Bijlage 1 Erfgoednota Stadskanaal Deel 1 Het Verhaal van Stadskanaal - Raadsvoorstel Erfgoednota
Tekst van het document
575|2026 september 2026 Erfgoednota Stadskanaal Deel 1: Het Verhaal van Stadskanaal Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 2
| Omslag: Nicolaaskerk met Juffertoren, Onstwedde Inhoudsopgave | [SteenhuisMeurs] | Vorige pagina: Stadskanaal, station met museumspoorlijn STAR [SteenhuisMeurs] Inleiding 4 Het verhaal van Stadskanaal | 6 1. Zand en veen | 6 2. De marken, 600-1800 | 8 3. Van Semslinie naar Koningsraai, 1615-1817 | 19 4. De macht van de stad 1787-1920 | 24 5. Landbouw, industrie en woningbouw 1880-1950 | 36 6. Philips, 1955-1970 | 52 7. Ruilverkaveling 1955-1970 | 65 8. Herinrichtingswet 1970-2000 | 67 9. Eigen kwaliteit, 2002-heden | 75 10. De vijfde toekomst | 77 Eindnoten 78 Literatuur 79 Colofon | 81 Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 4 Inleiding De gemeente Stadskanaal is in 1969 ontstaan uit de fusie van de voormalige gemeente Onstwedde en een deel van de gemeente Wildervank. Daarmee werd een oude orde omgedraaid. Onstwedde is een oud dorp op het zand, waarvan de geschiedenis meer dan 1100 jaar teruggaat. Stadskanaal ontstond pas aan het einde van de achttiende eeuw, als een veenkolonie van de stad Groningen. In enkele decennia tijd werden Onstwedde en de andere dorpen en buurtschappen op het zand wat betreft het inwonertal overvleugeld door de veenkoloniën langs het Stadskanaal. Bij de behandeling van het wetsontwerp voor de opheffing van de gemeente Wildervank diende het gereformeerde kamerlid M.W .
Schakel (1917-1997), een voormalig burgemeester van de Alblasserwaard, een amendement in om de naam van de gemeente Onstwedde te veranderen in Stadskanaal. Het is maar een naam – maar toch had deze wijziging op veel inwoners een grote impact, omdat de oude hiërarchie werd omgedraaid. De oude agrarische gemeenschap met een sterke identiteit en traditie moest zich schikken als onderdeel van een nieuwe gemeente, die was genoemd naar een nieuwe wereld in het veen, bewoond door de nazaten van de pioniers die van heinde en verre gekomen waren. Cultureel erfgoed Tegenwoordig is de rijke en bijzondere geschiedenis van de gemeente Stadskanaal nog steeds op veel plekken zichtbaar in de dorpen en buurtschappen op het zand, aan de linten in het veen en in de landschappen die alles verbinden. Al die sporen herinneren aan het verhaal van Stadskanaal en geven de gemeente herkenbaarheid en identiteit. Het is het cultureel erfgoed van de gemeente: alles wat vorige generaties hebben nagelaten en waar we waarde aan hechten: een gebouw, dorp of een stuk stad, een schip of een meubel, een pot in de grond, een schilderij, brug, bomenlaan, plein, stadssilhouet, landschap, herinnering of traditie – zoals het Gronings ontzet. Erfgoedbeleid De erfgoed- en monumentenzorg bestaat al ruim 150 jaar in Nederland, waarbij de overheid en particulieren en allerlei organisaties met elkaar samenwerken.
Een deel van het cultureel erfgoed is beschermd als monument, beschermd dorpsgezicht of een beschermd archeologisch terrein. Het Rijk heeft de bescherming van cultureel erfgoed in de Erfgoedwet (2016) en de Omgevingswet (2024) geregeld, waarbij de gemeenten verschillende taken te vervullen hebben. Daarnaast hebben de meeste Nederlandse gemeenten zelf erfgoedverordeningen en erfgoedbeleid opgesteld. Ook Stadskanaal heeft een erfgoedverordening, die in 2024 voor het laatst is gewijzigd. De erfgoednota De aanleiding voor de Erfgoednota was een vraag vanuit de Raad om een Kerkenvisie op te stellen vanwege de dreigende leegstand van kerken. Omdat er veel andere opgaven rondom het erfgoed van Stadskanaal spelen, heeft het college van B. en W. ervoor gekozen om de nota te verbreden tot een erfgoednota waarin al het cultureel erfgoed in Stadskanaal aan bod komt. Zo spelen bij veel historische panden (met of zonder beschermde status) opgaven van onderhoud, verduurzaming en herbestemming. De nota is ook een gevolg van de Omgevingsvisie Stadskanaal, die begin 2026 is vastgesteld. In de Omgevingsvisie is aangegeven dat in 2040 de cultuurhistorie in zowel de kernen als het buitengebied zichtbaar en beleefbaar moet zijn om de geschiedenis van onze streek te vertellen.
Dit geldt voor het open Veenkoloniale landschap met haar lint- en waterstructuren, maar ook voor het meer gesloten landschap op de zandgronden, zoals de essen rondom Onstwedde en de natuur rond het beschermde dorpsgezicht Smeerling. Onze inwoners zijn trots op deze identiteit. De Omgevingsvisie stelt dan ook duidelijk dat we deze oude structuren, archeologische aspecten en monumenten willen behouden, beschermen en waar mogelijk in ere herstellen. De Erfgoednota bouwt hierop voort en geeft verder richting aan hoe we binnen de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan met ons erfgoed om willen gaan. Doelstellingen van de nota Het erfgoedbeleid heeft verschillende doelstellingen, te beginnen met het geven van invulling aan de wettelijke taken die de gemeente vanuit de Omgevingswet en de Erfgoedwet heeft te vervullen. De nota dient om belangrijk erfgoed en de omgeving ervan te beschermen en te voorkomen dat we ongewenst historische waarden kwijtraken. Dit impliceert het inventariseren van erfgoedwaarden, het aanwijzen van beschermd erfgoed en het waken over de cultuurhistorische waarden in het traject van vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH). Ook het verduurzamen en toekomstbestendig maken van cultureel erfgoed hoort hierbij. Belangrijk in deze processen is het ondersteunen van eigenaren van erfgoed met kennis, advies en duidelijke procedures.
Het SteenhuisMeurs 5 is uitdrukkelijk niet de bedoeling om het cultureel erfgoed als ‘museumstukken’ onder een kaasstolp te plaatsen. Erfgoedwoningen worden bewoond, verduurzaamd en aangepast aan het leven van nu. Veel kan met een monument, maar niet alles mag. Bij transformaties aan de monumenten en andere historische bebouwing is de inzet om de bijzondere waarde en de monumentale onderdelen te ontzien en duurzaam gebruik mogelijk te maken. Een ander doel van de nota is om het erfgoed in te zetten bij gebiedsprocessen, met de ambitie om ruimtelijke ontwikkeling te verbijzonderen en meerwaarde te geven. Cultureel erfgoed kan bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving en de aantrekkelijkheid van Stadskanaal voor bewoners en bezoekers. Het vergroot de betrokkenheid van burgers en versterkt de trots op en identiteit van de gemeente. Tenslotte wil de erfgoednota bijdragen aan een eenduidig beleid, zowel in relatie met andere beleidsterreinen als binnen het brede werkveld van het cultureel erfgoed. De nota is inzetbaar voor meer domeinen dan alleen erfgoed; het maakt de afweging van nieuwe ruimtelijke initiatieven sterker, versterkt de burgerkracht en verrijkt het soms nog eenzijdige beeld van de gemeente.
De reikwijdte van de Erfgoednota Deze erfgoednota spitst zich toe op het erfgoed dat fysiek aanwezig is in de gemeente: archeologische waarden, bouwwerken, stedelijke en dorpsstructuren, groen, water en landschap. Er heeft zich in Nederland een omslag in de erfgoedzorg voltrokken, waarbij de aandacht is verbreed van de (letterlijk) uitzonderlijke monumenten naar het cultuurlandschap waarin wij leven. Erfgoed is daardoor innig verbonden geraakt met het ‘gewone’ leven. Dat betekent dat we dynamischer zijn gaan denken over het erfgoed, want veranderingen horen bij het leven. In de dorpen, langs de linten en in het landschap zijn transformaties aan de orde van de dag. De uitdaging is om die op een vanzelfsprekende manier op het bestaande aan te laten sluiten, zodat de samenhang wordt versterkt en gebieden hun specifieke kwaliteiten behouden. V anuit deze houding kan erfgoed bijdragen aan de kwaliteit van de grote transformaties die in de gemeente zullen plaatsvinden (groei, energietransitie, economische vernieuwing, etc.). Werkwijze: consultatie In het voortraject zijn gesprekken gevoerd met de gemeenteraad, monumenteneigenaren, de kerken, historische verenigingen, stichtingen en musea en de beleidsambtenaren van de gemeente. Eigenaren kregen hierbij ook de gelegenheid om hun inbreng op schrift te stellen.
