Bijlage 1 Erfgoednota Stadskanaal Deel 1 Het Verhaal van Stadskanaal - Raadsvoorstel Erfgoednota
Tekst van het document
In 1955 was Het Anker uitgegroeid tot een bedrijf met ongeveer 400 werknemers. 30 Luchtfoto van koekjesfabriek Branbergen aan de Sluisstraat te Musselkanaal ten tijde van het 60-jarig bestaan, 1940. [Museum van de Streek] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 42
SteenhuisMeurs 43 Vorige pagina: Het dok en het stationsemplacement in Stadskanaal, 1915. [GA] Stationsstraat in Stadskanaal, ca. 1920. Woningbouw Station Stadskanaal lag destijds in de gemeente Wildervank. Stadskanaal-Oost hoorde bij de gemeente Onstwedde. Beiden gemeenten wilden forenzen en gegoede burgers aantrekken door villawijken te bouwen. Voor de omgeving van het hoofdstation maakte de Rotterdamse stedenbouwkundige Pieter Verhagen in 1920 een uitbreidingsplan met plantsoenen en een sportterrein in de as van het station. Door de gemeentearchitect is dit plan jarenlang min of meer aangehouden. Bij station Stadskanaal-Oost was door het verleggen van de provinciegrens ruimte tussen het kanaal en de Koningsraai ontstaan. Ook hiervoor maakte Verhagen een stedenbouwkundig plan. Het omvatte een villawijk, Parkwijk, en het rijksmonumentale Julianapark, waar Jan Vroom uit Glimmen een landschapsplan voor zou maken. In het park is tegenwoordig een bomenroute en kan een cultuurhistorische wandeling worden gemaakt. Behalve villa’s en duurdere rijhuizen kwam in Parkwijk ook de HBS (opgericht in 1919), die inmiddels in het Ubbo Emmius College is opgegaan. Een bejaardenhofje, ontworpen door gemeentearchitect J. Meinen (1938), heeft de status van rijksmonument. De huizenbouw liep tot na de oorlog door.
Plannen om ook in Musselkanaal een deftige woonwijk te bouwen liepen op niets uit. Het idee was om een park met waterpartij in de ruimte tussen het kanaal en de Horsten aan te leggen, maar dit werd nooit gerealiseerd. Centrumvorming In de stedenbouwkundige realiteit van een lintdorp aan een recht kanaal is centrumvorming een opgave. Wildervank probeerde het na 1910 bij station Stadskanaal. Maar het centrum van Stadskanaal zou uiteindelijk 1600 meter naar het zuiden ontstaan, op de plek waar het negentiende-eeuwse ensemble van gemeentehuis, hotel/cultuurzaal Dopper en het vroeg twintigste-eeuwse Parkwijk op elkaar aansloten. Na de Tweede Wereldoorlog zou daar, verbonden via de Europalaan, een enorme centrumontwikkeling bijkomen. Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 44 Arbeidersbuurtje aan de Kortstraat te Musselkanaal, tekening van S.J.A. Bouma, ca. 1920-1930. [GA] SteenhuisMeurs 45 Uitbreidingsplan Stadskanaal, 1924. [Archief gemeente Stadskanaal] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 46 Het sorteren van aardappels in Mussel, 1935. [Museum van de Streek] Crisisjaren Schommelende prijzen op de wereldmarkt waren niet alleen in de landbouw een probleem, ook de industrie had daar mee te maken. Met de wereldwijde crisis in de jaren dertig was het bestaan van de industrie- en landarbeiders onzeker. De werkloosheid steeg enorm. De verveningen liepen terug.
De scheepsbouw had behoefte aan grotere schepen die niet door de kanalen pasten en de landbouw had minder werkkrachten nodig door de toenemende mechanisatie. De arbeid in de landbouwindustrie was in hoge mate seizoensarbeid, waarna lange periodes van werkloosheid volgden. Kinderen moesten in het seizoen zes weken aardappels rooien: ‘Wie kreeg’n aaltied eerappelkrabvkansie, zes week’n, ja. Deh gin’n de kinder mit an eerappelkraabb’m. Kin kinder wel best ja. Ses pann’n, dus twei rieg’n van seuv’mtig meter per dag, as se goud kraabb’m kond’n.’ 31 De aardappelrooimachine zou dit werk overbodig maken. De zes vrije weken voor kinderen bleven bestaan, we kennen dit tegenwoordig nog steeds als de zomervakantie. Al voor de oorlog was duidelijk dat er in de veenkoloniën een structureel werkgelegenheidsvraagstuk lag. Hofstee zag het als ‘een Nederlands belang’ om de streek verder te industrialiseren. Hier lag volgens hem ‘het eenige werkelijke industriegebied in de drie Noordelijke provinciën, het eenige grootere gebied, waarvan men door ervaring zeker weet, dat industrie kan slagen en het zou uit nationaal oogpunt onverantwoord zijn, dat de kansen, die hier geboden werden, ongebruikt bleven.’ 32 Het aantal arbeidskrachten was haast onbeperkt en de haven van Delfzijl was dichtbij.
SteenhuisMeurs 47 De esdorpen Anders dan gedacht had de verdeling van de markegronden geen grote vooruitgang voor de landbouw opgeleverd. Integendeel, er was onrust ontstaan. Door het toegenomen privébezit steeg de belastingdruk, hoewel het met de slechte kwaliteit van de grond beperkt bleef. Boeren waren binnen het nieuwe kapitalistische systeem elkaars concurrenten geworden. En dit nieuwe systeem werd in de tweede helft van de negentiende eeuw geteisterd door verschillende crises. Met name de agrarische depressies tussen 1870 en 1900 waren zwaar, wat het bestaan van boer en landarbeider onzeker maakte. Op nieuwe manieren zochten de boeren van Onstwedde naar samenwerking. Zo richtten zij een coöperatie op, die in 1908 een aardappelmeelfabriek in Alteveer langs het kanaal bouwde. Uiteindelijk zou de coöperatie overgaan in Avebe en werd de fabriek in 1985 gesloopt. Er kwam een grote cilinderloods voor de opslag van aardappelen voor in de plaats. 33 De vloeivelden van Avebe zijn recreatie- en natuurgebieden geworden, waar veel bijzondere vogels zijn te zien. Coöperatieve aardappelzetmeelfabriek aan de Beumeesweg te Alteveer, 1912. [Museum van de Streek] Boerderijtypen De boerderijen in de gemeente Stadskanaal zijn van verschillende types, zoals het Westerwoldse, het veenkoloniale en het Oldambttype. Ook zijn er bijzondere exemplaren te vinden, zoals villaboerderijen.
Ter Marse is hier een voorbeeld van. De karakteristieke boerderijen in de esdorpen zijn van het Westerwoldse type, een variant van het hallehuistype. Dit type is rond 1850 ontstaan. Ze hebben een korte voorgevel en schuren hebben een brede middenbeuk met aan weerszijden een zijbeuk. Kenmerkend is de grote werkvloer, die zich aan een zijde van de middenbeuk over de hele lengte van de boerderij doorloopt. Zowel in de voor- als in de achtergevel zijn brede inrijdeuren. Oldamster boerderijen zijn in het Duitse Ost-Friesland ontstaan en komen in de grensstreek, met name in het Oldambt, veel voor. Het woonhuis en de schuur zijn onder dezelfde kap gebracht en hebben een doorlopende noklijn. De boerderij zijn vaan imposant: groot en hoog. Boven het woonhuis is een zaadzolder, met de kenmerkende kleine ramen vlak boven het vloerniveau. Bij Villaboerderijen staat het woonhuis los van de schuur. Daardoor kan het als een vrijstaande villa of groot huis worden ontworpen – waarbij vooral in de rijkere periodes de woningen tot architectonische pronkstukken konden uitgroeien. | Kunstmestfabriek Harlings, 1925. [GA] | | Kaart op kadastrale basis met ingetekend het Mussel-Aa Kanaal door de gemeente Onstwedde (Kanalisatie Westerwolde), 1894.
[GA] Kunstmest en kanalisatie | van kunstmest naar de esdorpen ging aanvankelijk | gezamenlijk kunstmest en moderne landbouwmachines Al in de jaren 1880 werd gesproken over de aanleg | met paard en wagen over slecht begaanbare wegen. | in te kopen. Enkele jaren later, in 1929, volgde van een kanalenstelsel in Westerwolde, dat zowel de | Naarmate het kanalenstelsel verder uitbreidde kon de | de oprichting van de Boerenleenbank om nieuwe waterhuishouding als de ontsluiting moest verbeteren. | kunstmest ook over het water worden aangevoerd. De | ontwikkelingen te financieren.35 Inmiddels was gestart De Kanalisatiewet werd in 1901 aangenomen, waarop | kunstmestfabriek Bekkering & Zoon in Musselkanaal | met het in cultuur brengen van de resterende ‘woeste in 1907 het werk begon. In 1920 werd Ter Apel bereikt. | was aan het kanaal gelegen. Met de opening van | gronden’ rondom Onstwedde. De crisis was in zekere De aanleg van kanalen had een grote impact op | het Mussel-Aa-kanaal in 1916 werd Onstwedde | zin een prettige bijkomstigheid. In het kader van de het landschap. Langs de kanalen verrezen sluis- en | aangesloten. Via een uitloper van het Pagediep kreeg | werkverschaffing werden namelijk vanaf 1924 honderden brugwachterswoningen.
