Beleid mensenhandel gemeente Stadskanaal.pdf
Tekst van het document
B1.2.1 Beleid Huiselijk geweld en Kindermishandeling Een groot aantal slachtoffers van mensenhandel komt een keer in contact met een zorgverlener. Toch heeft maar 20% van alle zorgverleners voldoende kennis om deze vorm van geweld goed te kunnen signaleren en slachtoffers te kunnen ondersteunen. Mensenhandel is onderdeel van de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Het is daarom belangrijk dat hulpverleners bij het (herhaaldelijk) trainen van de meldcode ook worden geïnformeerd over het signaleren van mensenhandel, naast seksueel geweld, kindermishandeling, huiselijk geweld en ouderenmishandeling. Mensenhandel is onderdeel van de Wet meldcode. De beroepsvereniging van medisch personeel, de KNMG, heeft mensenhandel expliciet opgenomen in de Meldcode. CoMensha helpt alle 26 Veilig Thuis-organisaties bij het integreren van het onderwerp en de diverse vormen van mensenhandel in hun handelswijzen en geeft voorlichting over mensenhandel. Hierbij wordt met name ingezet op het verbeteren en verder door ontwikkelen van de ketensamenwerking, signalering, meldingsstructuur en doorverwijzing. Daarnaast zorgen deze bewustwordingsbijeenkomsten ervoor dat Veilig Thuis-medewerkers ook op het gebied van mensenhandel voldoende zijn toegerust om meldingen te ontvangen, informatie te verrijken, de veiligheid te beoordelen en vervolgstappen te nemen.
B1.2.2 Kinderbeschermingsmaatregelen en voogdij Voor binnenlandse minderjarige slachtoffers en minderjarige slachtoffers uit EU-landen zijn de reguliere (kinderbeschermings-)maatregelen van toepassing. De Stichting Nidos heeft de voogdij over alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV) die mogelijk slachtoffer zijn van mensenhandel. B1.2.3 Opvang Als het gaat om opvang, zijn voor binnenlandse minderjarige slachtoffers en minderjarige slachtoffers uit EU-landen ook de reguliere voorzieningen van Jeugdzorg Nederland beschikbaar. Voor de specifieke doelgroep van slachtoffers van seksuele uitbuiting is bij enkele opvanginstellingen gespecialiseerde opvang beschikbaar.
25
Voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen die mogelijk slachtoffer zijn van mensenhandel, is de Beschermde Opvang beschikbaar. Nidos beslist of een minderjarige vreemdeling in de Beschermde Opvang wordt opgevangen: dit gebeurt bij de geringste indicatie van mensenhandel. Slachtoffers in de Beschermde Opvang krijgen wekelijks een kleine financiële vergoeding en zijn verzekerd tegen ziektekosten.
B1.3 Veiligheidsbeleid B1.3.1 Ondermijning Ondermijnende criminaliteit is een belangrijk onderwerp als het gaat om veiligheid. Ondermijning betekent grofweg een vermenging van de onderwereld en de bovenwereld. Het is een sluipende bedreiging van de integriteit van het openbaar bestuur. Een deel van de aanpak op ondermijning richt zich op de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Dit gebeurt idealiter in gemeenten binnen RIEC-verband, waarbij regionale casussen worden besproken met gemeenten, provincies, Openbaar Ministerie(OM), politie, Belastingdienst, Belastingdienst/Toeslagen, douane, fiscale inlichtingen en opsporingsdienst (FIOD), inspectie sociale zaken en werkgelegenheid (Inspectie SZW), Koninklijke Marechaussee (KMar), Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV), Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Een criminele organisatie die zich bezighoudt met mensenhandel moet eerst een aantal hindernissen nemen om met de criminele activiteiten te kunnen starten. Criminele netwerken zoeken naar een plaats met de minste weerstand. Ze vestigen zich daarom graag in gemeenten die nauwelijks oog hebben voor ondermijning. In de contacten die zij hebben met ‘de bovenwereld’ liggen mogelijkheden om barrières op te bouwen en om signalen van mensenhandel te herkennen.
