysiek investeren. vormen van fysiek investeren. Die zijn terug te zien in het Die zijn terug te zien in het volgende deel van deze volgende deel van deze rapportage. Samen dragen rapportage. Samen dragen zij bij aan een omgeving zij bij aan een omgeving en structuur waarin brede en structuur waarin brede welvaart een betere kans welvaart een betere kans krijgt. Ze grijpen ineen, krijgt. Ze grijpen ineen, komen in sommige kernen komen in sommige kernen sterker voor dan in andere, sterker voor dan in andere, kunnen overlappen op één kunnen overlappen op één plek. Voor elk regiocentrum plek. Voor elk regiocentrum is er een eigen palet aan is er een eigen palet aan relevante potentiële ingrepen. relevante potentiële ingrepen. We introduceren hier de acht We introduceren hier de acht vormen. vormen.
O
O
Transformatie tot andere functies zoals wonen, of (Her)ontwikkelen tot leefgebied: Transformatie andere zoals wonen, of en vernieuwen tottot een nieuw,functies toekomstgericht werkkanaalzone vernieuwen tot een nieuw, toekomstgericht werken leergebied, verbinding met onderwijs. leergebied, verbinding met onderwijs.
N
N
Herschikken van diverse functies, zorgen voor Maatschappelijke functies Herschikken van diverse functies, zorgen voor toekomstbestendige accommodaties ter vervanging van concentreren toekomstbestendige verouderd vastgoed. accommodaties ter vervanging van verouderd vastgoed.
C
C
Vernieuwing van bestaande woningen en een betere Vernieuwing vaninbestaande woningen en een woonomgeving woonwijken, toevoegen vanbetere nieuw Woonwijken vernieuwen woonomgeving in woonwijken, toevoegen van nieuw woonprogramma voor doorstroming. woonprogramma voor doorstroming.
E
E
Groene verbindingen tussen bebouwd gebied en Groenverbindingen verbinden: Groene omliggend landschap,tussen groenebebouwd kwaliteit gebied binnen en de kernen, de stad in en als ontwikkelas omliggend landschap, groene kwaliteit met verblijfskwaliteit, klimaatadaptief. binnen de kernen, met verblijfskwaliteit, klimaatadaptief.
P
P
Transformatie van zones die vernieuwingsgebieden Transformatie van zones die Transformatie van zones die hoogwaardig vernieuwingsgebieden onderling verbinden tot een vernieuwingsgebieden onderlingen onderling verbinden tot een hoogwaardig en samenhangend leefgebied. verbinden tot een hoogwaardig en samenhangend leefgebied.
samenhangend leefgebied.
T
T
2024 MASTERPLAN REGIOCENTRA GRONINGEN 2024 MASTERPLAN REGIOCENTRA GRONINGEN
De opgavekaart uit Masterplan regiocentra fase 1
26
27
B B
Acht soorten investeringen Acht soorten investeringen Het toevoegen van nieuwe Het toevoegen knooppunten van(waaronder nieuwe knooppunten (waaronder in de regiocentra in de regiocentra
stations Nedersaksenlijn stations en doorontwikkeling NedersaksenlijnWunderline) en doorontwikkeling Wunderline) en het oplossen van verkeersknelpunten. en het oplossen van verkeersknelpunten.
Deze quickscan en de Deze quickscan en de
Winschoten
Veendam
Uithuizen
Winschoten
Ter Apel
Uithuizen Stadskanaal | Musselkanaal Veendam
Nieuwe Pekela
Ter Apel
Nieuwe Pekela HoogezandSappemeer Stadskanaal | Musselkanaal Leek | Tolbert
Bedum
HoogezandSappemeer Delfzijl en
Relevante potentiële ingrepen per regiocentrum
Bedum
Relevante potentiële ingrepen per regiocentrum
Delfzijl en Appingedam
ACHT FYSIEKE ACHT FYSIEKE BOUWSTENEN BOUWSTENEN VOOR DE VOOR REGIOCENTRA DE REGIOCENTRA
Appingedam Leek | Tolbert
Masterplan regiocentra
Bereikbaarheid Bereikbaarheid verbeteren verbeteren
gesprekken zijn voorgesprekken elk van zijn voor elk van
Gebiedsontwikkeling rondom Gebiedsontwikkeling clusters van maatschappelijke rondom clusters van maatschappelijke en/of commerciële functies, en/of vaak commerciële bij knooppunten functies, van vaak bij knooppunten van vertaald tot acht terugkerende vertaald tot acht terugkerende mobiliteit, toevoegingen mobiliteit, waaronder toevoegingen vaak ook wonen. waaronder vaak ook wonen.
Ontwikkeling rondom hubs
Concentratie van winkels Concentratie in een compacter van winkels centrum, in een compacter centrum, oplossen van leegstand, oplossen functieverandering van leegstand, tot functieverandering wonen en tot wonen en maatschappelijke functies, maatschappelijke herinrichten van functies, de ruimte. herinrichten van de ruimte.