Ze zijn niet meer in gebruik, | Onstwedde een eigen haven, die was ingericht voor | werklozen, voornamelijk uit de stad Groningen, naar maar zijn nog wel te herkennen. Hetzelfde geldt voor | de aanvoer van kunstmest. Naast de waterwegen | Westerwolde gestuurd om te helpen bij de laatste de verdwenen sluizen en losplaatsen. Ten tijde van de | werd ook het wegennet verbeterd. Er kwamen nieuwe, | grote ontginningen. Zij werden in barakkenkampen kanalenaanleg, rond 1910, werd de kunstmest op de | verharde wegen naar Alteveer/Nieuwe Pekela (1902), | bij Jipsinghuizen ondergebracht, net over de markt gebracht. | Musselkanaal (1920) en Vlagtwedde (1920).34 | gemeentegrens. Voor deze arbeiders strekte zich nog een eindeloze heide en veen uit, waar “aan alle kanten De Westerwoldse zandgronden waren met kunstmest | Ontginningen bij Onstwedde | de horizon lag.”36 geschikt te maken voor de landbouw. De aanvoer | De boeren richtten aankoopverenigingen op om SteenhuisMeurs 49 De uitbreiding van het kerkhof bij de Nicolaaskerk in Onstwedde in 1936, gezien vanaf de Juffertoren [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 50 Sterenborg In het buurtschap Sterenborg boerde de gelijknamige familie al generaties lang.
Jan Geerts Sterenborg (1803-1887), zo vertelde Freeke Sterenborg-T erpstra (1942), ‘maakte het opheffen van de marken mee en kreeg zijn landbouwgrond na herverdeling bij de boerderij. Jan Geerts kreeg, samen met zijn eerste en zijn 40 jaar jongere tweede vrouw, 14 kinderen; de laatste dochter werd geboren toen Jan Geerts 79 jaar oud was.’ Slechts één zoon, Geert Jans (1865- 1941), bereikte de volwassen leeftijd. Geert Jans trouwde met Zwaantje Volders uit Veendam. Zij was een ondernemend type, ‘de boer van de twee’, en wilde de boerderij moderniseren. Zwaantje liet twee percelen bemesten met kunstmest en dat gaf goede resultaten. Zo nam zoon Nanne een bloeiend bedrijf over, maar vrijwel direct braken de crisisjaren dertig aan. Dankzij de paardenfokkerij wist hij het hoofd boven water te houden. Ook in Sterenborg werden werkverschaffers ingezet om de laatste stukken ontgonnen grond rondom Sterenborg te ontginnen. 39 Familie Sterenborg voor de boerderij, 1908. [GA] SteenhuisMeurs 51 Dorpsuitbreiding Eind jaren dertig waren de ‘woeste gronden’ ontgonnen. Een foto uit 1934, genomen vanaf de Juffertoren in Onstwedde, toont dit nieuwe landschap. De uitbreiding van de bebouwing zette door langs de uitvalswegen. Met name in de jaren dertig werd er veel gebouwd. Langs de nieuwe Havenstraat en de Luringstraat verrezen burgerwoningen.
Aan de Luringstraat staan nog steeds twee dubbele arbeiderswoningen uit 1919. Ze werden als woningwetwoningen voor medewerkers van de gemeente gebouwd. De woningen dragen een beladen oorlogsgeschiedenis met zich mee. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bood de familie Siebring onderdak aan twee onderduikers. In de naastgelegen woning woonde het Joodse gezin Menkel. Zij werden in november 1942 opgepakt en via Kamp Westerbork gedeporteerd. Alleen Marga Menkel keerde na de oorlog terug. Later werd de woning bewoond door een gezin dat was aangesloten bij de NSB. Soortgelijke woningen werden ook gebouwd in Stadskanaal en Musselkanaal, maar deze hebben door de jaren heen plaatsgemaakt voor nieuwe bebouwing. Iets buiten het dorp aan de Kampweg, de oude weg van Onstwedde naar Mussel, werd in 1939 Villa de Kamp gebouwd. 37 Aan de Luringstraat opende in 1921 een Christelijke ULO. 38 Op het plan in hoofdzaak voor uitbreiding uit 1938 is te zien dat de gemeente Onstwedde verdere uitbreidingswijken voorzag in Onstwedde, bij Parkwijk in Stadskanaal en in Musselkanaal. Plan in hoofdzaak voor uitbreiding van de gemeente Onstwedde, 1938. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 52 Direct na de oorlog kampte Stadskanaal met twee urgente problemen: woningnood en werkeloosheid. De overheid wilde beide problemen oplossen door middel van respectievelijk woningbouw en industriële ontwikkeling.
Woningbouw De woningbouw werd in de naoorlogse jaren vanuit Den Haag gecoördineerd, omdat vanwege de kapitaal- en materiaalschaarste keuzes moesten worden gemaakt. Iedere gemeente in het land kreeg elk jaar een ‘contingenten woningen’ toegewezen, waarmee duidelijk werd hoeveel en welk type woningen mocht worden gebouwd. De gemeentes waren zelf verantwoordelijk voor het opstellen van stedenbouwkundige plannen om de woningen ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. De gemeente Onstwedde liet vanaf eind jaren veertig uitbreidingsplannen opstellen voor Alteveer, Dideldom, Kopstukken, Mussel, Musselkanaal en Onstwedde. Het Groningse architectenbureau Oom & Kuipers verzorgde de ontwerpen. De opzet was telkens om woningen voor de middenstand aan de dorpsranden en langs bestaande toegangswegen te situeren. In de straten kwam dan goedkopere bebouwing. In Alteveer en Mussel werden achter de lintbebouwing nieuwe woonbuurten ontworpen. Aan de nieuwe Molenstraat in Mussel kwam bij een cluster middenstandswoningen een Groene Kruis-kantoor om de bewoners van medische hulp te voorzien. 40 Een nieuw industrieterrein bij de Vleddermond moest nieuwe industrieën en werkgelegenheid brengen. Dideldom als woonwijk Dideldom had een grote woonwijk moeten worden.
Dit gebied ligt tussen de twee afdraaien van het Stadskanaal, in de overgangszone van Stadskanaal naar Musselkanaal, omgeven door drie waterwegen (Buinermond, Boerendiep, Stadskanaal) en de spoorlijn. Er was een scheepswerf, een glasfabriek, de begraafplaats van de Oosterkadekerk (1862), de gemeentelijke begraafplaats, de gasfabriek (1908) en de watertoren (1940). Omdat de provinciegrens de groei van Stadskanaal in zuidwestelijke richting belemmerde en aan de noordzijde geen ruimte beschikbaar was, lag Dideldom als woningbouwlocatie voor de hand. Alleen de excentrische ligging was een nadeel. De gemeente Onstwedde had de grond tussen de Buinermond en de beide afdraaien met het oog op de woningbouw gekocht. Het ontwerp van Ooms en Kuipers ging uit van een brede singel, die zou ontstaan door een wijk te vergraven, met daarlangs winkels en openbare gebouwen. De wijk was verder in zes buurten verdeeld. De begraafplaatsen waren in het plan opgenomen. Twee scholen kregen in de groenstructuur een plek. De middenstandwoningen waren aan de randen bedacht, de goedkopere bebouwing in de straten. Ook voor Ceresdorp was een bescheiden uitbreiding getekend. Het uitbreidingsplan werd in 1952 door Gedeputeerde Staten van Groningen goedgekeurd. Wanneer het Rijk contigenten aan de gemeente toe zou wijzen, kon met de realisatie van de wijk worden gestart.