Gemeenten kunnen barrières opwerpen om ondermijnende criminaliteit zoals mensenhandel tegen te gaan. Gemeenten beoordelen aanvragen voor vergunningen, stellen regels aan het aantal inschrijvingen op hetzelfde adres en hebben de mogelijkheid dwangsommen op te leggen en panden te sluiten. De inzet van de Wet Bibob is hierbij een belangrijk instrument. De Wet Bibob staat voor de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur. De wet is bedoeld om te voorkomen dat de overheid onbedoeld criminele activiteiten faciliteert door vergunning of subsidie te verstrekken. Met hulp van de Wet Bibob kan de gemeente besluiten om een vergunning niet af te geven of in te trekken indien er ernstig gevaar bestaat dat hiermee criminele activiteiten worden ontplooid of gecontinueerd. Daarnaast vervullen medewerkers van een gemeente een belangrijke rol in het herkennen van signalen van mensenhandel, bijvoorbeeld bij de dienstverlening aan burgers en bij controle in het kader van toezicht en handhaving. Kwetsbare wijken kennen kwetsbare bewoners en onaantrekkelijke woningen en kunnen daarmee vatbaarder zijn voor criminele activiteiten. Woningen of huurpanden bieden malafide ondernemers de mogelijkheid om criminele activiteiten zoals bijvoorbeeld drugsproductie, drugshandel of onvergunde prostitutie te starten.
Kwetsbare inwoners, mensen zonder werk of met schulden of mensen die met psychische problemen kampen kunnen geronseld worden voor criminele werkzaamheden. Het kan gaan om goedkope inhuur, maar evengoed om criminele uitbuiting, onder meer bij drugsproductie, bijvoorbeeld mensen die hennep knippen of een ruimte in hun woning beschikbaar stellen voor een kwekerij. Het opsporen en bestraffen van mensenhandel is een taak van landelijke partijen zoals de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM), het OM en de KMar. Als het gaat om arbeidsuitbuiting, ook een vorm van mensenhandel, dan is de Inspectie SZW ook verantwoordelijk.
26
B1.4 Prostitutiebeleid Prostitutie is een legaal beroep in Nederland. Lokaal kunnen voorwaarden en regels worden gesteld aan de exploitatie van prostitutie, bijvoorbeeld in de vorm van een vergunningplicht voor seksinrichtingen. De prostitutiebranche is kwetsbaar voor misstanden, waaronder mensenhandel. Het prostitutiebeleid is een belangrijk instrument voor gemeenten om misstanden te voorkomen en aan te pakken en ondersteuning te bieden aan sekswerkers. Een goed werkend vergunningensysteem kan bijdragen aan het voorkomen van misstanden. Wanneer ondernemers zich niet aan de vergunningsregels houden, kan de gemeente handhavend optreden en in bepaalde gevallen de vergunning intrekken. Als handhavers signalen van seksuele uitbuiting tegenkomen, kan de gemeente bestuurlijk optreden en de politie inschakelen. Verschillende (lokale) organisaties bieden sekswerkers ondersteuning bij uiteenlopende hulpvragen en eventueel ook bij het uitstappen uit de prostitutiebranche. Daarnaast zijn er ook uiteenlopende (lokale) organisaties die slachtoffers van mensenhandel/uitbuiting ondersteuning en hulp bieden.