Revitalisering winkelgebied
Revitalisering winkelgebied
Transformatie tot andere Transformatie functies zoals tot wonen, andere of functies zoals wonen, of vernieuwen tot een nieuw, vernieuwen toekomstgericht tot een nieuw, werk-toekomstgericht en werk- en leergebied, verbindingleergebied, met onderwijs. verbinding met onderwijs.
HerontwikkelingHerontwikkeling bedrijfslocaties bedrijfslocaties
Herschikken van diverse Herschikken functies, zorgen van diverse voor functies, zorgen voor toekomstbestendige accommodaties toekomstbestendige ter vervanging accommodaties van ter vervanging van verouderd vastgoed. verouderd vastgoed.
MaatschappelijkMaatschappelijk vastgoed vastgoed
Vernieuwing van bestaande Vernieuwing woningen vanen bestaande een betere woningen en een betere woonomgeving in woonwijken, woonomgeving toevoegen in woonwijken, van nieuw toevoegen van nieuw woonprogramma voor woonprogramma doorstroming. voor doorstroming.
Woongebied vernieuwen
Woongebied vernieuwen
Groene verbindingen tussen Groenebebouwd verbindingen gebied tussen en bebouwd gebied en omliggend landschap, omliggend groene kwaliteit landschap, binnen groene de kernen, kwaliteit binnen de kernen, met verblijfskwaliteit, klimaatadaptief. met verblijfskwaliteit, klimaatadaptief.
Groen verbinden
Groen verbinden
Transformatie van zones Transformatie die vernieuwingsgebieden van zones die vernieuwingsgebieden onderling verbinden totonderling een hoogwaardig verbindenen tot een hoogwaardig en samenhangend leefgebied. samenhangend leefgebied.
Verbinden van Verbinden van ontwikkelingen ontwikkelingen
C
vormen van fysiek investeren. vormen van fysiek investeren. Die zijn terug te zienDie in zijn het terug te zien in het volgende deel van deze volgende deel van deze zij bij aan een omgeving zij bij aan een omgeving en structuur waarin en brede structuur waarin brede welvaart een beterewelvaart kans een betere kans
O
O
rapportage. Samen rapportage. dragen Samen dragen
C
Ontwikkeling rondom hubs
de regiocentra door de KAW regiocentra door KAW
komen in sommige kernen komen in sommige kernen sterker voor dan in andere, sterker voor dan in andere, kunnen overlappen op kunnen één overlappen op één plek. Voor elk regiocentrum plek. Voor elk regiocentrum relevante potentiële relevante ingrepen.potentiële ingrepen. We introduceren hierWe deintroduceren acht hier de acht vormen.
vormen.
B
P
P
B
E
E 2024 MASTERPLAN 2024 REGIOCENTRA MASTERPLAN GRONINGEN REGIOCENTRA GRONINGEN
C
C
is er een eigen paletisaan er een eigen palet aan
N
N
krijgt. Ze grijpen ineen, krijgt. Ze grijpen ineen,
27 | DE REGIOCENTRA 27 | IN DE GRONINGEN: REGIOCENTRA IMPULS IN GRONINGEN: NODIG IMPULS NODIG
T
T De methodiek met de 8 bouwstenen uit Masterplan regiocentra fase 1
28
29
Aanscherpen van de opgave
De gemeente Stadskanaal wil haar fysiek ruimtelijke investeringen ten goede laten komen aan de brede welvaart. Het moet leiden tot een verhoging van de leefkwaliteit voor een zo groot mogelijke groep mensen en zorgen voor nieuwe economische en maatschappelijke dynamiek. Om snel tot duurzaam resultaat te komen koppelt Stadskanaal nieuwe projecten en initiatieven aan bestaande plannen en ambities. Dat leidt tot deze bouwstenen:
C
C
E
E
P
P
T
6. Woonbuurten vernieuwen Het wonen in en rond de centra van Stadskanaal en Musselkanaal heeft een impuls nodig. Met nieuwbouw en herstructurering van de bestaande voorraad kan ingespeeld worden op veranderende woonbehoeften en het bedienen zo niet aantrekken van andere doelgroepen. Ook biedt het een kans om ‘gaten te vullen’, meer levendigheid te brengen en stedenbouwkundig tot meer samenhang te komen tussen de beide centra en de bredere omgeving.
T
3. Toekomst voor maatschappelijke functies Het aanbod maatschappelijke functies en voorzieningen is het resultaat van de groei van de Kanaalstreek in voorgaande decennia. Behoeften en doelgroepen zijn veranderen en de huisvesting is lang niet altijd meer up to date. Er ligt een wens te vernieuwen als onderdeel van herontwikkeling van de Kanaalzone, waarbij bundelen en samengaan tot de scenario’s behoren.
5. Bereikbare stad: ontwikkelen rondom hubs Het station en de ontwikkeling van de aangrenzende gebieden Makeport en de Kanaalzone kunnen van Stadskanaal en Musselkanaal een complete goed bereikbare plek maken, goed verbonden met de rest van Nederland, in het bijzonder met de stad Groningen, Emmen en Oost-Nederland.