1000-woningenplan Burgemeester Huib Ottevanger van Ulrum lanceerde een plan om snel 1000 woningen in de provincie Groningen te realiseren: goedkope, uniforme doorzonwoningen, die door twee aannemers zouden worden gebouwd. Architectenbureau Kuiler en Drewes uit Groningen maakte het ontwerp. De woningen kregen overal dezelfde ramen, deuren en trappen om kosten te besparen. Ze hadden een luxe die voor veel arbeidersgezinnen ongekend was, met een badkamer, een geiser in de keuken en warm water in de douche. De achtertuinen waren voorzien van een schuurtje en er was ruimte voor een moestuin. De eerste woning werd in 1950 gebouwd, er zouden er 1101 volgen, verspreid over 31 Groningse gemeenten. Ook de gemeente Onstwedde deed mee, Ottevanger was zelf in Mussel geboren en had als onderwijzer in Tange- Alteveer gewerkt. Hoewel de meeste woningen van het 1000-woningenplan allang zijn gesloopt, zijn de blokken aan de Hanne Bruininghstraat in Musselkanaal bewaard gebleven. Kenmerkend zijn de drie betonblokjes boven de voordeur, die symbool staan voor de drie nullen van het getal duizend, en op de zijwanden van enkele rijtjeswoningen een werk van keramist Anno Smith (1915-1990). 41 6. Philips, 1955-1970 SteenhuisMeurs 53 De Fr . Nanningstraat in Musselkanaal met een aantal van de 1000-woningen.
[SteenhuisMeurs Huizen van het 1000-woningenplan in Stadskanaal, met een gevelornament van keramist Anno Smith. Op het ornament zijn de wapens van de deelnemende gemeentes afgebeeld, midden boven het wapen van Onstwedde als grootste. [SteenhuisMeurs]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 54 Zes uitbreidingsplannen uit 1952 van stedenbouwkundig bureau Oom & Kuipers voor Onstwedde, Kopstukken, Alteveer, Musselkanaal, Mussel en Stadskanaal (Dideldom-terrein). [GA]
SteenhuisMeurs 55 Zwartsenberg (midden), burgemeester Knottnerus (rechts) en minister Jelle Zijlstra (links) openen de Tentoonstelling Kanaalstreek in 1955. Industrieschap Kanaalstreek Op het gebied van werkgelegenheid sloegen de gemeenten Borger, Gasselte, Odoorn, Onstwedde, Vlagtwedde en Wildervank de handen ineen. In samenwerking met de N.E.T.O. (Noordelijk Economische Technische Organisatie) werd in 1951 het Industrieschap Kanaalstreek opgericht, een lobbyclub om bedrijven aan te trekken en de streek verder te ontwikkelen. Het industrieschap stond onder leiding van A. I. Diepenhorst, een hoogleraar bedrijfshuishoudkunde uit Rotterdam. Burgemeester S.R. Knottnerus van Onstwedde was lid van het bestuur, Grietinus Zwartsenberg lid van de Adviesraad. Op de jaarlijkse ‘grote Kanaalstreekvergadering’ bleek hoe groot het probleem was: er waren structureel 4.000 werklozen in de Kanaalstreek. Dat betekende een werkloosheid van 11,6%, tegenover een landelijk gemiddelde van 1,9%. 42 Een bijbehorend probleem was dat de centrale overheid geen inzicht had in de specifieke omstandigheden in het gebied. Het Industrieschap richtte zich niet alleen op banen en industrie, maar ook op infrastructuur, onderwijs, bibliotheken en culturele voorzieningen. Artikel 12 Met de gemeente Onstwedde ging het, vanwege de toestand in Stadskanaal, niet goed.
De gemeente werd in 1953 een artikel 12 gemeente. Dat betekende dat de financiële problemen zo groot waren, dat de gemeente onder toezicht van het Rijk werd geplaatst. Dit zou tot 1960 zo blijven. Hoewel de problemen met werk en woningen groot waren, had het gebied wel potentie. Een N.E.T.O. rapport uit 1949 schreef over de Knoalsters: ‘Deze bevolking onderscheidt zich door een grotere ondernemingsgeest, meer initiatief, het niet gebonden zijn aan tradities en een veel beweeglijkere aard dan de oude bevolking van Westerwolde.’ 43 Scheen schreef daarentegen in 1964 over de esdorpen: ‘Met name de agrarische bevolking van Onstwedde heeft moeite met het aanvaarden van de nieuwe ontwikkelingen.’ 44 Kanaalstreek 1955 In 1955 vond in het Julianapark de Veenkoloniale tentoonstelling ‘Kanaalstreek 1955’ plaats, waarvan uit binnen- en buitenland belangstelling voor was. Minister J. Zijlstra van Economische Zaken was er ook. Een speerpunt in zijn beleid was het stimuleren van regionale economische ontwikkeling. Het grote nieuws op de tentoonstelling was dat Philips een fabriek in Stadskanaal wilde vestigen. Ook andere bedrijven hadden belangstelling om naar de Kanaalstreek te komen, zoals Sola uit Zeist (Stadskanaal), Meinen’s confectie uit Groningen (Ter Apel) en Plasticlining (Musselkanaal).
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 56 De start van Philips Op 14 november 1955 startte Philips Telecommunicatie in Stadskanaal, aanvankelijk in de gebouwen van de gemeentewerf en de brandweer aan de Oude Markt, vlak bij het gemeentehuis en de Stationslaan in Parkwijk. Het was het begin van vijfentwintig gouden jaren, waarin Stadskanaal welvarend werd en uitbreidde met nieuwe woonwijken en (culturele) voorzieningen. Philips bracht veel voor Stadskanaal, maar kon het zich veroorloven om eisen te stellen. Zo dwong Philips af dat bedrijven die ook technisch personeel nodig hadden zich niet in de gemeente mochten vestigen. Hilda Hendriks, directiesecretaresse en eerste medewerker van Philips in 1955: ‘In Stadskanaal werd alles ontwikkeld; het was een laboratorium. Hier werd alles opgebouwd tot alle foutjes eruit waren. Daarna ging de productie ergens anders heen. Als het goed was, ging de productie weg.’ 45 Philips op Dideldom Vanuit de tijdelijke behuizing aan de Oude Markt kreeg Philips al snel Dideldom als mogelijke vestigingsplaats op het oog. De grond was al in handen van de gemeente, die Philips maar al te graag faciliteerde. Het woningbouwplan uit 1952 werd terzijde gelegd. Het archief van de Rotterdamse architect Hugh Maaskant, bekend van de Euromast, bevat rollen vol schetsen voor de Philipsfabriek in Stadskanaal.
Maaskant maakte in 1956 zes varianten, die allemaal uitgingen van een fabrieksgebouw omgeven door wooncomplexen. Na het besluit in 1959 om ook een beeldbuizenfabriek te bouwen, werd heel Dideldom een fabrieksterrein. De maisonnettes die twee jaar eerder aan de Brugstraat waren gebouwd, bleven destijds bestaan maar zijn lang geleden alweer afgebroken. Het terrein werd bebouwd Philips begon in 1955 in de voormalige gemeentewerf en brandweerkazerne aan de Oude Markt. In de cirkel het raadhuis uit 1882. [Aerophoto Eelde] met enorme fabriekshallen voor Philips, die allemaal met een letter werden aangeduid, zoals gebouw A (halfgeleiders), gebouw L (magazijnen), gebouw M (ballonfabriek), gebouw N (buizenfabriek) en gebouw S (diodenfabriek). SteenhuisMeurs 57 Plan Maaskant 1956, ingebed in de woonwijk. [HNI] Ontwerp van F. Klein en H.A. Maaskant voor de Philips-fabriek, 1957. [BOUW]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 58 Philips en het culturele leven Philips’ macht en invloed op de lokale cultuur was enorm. Het Philips Harmonie Orkest uit Eindhoven kwam spelen bij de opening. Philipsdirecteur ir. Cees Dorsman was streng maar rechtvaardig. Hij zorgde dat de Lagere Technische School kon uitbreiden, dat er Philipswoningen werden gebouwd (de Philipswoningstichting Hendrik van Lotharingen beheerde er 1500), dat medewerkers lid konden worden van een van de vele hobbyclubs van het bedrijf en de materialen daarvoor goedkoop konden aanschaffen. Er was een speciale Philipstrein op het verder voor personenvervoer gesloten spoor, en zelfs een vliegveld. Al deze ingrepen maakte burgemeester Knottnerus met zijn Gemeenteraad en staf mogelijk en werden vaak uit publieke middelen betaald. De vliegstrook werd door de gemeente bij Vledderveen aangelegd, en vervolgens aan Philips overgedragen. Toen de strook in 1977 niet lonend bleek verkocht Philips hem weer terug aan de gemeente. 46 Woningbouw Met de komst van Philips kwam de woningbouw in een stroomversnelling. De woonbuurt Ceresdorp in Musselkanaal werd in de jaren vijftig speciaal gebouwd voor werknemers van de beeldbuizenfabriek van Philips en de glasfabriek in Nieuw-Buinen. Het waren simpele huizen, waarvan een aantal in de jaren zeventig alweer afgebroken en vervangen werd. Na de afronding Ceresdorp in 1957.