B1.5 Onderwijsbeleid Ook leerplichtambtenaren en het onderwijs moeten zich bewust zijn van mensenhandel en leren om signalen te herkennen. Uit een onderzoek van het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel (CKM) onder vierhonderd Nederlandse docenten van 343 verschillende scholen eind 2019 blijkt dat bijna 80% van de docenten in het voortgezet onderwijs denkt een slachtoffer van mensenhandel niet te kunnen herkennen onder hun leerlingen. 40% van de docenten geeft bovendien aan niet te weten wat te moeten doen als zij vermoeden dat een leerling het slachtoffer is van mensenhandel. Gemeenten kunnen leerplichtambtenaren en scholen een training aanbieden over het herkennen van mensenhandel. Op de website van de Mensenhandel Academy van CoMensha en de website van het CCV zijn ook online trainingen te vinden. CoMensha en FairWork bieden ook fysieke trainingen aan voor gemeenten.
B1.6 Economisch beleid Gemeenten willen graag zorgen voor een goed vestigingsklimaat voor betrouwbare ondernemers. Tegelijkertijd willen ze tegengaan dat criminelen zich in de gemeente vestigen. Gemeenten kunnen de Wet Bibob inzetten om de vestiging van ondernemers met slechte bedoelingen tegen te houden. Er zijn verschillende ‘risico-sectoren’ waar uitbuiting voor kan komen, zoals de agrarische, bouw-, schoonmaak- en horecasector.
B1.7 Inkoopbeleid Gemeenten kunnen bij aanbestedingstrajecten of bij de inkoop van diensten en producten eisen stellen die uitbuiting kunnen voorkomen. Zo kunnen bijvoorbeeld bij de aanbesteding van ruimtelijke projecten eisen worden gesteld aan de eerlijke inzet van arbeidskrachten (genoeg uren, werktijdenbepalingen, huisvesting).
B1.8 Huisvestingsbeleid Arbeidsmigranten leveren in verschillende sectoren een grote bijdrage aan de economie. Een arbeidsmigrant is vaak afhankelijk van de werkgever of het uitzendbureau voor de huisvesting en het vervoer. Dit kan de arbeidsmigrant kwetsbaar maken. Het is daarom belangrijk dat gemeenten toezien op de integriteit van de huisvester en de werkgever. Door een goed huisvestingsbeleid van arbeidsmigranten en handhaving wordt arbeidsuitbuiting eerder gesignaleerd of mogelijk zelfs voorkomen. In het kader van het programma Flexwonen voor arbeidsmigranten zijn in verschillende regio’s bestuurlijke afspraken gemaakt. De gemeente kan prestatieafspraken maken met corporaties en commerciële vastgoedbedrijven over tijdelijke
27
huisvesting en legale kamerverhuur. Dit is mogelijk door de huisvestingsverordening aan te passen en door plannen op te nemen in de woonvisie en bestemmingsplannen. Ook is het van belang om goede afspraken te maken over het beheer van wooncomplexen.
Bijlage 2 Gegevens Mensenhandel (voorzover in beeld) B2.1 Achtergrond In Nederland is mensenhandel, in alle verschillende vormen, een dagelijkse realiteit. Een verborgen misdaad, een verborgen realiteit zonder harde cijfers. Uitbuiting komt overal in Nederland voor. In grote steden en op het platteland, in allerlei sectoren. Iedereen kan een slachtoffer van mensenhandel worden. De angst van slachtoffers, de lage aangiftebereidheid, de beperkte pakkans van de daders, het gebrek aan kennis over signalen bij de professionals in allerlei domeinen zorgen er voor dat er nauwelijks zicht is op de werkelijke omvang van deze ernstige vorm van criminaliteit. Verschillende internationale en nationale organisaties hebben wel schattingen gemaakt. - Volgens een schatting van de International Labour Organization (ILO) over het aantal slachtoffers in de Europese Unie zouden er in Nederland zo'n 30.000 mensen slachtoffer van arbeidsuitbuiting zijn. - De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen schat – op basis van internationaal en nationaal onderzoek – 5.000 tot 7.500 slachtoffers per jaar. Ondanks de groeiende aandacht voor mensenhandel nam het aantal geregistreerde slachtoffers de afgelopen jaren af. De nieuwe privacywetgeving, de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) die sinds 25 mei 2018 van kracht is, speelde hierbij een rol.