C
C
2. Een aantrekkelijk leefgebied langs het kanaal Het gebied tussen het kanaal en de groenzone Navolaan - Luxemburglaan biedt kansen om het winkelhart beter met de omgeving te verbinden. Het kan (her)ontwikkeld worden tot een woon-, winkel-, werk-, leer- en recreëergebied. Ook richting Musselkanaal liggen er mogelijkheden om het lint te versterken met ruimte voor woningbouw en bedrijvigheid.
N
N
4. Een groene, gezonde stadsontwikkeling Ruimtelijke transformaties bieden Stadskanaal en Musselkanaal de kans een groene en gezonde leefomgeving te maken. Met centrumvernieuwingen en gebiedsontwikkeling is de goede weg ingeslagen. We breiden dit uit en bouwen erop voort. Binnen de stad en met het landschap liggen kansen voor groene verbindingen en een groene omzoming.
O
O
1. Makeport Mercurius biedt mensen toekomst Een hechte relatie tussen onderwijs en maakindustrie biedt kansen voor het bedrijfsleven en werkgelegenheid in de Kanaalstreek. De onderlinge nabijheid samenwerking zorgt voor een goede voedingsbodem voor innovatie en startups, die vervolgens ook de ruimte krijgen om te groeien. Dat is Makeport Mercurius.
31
Breder perspectief en context
Stadskanaal-Musselkanaal ligt op een interessante plek aan de grens van Groningen en Drenthe. De diversiteit aan landschappen in de directe omgeving is een kwaliteit: van ‘het eigen’ veenkoloniale landschap rond en aan het lint tot de Drentse Hondsrug en het bijzondere beekdallandschap van Westerwolde.
C
C
O
O
Wat betreft de auto zijn er goede bestaande verbindingen met de stadsregio Groningen – Assen, Eemsdelta en de Eemshaven en de regio Emmen. De Nedersaksenlijn biedt een kans om ook de ovbereikbaarheid op regionale en (inter)nationale schaal aanzienlijk te verbeteren.
N
N
C
C
P
P
Deze prognoses zijn gebaseerd op een bestendiging van de huidige situatie en het uitblijven van nieuwe impulsen. Omarming van het toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal en gerichte investeringen in de regionale centrumfunctie kan voor nieuw perspectief zorgen, waaronder een positieve huishoudensontwikkeling, ook na 2035.
E
E
T
T 32
Volgend op de parlementaire enquête aardgaswinning komt het kabinet in 2023 met het programma Nij Begun: een aanpak die Groningen nieuw toekomstperspectief moet geven. Financiering vanuit Nij Begun moet een breed spectrum aan ontwikkelingen mogelijk maken. Daaronder valt ook de eerste fase van de Nedersaksenlijn: de reactivering van de spoorlijn tussen Veendam en Stadskanaal. Uiteindelijk gaat die Nedersaksenlijn Groningen met Twente verbinden. Het besluit over het deel Veendam-Stadskanaal is al genomen. Beoogde locatie van het nieuwe station is het Mercurius Business Park in Dideldom.
Kijkend naar de autonome huishoudensontwikkeling zien we dat het aantal huishoudens tot 2035 met ca. 400 huishoudens kan stijgen, en daarna mogelijk krimpt. De onderliggende bevolkingsontwikkeling toont dat de bevolking in dezelfde periode krimpt met ongeveer 600 personen. De verwachting is dat de krimp daarna verder doorzet. Voor de Kanaalstreek en de bredere regio zal sprake zijn van ‘grijze druk’ en het ontbreken van aanwas in de lagere leeftijdscategorieën.
Waar het station uiteindelijk ook moge komen en of het er al dan niet op termijn meer worden dan een: in alle gevallen biedt de Nedersaksenlijn een kans voor Stadskanaal, Musselkanaal en de bredere regio. Wel is het van belang realistisch te blijven. Dat Nedersaksenlijn effect zal hebben is zeker, maar verwacht geen wonderen. Om die kansen wel zo optimaal mogelijk te verzilveren, dient het perspectief van de gehele regio voorop te staan. Zet in op de kracht van het netwerk. Doe de juiste dingen op de juiste plek. Daarbij kan de koppeling van maakindustrie aan onderwijs voor Stadskanaal onderscheidend zijn. 33
“Ook voor werkende mensen uit de Veenkoloniën is de reistijd en de reisbeleving naar het zuiden nu een beperking. De afstand naar Emmen, Coevorden en Hardenberg is nu enorm, terwijl daar gave kansen liggen voor mooie banen bij prachtige bedrijven.”
De kansen van de Nedersaksenlijn
Henriëtte Herbschleb, Dutch TechZone
Delfzijl Eemshaven
Bremen Bremerhaven
Leeuwarden Afsluitdijk
Hamburg
25 km
34.000
Groningen 243.800
39.400
27.500
Met het oog op een nieuw station voor Stadskanaal gingen we uitgebreid in gesprek met Bureau Spoorbouwmeester. Een van de waardevolle adviezen die we kregen: redeneer niet alleen vanuit Stadskanaal, maar vanuit de corridor als geheel: de hele spoorverbinding. Kijk naar de regio als geheel, werd ons meegegeven, en zet in op de kracht van het netwerk wanneer het gaat om thema’s als zorg, cultuur of onderwijs.