[GA] van Parkwijk werd de stap naar de andere kant van het Stadskanaal gemaakt, waar uitbreidingsplan Ter Maars in fases ontstond. Moderne stedenbouwkundige inzichten vertaalden zich in brede straten, een afwisseling van hoog- en laagbouw en een dooradering van de wijk met plantsoenen en groenstroken. SteenhuisMeurs 59 Kunst Intussen was er in het bouwprogramma volop aandacht voor toegepaste kunst. In het Julianapark staat Roodkapje en de wolf van K. de Kruijff (1959). Op de gevel van de L TS in Musselkanaal kwam een acht meter lang kunstwerk van Gerard van Remmen, dat de techniek symboliseert. Na de sloop van de school is dit werk bewaard gebleven en in 2010 in vier stukken teruggeplaatst in het parkje op de plek van de voormalige LTS. De gevel van sporthal De Spont is verbijzonderd met een lijnenspel van Siep van den Berg (1964). Op het Philipsterrein staat, gered en wel, het gevelkunstwerk Mercurius (1960) van Johan Dijkstra, terwijl het werk Spelende Kinderen van Alfred van Werven uit 1963 de Catamaranschool siert. Aan de werken is te zien met hoeveel zorg en aandacht er aan de nieuwe tijdlaag werd gebouwd. Muurschildering Mercurius, Johan Dijkstra, 1960. Boven kunstwerk Lijnenspel van SIep van der Berg, 1964. Roodkapje en de wolf van K. de Kruijff, 1959.
[RCE] V olgende pagina: Luchtfoto van Stadskanaal, met rechts onderin Diddeldom, en in de verte het centrum en de wijken Ter Maars in aanbouw. 1969. [Aerophoto Eelde]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 60
SteenhuisMeurs 61 Centrumplan Aan een driehoekige stedelijke ruimte tegenover Parkwijk werd een nieuw centrum van Stadskanaal gerealiseerd. De ruggengraat was de Europalaan, de licht geknikte verlengde Stationslaan die het nieuwe centrum met station Parkwijk verbond. Nu zat het vooroorlogse Stadskanaal met zijn HBS en luxewijk vast aan het naoorlogse Stadskanaal en was er een echt centrumgebied ontstaan, samengesteld uit verschillende tijdlagen. De synagoge uit 1860 en het gemeentehuis uit 1882 moesten worden afgebroken voor de aanleg van de Europalaan, en dat was niet de enige slooplocatie. De weg langs het Stadskanaal werd verbreed en de prachtige bomenrij gekapt. Het boerendiep werd, op een paar stukken na, gedempt om er een parallelweg op aan te leggen. De provinciale weg N374 tussen Hoogeveen en Stadskanaal kwam van 1959 tot 1973 in uitvoering en sneed door de gedempte Buinermond. De aanleg van de weg was een vestigingsvoorwaarde van Philips, maar door de ingreep kwam het Philipsterrein ruimtelijk geïsoleerd te liggen. Het typeert de snelgroeiende gemeente, waarin de besluiten snel werden genomen, zonder stil te staan bij de mogelijke gevolgen en zonder aandacht voor de belangen of gevoelens van de bewoners. Uitbreidingsplan kern Stadskanaal, ir . Oom en Kuipers, 1959.
[GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 62 Burgemeester Knottnerus verwoordde zijn ambities voor Stadskanaal in 1961 tijdens een vergadering over de nieuwe centrumvisie: ‘Vestiging van winkels aan de Europalaan, hoofdwinkelstraat in het toekomstige winkelcentrum, is aantrekkelijk omdat Stadskanaal spoedig tot een plaats van 30.000 inwoners zal uitgroeien, maar ook omdat Stadskanaal reeds van ouds koopcentrum voor een wijde omgeving is’. Met dit groeiscenario in het achterhoofd ontwierpen Oom & Kuipers begin jaren zestig een grootschalig centrumplan. Stadskanaal schreef grote concerns aan zoals de Bijenkorf, V&D en Galeries Modernes, maar kreeg weinig respons. Aan het einde van de jaren zeventig waren de groene zones aangeplant. Op plekken waar bruisende winkelstraten waren gedacht, bleven de percelen leeg. Philips had Stadskanaal een economische impuls gegeven, maar voor een succesvol centrum was meer nodig. Het was lastig om het dorp te laten uitgroeien tot een streekcentrum dat kon concurreren met de grote kernen van Groningen en Drenthe. Als onderscheidende factor voor Stadskanaal werd ingezet op de bereikbaarheid per auto en dus de aanleg van parkeerplaatsen. De ontwikkeling van het centrum ging schoksgewijs. De bouw van grote winkelruimtes, wandelpassages en woningen op de verdiepingen werd aangevuld met investeringen in de openbare ruimte.
In het centrum werd een deel van de Europalaan omgebouwd tot voetgangersgebied. Het verkeer werd later over de Navolaan en via een lus achter het Theater Geert Teis om geleid. De geparkeerde auto bleef welkom. De parkzone tussen Ter Maars en de winkels werd voor een groot deel opgeofferd ten behoeve van parkeerplaatsen. V anaf 1990 werd ingezet op een meer stedelijk karakter voor het uitgestrekte centrum van Stadskanaal: compacter, met meer bebouwing en meer woningen. Hoogbouwprojecten, zoals Eurostate, City Hotel, Stadshart en het Raethuys, moesten de entrees van het centrum van Stadskanaal markeren. In de afgelopen tien jaar is er hoofdzakelijk geïnvesteerd in de openbare ruimte, met de herinrichting van de kanaaloever, de pleinen en de parkeerplaatsen. Geert Teis centrum aan de Europalaan, 1970. [Fotoboek Stadskanaal] De Europalaan in het verlengde van de Stationslaan, ca. 1970. [Fotoboek Stadskanaal] Het centrum van Stadskanaal Maatschappelijke voorzieningen | slotvoorstellingen van dit seizoen in Stadskanaal. | waren er al voortekenen van een naderende neergang In de bloeijaren zestig en zeventig verrees het ene | Directeur Tim Kuik met rolwagen vol cadeaus het toneel | zichtbaar. Zo had staatssecretaris J.A. Bakker van publieke gebouw na het andere in Stadskanaal en | op.
Een geweldig organisator daar in dat afgelegen | Economische Zaken al in 1964 besloten dat Stadskanaal Musselkanaal. In Stadskanaal opende Theater Geert | gebied’, schreef Wim Kan in 1971 vanuit hotel Braams in | niet langer een industriekern zou zijn. De Nieuwe Teis, als cultureel centrum met theater, naar een | Gieten in zijn dagboek.47 | Provinciale Groninger Courant schreef op 3 juli 1964 dat ontwerp van architect H.M. Koldewey uit Voorburg. | tijdens de kamerbehandeling was gezegd dat dit in de In 1960 kwam er een badhuis op de hoek van de | Autonomie | ‘gezakte kernen psychische spanningen’ oplevert. Badstraat en de Fr. Nanningstraat in Musselkanaal. | Begin jaren zestig vroeg de gemeente Onstwedde Het werd gevolgd door een gewestelijk arbeidsbureau, | aan de Staten om de provinciegrens te wijzigen, zodat | In de tijd van de vervening, toen de stad Groningen een gezondheidscentrum, een overdekt zwembad, een | Nieuw-Buinen ingelijfd kon worden. De provincie | hier investeerde, waren er nog geen subsidies. sporthal en een bejaardenhuis. Het gebied ten oosten | Drenthe tekende direct bezwaar aan.48 In Groningen | Een eeuw later haalde de stad Groningen nog altijd van de Kruisstraat werd parkachtig ingericht met de | werd in die periode aan een gemeentelijke herindeling | financieel gewin uit Stadskanaal, via de grond- en oude Mussel-Aa als centraal element.
En in 1970 werd | gewerkt. Waar in de negentiende eeuw pannen | opstaleigendommen. De wetten van het bedrijfsleven het nieuwe buitenzwembad De Horsten geopend, aan | bestonden om Onstwedde en Stadskanaal te splitsen | zijn anders dan die van de publieke sector. Philips het oude lint van de Horsten. Aan het driehoekige | in twee aparte gemeentes, was het plan nu om de | trok ook optimaal profijt van rijkssubsidies en hulp van centrumplein verrees een cultuurcentrum (1967), | gemeente Wildervank grotendeels in Veendam op te | de overheid om zich hier te vestigen. De diode- en vijver, winkels en het nieuwe gemeentehuis (1977). | laten gaan, maar het deel langs het Stadskanaal bij | later beeldbuizenfabriek van Philips hielp duizenden Het gemeentehuis werd ontworpen door voormalig | de Onstwedde te voegen. In 1968 stemde de Tweede | mensen in Stadskanaal aan het werk. Maar liefst 65% rijksbouwmeester Jo Vegter uit Sappemeer en pas | Kamer hier mee in. Door een amendement van het | van de beroepsbevolking was van Philips afhankelijk.50 dertien jaar na de sloop van het oude gemeentehuis in | kamerlid Schakel werd de naam Onstwedde veranderd | Het bedrijf bracht werk en welvaart. Maar zodra de gebruik genomen. | in Stadskanaal. Voor de inwoners van het eeuwenoude | productie elders goedkoper kon, vertrok Philips weer. esdorp zal dit een gevoelig punt zijn geweest.