Van de gesprekken zijn verslagen gemaakt en alle aandachtspunten die naar voren zijn gebracht werden thematisch geordend. In de uitwerking van de nota is deze input gebruikt, waarbij in de nota geregeld naar opmerkingen is verwezen. We willen iedereen bedanken voor hun inzet om de vraagstukken van vandaag en morgen met ons te delen. Leeswijzer De Erfgoednota bestaat uit twee aparte delen, die anders van toonzetting zijn maar in samenhang moeten worden gezien. Deel 1 is het Verhaal van Stadskanaal, dat beschrijft hoe het landschap en de dorpen van Stadskanaal zijn ontstaan en ontwikkeld tot de gemeente zoals we die nu kennen. In tien episodes wordt de geschiedenis van Stadskanaal beschreven. Het is het koepelverhaal, dat context biedt aan het erfgoedbeleid en de grote rijkdom en diversiteit van Stadskanaal introduceert. Deel 2 is het erfgoedbeleid. Hier gaat het over wat de gemeente wil doen en in gang wil zetten om goed met het erfgoed om te kunnen gaan en het op verschillende manieren te benutten. Allereerst wordt hierbij ingegaan op de betekenis van erfgoed voor Stadskanaal, het erfgoedwerk en de vijf accenten die we de komende jaren willen zetten.
Hierna volgen de vier pijlers van het beleid: wettelijke taken, het zichtbaar en beleefbaar maken van cultureel erfgoed, het ondersteunen van eigenaren en tenslotte de concrete projecten waar we de komende jaren extra aandacht aan willen besteden. Na vaststelling van de nota zal hier separaat een uitvoeringsprogramma aan worden toegevoegd. Tot slot een woord van dank aan Geert Volders voor zijn commentaar op het concept van dit verhaal. Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 6 1. Zand en veen In de gemeente Stadskanaal bestaan van oudsher twee werelden naast elkaar: die van het hoge, droge zand van Westerwolde en die van het natte, ontoegankelijke veen van het Bourtanger Moor. De basis van dit landschap werd gelegd in de ijstijden. Tijdens de voorlaatste ijstijd stuwde schuivend ijs een zandwal op, die als een verhoogde rug herkenbaar is gebleven. In de zandrug sleten beken als de Mussel Aa, de Ruiten Aa en het Pagediep hun beddingen uit. Vroeger vloeiden zij bij Holte samen tot de Westerwoldsche Aa, die richting de Dollard stroomde. Door twintigste-eeuwse kanalisatie is hun loop aangepast. Op de lagere gronden rondom het zandeiland stagneerde de afwatering waardoor een moeras ontstond: het Bourtanger Moor. Er trad vervening van plantenresten op, waardoor langzaamaan een dik pakket veen aangroeide.
Het gebied was wel 3.000 km² groot en strekte zich uit over Groningen, Drenthe en het Duitse Eemsland. De natte wildernis isoleerde Westerwolde eeuwenlang van zijn omgeving. 1 Het Bourtangermoor voordat de vervening begon. [Wikimedia Commons] Kaart van het noorden van het huidige Nederland, door Christiaan Sgroten, cartograaf van Filips II, 1573. De bruinige vlek onderin is het Bourtanger Moor, rechts daarvan ligt Westerwolde. [Koninklijke Bibliotheek Brussel] Bourtanger Moor | Vuurstenen bijl uit de Trechterbekercultuur (Neolithicum), gevonden in 1965 bij Veenhuizen aan de rand van het stroomdal van het Pagediep. [Museum van de Streek] | De Halsring van Barlage, gevonden in 1919 of 1920 in het veen bij Barlage. [Collectie Groninger Museum] Prehistorie: van steentijd tot en met ijzertijd | en bewoningssporen bij Wessinghuizen, Smeerling en In de prehistorie, vanaf de oude steentijd (12.000- | Onstwedde bekend. Bijzondere vondsten zijn zogeheten 8800 voor Christus), zwierven jagers-verzamelaars | depotvondsten of offergaven, aangetroffen in oude door het toen nog toendra-achtige dekzandlandschap. | rivierbeddingen en depressies (laaggelegen gebieden).
Van hun aanwezigheid getuigen de archeologische | Het gaat dan bijvoorbeeld om houten wagenwielen vondsten (vuurstenen werktuigen) die zijn gedaan, | (2020-2065 voor Christus) in een verlande zijgeul van zoals haardkuilen en bewerkt vuursteen, wat duidt op | de Mussel Aa te Musselkanaal. Een andere vondst is de tijdelijke kampementen die ze opsloegen. In de | een lanspunt uit de late bronstijd (1000 voor Christus) middensteentijd (8800-4900 voor Christus) werd het | in Smeerling, die in 2008 door een amateurarcheoloog gebied intensiever bewoond. Behalve (vuur)stenen | in een oude bedding van de Ruiten Aa werd ontdekt. objecten zoals mesjes en pijlpunten, zijn uit deze | In 1920 kwam tijdens ontginningswerkzaamheden een periode ook resten van kampementen en haardkuilen | bronzen halsring uit de vroege ijzertijd (800-500 voor aangetroffen. Door klimaatverandering veranderde het | Christus tevoorschijn. landschap in een dicht loofbos. Zowel het grootwild als de jagers-verzamelaars verdwenen. | Het dekzandlandschap van Westerwolde vernatte vanaf circa 2400 voor Christus. In het laatste deel van In de nieuwe steentijd (4900-2000 voor Christus) | de prehistorie, de bronstijd en ijzertijd (2000 –12 voor werd het beekdallandschap van de Ruiten Aa, het | Christus) waren de hoogstgelegen delen echter nog Pagediep en de Mussel-Aa aantrekkelijk voor de | bewoonbaar.
Uit die periode zijn nederzettingssporen, landbouw. Boerengemeenschappen vestigden zich op | grafheuvels enbekend. Gewoond werd er in de de dekzandgronden in de buurt van de rivieren. Uit deze | ijzertijd op de hogere zandgronden. Uit die tijd dateren periode zijn nog geen nederzettingen aangetroffen, | de kenmerkende raatakkers (ook wel 'celtic fields' maar wel werd in 1965 in het beekdal van de Mussel- | genoemd), op verschillende plaatsen rondom Onstwedde Aa nabij Kopstukken een vroeg-neolithische vuurstenen | en in het oostelijk deel van de gemeente. Het zijn kleine bijl gevonden (4900-3400 voor Christus). Pas vanaf | akkertjes, omringd door een houtwal. De boerderijen 4600 voor Christus vond veengroei plaats op de | werden telkens op de braakliggende akkers gebouwd en Hunzevlakte, in het zuidwestelijk deel van Stadskanaal. | 'zwierven' daarmee door het landschap. Op basis van In Westerwolde, het noorden en noordoostelijk deel | het ontbreken van bewoningssporen uit de late ijzertijd van de gemeente, was dat zelfs nog later, vanaf 2400 | en Romeinse tijd gaat men er van uit dat Westerwolde in voor Christus. Uit de latere periodes van de nieuwe | deze periode ontvolkt raakte. Wel zijn uit deze periode steentijd zijn grafheuvels ten noorden van Onstwedde | offergaven bekend.