38.000
Assen
32.000
69.700
C
C
9.900
O
O
“Ook voor werkende mensen uit de Veenkoloniën is de reistijd en de reisbeleving naar het zuiden nu een beperking. De afstand naar Emmen, Coevorden en Hardenberg is nu enorm, terwijl daar gave kansen liggen voor mooie banen bij prachtige bedrijven.”
Emmen 109.300
Düsseldorf
technologie
mbo/hbo
maakindustrie
universiteit
treinstations
Hannover
P
P
T
T
Bidbook Nedersaksenlijn, 2022
E
E “Een ketting is zo sterk als de zwakste schakel. De Nedersaksenlijn zou Twente met Groningen verbinden, als de tussenliggende schakel (Emmen - Veendam) niet zou ontbreken. Een schakel die de robuustheid van de spoorverbinding tussen Groningen en de rest van Nederland verbetert. Een spoorlijn van 180 kilometer die 1,3 miljoen mensen met elkaar, en met 650.000 banen verbindt. Mits we die laatste schakel van 44 kilometer herstellen.”
Het essay Spoor=corridor beschrijft hoe het spoor al in de 19e eeuw bepalend was voor de ontwikkeling van Nederland en hoe het in de 21e eeuw opnieuw een antwoord geeft op de ruimtelijke en economische uitdagingen waar Nederland voor staat. Met het essay, geschreven door Jan Duffhues, houdt Bureau Spoorbouwmeester een pleidooi voor het denken en werken buiten de eigen kokers, zodat synergie gevonden wordt tussen spoor, stations, omgeving en de ontwikkeling van de hele regio waar het spoor in ligt, of het nou een krimpgebied is of een stedelijke regio met groeipijn. Met voorbeelden uit het hele land én het buitenland wordt duidelijk wat een spoorcorridor is en wat het kan betekenen voor én iedereen die met ruimtelijke planvorming bezig is.
C
C
Zwolle Randstad Schiphol
ziekenhuis
Chris de Goede, Reizigersvereniging ALMA (in 1997 opgericht voor het in stand houden van de spoorlijn Almelo-Hardenberg).
N
N
Henriëtte Herbschleb, Dutch TechZone
OV-reizen “De Nedersaksenlijn heeft een forse regionale functie 60 metminuten een landelijke vanaf Stadskanaal, 2018 uitstraling. Het draagt bovendien bij aan versterking van de spoorlijn Almelo-Hardenberg.”
Uit Spoorbeeld
60 minuten OV-reizen vanaf Stadskanaal, 2018
60 minuten OV-reizen vanaf Stadskanaal, met NSL Verbinding binnen 60 minuten vanaf Stadskanaal Bron: Stichting Nedersaksenlijn, 2023
34
35
33
“De uits Alm
Chr het
DEEL III:
Uitwerking
C
C
O
O
N
N
In deel III maken we de Kanaalster Vuistregels concreet aan de hand van vijf concrete casus: het lint, het centrum van Stadskanaal, het centrum van Musselkanaal, Dideldom en de relatie met het omliggende landschap. In alle gevallen vormen de kansen en opgaven uit de quickscan aangevuld met het bredere perspectief en de context het vertrekpunt. Iedere casus begint met een duiding van de opgave, gevolgd door een korte cultuurhistorische analyse. Daarna volgt een serie observaties die per casus resulteert in concrete aanbevelingen. We sluiten Deel III af met een toegift: een collectie losse plannen en ideeën die van waarde kunnen zijn voor de verdere profilering van de Kanaalstreek.
C
C
E
E
P
P
T
T 36
37
Het Kanaal als levensader Zonder kanaal geen Stadskanaal én geen Musselkanaal. Het is de levensader en de naamgever. Bovendien bepaalt het de ruimtelijke structuur van beide kernen. Voor het lint en de directe omgeving is het is beeld- en identiteitsbepalend.
C
C
O
O
Alle bebouwing richt zich aanvankelijk op het water. Zo ontstaat het archetypische bebouwingslint. Ook de vroege uitbreidingen van voor en kort na de tweede wereldoorlog voegen zich naar het lint. Het water blijft de belangrijkste structuur. Dat verandert in de loop van de jaren vijftig. Nieuwe woonwijken keren zich steeds meer van het kanaal. Gelijktijdig verliest het kanaal haar economische functie. De weg langs het kanaal wordt belangrijker dan het water. De auto boven het schip.
N
N
C
C
T
T
Wanneer we het kanaal weer wakker willen kussen, ligt de sleutel in het versterken van het profiel, met gelijktijdige aandacht voor groen, mobiliteit en bebouwing. Behoud en vooral het voortbouwen op bestaande al dan niet wat sleets geworden kwaliteiten dient als vertrekpunt. Door voort te bouwen op wat er al kan het kanaal opnieuw de verbinding vormen tussen verleden, heden en toekomst.