Vanuit | Voor een kolonie als Stadskanaal, nog relatief jong en Burgemeester Knottnerus liet in 1970 een boekje | de anciënniteit ging het om een omkering van de orde. | afhankelijk van externe investeringen en prikkels, was uitgeven met glossy foto’s van een wederom nieuwe | Op 1 januari 1969 werden in Onstwedde de nieuwe | dit buitengewoon pijnlijk, terwijl het ook een patroon wereld, met feestelijk verlichte etalages waarlangs | plaatsnaamborden met de tekst ‘Onstwedde, gemeente | werd. De eerste massaontslagen vonden in 1971 plaats. brede bolides reden. Een schouwburg, bibliotheek, | Stadskanaal’ door onbekenden verwijderd en vervangen | Philips zou in een steeds verder afgeslankte vorm in muziekschool en fonotheek in het Theater Geert Teis. | door de oude borden ‘Onstwedde’.49 | Stadskanaal aanwezig blijven tot uiteindelijk in 2006 Het theater had een voor die tijd zeer progressieve | ook de productie van halfgeleiders naar China werd programmering onder leiding van directeur Tim Kuik. | Kentering | verplaatst. De inwoners van Stadskanaal hoefden het nieuwe | Bij het ontstaan van de nieuwe gemeente Stadskanaal in streekcentrum niet meer uit. ‘Laatste daverende | 1969 leken de bomen nog in de hemel te groeien. Toch Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 64 T echnische School Musselkanaal, 1965. [Museum van de Streek] Zwembad de Horsten.
[SteenhuisMeurs] SteenhuisMeurs 65 In de naoorlogse jaren ging de dynamiek en de industriële bloei van Stadskanaal grotendeels aan de esdorpen voorbij. Hier woonden 4500 mensen, die hoofdzakelijk in de landbouw werkten. Er vonden kleine verbeteringen en uitbreidingen plaats. Zo werd in 1957 een nieuwe weg van betonklinkers van Barlage naar Onstwedde aangelegd. In Onstwedde verrezen arbeiders- en middenklasse woningen aan weerszijden van de Dorpstraat (Jabbingelaan en Boslaan). Langs de Luringstraat, op de hoek met de Boslaan, werd een derde gereformeerde kerk gebouwd. In het overwegend katholieke Kopstukken werd in 1962 de nieuwe Onze- Lieve-Vrouw van Lourdeskerk door de bisschop van Groningen ingewijd. De kerk is door J.A.A. Dresmé ontworpen en heeft een groot, modern glas-in-lood raam. Ruilverkaveling Onstwedde Tijdens een campagnebezoek van de PvdA aan Stadskanaal in 1954 stelde de minister van Landbouw, de Groninger Sicco Mansholt, dat het zowel op het veen als op het zand slecht gesteld was met de landbouw. 51 Een ruilverkavelingsplan zou de landbouw in de streek weer gezond kunnen maken. In de jaren zestig werd een ruilverkaveling voor Onstwedde voorbereid. Het Landbouw-Economisch Instituut publiceerde in 1964 een rapport over het gebied.
52 Hierin stond dat een rationele bedrijfsvoering onmogelijk was geworden vanwege de versnippering van kleine percelen en de grote transportafstanden. Ruilverkaveling kon de situatie verbeteren door percelen samen te voegen en te klusteren, alsmede door de bouw van nieuwe boerderijen en wegen. Ook was een diepe ontwatering van de sloten voorzien, een operatie die overal op de zandgronden in Noordoostelijk Nederland werd uitgevoerd. 53 7. Ruilverkaveling 1955-1970 Achteresweg Onstwedde, M.A. Douma 1974. [GA] De uit Vlagtwedde afkomstige Roel van Dijk (73) werkte in de jaren zestig voor de cultuurtechnische dienst van het ministerie van Landbouw. Deze dienst ontwikkelde en coördineerde de uitvoering van ruilverkavelingsplannen in het hele land. Van Dijk was betrokken bij de ruilverkaveling van Onstwedde. Hij kan zich nog goed herinneren dat de bijeenkomsten waar de ruilverkavelingsplannen werden besproken in een commissie met een vertegenwoordiging van boeren en landbouworganisaties. De gemoederen konden soms hoog oplopen. ‘Soms was er onvrede over onze plannen. Soms was een boer blij met de nieuwe akker of akkers die hij kreeg, soms ook heel boos. Er zijn verscheidene rechtszaken gevoerd.’ 54 Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 66 Betonklinkers over de Barlageweg, 1957. [GA] Ruilverkaveling Onstwedderholte, 1956-1965.
[Special Collections, Universtiteit Wageningen] De Ruilverkavelingswet van 1954 had de spelregels veranderd. Voorheen moest elke boer instemmen met het verkavelen van ‘zijn’ land. Nu was dat niet meer vereist en was zelfs dwang mogelijk. Soms werd door middel van loten bepaald naar wie welk perceel ging. Nanne Sterenborg (1904-1985) verloor hierdoor bijna zijn ouderlijke boerderij toen hij bij de loting een perceel in Veenhuizen trok. ‘Mijn opa Nanne trok het lotje Veenhuizen. Maar onder de tafel, buiten medeweten van hun vrouwen, ruilden de twee betrokken broers hun erfdeel, zodat Nanne op de ouderlijke boerderij kon blijven.’ In 1962 voorzag hij zijn boerderij van een nieuw voorhuis. 55 SteenhuisMeurs 67 De groei van de werkgelegenheid bleek niet structureel, maar tijdelijk. Ondanks de verbetering van het woonklimaat en de vele nieuwe voorzieningen, ontbrak rond 1970 in Stadskanaal een solide economische basis voor de toekomst. Het probleem speelde overal in Nederland en daarbuiten: banen in de industrie stonden op de tocht vanwege vergaande mechanisatie, automatisering en de concurrentie van goedkope arbeid in verre buitenlanden. Stakingen en loonacties waren het gevolg. En ook in de landbouw liep de werkgelegenheid terug door de voortschrijdende mechanisatie. Herstructureringsnota, 1970 De N.E.T.O.
publiceerde samen met de Rijksuniversiteit Groningen in 1970 een rapport over de herstructurering van oostelijk Groningen. Het onderzoek was, in de geest van de tijd, opgezet met inspraak, ‘teach- ins’ en een radiodebat bij de VARA. De conclusies waren zorgwekkend. In het gebied dreigde massale werkloosheid door herstructurering van de industrie. Andere problemen waren de verslechtering van woonmilieus, een onhoudbare watervervuiling, de teloorgang van het landschap door onzorgvuldige herverkaveling en een afname van de woonkwaliteit door de bouw van grootschalige en schrale uitbreidingswijken. Perspectief op autonome economische groei was er niet. Oostelijk Groningen had geen welvarend achterland en lag excentrisch. De scholingsgraad was laag en hoger opgeleiden trokken weg. Na de opsomming van alle problemen kwam de nota met suggesties voor verbetering. Dat werd gezocht in een industrialisatieprogramma, betere verkeersverbindingen, onderwijs en verbetering van het leefmilieu. Het geld zou uit Den Haag moeten komen. Een visionaire schets voor Stadskanaal Bij de herstructureringsnota zat een voorstel voor een nieuwe ontsluiting van oostelijk Groningen met een oost-westelijke snelweg en een spoorlijn. Die lijn zou van Stadskanaal via Ter Apel naar Emmen moeten lopen, de industriekern die volgens de regering in tegenstelling tot Stadskanaal wel succesvol was.
Het plan was opgesteld door architect ir. Tjakko Hazewinkel en verkeerskundige ir. H.M. Goudappel. De spoorlijn zou aansluiten op bestaande sporen en een verbinding van Groningen naar Emmen opleveren, precies als het noordelijk deel van de Nedersaksenlijn die nu in studie is. De ingenieurs schreven in de toelichting dat frequent snelvervoer de (mentale) afstand tussen Emmen, Groningen, Winschoten, Veendam en Stadskanaal aanzienlijk zou verkorten. In al die plaatsen zou de werkgelegenheid door de snelle verbinding worden gestimuleerd. Met een regionale sneltram hoefden wonen en werken niet langer op dezelfde plek te zijn en kon de woonpotentie van oostelijk Groningen beter worden benut: ‘De voorgestelde spoorlijn wordt structurerend voor de bebouwing, de stopplaatsen worden de concentratiepunten voor de uitbreiding van het woonareaal en de voorzieningen.’ Tot het moment dat de sneltram operationeel zou zijn moesten busdiensten de dienstregeling verzorgen. De ontwerpers liepen al vooruit op het vertrek van Philips. Bij de halte Dideldom zou een grootstedelijke ruimte kunnen worden gesticht, met een sportcomplex en een cultureel centrum à la de Meerpaal in Dronten. Een tweede halte was bij de wijk Ter Maars bedacht, waar – hoe vooruitziend – de ‘biologisch zo interessante vloeivelden’ het zandmilieu van Onstwedde aan Stadskanaal zouden kunnen verbinden.