Hierdoor deelden hulpinstellingen zonder expliciete toestemming van slachtoffers gegevens niet meer met CoMensha. CoMensha registreert de (mogelijke) slachtoffers die in contact zijn gekomen met de politie, de Inspectie SZW, de KMar, met hulporganisaties of met andere instanties. Dit gaat om mogelijke slachtoffers; het slachtofferschap is niet altijd officieel vastgesteld.
2.1.1 Tendens Uit verschillende onderzoeken komen wel verschillende beelden en tendensen naar voren. Zo is het merendeel van de geregistreerde slachtoffers van Nederlandse afkomst en bestaan er grote zorgen over minderjarige slachtoffers die uit beeld raken. De meeste meldingen gaan over seksuele uitbuiting, gevolgd door arbeidsuitbuiting en criminele uitbuiting. 2.1.2 Melden en signaleren Er valt nog een hele wereld te winnen in preventie en het signaleren van mensenhandel. De onwetendheid over de verschillende vormen bij professionals in verschillende domeinen – in het onderwijs, in de zorg – is groot. Jeugdhulpinstellingen die vaak met kwetsbare doelgroepen te maken hebben, melden vrijwel geen slachtoffers bij CoMensha. Ook zo blijven slachtoffers buiten beeld. Slachtoffers komen niet zomaar binnenlopen. In de wereld van mensenhandel regeert angst en schaamte. We hebben het niet over incidenten, mensenhandel is een groeiende vorm van criminaliteit. In Nederland. Ina Hut, directeur CoMensha
28
B2.2 Aard en omvang seksuele uitbuiting De meest geregistreerde vorm van mensenhandel is seksuele uitbuiting. Een groot deel van de slachtoffers is minderjarig. De afgelopen jaren zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd die de kwetsbaarheid van specifieke groepen aantonen. B2.2.1 Kwetsbare groepen Een kwetsbare groep die aandacht behoeft zijn minderjarigen die weglopen uit een (zorg)instelling. Uit onderzoek van Defence for Children (DFC) blijkt dat het naar schatting van de politie om ongeveer 20.000 ‘weggelopen’ kinderen op jaarbasis gaat, waaronder ook slachtoffers van seksuele uitbuiting. Bij laatstgenoemde groep zou het vooral gaan om jongeren met een licht verstandelijke beperking die tijdens de vermissing een groot risico lopen om opnieuw slachtoffer van mensenhandel te worden. Een andere kwetsbare groep zijn alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV's) die vanuit de Beschermde Opvang of een COA-locatie met onbekende bestemming zijn vertrokken. Ook meisjes met anorexia zijn kwetsbaar. Zij kunnen op zogeheten pro-anorexiawebsites in contact komen met zogenoemde coaches die meisjes 'helpen' met afvallen, vaak in ruil voor naaktfoto's of zelfs seks. Het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel(CKM), GGZ Rivierduinen Eetstoornissen Ursula en online-hulpplatform Proud2Bme publiceerden in 2020 het rapport van hun onderzoek naar pro-anorexia-coaches.
B2.3 Aard en omvang arbeidsuitbuiting Arbeidsuitbuiting is een vorm van georganiseerde criminaliteit. Volgens het Nationaal Dreigingsbeeld 2017 neemt de problematiek de komende jaren toe. Arbeidsuitbuiting komt voor in allerlei sectoren. Veel voorkomend zijn de land- en tuinbouw, horeca, particuliere huishoudens, bouw en in de schoonmaak- en uitzendbranche. In de meeste gevallen die de Inspectie SZW in behandeling neemt, gaat het om medewerkers die in het land van herkomst worden geronseld, met schulden worden opgezadeld, geïsoleerd en geïntimideerd om vervolgens onder slechte arbeidsomstandigheden lange werkweken te maken. De betaling is minimaal en soms werken slachtoffers zonder loon. Dit ging om werkgevers in onder meer de transport en logistiek, land- en tuinbouw, horeca en detailhandel, uitzendbureaus en de bouw. Begin 2019 heeft de Inspectie SZW het Operationeel Informatiecentrum Cluster Mensenhandel (OICM) ingericht. De taken zijn onder meer het ontvangen en verwerken van alle meldingen over mensenhandel (arbeidsuitbuiting), het houden van intakegesprekken met mogelijke slachtoffers van arbeidsuitbuiting en het bijhouden van een slachtoffervolgsysteem. Vanuit het OICM worden alle contacten onderhouden met ketenpartners die een rol hebben binnen het opsporingsproces van mogelijke slachtoffers van arbeidsuitbuiting.