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 8 In de middeleeuwen lagen de zandgronden van Westerwolde als een eiland in de uitgestrekte moerassen van het Bourtanger Moor. Ze waren deels met (natte) heide begroeid. Aan de westzijde liep dit moeras tot aan de voet van de Hondsrug door. Hier was onder invloed van regenwater een dik veenpakket ontstaan. De moerassen waren een bron van occulte verhalen en prehistorische sporen, ‘onland’ waarin criminelen zich verborgen om nooit gevonden te worden. Kreken, zoals het Pagediep ter plaatse van het latere Philipsterrein, slingerden zich door het moeras. Lang voordat Stadskanaal gesticht werd, floreerde op de hogere zandgronden een boerensamenleving met bijbehorende gebruiken. Het landschap werd bepaald door kronkelige wegen, dikke eiken en boerderijen. ‘De dikke boeren van Onstwedde’ staat in een bron uit 1916, wat verwijst naar de rijke bovenlaag van de eigenerfden die in welvaart leefden, zoals de families Huiges, Wilzing en Maarsingh. De oude essen zijn nog te herkennen aan de bolle vorm van jarenlange ophoping van mest en veen. Ook aan de Drentse kant van het moeras waren zulke gemeenschappen, met onder meer de marken van Drouwen en Buinen. 2. De marken, 600-1800 Informatiepaal met kaart van het geologische landschap van Westerwolde, te Ter Maarsch, 2025. [SteenhuisMeurs]
SteenhuisMeurs 9 Heideveld bij Vledderveen met herder en schaapskudde, 1890- 1900. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 10 Boeren op het zand De plaatsvaste bewoning op de zandgronden van Westerwolde begon ongeveer in het jaar 600 toen zich hier de eerste boeren vestigden. Het waren waarschijnlijk Saksen die zich vanuit het oosten een weg door het moeras naar de droge zandruggen hadden gebaand. Aan de randen van het moeras, op de hogere zandgronden van Borger-Odoorn en Westerwolde, vormden zich boerengemeenschappen in zogenaamd markeverband: een bestuursvorm waarin de boeren collectief eigenaar waren van de veengebieden. Ze bouwden een bestaan op met de mogelijkheden die de natuur bood. Op de zandruggen werd gewoond, op de essen groeide boekweit en haver. Ze lagen tussen de beekdalen en de hogere zandgronden in. Er ontstond een wisselwerking tussen mens en dier om de bodem vruchtbaar te maken. 2 Schapen en runderen graasden overdag op de weides, heiden en hooilanden (ook wel ‘meeden’ genoemd). ’s Nachts werden ze naar de stal gedreven. De verzamelde mest werd daar vermengd met heideplaggen. Dit mengsel werd vervolgens als een voedzame laag over de akkers verspreid. Het was een limitatief systeem: de oppervlakte van de essen bepaalde hoeveel er kon worden bebouwd. De essen waren het kostbaarste bezit en moesten beschermd worden tegen loslopend vee en wilde dieren.
Daarom werden ze omringd door een eswal of houtsingel: een combinatie van een greppel en een aarden wal met dicht struikgewas of bomen. In de noordoostelijke hoek van de gemeente, op de overgang van het zand naar de beekdalen rond Ter Wupping, Sterenborg, Höfte en Wessinghuizen, zijn in het landschap nog enkele essen met omringende houtwallen aanwezig. 3 Esdorpen De boerderijen lagen geclusterd rondom een gemeenschappelijke open ruimte: de brink. Het was de plek waar de gemeenschap samenkwam en waar ‘s ochtends het vee werd verzameld. In de ruimtelijke opzet van Onstwedde is de brink nog te herkennen. De oorsprong van het dorp ligt in de negende eeuw rond de zuidelijke brink, het ‘Loug’. Toen het dorp in de loop van de zestiende eeuw groeide, ontstond noordelijker een tweede kern: het ‘Wold’. 4 De bewoners organiseerden zich in boerschappen waarvan de eigenerfde boeren markegenoten waren. De gronden waar de schapen graasden waren collectief bezit. Binnen dit stelsel van zogeheten ‘boerwillekeuren’ droeg de gemeenschap gezamenlijk de verantwoordelijkheid. De boeren met een eigen erf en aandelen in de boerschap hadden inspraak, maar het systeem bood ook ruimte aan de keuterboeren en armen zonder grond. Ook zij mochten hun vee op de gemeenschappelijke gronden weiden. In de praktijk werden de meeste afspraken mondeling gemaakt. 5 Kaart van het dorp Onstwedde in 1815, 1977.
[Uneswido in Westerwalde: historisch gedenkboek 'Onstwedde 1100'] SteenhuisMeurs 11 Achterzijde van de boerderijen van Sterenborg en Huitsing, die aan de Brink (’t Loug) van Onstwedde staan, foto van M.A. Douma, 1976. [GA]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 12 De Nicolaaskerk met de Juffertoren. [SteenhuisMeurs]
SteenhuisMeurs 13 Doopvont dat na de Reformatie uit de kerk werd verwijderd en lang dienst deed als drinkbak voor het vee. Sinds 1990 is het terug in de kerk. Foto uit 1937. [RCE] De kerstening van Westerwolde begon rond 900 met de oprichting van het kerspel Onstwedde. Dit kerkelijke district vormde het religieuze en maatschappelijke centrum van het gebied. De bekende Juffertoren in Onstwedde is ruim 41 meter hoog en dateert uit de veertiende eeuw . Pas rond 1500 werd de kerk er tegenaan gebouwd. De naam ‘Juffertoren’ wijst op de ‘juffers’ (lange sparrenstammen) die de spits dragen. In de lokale overlevering is er ook een andere verklaring voor de naam, die te maken heeft met drie losbandige zusters. Na hun bekering lieten zij elk een toren bouwen: in Holwierde (inmiddels gesloopt), Schildwolde en Onstwedde. 6 Voor de bouw van de Onstwedder toren werden kloostermoppen (grote bakstenen) gebruikt. In de middeleeuwen ontwikkelden monniken de techniek om uit klei zulke stenen te bakken. Waarschijnlijk werd voor de kloostermoppen van de Juffertoren leem van de Tichelberg bij Veenhuizen gebruikt. 7 De Juffertoren diende niet alleen een religieus doel, maar was ook een toevluchtsoord in tijden van gevaar. De muren zijn plaatselijk wel twee meter dik en rondom de toren zijn sporen gevonden van een vroegere gracht en ophaalbrug.
8 Er is nog steeds een gracht, die ongetwijfeld ooit is verlegd. De Juffertoren Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 14 Het kerkepad van Ter Maarsch naar Onstwedde, z.j. [Museum van de Streek]
SteenhuisMeurs 15 Kaart van de nederzettingen in W esterwolde met essenzwermdorpen rondom Onstwedde. Gemaakt door ir. Caldenbach, ca. 1736. Links liggen de venen en natte gronden van het huidige Musselkanaal en Stadskanaal. [GA] Essenzwermdorpen De essen van Onstwedde vormden eeuwenlang de basis van het boerenbestaan. De bevolking groeide en vanaf de vijftiende eeuw was er behoefde aan meer ruimte. Sommige families trokken naar de onontgonnen zandkoppen in de directe omgeving en bouwden daar boerderijen. Rondom Onstwedde ontstond zo een kring van nieuwe nederzettingen, wat ook wel een ‘hoevenzwerm’ wordt genoemd. De omvang van de nieuwe nederzettingen varieerde. Soms bleef het bij een buurtschap van slechts twee à drie boerderijen, zoals Sterenborg, Ter Maarsch, Höfte en Wessinghuizen. Andere nederzettingen, zoals Smeerling, groeiden verder uit. Het moederdorp Onstwedde bleef de grootste plaats. Op de nieuwe plekken hielden de bewoners vast aan hun manier van samenleven. Ze deelden de grond en zorgden voor elkaar. In onder andere Wessinghuizen, Smeerling en Veenhuizen leidde dit tot de oprichting van een zelfstandige marke binnen het kerspel Onstwedde. 9 Veenhuizen ontstond in de late middeleeuwen als veenontginning, voor het eerst genoemd in 1466. Onstwedde Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 16 Ter Wupping Ingekleurde kadastrale kaart van Ter Wupping.
[HisGis] Ter Wupping is een voorbeeld van een hoevenzwerm of esgehucht. Omgeven door woeste gronden met veldnamen als ‘Ruige Berg’ en ‘Kieberg’, werd op een hoefijzervormige zandrug een nederzetting van enkele boerderijen opgebouwd, omgeven door weide- en heidegronden. De woeste gronden waren het collectieve bezit van de markegenoten van Ter Wupping. Langs de Ruiten Aa in het beekdal lagen de natte hooilanden van de boeren. Tijdens de ruilverkaveling in de jaren zeventig is de es bewaard gebleven. De hoefijzervorm is nog te herkennen in de halve cirkel van akkers op de es tussen de heidegronden en het beekdal in. In 1991 is de natuurlijke, kronkelende loop van de Ruiten Aa hersteld. esgronden beekdalen heide Ter Wupping SteenhuisMeurs 17 Erve V olders, Ter Wupping, 2025. [SteenhuisMeurs] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 18 Dorpsstraat 1, de ‘Bedelboerderij’, 2025. [SteenhuisMeurs] Bedelboerderij Door de geïsoleerde ligging tussen moerassen was de bevolking van Westerwolde in tijden van oorlog op zichzelf aangewezen. Met name in strenge winters, wanneer het bevroren moeras geen natuurlijke barrière meer vormde, waren de esdorpen kwetsbaar. In 1795 plunderden een dozijn onderbetaalde Engelse soldaten de boerderijen van Onstwedde. Zij hadden meegevochten tegen de legers van de Franse revolutionairen in 1794, maar waren daarna gedeserteerd.