P
P
De prominente positie van de auto zorgt met name aan de noordkant van het kanaal dat de vanzelfsprekende relatie tussen water, kade, weg, stoep en bebouwing doorbroken wordt. Het lint wordt vooral een verkeersader en verliest betekenis als een multifunctionele openbare ruimte. Resultaat is ook de grote hoeveelheid uitritten die vaak voor onveilige situaties zorgen. Op diverse plekken heeft dit geleid tot een versnipperd profiel en een verschraling van het groen. En waar de bebouwing zich voorheen oriënteerde op het lint, lijkt het nu in het gebruik meer op een achterkant. Nieuwere bebouwing keert zich in sommige gevallen ook af van het lint.
E
E 38
In de afgelopen jaren zijn verschillende initiatieven genomen om het kanaal nieuw leven in te blazen. Tot structurele veranderingen heeft dat nog niet geleid. Ondertussen leeft het kanaal bij veel inwoners nog steeds. Ze zien graag dat het weer een centrale rol krijgt. Een hernieuwde levensader. De potentie is er zonder enige twijfel, en zeker niet alleen als en ruimtelijk en cultuurhistorisch element. Al kan het vanuit die basis wel verder opgeladen worden als verbindende schakel voor en drager van ecologische, landschappelijke en ruimtelijke ontwikkelingen.
39
Cultuurhistorische analyse
Tot ver in de twintigste eeuw speelt het kanaal een belangrijke rol voor goederentransport over water. Bordewijk schrijft in 1951 over de vele aardappelschuiten op het kanaal, in contrast met de rust op de wegen. Vanaf 1894 rijdt er een tram langs het kanaal die in de jaren vijftig wordt vervangen door de bus.
C
Tot 1940 kenmerkt het profiel langs het kanaal zich door een zekere informaliteit. De relatie tussen bebouwing, straat, kade en water is sterk en vanzelfsprekend. Verkeerskundigen zullen het tegenwoordig shared space noemen. De straat heeft geen belijning en er is veel minder verharding. De nomen en groene bermen zijn maatgevend voor de rijruimte. Tussen de huizen en de eerste bomenrij loopt een strook die vooral door voetgangers wordt gebruikt. Deze wordt in de loop der jaren verhard met klinkers. Tussen het kanaal en de tweede bomenrij is lange tijd ook ruimte voor een jaagpad. Overigens niet alleen aan de noordmaar ook aan de zuidkant van het kanaal.
1931, Hoofdstraat. Bron: Beeldbank Groningen
C
Na de Tweede Wereldoorlog verandert dit snel. Alle lijnen worden rechtgetrokken. De informaliteit verdwijnt en er wordt duidelijk verschil gemaakt tussen rijwegen en trottoir. Oude bomenrijen worden hiervoor gekapt en deels ververvangen door nieuwe aanplant. In latere jaren krijgt de auto steeds meer ruimte langs het kanaal. Het percentage verharding neemt toe. Vanuit het oogpunt van verkeersveiligheid komen er na verloop van tijd ook aparte stroken voor de fiets die van de rijbaan gescheiden worden met middenbermen en parkeerstroken.
O
O
N
N
C
C E
E
1931, Hoofdkade. Bron: Beeldbank Groningen
P
P
T
T
1950, Hoofdstraat. Bron: Beeldbank Groningen
1902, Hoofdstraat. Bron: Beeldbank Groningen
40
41
Observaties
•
Parallel aan de centrumstrip is de Hoofdstraat heringericht. Eenrichtingsverkeer zorgt voor meer ruimte voor groen. Afwisselende klinkerbestrating draagt bij aan een vriendelijker beeld. De relatie tussen het water en de directe omgeving is hierdoor sterk verbeterd, al blijft er wel sprake van een duidelijke functionele ordening. Of de verkeersruimte is getransformeerd naar volwaardig openbare ruimte is wel de vraag. Los van de keus voor eenrichtingsverkeer moet er nog altijd erg veel opgelost worden op een relatief smalle strook.
Sluistraat
De oorspronkelijke lintbebouwing heeft met het verdwijnen van de economische functie geen directe relatie meer met het kanaal. De inrichting is zeker aan de noordkant sterk infrastructureel van aard, gericht op doorgaand (auto)verkeer. Dit maakt dat het water lastig te bereiken en te ervaren is. In de huidige situatie wordt slechts beperkt ingespeeld op nieuwe functies en andersoortig gebruik, zoals recreatieve functies al dan niet gecombineerd met klimaatadaptieve maatregelen.
C
C
•
Vlonder bij de Hoofdstraat
O
O
E
E
Hoofdstraat
T
T
Hoofdkade
42
P
P
Met uitzondering van het deel tussen de Esperantolaan en de Amerikalaan is het wegprofiel langs het kanaal sterk gericht op de auto. Een opeenvolging van stoep, fietspad, smalle middenberm, parkeren, weg en een relatief smalle oeverstrook met bomen bepaalt het beeld. De functies zijn sterk gescheiden. Wellicht los van de (geparkeerde) auto zitten veel functies krap in de ruimte. Vooral het groen heeft het moeilijk in deze sterk versteende omgeving. Door gebrek aan ruimte drukken boomwortels het fietspad omhoog.