2.3.1 Onderzoek De Algemene Rekenkamer is in 2020 een onderzoek naar arbeidsuitbuiting gestart. De centrale vraag in dit onderzoek was: In hoeverre draagt de huidige aanpak van arbeidsuitbuiting (inclusief de inzet van mensen, middelen en tijd) door de ministers van JenV en SZW bij aan het verminderen van het aantal mensen dat slachtoffer wordt van arbeidsuitbuiting? En hoe kan de aanpak van arbeidsuitbuiting meer resultaten opleveren en daarmee een grotere bijdrage leveren aan het verminderen van het aantal slachtoffers? https://www.rekenkamer.nl/actueel/nieuws/2021/09/28/aanpak-arbeidsuitbuiting-door-inspectieniet-effectief
29
B2.4 Aard en omvang criminele uitbuiting De aanpak van criminele uitbuiting staat volgens de Nationaal Rapporteur nog in de kinderschoenen. Het aantal geregistreerde slachtoffers is erg laag. Slachtoffers van deze vorm van uitbuiting worden vaak als dader gezien. Het non-punishment beginsel maakt dat slachtoffers die de delicten onder dwang hebben gepleegd niet strafbaar zijn. Ook binnen opsporingsinstanties vraagt dit om meer kennis, bewustwording en gedragsverandering. In het Verenigd Koninkrijk wordt criminele uitbuiting (van kwetsbare jongeren) inmiddels veel vaker (h)erkend, en ook in Nederland komen er steeds meer signalen dat deze praktijken zich op soortgelijke schaal voordoen. In Nederland zijn er een paar succesvolle zaken geweest met betrekking tot gedwongen bedelarij in treinen en zakkenrollen. Zo werd in 2015 het opsporingsonderzoek 13 OCEANS gestart naar de Bosnische kinderen die herhaaldelijk op Amsterdam Centraal Station werden aangehouden wegens zakkenrollerij. Er zijn ook steeds meer signalen dat kwetsbare jongeren op scholen worden geronseld en gedwongen worden in bijvoorbeeld de drugshandel te werken. Het CKM deed onderzoek onder 280 middelbare scholen en mbo-instellingen naar criminele uitbuiting. 55% van de scholen maakt zich zorgen over criminele uitbuiting.
Eén op de tien scholen maakt zich één of meerdere keren per maand concreet zorgen over een leerling.
B2.5 Lokale aard en omvang Gemeenten kunnen – in overleg met ketenpartners waaronder politie en zorginstellingen – een beeld over de aard en omvang van mensenhandel naar boven halen. Zoals uit bovenstaande blijkt, brengen de cijfers maar een topje van de ijsberg in beeld. Maar met kennis over de verschillende vormen in het achterhoofd zijn er ook regionaal aanknopingspunten te vinden voor het lokale beleid.