10 Hoewel de dorpsgenoten de soldaten wisten te verjagen, brandde de hoeve van Abel Boels (Dorpsstraat 1), de eerste burgemeester van Onstwedde, volledig af. 11 Boels deed hierop een beroep op zijn ‘noabers’ (buren). Volgens de oude afspraken van de marke moest oorlogsschade namelijk gezamenlijk gedragen worden. Na enig getouwtrek kreeg hij gelijk. Van het bijeengebrachte geld verrees een nieuwe hoeve, die in de volksmond de ‘Bedelboerderij’ werd genoemd. Het pand dat nu op deze plek staat is van later datum. 12 Tradities De mentaliteit van 'samen de schouders eronder' was niet alleen zichtbaar in nood, maar ook in vreugdevolle momenten, zoals bij de bouw van een boerderij. De meester van Onstwedde deed in 1827 verslag hoe dat verliep. Zodra de houten binten van de boerderij gereed waren, had de eigenaar hulp nodig bij het opbouwen van het zware houten skelet. Hij stuurde een bode met een versierde stok vol linten naar de buren. De bode sloeg met zijn stok op tafel en riep: ‘Zet my eene tafel ter hand, of ik sla de schöttels van de wand!’ Op de dag van het oprichten verschenen mannen, vrouwen en kinderen op de bouwplaats. Ieder gezin nam een ham of boter mee als geschenk. Terwijl de mannen de zware houten gebinten overeind hesen, bereidden de vrouwen de maaltijd voor.
Als het geraamte eenmaal stond, deed de predikant te midden van het opgetrokken hout een gebed om onheil af te wenden. Daarna volgde een feest met erwtenbrij met spek. 13 SteenhuisMeurs 19 De bewoners op de zandgronden waren door een moeras omgeven. Het veen vormde een fysieke grens, maar boezemde ook diep ontzag in. In de volksverhalen werd gewaarschuwd voor de onverbiddelijke krachten van het landschap. Onverklaarbare natuurverschijnselen, zoals dwaallichten of smeulende veenbranden na een blikseminslag, werden gezien als het werk van hogere machten. 14 Het moeras was het domein van de duivel, die onvoorzichtige passanten de zompige diepte in probeerde te trekken. 15 Uitgerekend in dit gebied kwam tussen de oude beschavingen in een nieuwe wereld te liggen, heel anders, rechtlijnig verkaveld en doorsneden door nieuw gegraven kanalen. De nieuwe wereld bracht welvaart, lokale verveners uit de randgebieden grepen hun kans. Maar de grootste vervener was het stadsbestuur van Groningen – de heerser over stad en ommeland. Semslinie In het begin van de zeventiende eeuw begon de turfwinning in de uitgestrekte veengebieden ten oosten van Groningen. Turf was veel geld waard. Het werd in de kachels gestookt en was de brandstof voor de nijverheid in de Nederlandse steden, zoals steenbakkerijen en brouwerijen.
Over het water van zeeën, rivieren en kanalen werd turf naar het westen van het land vervoerd, waar de vraag groot was. De stad Groningen wilde grip op deze handel krijgen door veengebieden op te kopen en kanalen aan te leggen die voor de afvoer van turf nodig waren. In Groningen werd de turf verkocht op de turfmarkt. De stad verdiende aan de productie, het vervoer en het verhandelen van turf. Groningen kocht in de zeventiende eeuw veel voormalige kloostergronden aan, waaronder omvangrijke veengebieden. Omdat het Bourtanger Moor eeuwenlang als een soort niemandsland tussen Groningen en Drenthe in had gelegen, ontstonden door de Groningse expansiedrang als vanzelf grensconflicten met het gewest Drenthe. Dat gebeurde bijvoorbeeld in 1614 toen de vraag speelde of het klooster van Ter Apel bij Groningen of Drenthe hoorde. In 1615 legden beide partijen zich neer bij de grens die Johan Sems namens Groningen en Johan de la Haye namens Drenthe bepaalden. Ze trokken een kaarsrechte lijn tussen Wolfsbarge bij het Zuidlaardermeer en Ter Haar, net boven Ter Apel. 3. Van Semslinie naar Koningsraai, 1615-1817 De Semslinie, 1817. [GA] V olgende pagina: de Semslinie (rechtsboven) dwars door de venen, 1817. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 20
SteenhuisMeurs 21 Hoewel er nog lang gesteggeld werd over de precieze loop van de grens rondom Ter Apel, was het grote veengebied nu verdeeld en kon de ontginning beginnen. Winschoterdiep In de zeventiende en achttiende eeuw lag de kern van de Groningse turfwinning rondom het Winschoterdiep, dat tussen 1612 en 1636 was gegraven. De winning concentreerde zich eerst op de gebieden bij Sappemeer en Veendam en schoof heel geleidelijk naar het oosten op. Het Bourtanger Moor was al in de zeventiende eeuw in het vizier van de ontginners. De coördinatie over en inkomsten uit deze enorme veenontginning werden door de stad geregeld. Vandaar ook dat veel archiefmateriaal uit deze periode zich in de stedelijke archieven bevindt. De stad verwierf de moerasgronden tegen extreem lage prijzen van de boerschappen en was creatief (in haar voordeel) met de begrenzing. En uiteraard wilde het stadsbestuur de grenzen definitief maken. Dat begon met de Barkelasloot, een in 1650 door de stad Groningen verlengde grenssloot. Deze is nu nog herkenbaar als de Kromme Wijk in Stadskanaal Noord. Stromannen Pas een eeuw later bereidde Groningen in stilte de aanleg van een nieuw kanaal naar het Bourtanger Moor voor. Dit zou het Stadskanaal worden. De waterwegen in de Groningse veengebieden waren bijna allemaal in het bezit van de stad Groningen.
De stad wilde dat ook het Drentse veen, aan de andere kant van de Semslinie, door haar kanalen zou worden vervoerd. De Drenten mochten geen argwaan krijgen en zelf de spade ter hand nemen en dus maakte Groningen gebruik van stromannen die de veencomplexen op eigen titel kochten, maar in werkelijkheid voor de stad werkten. 'Undercover-makelaars' kochten stilletjes percelen grond op een kilometerslang en 250 meter breed stuk veen ten noorden van de Semslinie, de zogenaamde 'zestig roeden'. Het nieuwe kanaal In 1765 besloot de stad Groningen om het Oosterdiep bij Wildervank te verlengen tot aan Bareveld en het vandaaruit op 335 meter afstand van de Semslinie in zuidoostelijke richting door te trekken. Met dit kanaal konden de veengebieden in het zuidoosten van Groningen en het oosten van Drenthe worden verveend. Groningen had geen haast om het enorme gebied in productie te brengen, omdat daardoor de turfprijs en dus ook de inkomstenstroom van de stad onder druk zou komen te staan. Dit verklaart waarom er ruim een eeuw aan het Stadskanaal is gegraven. Pas in 1856 bereikten de gravers Ter Apel (en de grens bij Ter Haar). Het kanaal is in totaal 38 kilometer lang, acht meter breed en twee meter diep. In de eerste jaren vorderde het kanaal langzaam, omdat Groningen andere politieke prioriteiten had.
Daarna werd gemiddeld tweehonderd meter per jaar gegraven, met uitschieters tot wel vierhonderd meter. Het kanaal werd volledig met de hand gegraven door een ploeg van ongeveer 100 Groningse en Duitse arbeiders. Eerst moest de harde bovenlaag worden afgestoken. Daarna kon er begonnen worden met de hoofdraai, de eerste sleuf. Arbeiders stonden op een rij 'op de schop' om het kanaal uit te graven. De spitters onderin moesten letterlijk 'het onderspit delven' en gooiden hun schop vol modder op de spade van een arbeider die hoger stond. Zo groeven ze zich van de ene splitting naar de volgende. Een splitting was een dam tussen twee kanaalvakken in. Was het kanaalvak uitgegraven, dan werd de splitting doorgestoken. Het werk stond onder leiding van Jan Uniken en verveners als Van der Tuuk, Spier en Oosterwijk. De naam Uniken vind je vandaag de dag nog steeds in Stadskanaal terug, bijvoorbeeld op de door de familie gestichte familiebegraafplaats aan de Unikenstraat. De Unikenbegraafplaats werd in 2000 aangewezen als rijksmonument. Het is een voorbeeld van de bijzondere kerkhoven en begraafplaatsen die in de gemeente zijn te vinden. Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 22 Stadskanaal Groningen zorgde dat de investering in het kanaal rendeerde.