C
C
•
N
N
Hoofdstraat, gezien vanaf de Hoofdkade
43
Observaties
•
De N366 wordt door veel bewoners gebruikt als ‘rondweg’: een snelle verbinding tussen Stadskanaal en Musselkanaal. Samen met de N975 (Kruisstraat) en de N374 (Nautilusweg) dient als alternatief voor de route langs het kanaal. Het nog aantrekkelijker maken van het gebruik van deze ‘vlotte buitenom’ kan de verkeersdruk langs het kanaal verder verlichten, waardoor ruimte ontstaat voor andere functies en een betere, aangename en zeker ook veiliger relatie tussen water, kade, straat, stoep en bebouwing.
C
C
C
C
E
E
bus route
Veel bewoners hebben behoefte aan een snelle en vooral ook veilige fietsverbinding tussen de kernen en centra van Stadskanaal en Musselkanaal. Deels als aanvulling op de bestaande routes, maar ook als alternatief voor de bestaande routes, zeker die langs het kanaal. Door de vele onveilige uitritten, de wortelopdruk, de onderhoudsstaat en de breedte van het huidige fietspad ervaren bewoners de huidige route aan de noordkant van het kanaal als onprettig.
N
N auto route
O
O
•
P
P
T
T Winkels Wonen Gevaarlijke uitritten Grote groenstructuur
44
45
•
C
C
Aan weerszijden van het lint bevinden zich veel karaktervolle soms zelfs monumentale panden, sommige in goede staat, andere niet. Het veranderende gebruik van het lint keert ook terug. Zo hebben verschillende voormalige (woon)winkelpanden een volledige woonbestemming gekregen. Hier en daar is sprake van verschraling, ‘rotte kiezen’, lege plekken en nieuwe bebouwing die zich weinig aantrekt van de ligging aan het lint. De slechte delen verstoren de eenheid en samenhang in het lint en stralen negatief af op de omgeving.
O
O
N
N
Hoewel menigeen bij het lint vooral zal denken aan het kanaal, tellen Stadskanaal en Musselkanaal nog meer bebouwingslinten, parallel aan het kanaal, zoals de Stadswijk en de Telefoonweg. Deze ‘tweede linten’ hebben alle hun eigen karakter en kwaliteiten.
C
C
•
E
E
P
P
T
T 46
47
Aanbevelingen
•
Zowel aan het ‘hoofdlint’ als de tweede linten liggen kansen voor toevoeging van woningen. Daarbij is het wel raadzaam om nieuwbouw in te zetten ter versterking van bestaande waarden en kwaliteiten, waarbij niet ieder lint en iedere plek aan het lint om dezelfde mate van verdichting vraagt. Ten behoeve van het herstel, de plaatselijke verdichting en de versterking van het lint is het raadzaam een Beeldkwaliteitsplan op te stellen dat samen met het omgevingsplan de kaders bepaalt. Het is raadzaam hierin meteen ook de ‘tweede linten’ mee te nemen en de bevindingen uit de gemeentelijke lintvisie.
•
C
C Een nieuwe snelfietsverbinding tussen Stadskanaal en Musselkanaal kan meer zijn dan alleen een veilige route. Als onderdeel van de verschillende verbindingen tussen beide kernen verdient het een eigen karakter en een eigen beleving. Meer dus dan een breed fietspad.
•
O
O
•
Kijk naar de volle lengte van het lint. Breng de basiskwaliteit op orde en zorg voor een helder profiel dat zich op gezette plekken natuurlijk wel kan verbijzonderen. Durf te kiezen waar je wel en niet ruimte aan geeft. Alles een plek geven zorgt per definitie voor suboptimale oplossingen. Maak vanuit klimaat, biodiversiteit en natuurwaarden meer ruimte voor groen. Los alles, zeker ook de puur infrastructurele kant, niet verkeerskundig maar ontwerpend op.
N
N
Zeker op die plekken waar het profiel nog niet is aangepakt liggen er mogelijkheden om slimmer om te gaan met de ruimte die nu vooral voor autoverkeer en parkeren wordt gebruik. Dit kan leiden tot een meer groene, klimaatadaptieve inrichting waarmee de relatie tussen de bebouwing en het water wordt hersteld en het lint meer openbare ruimtekwaliteit krijgt.
•
P
P
T
T
48
Verken verschillende scenario’s en profielen en beschouw die ook in een breder kader. Zo kan het nog beter faciliteren van de N366 als ‘vlotte buitenom’ de verkeersdruk langs het kanaal verder beperken en biedt een snelfietspad – al dan niet gecombineerd met een prettige route langs de zuidzijde van het kanaal – een extra keuzemogelijkheid.
E
E
Interessant is een koppeling aan het oude tracé van het spoor dat als onderdeel van de Nedersaksenlijn geen nieuwe functie zal krijgen. Het spoortracé kan met behoud van de rails dienstdoen als wandelpad. Aan weerszijden van het fietspad en het spoor is ruimte voor diverse groene zones die gebruikers het gevoel geven alsof ze door een langwerpig park fietsen. Als een High Line fiets- en wandelpad, alleen dan op maaiveld, waarin cultuurhistorie, groen en langzaam verkeer infrastructuur bijeenkomen. Deze groene parkachtige zones doen dienst als ecologische verbinding en maken van het snelfietspad gelijktijdig een aantrekkelijke route: een fietspark met wandelspoor.