2.5.1 Enquête VNG en CoMensha VNG en CoMensha hebben in 2019 de enquête aanpak mensenhandel onder gemeenten uitgezet. Uit de enquête blijkt dat gemeenten beperkt zicht hebben, ook na een eigen onderzoek, op het aantal slachtoffers. Dat geldt voor de verschillende vormen van mensenhandel. ‘Mensenhandel is een veelal onzichtbaar probleem en het inzichtelijk maken van de omvang van het probleem is een gedeelde verantwoordelijkheid van gemeenten, CoMensha, VNG, het Rijk, Inspectie SZW, politie/AVIM, OM, RIEC, Veilig Thuis en overige (zorg-)professionals’, aldus de onderzoekers. Uit de enquête blijkt dat gemeenten zich bewust zijn van de verschillende vormen van mensenhandel. Beleidsmatig ligt het accent met name op seksuele uitbuiting, terwijl overige arbeidsuitbuiting wordt genoemd als de meest voorkomende vorm van mensenhandel in gemeenten.
30
Bijlage 3 Wettelijke taken en bevoegdheden B3.1 Wetgeving, gemeentelijke bevoegdheden en bestuurlijke instrumenten Internationale, nationale en lokale regelgeving bieden een kader voor de aanpak mensenhandel. Gemeenten kunnen met hulp van een bestuurlijke aanpak en inzet van bestuurlijke instrumenten ook mensenhandel proberen tegen te gaan. Een overzicht van de meest aangewezen regelgeving, bevoegdheden en bestuurlijke instrumenten.
B3.1.1 Internationale kaders Er zijn vijf internationale instrumenten, die zich specifiek richten op mensenhandel: 1. Palermo Protocol. Het VN-protocol (een supplement van de VN Convention against Transnational Organized Crime UNTOC) inzake de preventie, bestrijding en bestraffing van mensenhandel in het bijzonder vrouwenhandel en kinderhandel uit 2000. 2. EU Richtlijn. Richtlijn 2011/36 van het Europees Parlement en de Raad van 5 april 2011 inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan, en ter vervanging van Kaderbesluit 2002/629/JBZ van de Raad. 3. Verdrag van Warschau, verdrag van de Raad van Europa ter bestrijding van mensenhandel (2005). 4. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Artikel 4 - Verbod van slavernij en dwangarbeid ‘Niemand mag in slavernij of dienstbaarheid worden gehouden’. 5. Istanbul Protocol, officieel het Handboek over effectief onderzoek en documentatie van marteling en andere wrede, onmenselijke of vernederende behandeling of straf, is de eerste verzameling internationale richtlijnen voor de documentatie van marteling en de gevolgen daarvan in het bijzonder vrouwenhandel en kinderhandel uit 2000.
Daarnaast zijn er nog verschillende internationale instrumenten waar mensenhandel in voorkomt, zoals The Universal Declaration of Human Rights (1948), the International Covenants on Civil and Political Rights (1966), The United Nations Convention for the Suppression of the Traffic in Persons and of the Exploitation of the Prostitution of Others (1949), and the Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination Against Women (1979), Convention on the Rights of the Child (1989) and Optional Protocols (be on the sale of children, child prostitution, child pornography 2000). Ook de Europese Unie heeft nog andere instrumenten die gerelateerd zijn aan Mensenhandel (link) B3.1.2 Nationale kaders In de Grondwet: Artikel II-1 De menselijke waardigheid is onschendbaar. Zij moet worden geëerbiedigd en beschermd. In artikel 19, lid 2 en 3 is onder andere opgenomen dat iedere Nederlander zelf mag kiezen wat voor werk hij wil doen en ook dat er regels moeten zijn ter bescherming van mensen tijdens hun werk.
B3.2 Bestuurlijke instrumenten Een gedegen aanpak van mensenhandel vraagt om beleid met aandacht voor alle bestuurlijke instrumenten en barrières om mensenhandel tegen te gaan. Gemeenten kunnen gebruik maken van de volgende instrumenten: 1. Algemene Plaatselijke Verordening 2. Gemeentewet 3. Wet Bibob 4. Bestemmingsplannen 5. Inzet op het Bouwbesluit 2012: artikel 7.18, eerste lid (overbewoning) 6. Via het geldende bestemmingsplan van de gemeente kan de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) uitkomst bieden. Er kan dan actie ondernomen worden op basis
31
van artikel 2.1, eerste lid, aanhef en onder c (verbod met bestemmingsplan strijdig gebruik) van de Wabo. 7. Daarnaast is de Huisvestingswet 2014 toe te passen conform artikel 8 van de Huisvestingswet 2014, gecombineerd met artikel 35 (bestuurlijke boete) van deze wet.