Zoals hiervoor aan de orde kwam, werd twintig jaar later het natuurgebied Veenhuizerstukken ingericht op de voormalige vloeivelden van aardappelmeelfabriek de Twee Provinciën, al kon dit gebied door de aanleg van de wijk Waterland niet worden doorgetrokken tot aan het Stadskanaal. De derde stopplaats zou een concentratiepunt kunnen zijn voor industrievestiging rond de Pekelderweg, de plek waar het in 1787 allemaal was begonnen voor Stadskanaal. Veel aandacht was er in het rapport voor de dorpen, zandpaden en oude panden. ‘Speciaal de dorpen gebouwd volgens een dubbelkanalensysteem vormden unieke ruimtelijke elementen’, aldus stedenbouwkundige Hazewinkel en verkeerskundige Goudappel. ‘Door deskundige aanplant van de kanalen en van het open land tussen de kanalen kan dit gebied landschappelijk aantrekkelijk gemaakt worden, versterkt door de tegenstelling met het kleinschalige landschap van de Hondsrug en het Westerwold.’ 8. Herinrichtingswet 1970-2000 Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 68 Bij de Kabinets- en Kamerbehandeling van de herstructureringsnota kreeg Stadskanaal echter geen extra middelen. 56 Het argument dat de gemeenten in oostelijk Groningen zelf geen geld hadden om ‘creatieve plannen’ te maken, en bovenal, dat de problemen te structureel waren om zonder hulp van buiten op te lossen, bleken aan dovemansoren gericht.
De regering kwam in 1972 met de Nota Noorden des Lands, opgesteld door de Rijksplanologische Dienst. Daarin werd de suggestie gedaan om met een Herinrichtingswet een integraal plan te maken waarmee de economische en sociale ontwikkeling van de Veenkoloniën en Oost- Groningen gestalte kon krijgen. Herinrichting, 1972-1979 De Herinrichtingswet richtte zich op een gebied van 130.000 hectare met 250.000 inwoners. De wet bestond uit een reeks maatregelen en ambities die de leefkwaliteit en de economische positie van de Veenkoloniën moesten verbeteren. Het ging om investeringen in de infrastructuur en de landbouwkundige structuur, om het 15 jaar lang scheppen van 200 banen per jaar, om de aanplant van 4.000 hectare bos en investeringen in natuur, landschap, recreatie, het sociaal-culturele klimaat en de waardevolle cultuurhistorische elementen. Het afvalwater moest afgevoerd en gereinigd, en een landschapsplan moest voorzien in een ‘compromis tussen landbouwbelangen en recreatievoorzieningen.’ 57 De herstructureringswet wilde een einde te maken aan de (koloniale) afhankelijkheid van de stad Groningen, door de stadsmeierrechten op te heffen en de wegen en kanalen die de stad nog in eigendom had over te laten dragen. Radicale vernieuwing De herinrichting was, zoals de plankaart laat zien, een gigantische operatie op alle fronten.
Op gedempte wijken en kanalen werden nieuwe wegen aangelegd. Op grote schaal werd bos aangeplant, onder meer in de vorm van een kaarsrecht bosstrook op de grens tussen de gemeenten Stadskanaal en Westerwolde. Veel verouderde bebouwing werd gesloopt. In Braamberg, één van de agrarische enclaves die ontstonden na de verdeling van de markegronden, werd de historische structuur van kronkelende zandwegen tussen de boerderijen vervangen door een nieuwe weg langs het Mussel-Aa Kanaal, waardoor de logica van boerderijen aan de zandweg verdween. Ze liggen nu excentrisch in het landschap. ‘Wat de bescherming van het veenkoloniale landschap in hoge mate bemoeilijkt, is de geringe ouderdom van de streek, die zodoende overgeleverd is aan de willekeur van de moderne ontwikkelingen’ schreef C.P.J. van der Ploeg in het tijdschrift Heemschut (1975). In 1971 werd de Stichting Streekhistorisch Centrum Stadskanaal opgericht, met als doel om de rijke geschiedenis van Westerwolde en de Kanaalstreek te bewaren, te onderzoeken en tentoon te stellen. Vanaf de oprichting tot eind 2025 was het gevestigd in Huize Ter Marse. Eind 2025 vond de verhuizing naar het gebouw van de bibliotheek, ’t Kofschip plaats en veranderde de naam naar Museum van de Streek. Het Streekhistorisch Centrum drong eind jaren zeventig bij de gemeente aan op het opstellen van een monumentenverordening.
Door gebrek aan mankracht bij zowel de stichting als de gemeente, kwam er van een voorgenomen inventarisatie van het erfgoed destijds nog niets terecht. SteenhuisMeurs 69 Herinrichting Oost-Groningen en de Gronings-Drentse Veenkoloniën. Vernieuwing van stads- en dorpskernen, ca. 1980. [GA] Herinrichting Oost-Groningen en de Gronings-Drentse Veenkoloniën. Landschappelijke ontwikkeling, ca. 1980. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 70 Beschermd dorpsgezicht Het gehucht Smeerling, bestaande uit acht boerderijen, gelegen ten oosten van het Mussel-Aa-Kanaal aan de Kampweg, werd in 1972 door de minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk aangewezen als een beschermd dorpsgezicht. De onderbouwing was dat het gehucht ontsnapt was aan de voorgaande decennia aan ontginningen en ruilverkavelingen en dat de situatie de afgelopen 150 jaar nauwelijks veranderd leek te zijn. Ruimtelijke kwaliteiten als de ‘schijnbare ordeloosheid’ van de boerderijen en de bolle esgronden werden hoog gewaardeerd. 58 Monumenten Inventarisatie Project (MIP) Tussen 1986 en 1995 vond een landelijke inventarisatie plaats van bouwkunst uit de periode 1850-1940. Dit Monumenten Inventarisatie Project (MIP) leverde per gemeente een lijst waardevol erfgoed op. In de gemeente Stadskanaal bedroeg het MIP-bestand uiteindelijk 552 objecten en complexen.
In Stadskanaal werd een gebied als waardevol aangemerkt, namelijk de Parkwijk met het Julianapark. Het MIP bracht veel nieuwe kennis en inzichten op over de jongere bouwkunst in Nederland en leidde tot een grote stroom publicaties. Het Monumenten Selectie Project (MSP, 1991-1998) leidde dat tot de aanwijzing van nieuwe rijksmonumenten en beschermde gezichten uit de MIP- inventarisaties. Uit het grote MIP-bestand werden binnen de MSP 55 objecten en complexen geselecteerd en aangedragen voor een aanwijzing tot rijksmonument. Kaart horende bij het aanwijzingsbesluit van Beschermd Dorpsgezicht Smeerling, 1972. [RCE] SteenhuisMeurs 71 Smeerling, 2025. [SteenhuisMeurs]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 72 Begin jaren zeventig was het voortbestaan van het dorp Mussel allerminst zeker. In vier jaar tijd waren er drie verschillen plannen om het dorp van de kaart te vegen. Het begon met het Plan-Kikkert voor een militair oefenterrein van 800 hectare (1969). Het werd ingetrokken na protesten en hoorzittingen. Vervolgens werd in het Structuurplan Oost-Groningen (1971) gesteld dat Mussel sterk vergrijsde en geen toekomst had als woon- of werkplaats. Ook tegen dit plan kwam verzet. De Vereniging voor Plaatselijk Belang, waar vrijwel iedere gezin lid van was, liet in 1972 een rapport opstellen om de levensvatbaarheid van de gemeenschap te onderbouwen. Het rapport werd aangeboden aan de Provinciale Planologische Dienst, waarop werd besloten dat Mussel mocht blijven. Toch kwam er in 1973 nog eenmaal een rapport met het plan om Mussel te saneren, opgesteld in opdracht van het Industrieschap. Nog voor er over de plannen was besloten, hield het Industrieschap zelf op te bestaan. Mussel was gered. B. Meems, stedenbouwkundige en bestuurslid van Plaatselijk Belang: ‘We streven echt niet naar veel inwoners of een concurrentie met andere plaatsen. Dat past niet.