Dat begon met de vervening, waarbij geld werd verdiend aan achtereenvolgens het uitgeven van de veenplaatsen, de afvoer van de turf door het kanaal en de verkoop van de turf op de turfmarkt. Ook aan de afgegraven veengebieden kon de stad geld verdienen door er landbouwgrond van te maken. Vanaf 1783 werd het kanalenstelsel verdubbeld tot een hoofddiep en een achterdiep, dat boerendiep werd genoemd. De naam duidt al op het plan om na de vervening langs het kanaal een landbouwkolonie te ontwikkelen. Als een projectontwikkelaar verhuurde Groningen woningen en verkocht ze kavels langs het kanaal. In 1787 werden de eerste twaalf huizen aan het nieuwe Stadskanaal verhuurd. Ze stonden aan de Pekelderweg, de tegenwoordige Scheepswerfstraat. Spoedig volgde een dertiende huis, waarschijnlijk voor een stadsopzichter. De huizen stonden allemaal aan de noordzijde van het water, want de stad wilde eigen Groninger onderdanen en geen Drenten in het gebied. Tot op heden is de zuidzijde van het kanaal minder intensief bewoond. De stad vroeg geen hoge huur, omdat ze het gebied wilde bevolken. De huur van de stenen huizen bedroeg 25 cent per week. De vraag naar 'nette heemsteden' nam snel toe, maar veel arme gezinnen bleven nog lang in hutten en andere primitieve onderkomens wonen. Zo ontstond Stadskanaal als een binnenlandse kolonie van de stad Groningen.
Het hoofddiep was in 1789 tot aan de Buinerweg, die destijds de Buinerstreng heette, gegraven. Koningsraai Toen de aanleg op gang was gekomen, ontstonden opnieuw conflicten over de provinciegrens in het veenmoeras. De Semslinie werd nooit door de Staten van Groningen geaccepteerd. De landmeters moesten hun werk direct herzien. Gedurende de hele zeventiende en achttiende eeuw zijn er processen geweest tussen de boerschappen over de betwiste grens. Het geschil ging over waardevolle weidegrond, die als gevolg van het grensontwerp onbereikbaar was geworden en over de ‘free ride’ van de Drentse monden en hun aansluiting op het Stadskanaal. Het nieuwe kanaal móest, kortom, op Groninger land liggen. In 1817 werd de Semslinie dankzij koninklijke arbitrage iets naar het zuiden verlegd. De afspraken werden in een convenant tussen de stad Groningen en de Drentse markegenoten van Eext tot Valthe vastgelegd. Sindsdien volgt de provinciegrens de Semslinie tot het huidige STAR-station om daarna met een knik af te buigen. De nieuwe grens werd officieel de Koningsraai genoemd, de rechte lijn van de koning. 16 Ter Apel werd na ruim twee eeuwen weer Gronings. De grens met de gemeenten Borger-Odoorn en Emmen volgt de Koningsraai. In Stadskanaal is het verlegde tracé van de Semslinie de strook grond waar veel later Parkwijk en het Philipsterrein zouden worden aangelegd.
Het is de zone waar Stadskanaal al voor 1940 ademruimte kreeg om uit de rechtlijnigheid te breken en een luxe centrum- en voorzieningengebied met park te vormen. Een ingreep die de aanleiding zou vormen om het naoorlogse centrum met de woonwijken hieraan vast te maken. En het is de zone waar het oude Pagediep als ‘afdraai’ (nu Ceresstraat geheten) het ‘voetn’eind’, genaamd Dideldom, vormde. V olgende pagina: de werelden van het zand (Onstwedde, Vlagtwedde) en het veen (Stadskanaal, Musselkanaal) naast elkaar, Bonnekaart, 1902-1929. [NA] SteenhuisMeurs 23
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 24 Hoogveenontginning bij Wildervank door J.S. Mancadan, 1650. [Groninger Museum] 4. De macht van de stad 1787-1920 Het graven van het Stadskanaal in de vroege negentiende eeuw markeert het begin van de neergang van de oude orde van de markegemeenschappen op het zand. Zij verloren hun grond, terwijl de nieuwe wereld vorm kreeg in het ontgonnen veen. Oude structuren, zoals het Pagediep, werden uitgewist of vergraven. Wijkwerkers uit alle windstreken kwamen op het gebied af en startten er een nieuwe sociale orde op een door de vervening sterk verlaagde bodem. Veenkoloniën De vervening was een gigantische waterstaatkundige operatie. Het veenmoeras met begroeiing van brem, heide en berk, bevolkt door dieren als de wolf, roerdomp, haas, patrijs, vos, veldhoen (fazant) en het hert, moest worden ontgonnen en ontwaterd. Hoe zo’n karwei eruitzag is te zien op het schilderij van J.S. Mancadan, ‘Hoogveenontginning bij Wildervank’ uit 1650, dat deel uitmaakt van de collectie van het Groninger Museum. De pionier-werkers in het veen ontwikkelden, bij gebrek aan een vaste sociale orde, hun eigen rituelen, die werden beschreven door Van der Ploeg (1977): ‘Als een nieuwe wijkgraver werd aangenomen, moest hij door zijn collega’s ‘bevestigd’ worden, waarbij dan een kerkdienst werd nagebootst.
Daartoe werd er een vierkante veenklomp gestoken, waarop met wit zand lijnen waren gestrooid. Dit was de Statenbijbel. Daarna werden de dominee en de meester gekozen en volgde een gedicht en een preek. De nieuwe wijkgraver moest zijn werk zo slecht mogelijk doen, zodat de wijk later opnieuw gegraven zou moeten worden. De nieuweling gaf een rondje jenever.’ De veenkoloniën waren een diverse gemeenschap. De kolonisten kwamen van heinde en verre en brachten hun eigen gewoontes en geloof mee. De veenkoloniën boden kansen voor speculanten en avonturiers, maar ook voor mensen die zich in de oude steden en dorpen niet volledig vrij konden vestigen, zoals katholieken, doopsgezinden en Joden. De nieuwkomers moesten hun plek ‘veroveren’ ten opzichte van de esdorpen, waarmee overigens ook een levendige arbeids- en huwelijksuitwisseling plaats vond.
SteenhuisMeurs 25 Ansicht van het kanaal. [GA] De groei van Stadskanaal In Stadskanaal bepaalde en betaalde de stad Groningen alles, van de bruggen, sluizen en kades tot en met de school- en kerkbouw. De nederzetting groeide vanaf de eerste huizen in 1787 met het kanaal mee. Tussen 1818 en 1849 nam de bevolking met 600% toe. Stadskanaal ontwikkelde zich tot een lintdorp met boerderijen en woonhuizen aan beide kanten van het hoofddiep en aan de noordzijde van het boerendiep. Vanwege de hoogteverschillen moesten maar liefst acht schutsluizen worden aangelegd, waarvan er vijf in 2000 zijn aangewezen als rijksmonument. Door het oponthoud van de turfschepen bij de sluizen floreerde hier de middenstand. Uit een beschrijving van schoolmeester E.J. Hardenberg blijkt dat er in Stadskanaal in 1828 een bierbrouwerij, twee smederijen, een korenwindmolen, drie boekweitrosmolens, kooplieden, kleermakers, schoenmakers, hoedenmakers, timmerlieden, metselaars, landbouwers en arbeiders waren.