B3.5.1 Algemene Plaatselijke Verordening In de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) staan de wettelijke regels, die alleen in de betreffende gemeente van kracht zijn. Met de APV kan een gemeente regels stellen over wat wel of niet toelaatbaar is in die gemeente. Uit de APV kan ook een vergunningsplicht ontstaan, als de vergunninghouder zich niet houdt aan bepaalde voorwaarden of de vergunning gebruikt voor criminele doeleinden, kan de vergunning worden ingetrokken. De Handreiking VNG APV & ondermijning geeft informatie en voorbeelden over het gebruik van de APV. De artikelen 3:1 t/m 3:22 gaan in op prostitutie, de seksbranche en aanverwante onderwerpen. Daarnaast zijn er voorbeelden van vergunningenbeleid of gebruik van het nachtregister om uitwassen als mensenhandel tegen te gaan. B3.5.2 Gemeentewet Algemene bevoegdheid tot handhaving van de openbare orde. Artikel 172 Gemeentewet belast de burgemeester met de handhaving van de openbare orde onder gewone omstandigheden. B3.5.2.1 De Wet Victoria De Wet Victoria (artikel 174a Gemeentewet) geeft de burgemeester de bevoegdheid om een woning te sluiten of niet voor het publiek toegankelijk lokaal te verklaren bij verstoring van de openbare orde rond die woning door gedragingen in die woning of dat lokaal.
Sluiting is alleen mogelijk in situaties waarin sprake is van overlast waardoor de veiligheid en gezondheid van mensen in de omgeving van de woning in ernstige mate worden bedreigd. Het college van Burgemeester en Wethouders heeft op grond van artikel 17 van de Woningwet de mogelijkheid om een gebouw, open erf of terrein te sluiten indien sprake is van bedreiging van de leefbaarheid of er gevaar voor de gezondheid of de veiligheid is. Het college kan de uitvoering ervan mandateren aan de burgemeester. Het bevel om de woning te sluiten is een besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht, waartegen bezwaar en beroep openstaat voor de bewoner of een andere belanghebbende. (bron) B3.5.2.2 De Wet Victor (volgt op Victoria) Na sluiting door de burgemeester kan het college van B&W een vervolg geven op grond van de Wet Victor. De Wet Victor regelt het natraject van een sluiting op grond van artikel 13b van de Opiumwet (Wet Damocles) of artikel 174a van de Gemeentewet. Het college is bevoegd om de eigenaar te verplichten om een andere gebruiker voor het pand aan te wijzen of het gebouw in beheer te geven (artikel 13b van de Woningwet). Aan dit besluit kunnen voorwaarden worden gesteld, zoals het geschikt maken voor gebruik van de woning.
Mocht er ondanks de aanwijzingsbevoegdheid geen uitzicht zijn op duurzaam herstel van de openbare orde rond de betreffende woning, dan is de gemeenteraad, op grond van artikel 77 lid 1 sub 7 van de Onteigeningswet, bevoegd om tot onteigening over te gaan. B3.5.2.3 Jurisprudentie Op www.burgemeesters.nl is jurisprudentie over de Wet Victoria en Victor te vinden.