Het is de taak van Mussel om het omliggende gebied te verzorgen en een goed woonklimaat te scheppen.’ Om jonge gezinnen in het dorp te krijgen, realiseerde de Stichting Woningbouw Stadskanaal acht woningwetwoningen en bouwden particulieren twintig huizen. Ook werden er twee nieuwe scholen en een nieuwe Gereformeerde kerk gebouwd en werd een gloednieuw fietspad naar Onstwedde aangelegd. 59 Mussel Leegstaande lagere school, 1978. [Museum van de Streek] Kruidenierswinkel aan de Musselweg, 1979. [GA] Enkele woningen aan de Musselweg, foto 1990. [Museum van de Streek]
SteenhuisMeurs 73 Werkloosheid Burgemeester Knottnerus werd in 1976 door A.A. Beckeringh van Rhijn opgevolgd. Hem wachtte in 1978 een Philipssanering van ruim 3000 naar 2100 medewerkers. Twee jaar later verdwenen nog eens duizend banen. De ontwikkeling ging alsmaar verder. Ruimtelijk probeerde Stadskanaal – met Herinrichtingsgeld - het tij te keren door het nieuwe fietspad op de ooit zo fraai met hoge bomen begroeide kanaaloevers te voorzien van gekleurde stalen poorten met bollampen, als een gang in een verlaten huis. Op het landschapsplan kwam vanuit de vakwereld flinke kritiek. ‘Een jong cultuurland met enorme opbrengsten wordt in minder dan een eeuw een probleemgebied’ schreef landschapsarchitect Hubert de Boer in 1980 in het tijdschrift Wonen TABK. Hij vergeleek de vervening met stadswijken zoals de Pijp in Amsterdam, ontstaan in dezelfde tijd en met dezelfde kapitalistische opzet, waar de ‘social engineering’ eveneens achterwege was gebleven. Het nieuwe landschapsplan bracht geen verbetering. ‘Er lijkt een nieuwe vorm van eenzijdigheid te ontstaan, die zich hoofdzakelijk kenmerkt door het op aardige wijze met bosjes omkleden van wegen, stroken slechte landbouwgrond en stedelijke uitbreidingen. Men ontwikkelt zodoende een lappendeken met overal wat, terwijl het landschap van het gebied juist wordt gekenmerkt door sprekende visueel-ruimtelijke contrasten.
(…) er wordt nauwelijks inhoud gegeven aan het beeld van het landschap: kanalen met zware boombeplanting, veranderingen in richting in de nederzettingen. (..) Naar valt te verwachten zal een verscherping van de reeds aanwezige eenzijdigheid optreden. De landbouw zal, om te overleven, moeten intensiveren en er komt een amorfe recreatiesaus klaar uit het pakje naast te liggen. Ingrepen als de herinrichting zijn op deze manier niet beter dan de aanvankelijke kolonisatie’, aldus De Boer. Jaren tachtig Tijdens de herinrichting werd Stadskanaal eerder gezien als een blanco blad dat moest worden ingevuld dan als een landschap met kwaliteit en eigenheid, dat moest worden aangepast. In de jaren tachtig kantelde het beeld. Burgemeester Frits Brink (1985-1992) benadrukte de eigenwaarde van de Kanaalstreek keer op keer. De burgemeester maakte zich samen met wethouder Melis Bloemsma (oud-Philipsmedewerker) sterk om recreatiegebied Pagedal te realiseren, waarmee de woonkwaliteit van de omringende wijken sterk werd vergroot. Stadskanaal kon zich als fraaie en betaalbare woonomgeving presenteren. In deze periode werd ook een Knoalster woonwijk op grondgebied van het Drentse Borger gebouwd. Burgemeester Brink in 1987: ‘Ik heb het gevoel dat wij in Oost-Groningen maar een beetje aan het voeteneind bungelen.
Ik denk ook wel eens dat de Oude woningwetwoning uit 1901 tussen de moderne woningen in, Alteveer, 1974. [GA] provincie Groningen ons als het tweede echelon beschouwt.’ Hij vond het onbegrijpelijk dat er een negatieve beeldvorming bestond, terwijl de gemeente ruimte, goedkope grond en goede verbindingen had en qua inwonertal al de tweede stad van Groningen was. In Engeland was Brink in Hartlepool wezen kijken, waar met nieuwe bedrijfsvestigingen de stad uit een algehele impasse was gekomen. Wat hem betreft stond Stadskanaal hetzelfde te doen, te beginnen met de ontwikkeling van het winkelcentrum te ontwikkelen, met of zonder provinciaal bijdrage. Met de uitbouw van het winkelcentrum (met Autorama als trekker) verstevigde Stadskanaal de positie als streekcentrum. Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 74 Musselkanaal In tegenstelling tot Stadskanaal ontbrak in Musselkanaal lange tijd een duidelijk concentratiebeleid voor winkels. Hierdoor bleven veel zaken verspreid langs het lint, vaak op hun vooroorlogse locaties die in de loop der jaren waren uitgebreid. Eind jaren tachtig werd geconstateerd dat het dorp eigenlijk een centrum miste. Er werd een concentratiemodel uitgewerkt, gericht op het ‘bij- elkaar-willen zijn’. Het gebied tussen de Kruisstraat en de Technicumstraat werd aangewezen als geschikte locatie voor ontwikkeling.
60 In 1992 kreeg dit vorm aan de Willem Diemerstraat. Met de bouw van een complex met zorgwoningen en aanleunwoningen annex winkelcentrum, verschoof de commercie van het lint langs het kanaal naar het nieuwe centrum. Het Willem Diemersplein werd ingericht als plein voor sociale evenementen en de weekmarkt. Vanaf de Willem Diemerstraat werd via een nieuwe ‘klap’ een wandel- en fietsverbinding gemaakt met het Spoordok. Deze was sinds begin jaren tachtig niet meer in gebruikt en werd ingericht voor recreatie met een onder andere een jachthaven en een camping. Op de plek van de oude havenloodsen verrezen de seniorencomplexen Havenzicht en Spoorzicht, ontworpen door architect J.M. Dokter. 61 Luchtfoto van Musselkanaal in 1999, met rechts het seniorencentrum annex winkelcentrum en links het spoordok met Haven- en Spoorzicht. [Aerophoto Eelde] SteenhuisMeurs 75 9. Eigen kwaliteit, 2002-heden Burgemeester Jur Stavast, benoemd in 1996, wilde vanuit de eigen kwaliteit van Stadskanaal naar de toekomst kijken. Daarmee ging hij een stap verder dan de eigenwaarde, van burgemeester Brink. Stavast tekende in 2001 een samenwerkingsovereenkomst met buurgemeente Borger-Odoorn, die een jaar later leidde tot het opstellen van een gezamenlijke toekomstvisie, opgesteld door het Rotterdamse adviesbureau BVR.
In de toekomstvisie werd een nieuw perspectief voor het veenkoloniale deel van beide gemeenten beschreven. Het doel van de visie was om een evenwichtige en sterke samenleving tot stand brengen en aandacht op het gebied te vestigen. Vernieuwing vanuit de eigen kracht De toekomstvisie wilde voortbouwen op de kwaliteiten van het gebied en de gemeenschap. Kwaliteit was er volop, de ruimtelijke kenmerken van het gebied maakten grote indruk op de onderzoekers: scherpe contrasten, grote open ruimten, prachtige overgangen, lange rechte lijnen en het licht. Toch moest er iets gebeuren, omdat de economische pijlers wankel waren. Zowel de industrie als de landbouw zaten in een neerwaartse spiraal in Nederland, dus ook in Stadskanaal. Jongeren trokken weg en nieuwe bedrijvigheid bleef uit. Verder zaten de landbouw en de woningbouw elkaar in de linten in de weg, gezien de milieuwetgeving. Met de nodige aanpassingen zou er voor de landbouw een nieuw groeipotentieel ontstaan. Het rapport concludeerde dat er een economische impuls van buiten de regio nodig was, maar deze moest aansluiten op de onderscheidende kwaliteiten van het gebied: landschap, rust en ruimte. Dat zou bijvoorbeeld kunnen in de zorg, recreatie en toerisme.
Tot de voorgestelde ingrepen behoorden grootschalige natuurontwikkeling in de Hunzelaagte, het verstedelijken van Stadskanaal, het verbeteren van de leefbaarheid in de linten, het stimuleren van kleinschalige landbouw langs de Mussel Aa en het op versterken van de verbindingen en verband tussen de Hondsrug, de veenkolonie en Westerwolde. Als aanjager voor de ontwikkeling werd ingezet op het aantrekken van inwoners, die af zouden komen op de kwaliteiten van het gebied: landschap, rust en ruimte. Dat vergde het verbeteren van de regionale bereikbaarheid (per spoor met een verbinding naar Groningen en Emmen) en het ontwikkelen van verschillende aantrekkelijke woonmilieus: stedelijk in het centrum Stadskanaal, woonwijken in de stad, nabij de stad, in de linten of aan de randen van het veenkoloniale gebied. Op sommige plaatsen waren nieuwe groeizones gedacht, bij de stations en langs de N366. Andere plekken werden ontzien, om ruimte en landschap te sparen. Bestemmingsplan Landelijk Gebied (2009) De gemeentelijke structuurvisie uit 2004, ‘Bouwen op Drents grondgebied’, was de doorvertaling van de visie uit 2002. Het Bestemmingsplan Landelijk Gebied (2009) ging hierop verder. De variëteit in het landschap werd door de gemeente erkend en vastgelegd. Voor het veenkoloniale landschap stond de bescherming van de openheid en de rechte lijnen centraal.