‘Overigens heerst hier onder de geringe klassen nog veel ruwheid en onbeschaafdheid, en in het algemeen losheid van zeden en denkwijze.’ 17 Er werden allerlei talen in Stadskanaal gesproken: Duits, Brabants, maar ook de ‘beschaafde Groninger stadstaal.’ Er kwamen ook allerlei kerken: in 1830 de Hervormde Kerk, in 1835 een afgescheiden kerk, in 1843 de Rooms-Katholieke Kerk in Zandberg, in 1851 een doopsgezinde vermaning en in 1860 een synagoge. Het werkritme was heel anders dan tegenwoordig: ‘Men gaat bij de zomerdag op 7 of 8 uren naar bed en staat om 2 uur op. Om drie uur in de namiddag scheidt men er mee uit.’ Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 26 Geleidelijk verschoof de economische macht van de eeuwenoude dorpen op het zand naar de kanaalstreek. De rijke Onstwedder boeren hadden het niet langer alleen voor het zeggen. In 1882 werd het gemeentehuis verplaatst van een oud boerderijtje in Onstwedde naar een nieuwe locatie in de as van de brug aan de Hoofdstraat in Stadskanaal. Een deel van het huidige Stadskanaal behoorde toen nog tot de gemeente Wildervank. De echte macht in Stadskanaal bleef in Groningen, vanwege het grote grondbezit. In een onderwijzersboek uit 1885 stond over Stadskanaal: ‘De eenvoud van het dorp gaat gepaard met de behoeften van de stad’.
Oude foto’s van Stadskanaal tonen een breed kanaal, beplant met dubbele bomenrijen, zeilschepen, turfschepen, en langs de kade een lintbebouwing van boerderijen. In 1894 kwam daar een paardentram bij. Bij de Buinermond lag de tramremise van de paardentramlijn Zuidbroek - Ter Apel, die met bijna 50 km de langste tramlijn van Europa was. Gemeentehuis Onstwedde in Stadskanaal (1906), begin jaren zestig gesloopt voor de aanleg van de Europalaan. [GA] Scheepsjagers met hun paarden bij het Steenen V erlaat in Musselkanaal, 1930. [Gemeente Stadskanaal]
SteenhuisMeurs 27 Musselkanaal In de loop van de negentiende eeuw, toen het graafwerk aan het kanaal gestaag vorderde, ontstond voorbij de Tweede Afdraai (knik in het kanaal) een volgend dorp: Musselkanaal. De naam is afkomstig van een oud riviertje: de Mussel Aa. Hier stond het Musselhuusken of het Osseharders huis. Iets ten noorden van Musselkanaal was een oudere nederzetting: De Horsten, gelegen op een smalle zandrug. De naam verwijst naar een met struikgewas begroeide hoogte. Rond 1840 vestigden zich de eerste bewoners in Musselkanaal. Het dorp ligt evenwijdig aan de Semslinie, die hier de provinciegrens vormt. Vanuit Drenthe mondden drie veenkanalen op het Musselkanaal uit: 1 e Exloërmond, 2 e Exloërmond en Valthermond. Ten zuiden van Valthermond werd de Mussel Aa door het kanaal doorkruist. Het veendek was hier veel dunner. De veenontginning diende vooral om landbouwgrond te winnen. Onder de landbouwers die zich in Musselkanaal vestigden waren veel Duitse landarbeiders uit de directe omgeving. IJzeren Klap in Musselkanaal, 1930. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 28 De Horsten: een katholieke enclave Gedreven door een gebrek aan toekomstperspectief in het aangrenzende Duitse Emsland, trokken veel Duitsers de grens over op zoek naar een eigen stukje grond.
Deze immigranten vestigden zich veelal op de zandruggen ten zuiden van Onstwedde: de Horsten, Kopstukken, Oomsberg en Braamberg. Met name de Horsten groeide uit tot het centrum van Duitse immigratie. Op deze langgerekte zandrug, die parallel liep aan het Stadskanaal (ter hoogte van het huidige Musselkanaal), had voorheen enkel het Osseharders Huis gestaan; een plek waar het vee van de marke van Onstwedde werd verzameld. De Amsterdamse letterkundige Abraham Jacob van der Aa reisde in 1844 door de regio en constateerde dat op de zandrug een heuse nederzetting was ontstaan. De bevolking groeide snel: in 1840 telde de buurtschap al 294 inwoners, grotendeels Duitse landbouwers. 18 Vanuit Duitsland brachten zij hun rooms- katholieke geloof mee en vormden zo een katholieke enclave in een overwegend protestants gebied. Omdat het in die tijd in Nederland nog niet eenvoudig was om een eigen parochie te stichten, bleven deze gemeenschappen gericht op het moederland. Die verbondenheid bleek ook uit de huwelijken in die tijd. Alleenstaande Duitse mannen zochten hun bruid vaak in hun geboortestreek, in dorpen als Rütenbrock, De Horsten, z.j. [Museum van de Streek] Wesuwe, Lindloh en Dankern. Voor de mis, dopen en begrafenissen moesten de bewoners te voet over de heide naar de kerk in het Duitse Rütenbrock.
Vooral ‘s winters, als de zandwegen veranderden in onbegaanbare modderpaden, was dit een barre tocht. De route kende ook wereldse verleidingen. Onderweg waren zogenoemde ‘stille knippen’: illegale kroegjes waar de verkleumde kerkgangers zich konden opwarmen aan ‘foezel’, een goedkope aardappeljenever. De verhalen gaan dat de kerkdiensten door deze tussenstops regelmatig niet geheel nuchter werden bijgewoond. 19 In 1851 kreeg De Horsten, waar inmiddels 387 inwoners waren, een eigen parochie. 20 SteenhuisMeurs 29 Net als in Stadskanaal concentreerde het sociale en economische leven zich ook in Musselkanaal rond de verlaten (sluizen). Het schutten van de schepen kostte tijd. De wachtende schippers konden terecht in herbergen, kroegjes en winkels. Bij het Stenen Verlaat werd de markt gehouden. Iets verderop, bij de IJzeren Klap, kruiste de oude landroute van Onstwedde naar het Drentse achterland het kanaal. Hier kwamen twee werelden samen: de schippers op het water en de boeren met hun vee op de weg. Aan dit kruispunt ontstonden Hotel De Boer (nu: De Gelegenheid) en Hotel Schot. Zij speelden een grote rol in het economische en culturele leven van de Musselkanaal; hier werden feestelijke veemarkten gehouden, theatervoorstellingen opgevoerd en vonden dansvoorstellingen voor de jeugd plaats.
Alteveer en Tange Ten noorden van de venen van Veenhuizen en ten westen van Onstwedde lag omstreeks 1850 een nog nauwelijks aangetast veengebied, bestaande uit het Alteveer Veen, de Tanger Venen en het Achterholter Veen. In deze venen ontstond rond 1840 het gehuchtje Tange, aan de Beumeesweg, de weg van de Pekela’s naar Onstwedde. De bewoners gebruikte de venen om boekweit op te verbouwen. Deze veengebieden lagen T urfgraverij bij Alteveer, ca 1918. [Museum van de Streek] ver van het Stadskanaal en daarom duurde het langer voordat hier commerciële turfwinning plaatsvond. Pas met de oprichting van het veenschap Alteveer in 1871 kwam de vervening op gang. Het veenschap mocht voor de afvoer van turf gebruik maken van een vrije wijk richting Nieuwe Pekela. In 1884 maakte de oprichting van het waterschap Alteveer onteigening mogelijk en kon de grootschalige turfwinning van start gaan. Sinds 1886 werden er huizen gebouwd en ontstond de veenkolonie Alteveer. Aan het einde van de negentiende eeuw werd nog een nieuwe afvoerroute gegraven richting het Stadskanaal, waardoor ook via deze waterweg de turf verscheept kon worden. 21 Vledderveen De laatste veenkolonie, Vledderveen, kwam pas tot ontwikkeling in de twintigste eeuw. In 1832 was het gebied ten zuiden van Onstwedde al opgedeeld in 66 veenplaatsen, maar slechts enkele veenplaatsen waren aangesloten op het Stadskanaal.
Hierdoor moesten vanaf de overige plaatsen de gestoken turven eerst een gedeelte over land vervoerd worden. In 1903, toen het waterschap Vledderveen werd opgericht, werden twee nieuwe kanalen, één vanuit het noorden en één vanuit het zuiden, gegraven en aangesloten op het Stadskanaal. Daarna kwam de vervening goed op gang. Het waterschaphuis op de kruising van de drie kanalen werd na opheffing van het waterschap in 1968 ingericht als café. In de huidige tijd zijn beide afvoerkanalen gedempt en is ook een groot deel van de ontginningswijken verdwenen. 22 Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 30 Waterschapshuis Vledderveen. [SteenhuisMeurs] SteenhuisMeurs 31 Evangelisatievereniging Jeruël In de Veenkoloniën was de invloed van de gevestigde kerken minder sterk dan in de oude esdorpen, waardoor er ruimte ontstond voor diverse geloofsovertuigingen en particuliere initiatieven. Zo begon ds. W.C. Mense in 1905 vanuit de NH-gemeente in Onstwedde met evangelisatiewerk onder de veenarbeiders in Vledderveen. De bedoeling was om de bewoners van de veen- en heideontginningen af te houden van de nieuwe overtuigingen, zoals de Pinkster- of Baptistengemeenten of het socialisme. De activiteiten vonden eerst plaats in een lokaal van de school langs de Waterschapsweg. In 1907 werd op de plek van de huidige kerk een houten lokaal gebouwd dat de naam ‘Jeruël’ kreeg.