C
C •
49
C
C
O
Hoofdstructuur Stadskanaal
O
Ter hoogte van Dideldom heeft de oorspronkelijke lintbebouwing plaats gemaakt voor bedrijfsgebouwen met een grotere korrel. Ook op andere plekken langs het kanaal zie je vergelijkbare situaties. In veel gevallen detoneren ze. De schaalsprong is te groot en ook in hun architectuur en uitstraling geven ze de omgeving weinig terug. Daar staat tegenover dat zeker rond Dideldom veel bedrijfsgebouwen nog gewoon in gebruik zijn. Het zijn gewilde locaties, en terecht. Al moet gezegd dat elders langs het lint ook sprake is van leegstand. Daar zorgt de combinatie van een ‘detonerende korrel’ en het gemis van een functie voor een rotte kies. In het ambitiedocument Dideldom staan voorstellen om het lint te herstellen en bestaande functies beter in te passen. Poets de parels op, verwijder de rotte kiezen en vul de gaten op met nieuwe bebouwing en/of landschappelijke ingrepen die het lint weer gaat verrijken. Deze strategie is toepasbaar op Dideldom en op ander plekken langs het kanaal die kampen met dezelfde opgave.
N
N
C
C
E
E 50
T
T
Bij Dideldom ligt een kans om de oorspronkelijke lintstructuur met nieuwe invullingen te herstellen, bijvoorbeeld aan de Oosterkade tussen de Beeldbuisweg en de Diodeweg.
P
P
Sommige gaten in het lint doen dienst als parkeerplaats. Deze kunnen landschappelijk ingebed worden waardoor kwaliteit wordt toegevoegd en de functie zich weer voegt binnen de orde van het lint.
Lintbebouwing 1909
Lintbebouwing langs het kanaal
51
Verkeerslint wordt leeflint
O
O
Sluisstraat
C
C
Verkeer, beleving, groen, klimaatadaptie, ruimte voor nieuwe functies en veiligheid voor fietsers en voetgangers: hoe breng je dat op een goede manier samen in het lint? Oplossing ligt mogelijk in een aanpassing van het profiel, waarbij verkeerskundige ingrepen weer integraal onderdeel zijn van een samenhangend ontwerp. Wat zou er bijvoorbeeld gebeuren wanneer we het huidige profiel spiegelen en het fietspad voortaan direct langs het kanaal loopt? Het leidt tot meer ruimte voor groen. Geen gevaarlijke uitritten meer die direct uitkomen op het fietspad. En het kanaal wordt weer direct onderdeel van de beleving. Het is interessant om verschillende scenario’s op een rij te zetten en zo de potentie van het gehele lint te onderzoeken.
N
N
C
C
E
E
P
P
T
T
Mogelijk straatprofiel toekomstbeeld 2
Mogelijk straatprofiel toekomstbeeld 1
Huidige situatie
52
53
Verkeerslint wordt leeflint
C
C
P
kansen
5
54
4
T
Behoud tweerichtingsverkeer maar zonder verkeerskundige belijning. Inrichting en groene omkadering van de weg ‘remt’ het verkeer. Op termijn ruimte om het asfalt te vervangen door klinkerbestrating om het gehele profiel nog meer samenhangende openbare ruimtekwaliteit te geven en extra ruimte te bieden aan klimaatadaptatie.
C
5
T
Ruime groene middenberm met onderhoudsarme inheemse beplanting. Draagt bij aan klimaatadaptatie, biodiversiteit en beleving. Op gezette plekken biedt de brede middenberm ruimte voor een tweede bomenrij.
1
P
4
E
Stoep wordt weer volwaardig onderdeel van de openbare ruimte.
C
3
3
E
Langsparkeren aan het lint wordt beperkt. Afhankelijk van de aangrenzende functies hier en daar nog parkeerruimte in het verlengde van de middenberm, altijd in combinatie met een tweede bomenrij in de directe nabijheid.
2
N
2
N
Veilig fietspad langs het kanaal. Geen conflicten met uitritten. Beleving van het water en het groen maken het tot een aantrekkelijke (recreatieve) route.
O
O 1
55
Fietspark Het fietspark is meer dan een razendsnelle fietsverbinding tussen de kernen van Stadskanaal en Musselkanaal. Het dient tevens als ecologische verbinding en als wandelpad. Daarin draagt het groen en de beleving van de cultuurhistorie en het contact met het landschap bij aan een rijke aangename route.
2
Een breed profiel maakt het pad geschikt als snelfietsverbinding. Afwezigheid van belijning zorgt dat het niet voelt als louter een verkeerskundig ding.
3
Zone met bomen, struiken en lage beplanting aan weerszijden van de verbinding geeft het snelfietspad een parkachtige sfeer,
4
Beplanting reageert op de omgeving zodat er onderweg contact is met de omgeving: van zicht op het omliggende landschap tot gebouwen aan de route.
O
O
3
2
1
N
Diverse aanplant met bloeiende planten en inheemse soorten draagt bij aan de biodiversiteit.
N
5
C
Het oude STAR spoor blijft liggen en doet dienst als wandelpad.