Om ‘verstening’ tegen te gaan, moest de bouw van woningen in dit open landschap in de toekomst beperkt worden, met uitzondering van boerderijen en landhuizen. In het es- en beekdallandschap rondom Onstwedde, Smeerling en Ter Wupping stond juist het behoud van de kleinschaligheid van het landschap centraal, met de onregelmatige verkaveling, houtwallen en esgronden. Voor de boerderijen werd ingezet op recreatie als nieuwe economische drager. Het plan faciliteerde recreatieve zones met fiets-, wandel- en kanoroutes die de zandrug van de Hondsrug verbonden met de stroomdalen van Westerwolde. Om toerisme te bevorderen kregen boeren en andere bewoners van het landelijk gebied toestemming om mini-campings te starten en bij het aangeplante recreatiebos bij tussen Vledderveen en de N366 werd ruimte gemaakt voor een Hippisch Recreatiepark, die tot de dag van vandaag nog niet verschenen is. 62 Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 76 T oekomstvisie van BVR, 2002. [Wageningen Universiteit] Ontwikkelingskaart Structuurvisie, 2004. [Wageningen Universiteit]
SteenhuisMeurs 77 Dideldom, het voormalige Philipsterrein [SteenhuisMeurs] 10. De vijfde toekomst Na vier toekomsten – turf, landbouwindustrie, Philips en Herstructurering – stierf de vijfde toekomst, zoals uitgewerkt samen met de gemeente Borger-Odoorn, in schoonheid. Vanaf 2008 was het economische crisis. Alles en iedereen keerde naar binnen, ontwikkelaars en aannemers stopten of gingen failliet, financiers gaven niet langer thuis. W edeka was in 2009 de grootste werkgever van Stadskanaal, met 2000 banen. Het chemisch afval van het inmiddels verlaten Philipsterrein werd in 2015 met provinciaal geld opgeruimd. Geleidelijk is de draad van voor 2008 weer opgepakt. De huizenprijzen zijn enorm gestegen. Pionierende bedrijven als V Tech, Meerendonk, Voss en Hoving horen echt bij Stadskanaal. In het Masterplan Oost-Groningen, gepresenteerd in 2024, werken gemeentes wéér samen en willen Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam en Westerwolde binnen één generatie de brede welvaart in deze gemeenten optrekken tot het landelijke gemiddelde in 2055. De ambities in dit plan zijn kansen om te groeien, goed bereikbaar, gezond en gelukkig, goed wonen en groen en duurzaam.
Eindnoten 1 Wiersma en Spek 2021, 126-129. | 23 Lobbes z/j. | 43 Buursma 2009, 307. 2 Cora Westerink, ‘Westerwolde Heringedeeld’, | 24 Cora Westerink, ‘Sterenborg, buurtschap en familie’, | 44 Scheen 1964 deverhalenvangroningen.nl. | deverhalenvangroningen.nl. | 45 Het Philipsgevoel, 47. 3 Naaijer 2019, 49. | 25 Kok 2020, 68. | 46 Buursma 2009, 322. 4 Naaijer 2019, 59. | 26 Harkema en Panman 1991, 4. | 47 Rühl 1989, 69. 5 Meijer 1977, 26-32. | 27 Gemeente Stadskanaal, Dorpsvisie Alteveer 2011- | 48 Buursma 2009, 332. 6 Cora Westerink, ‘Een stokoude Juffer in Onstwedde’, | 2020, Stadskanaal 2012. | 49 Nieuwsblad van het Noorden, 2 januari 1969 deverhalenvangroningen.nl. | 28 ‘Schilderij van Onstwedde. Waar ben je gebleven?’, | 50 Nederlands Dagblad, 26 maart 1987 7 Mart Duiven, 1949. | Vereniging Westerwolde, 4 januari 2021. | 51 ‘Minister Mansholt sprak te Stadskanaal’, Winschoter 8 Meijer 1977, 80-81; Van Rijn 2025. | 29 Hofstee 1943. | Courant, 13 april 1954. 9 Blok en Beekman 1920, 110-122. | 30 ‘Branbergen, biscuits en Bruintje Beer’, | 52 Veldhuis 1964. 10 Uppelschoten 2013. | collectiegroningen.nl. | 53 Veldhuis 1964. 11 Meijer 1977, 201-209. | 31 Archief Meertens Instituut, Amsterdam. | 54 ‘Grote ruilverkaveling van Westerwolde’, Onstwedde. 12 Meijer 1977, 201-209 en Nijenbrinks-Neer 2022. | 32 Hofstee 1943.
| info, 31 maart 2021, 13 Schoolmeesterrapport Onstwedde 1827, Archief van | 33 Meijer 1977, 93-97. | 55 Cora Westerink, "Sterenborg, buurtschap en familie," de Districtsschoolopzieners op het Lager Onderwijs | 34 Cora Westerink, ‘Boelo Luitjen Tijdens, redder in de | De verhalen van Groningen in de Provincie Groningen (1803) 1812–1857 | nood’, deverhalenvangroningen.nl. | 56 Kees Wiese, ‘Geen extra maatregelen. Den Haag [Groninger Archieven, toegang 890, inventaris 12.4]. | 35 Meijer 1977, 93-97. | op de korrel’, Nieuwsblad van het Noorden, 26 14 Meijer 1977, 18-19. | 36 Marina van der Ploeg, ‘Werkverschaffing bij | september 1970 15 Cora Westerink, ‘De Duivel en zijn moer in het | Jipsinghuizen’, deverhalenvangroningen.nl. | 57 Buursma 2009, 333 Bourtangermoeras’, deverhalenvangroningen.nl. | 37 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Register van | 58 Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk 16 Borger 2020, 64 | Rijksmonumenten, nummer 516254. | Werk en Ministerie van Volkshuisvesting en 17 Schoolmeesterrapport Stadskanaal1828, Archief van | 38 Meijer 2012. | Ruimtelijke Ordening, Toelichting bij de beschikking de Districtsschoolopzieners op het Lager Onderwijs | 39 Cora Westerink, ‘Sterenborg, buurtschap en familie’, | tot aanwijzing van een beschermd dorpsgezicht in in de Provincie Groningen (1803) 1812–1857 | deverhalenvangroningen.nl.
| Smeerling, 11 september 1972, kenmerk 165.845. [Groninger Archieven, toegang 890, inventaris 12.7]. | 40 Archief Gedeputeerde Staten, Bestemmingsplannen | 59 Nieuwsblad van het Noorden, 12 augustus 1976. 18 Schuurman 1983, 19-28. | [Groninger Archieven toegang 2291 inventaris 1601- | 60 Gemeente Archief Stadskanaal 1.731.212 19 Geertsema, 2007-1 | 1620]. | 61 Gemeente Archief Stadskanaal 1.731.212 20 Gemeenteverslag Onstwedde [Groninger Archieven, | 41 Cora Westerink, ‘Het 1000-woningenplan: | 62 Gemeente Stadskanaal, Bestemmingsplan Landelijk toegang 1099 inventaris 8701.1]. | monumenten voor naoorlogse wederopbouw’, | Gebied, Stadskanaal/Assen, 23 maart 2009. 21 Kok 2020, 46-50. | deverhalenvangroningen.nl. 22 Kok 2020, 39-43. | 42 Buursma 2009. | Volgende pagina: Stadskanaal, Europaplein Literatuur | [SteenhuisMeurs] | Achterzijde: Musselweg, Mussel [SteenhuisMeurs] Jan Bakker, Bauke Roelevink, Geert Volders, | Gemeente Stadskanaal, Dorpsvisie Alteveer 2011-2020, | Raymond Uppelschoten, ‘De “ontzaggelijke groote Jochem Abbes, Ruut Wegman en Theo Spek, | Stadskanaal 2012 | passage van de Engelsche Armee”, Amersfoort Landschapsbiografie van Westerwolde, Groningen | Gert-Jan Lobbes, ‘N. Boiten Rzn’, Amsterdamse School | en omgeving in de oorlog van 1794-1795’, Flehite 2022. | Platform Wendingen, [items.amsterdamse-school.nl/ | Jaarboek 2013, 107–128 P.J. Blok en A.A.