Mense werd in 1909 opgevolgd door Jan Haisma. Het ging de vereniging voor de wind. In 1914 begon de bouw van een stenen kerk naar ontwerp van architect Nanno Boiten uit Veendam. In de dienst op maandag 5 april 1915, Tweede Paasdag, werd de kerk in gebruik genomen. Het was een bloeiende gemeente met onder andere een zondagsschool en een vrouwenvereniging. Het kerkgebouw is sinds 2000 een rijksmonument. 23 Evangelisatiekerk (Vledderveen) uit 1914, foto ui 2020. [RCE]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 32 Pioniersdorg Barlage, rond 1920. [T opotijdreis] Ondertussen op het zand Met de opkomst van Stadskanaal verloren de oude esdorpen letterlijk terrein. Daar kwam bij dat onder Lodewijk Napoleon een begin werd gemaakt met de vorming van burgerlijke gemeentes en de verdeling van markegrond. De agrarische bestuursvorm op basis van collectief bestuur werd ingeruild voor het systeem van burgemeesters, wethouders en gemeenteraden. In de Staat der Nederlanden moest één type burger met uniforme rechten wonen, en één economisch beleid gelden. De koning stimuleerde de inperking van de collectieve markegronden. Op 24 juni 1837 vaardigde hij een Koninklijk Besluit uit, waarbij de overheid het recht kreeg om markegronden gedwongen te verkopen. Lokale uitzonderingen waren niet mogelijk, al duurde het vele decennia voordat alle collectieve gronden waren opgedeeld of verkocht. Dit proces verliep in Westerwolde uiterst langzaam, waardoor er tot 1880 nog gemeenschappelijke gronden waren. Het einde van de marke Over de scheiding en verdeling van de markegronden van Onstwedde werd in 1826 in de rechtszaal van Winschoten beslist. Drie markegenoten van Onstwedde hadden een zaak aangespannen tegen de andere 55 markegenoten. Zij eisten dat ieder zijn eigen aandeel van de gemeenschappelijke markegronden zou ontvangen.
De rechter gaf de eisers gelijk, met als argument dat de oude markestructuur de ontwikkeling van de landbouw in de weg stond. Vier landmeters werden ingehuurd en zij brachten alle gronden in kaart en verdeelden deze in percelen, een proces dat in etappes verliep. Waar de grond ongeschikt was voor verdeling volgde openbare verkoop. De Onstwedder gemeenschap, die van generatie op generatie was opgegroeid met gemeenschappelijkheid, moest omschakelen naar het hebben van eigen verantwoordelijkheid. 24 In de loop van de negentiende eeuw werden ook de marken van Wessinghuizen, Smeerling en Veenhuizen opgeheven. 25 De veenbazen uit de veenkoloniën kwamen op de verkoop van de oude markegronden af. Met hun wijkgravers en veenarbeiders stonden ze klaar om ook dit woeste landschap af te graven. Ook groepjes landloze keuterboeren en arbeiders, die te midden van het veen een eigen bestaan wilden opbouwen, kochten stukjes grond rondom de zandruggen. Vanaf deze iets hoger gelegen grond brachten ze het landschap in cultuur. Hun doel was niet, zoals bij de veenbazen, de snelle verkoop van turf, maar het stichten van een boerderij om landbouw te bedrijven. In tegenstelling tot de gebieden voor commerciële turfwinning werden deze gronden stukje bij beetje afgegraven.
26 Heideontginningen Ten oosten van het Musselkanaal en ten zuiden van Onstwedde zijn halverwege de negentiende eeuw verschillende heideontginningen ontstaan: 1 e, 2e en 3e Oomsberg, Mussel, Vosseberg, Braamberg, Kopstukken en Schaapsberg. De bevolking van de heideontginningen bestond uit een wonderlijke mengeling van eerste, tweede of derde generatie nieuwkomers, afkomstig uit Duitsland, Friesland, Drenthe en Groningen. De plaatsnamen van deze enclaves verwijzen naar de lage zandbulten in het veen waar de buurtschappen op zijn gesticht. Kopstukken komt van ‘koppen’, de uiteinden van de zandruggen. Blekslage herinnert aan een open plek waar berkenbomen groeiden. De nederzettingen ontstonden in het achterland van de eeuwenoude esdorpen en de grootschalige veenkoloniën. Het waren vaak niet meer dan buurtschappen, met enkele plaggenhutten en boerderijtjes. Ze hebben een andere structuur dan de organisch gegroeide esdorpen op het zand met hun brinken en essen, maar zijn ook anders dan de rechtlijnige veenkoloniën. Zo ontbreekt de regelmatige structuur van sloten haaks op een hoofdkanaal. De kavels zijn er kleiner en verschillend van diepte en breedte. Het ging duidelijk om individuele projecten en niet om een van bovenaf gestuurde ontginning. Ook de boerderijen liggen doorgaans niet op een lijn, want de weg werd pas aangelegd nadat de eerste boerderijen al waren gesticht.
Enkele nederzettingen zijn uitgegroeid tot bescheiden dorpen, zoals Alteveer, Holte, Mussel en Vledderveen. SteenhuisMeurs 33 De plaggenhut van Oltman Baalman Een fotorapportage uit 1914 over Oltman Berend Baalman toont Holte, een heideontginning na de markescheiding van Onstwedde, ten noorden van Onstwedde. Baalman, geboren in 1854 in Oude Pekela, was landarbeider. Hij was weduwnaar en moest zijn vijf kinderen alleen grootbrengen. Op de afbeelding is waarschijnlijk zijn oudste dochter met een jonger kind op de arm te zien. Het gezin woonde in een plaggenhut van zoden, hier en daar afgedekt met planken. Hoewel het totale bouwwerk elf meter lang was, mat het woongedeelte slechts vier bij vier meter. Direct achter de bedsteden bevond zich de veeschuur. Mens en dier leefden hier onder één dak. De laatste plaggenhut in de gemeente is pas in 1941 ontmanteld en werd verplaatst naar het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. 27 Niet voor niets zijn er veldnamen zoals ‘Het Hutplak’ en ‘Huttenstreek’ rondom Onstwedde. De plaggenhut van Oltman Baalman, 1914. [GA] Interieur van de hut, 1914. [GA]
Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 34 Afbeelding van het verloren schilderij van Onstwedde door Arnold Hendrik Koning. [GA] In de tweede helft van de twintigste eeuw heeft de ruilverkaveling de structuur in een aantal enclaves veranderd. T en behoeve van efficiëntie in de landbouw werden nieuwe, rechte wegen aangelegd en verdwenen de oude, kronkelende zandpaden. Het resultaat is zichtbaar bij buurtschappen als de Braamberg en de Vosseberg. Hier liggen de boerderijen soms wel honderden meters diep in het veld, ver weg van de doorgaande weg. De Afscheiding van Onstwedde De dorpen op het zand hadden in de negentiende eeuw te maken met heel andere ontwikkelingen dan het veengebied. De schilder Arnold Hendrik Koning (1784-1850) legde het gezicht op Onstwedde met de Nicolaaskerk vast. 28 Het dorpsleven oogt gemoedelijk, maar in deze periode vond behalve het opheffen van de marken ook een hevige kerkscheuring plaats. Landelijke religieuze twisten leidden rond 1834 tot een afscheiding onder de Groningse predikant Hendrik de Cock, waarna de dorpsgemeenschap opgesplitst was in twee kerkelijke gemeenten. In 1869 liet de afgescheiden gemeente een eigen kerk bouwen aan de Dorpsstraat, naast de Bedelboerderij. Overigens had de Afscheiding ook directe gevolgen in Stadskanaal, waar in de jaren 1840 eveneens een Afgescheiden Gemeente was.