C
1
kansen
4
C
C E
E
P
P T
T 56
57
5
Centrum Stadskanaal Hoe en vooral waar maak je een centrum in en kilometerslang lintdorp? Dat vraagstuk is voor Stadskanaal niet nieuw.
Al vanaf het begin van de twintigste eeuw worden er plannen gemaakt waarin het centrum regelmatig een andere plek krijgt. Zo maakt de gemeente Wildervank een plan voor een centrum ter hoogte van het in 1905 geopende Hoofdstation. Dat komt niet van de grond. In plaats daarvan ontstaat pakweg anderhalve kilometer verderop een centrum rond Hotel Dopper aan de Hoofdstraat en het gemeentehuis van de toenmalige gemeente Onstwedde.
2025, Beneluxlaan
O
O
N
N
Vanaf het eind van de jaren vijftig groeit dit centrum langzaam uit tot een centrumstrip tussen de Hoofdstraat en de Navolaan. Onder invloed van veranderende sociaaleconomische omstandigheden verloopt gaat dat niet zonder slag of stoot. Het huidige centrum is het resultaat van een verzameling veelal niet afgemaakte plannen. Als gevolg daarvan is nooit een harmonieus en herkenbaar geheel ontstaan. Zo kent de openbare ruimte een versnipperde groenstructuren en mist samenhang.
E
E 2024, Europalaan
P
P
Autobereikbaarheid en parkeren is een belangrijke kwaliteit van Stadskanaal. Ondertussen ligt er vanuit het veranderende klimaat ook een noodzaak te vergroenen en hebben bewoners behoefte aan meer verblijfskwaliteit en rond het centrum. Ook wenst men veilige routes voor fietsers en voetgangers. Het vraagt om een nieuwe balans tussen auto, openbare ruimte, parkeren en routes voor langzaam verkeer.
T
T
Al met al ligt er een opgave om het centrum van Stadskanaal te voorzien van meer samenhang, meer groen en meer verblijfskwaliteit zonder dat dit ten koste gaat van bestaande waarden, waaronder ook de autobereikbaarheid en de zekerheid van een parkeerplek. Dit vraagt om een integrale aanpak waarin historische structuren, landschappelijke elementen, groenstructuren in samenhang worden meegenomen. Zo kan het centrum zich ontwikkelen tot een plek die niet alleen functioneel is, maar ook herbergzaam, aangenaam en herkenbaar voor bewoners en bezoekers.
Een belangrijke andere opgave ligt bij de Europalaan, de centrale winkelstraat. In potentie een mooie plek, maar momenteel kampend met veel leegstand. De mix van voor- en achterkanten, beperkte samenhang in de openbare ruimte en gebrekkige oriëntatie als
58
In de centrumstrip zijn centrale plekken als het Raadhuisplein, het Europaplein en gebouwen als het theater en het gemeentehuis op zichzelf komen te staan. Ze hebben hun functie in en relatie met de openbare ruimte verloren. Daardoor zijn ze – begrijpelijk – onderwerp van discussie geworden. Zo denkt Stadskanaal na over de toekomst van Theater Geert Teis en het gemeentehuis, waarbij nieuwbouw en clustering tot een huis voor bestuur en cultuur tot de mogelijkheden behoort.
C
C 1968, Europalaan
gevolg van een trits aan infrastructurele ingrepen versterken het probleem. Een ander uitdaging blijft de relatie tussen het centrum en het kanaal. Pogingen om deze relatie te versterken hebben nog niet geleid tot structurele verbeteringen.
C
C
1964, Beneluxlaan
59
Tot 1940: Het lint met winkels, wonen en maatschappelijke functies gemengd
Tot 1940
1963-1980
1985-1995
1940-1950
1980-1984
Vanaf 1995
1940-1950: Individuele uitbreidingen van bestaande achter het lint, zoals gemeentekantoren achter het gemeentehuis en scholen achter kerken 1955-1963: Het lint gaat de hoek om, langs de nieuwe verbindingswegen met Ter Maars 1963-1980: Het lint klapt de hoek om, met de Navolaan als nieuwe voorkant. De ontwikkeling van het winkelcentrum komt moeizaam op gang.
O
O
N
N
1985-1995: Er wordt gesleuteld aan het bestaande centrum, met als belangrijkste doel om de verschillende winkelgebieden rond het Menistenplein, de Europalaan en de Beneluxlaan beter te verbinden. De Europalaan wordt autovrij en de Europalaan en Beneluxlaan worden verbonden via passages en aan de Oude Markt.
C
C
E
E
Vanaf 1995: De ontwikkeling van het centrum van Stadskanaal gaat de lucht én het groen in. Hoogteaccenten moeten de entrees van het centrum markeren en in de groene zone worden parkeerplaatsen en voorzieningen gerealiseerd.
C
C
1980-1984: De ontwikkeling van het winkelcentrum ten noorden van de Europalaan barst los met de ontwikkeling van woonwinkelcomplexen rondom het nieuwe Menistenplein. De realisatie van het nieuwe gemeentehuis in de groene zone maakt de Oude Markt vrij voor ontwikkeling.