De economische ontwikkeling van Onstwedde bleef in deze periode gekoppeld aan de landbouw. Zo kreeg het dorp in 1845 een koren-, pel- en cichoreimolen, die na een brand in 1854 werd herbouwd. In 1855 volgde een korenmolen en in 1900 een roskoren- en grutmolen. Beide molens werden in 1954 door een storm verwoest. SteenhuisMeurs 35 Ansichtkaart Onstwedde, 1905. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 36 Vanaf het begin van de turfwinning was het de bedoeling van de stad Groningen geweest om als opvolgend verdienmodel het ontgonnen en ontveende moeras te transformeren tot een landbouwgebied. Meester Hardenberg sprak in zijn rapport van 1829 van het witte zand onder het hoogveen, dat ‘door bemesting en cultuur tot vruchtbaar bouw- en weiland wordt gebragt’. Na het graven van het kanaal en de turfwinning begon een derde fase van kolonisatie met de ontwikkeling van de landbouw en de landbouwindustrie. Ook kwam in deze periode de scheepsbouw op. Onder de afgegraven veengrond bleef een zandbodem over. Door er veen en mest doorheen te spitten werd de grond geschikt voor de verbouw van aardappelen, graan en suikerbieten. Met de landbouw kwam ook de landbouwindustrie. Zo ontstond binnen de rationele structuur van de veenontginning de industriële landbouw, gericht op de export van producten naar de rest van Nederland en het buitenland.
Rond 1910 werd kunstmest op de markt gebracht, waardoor de productie sterk toenam. Een interessante erfenis van drie generaties wijkwerkers was de zelfredzaamheid van de arbeiders. Ze stelden zelf een werkploeg samen, met een vaste klus voor een vast bedrag en een zelfgekozen eindtijd. De relatieve vrijheid die zij in het veen hadden ervaren, bleef zo bestaan. De socioloog prof. Hofstee schreef in 1943: ‘De Veenkoloniale landarbeiders zijn geen echte plattelanders, geen echte landarbeiders meer; ze zijn onder invloed van de industrie en industriearbeiders, waarmee zij dagelijks in contact komen, naar hun mentaliteit, althans voor een groot deel, reeds halve industriearbeiders geworden en het eigen bedrijf en de eigen grond, die voor den doorsnee-landarbeider zoveel beteekenis hebben, hebben voor hen hun aantrekkingskracht verloren.’ 29 Aardappelen Een belangrijk gewas in de veenkoloniën was de aardappel. In de hortus van Groningen waren al in 1640 aardappels geteeld, maar het zou nog eeuwen duren voor het knolgewas populair werd. Lange tijd golden aardappels als smakeloos varkensvoer. Geleidelijk veranderde dat, omdat ze voedzaam waren en gemakkelijk konden worden geteeld. In Noord- Nederland maakte boekweit, het gewas dat vanouds op veengronden werd geteeld, geleidelijk plaats voor de aardappels. Al vanaf 1840 werden fabrieksaardappelen gepoot, die meer zetmeel bevatten.
De grote initiator van de aardappelmeelindustrie was Willem Albert Scholten die rond 1845 zijn industrieel imperium begon op te bouwen. In 1866 stichtte hij de aardappelmeelfabriek Stadskanaal bij het Springersverlaat, naast scheepswerf Van der Werff. Bij zijn overlijden in 1892 bezat Scholten meer dan vijftig fabrieken in het noorden van Nederland. In 1914 opende ook aardappelmeelfabriek Twee Provinciën aan het Stadskanaal, nabij de Fabrieksstraat. Behalve een directeurswoning liet de directie ook arbeiderswoningen bouwen. Ze staan er nog altijd. Het illustreert hoe de fabrikanten zorgden voor de leefomstandigheden van hun arbeiders, ook omdat de overheid hier destijds nog weinig aan deed. Het natuurgebied Veenhuizerstukken is rond 1990 ingericht op de voormalige vloeivelden, waarin het spoelwater tot de sluiting in 1979 werd verzameld. 5. Landbouw, industrie en woningbouw 1880-1950 SteenhuisMeurs 37 Scheepswerf en Scholtens Aardappelmeelfabriek, 1920. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 38 Spoorwegen: NOLS en STAR De spoorlijn van Zwolle naar Stadskanaal dateert uit 1905. Vanaf station Gasselternijveen opende in hetzelfde jaar een zijtak naar Assen, zodat Stadskanaal met twee provinciehoofdsteden was verbonden. De spoorverbindingen waren aangelegd door de NOLS, de Noord-Oostelijke Lokaal Spoorweg.
Deze maatschappij was in 1899 opgericht om Noordoost-Nederland per spoor te ontsluiten. Vanaf Bareveld volgde de spoorlijn de Semslinie. Station Stadskanaal was een standaardontwerp van architect Eduard Cuypers en werd in 1913 flink uitgebreid. Naast het station was een havenkom voor de goederenoverslag van schip naar trein en omgekeerd. In 1909 kwam een halteplaats bij de Pekelderweg in gebruik. In 1905 startte een burgerinitiatief onder leiding van Jan Evert Scholten, de zoon van W.A. Scholten, om een spoorlijn Stadskanaal - Ter Apel - Rijksgrens (STAR) te realiseren. De treinen naar Stadskanaal konden dan tot aan de grens doorrijden. Via deze verbinding zouden industriële producten uit de Veenkoloniën en de Kanaalstreek naar Duitsland kunnen worden geëxporteerd. In 1924 was de lijn een feit en werden zowel passagiers als goederen vervoerd. Er waren tussenstops in Stadskanaal Oost (Parkwijk), Nieuw-Buinen en Musselkanaal. Omdat de lijn voorbij de grens niet werd doorgetrokken, bleef de lijn onrendabel en kwam er in 1926 alweer een einde aan het reizigersvervoer. In en kort na de oorlog werd de spoorlijn nog wel voor goederenvervoer gebruikt. Het personenvervoer naar Stadskanaal kwam in 1953 helemaal tot een einde. Voor goederen bleef het spoor nog jaren in gebruik. Op het traject van Stadskanaal naar Veendam rijdt sinds 1994 een museumtrein van Museumspoorlijn STAR.
Industrialisatie De spoorlijn gaf een impuls aan de ontwikkeling van Stadskanaal, zowel wat betreft de industrie als de woningbouw. In 1909 opende Ons Belang, een coöperatieve strokartonfabriek die door boeren uit de omgeving was opgericht. Machinefabriek Thiadens, bedacht in 1912 een locomobiel die was ontwikkeld voor vervenings- en dorswerkzaamheden. Ook de scheepsbouw floreerde langs het kanaal. In 1910 waren er tussen Bareveld en de IJzeren Klap bij Musselkanaal 16 werven actief. Ze bouwden turf-, kust- en zeeschepen. Op de streektentoonstelling uit 1912 toonde Stadskanaal alle kansen die hier lagen, met het doel om ondernemers aan te trekken. Kaart van het NOLS-spoornetwerk. [Wikipedia] SteenhuisMeurs 39 Luchtfoto van de haven te Onstwedde, 1948. [GA] Erfgoednota gemeente Stadskanaal - deel 1 40 Affiche van de industrietentoonstelling Stadskanaal, 1912. [Atlas van Stolk]
SteenhuisMeurs 41 Musselkanaal: koekjes Ook Musselkanaal maakte een industriële ontwikkeling door. In het dorp waren diverse bedrijven gevestigd, zoals de Heinz Mosterdfabriek, Firma De Haan (touw- en metaalwaren) en N.V. Kunstmest- en Machinehandel Bekkering & Zoon, opgericht in 1894. Met de komst van het spoor kreeg het dorp een industriële zone met een speciaal aangelegd ‘spoordok’. Hier ontmoetten spoor en water elkaar, zodat schepen en treinen direct naast elkaar konden laden en lossen. De bekendste fabriek van Musselkanaal was Branbergen. In 1880 vestigde Jan Branbergen zich langs het kanaal als bakker. Zijn houdbare producten als hardbroden en biscuitjes, die hij ‘sociaaltjes’ noemde, hadden veel succes. In 1912, toen zijn zoons aan het roer stonden, werd ter plaatse van de bakkerij een koekjesfabriek opgericht. De N.V. Biscuitsfabriek ‘Het Anker’ was in 1913 al de grootste werkgever van het dorp. Ter ere van het 40-jarig jubileum werd in 1920 een glasschildering gemaakt, waarop de fabrieksgebouwen door de jaren heen zijn afgebeeld. Deze schildering is nu in het Museum van de Streek (het voormalige Streekhistorisch Centrum) te zien. De fabriek bleef uitbreiden. In 1938 werd een nieuwe fabriek gebouwd en startte men naast koekjes – waaronder de bekende Bruintje Beer koekjes die de hele wereld over gingen – ook met de productie van ‘suikerwerken’.