32
B3.5.3 Wet Bibob De Wet Bibob is een (preventief) bestuursrechtelijk instrument. Het voornaamste doel van deze wet is het voorkomen dat de overheid ongewild criminaliteit faciliteert, bijvoorbeeld bij het witwassen van geld. Een bestuursorgaan kan volgens deze wet besluiten een vergunning in te trekken of te weigeren indien het vermoeden bestaat dat de aanvragers of houders van de vergunning deze zullen gebruiken voor het plegen van strafbare feiten. Ook bestaat de mogelijkheid om vergunningen alleen onder bepaalde voorwaarden te verstrekken. Naast vergunningen is het Bibob-instrument in te zetten voor subsidies, vastgoedtransacties en aanbestedingen. De officier van justitie heeft een ondersteunende rol: hij mag een bestuursorgaan laten weten dat het wenselijk is om een Bibob-advies aan te vragen over een bepaald persoon of bepaalde onderneming als die betrokken is bij strafbare feiten. Voor de burgemeester is het Bibob-instrument met name van belang voor vergunningen: • ter bescherming van de gezondheid, • uit de Drank- en Horecawet, • uit de Wet op de kansspelautomaten, • die op grond van een gemeentelijke verordening verplicht zijn voor een inrichting of bedrijf, • voor een seksbedrijf. (Bron: genootschap van Burgemeesters) B3.5.4 Bestemmingsplannen Op basis van de Wet ruimtelijke ordening, stelt de gemeenteraad bestemmingsplannen vast voor het grondgebied van de gemeente.
In een bestemmingsplan geeft de gemeente de bestemmingen aan van de gronden en gebouwen. Zo hebben gemeenten de mogelijkheid om een ruimtelijk vestigingsbeleid met betrekking tot bepaalde bedrijvigheid te voeren. Indien het feitelijk gebruik van een pand strijdig is met het bestemmingsplan, biedt de Wet ruimtelijke ordening de gemeente de mogelijkheid om over te gaan tot aanzegging van bestuursdwang of tot oplegging van een dwangsom op basis van artikel 125 van de Gemeentewet om het gebruik in overeenstemming met de bestemming te brengen. Door aanpassing van de bestemmingsplannen heeft de gemeente ook de mogelijkheid een ruimtelijk vestigingsbeleid te voeren. Bijvoorbeeld het ‘weg bestemmen’ van ongewenste economische activiteiten.
33
Bijlage 4 Financiële kaders B4.1 Begroting Een goede integrale aanpak mensenhandel vraagt om voldoende capaciteit en middelen. Uit de enquête van VNG en CoMensha in 2019 naar het gemeentebeleid blijkt dat 52 procent van de gemeenten, van de 135 gemeenten die deel hebben genomen aan de enquête, mensenhandel in een vorm hebben meegenomen in de begroting. Dit kunnen zowel incidentele als structurele posten zijn. Ook wordt er onderscheid gemaakt of mensenhandel is opgenomen als specifiek doel of als onderdeel van een breder programma. Elke gemeente zal een afweging en prioritering moeten maken over de besteding van het gemeentefonds. Gemeenten zijn immers financieel en organisatorisch verantwoordelijk voor de zorg voor en opvang van slachtoffers van mensenhandel. Dit is een wettelijk verankerde verplichting, die primair voortvloeit uit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) en de Jeugdwet. Daarnaast ontvangen 43 centrumgemeenten een decentralisatie-uitkering Maatschappelijke opvang en 35 daarvan ook een decentralisatie-uitkering Vrouwenopvang (DUVO). Per 1 januari 2020 ontvangen achttien gemeenten ook een decentralisatie-uitkering voor de uitstapprogramma’s prostituees (vh. RUPS). De gemeente kan de inkomsten naar eigen inzicht besteden, maar moet daarbij wel de wettelijke verplichtingen nakomen.
Het is aan de gemeenteraad om te beslissen hoe het geld wordt verdeeld. Er zijn ook specifieke uitkeringen. Dan staat wel vooraf vast waaraan het geld besteed moet worden. • Door cofinanciering: om de aanpak betaalbaar te houden is samenwerking en gezamenlijke financiering in de regio belangrijk. In elke regio zijn al bestaande samenwerkingsverbanden, zoals een Zorg- en Veiligheidshuis en RIEC. Een aantal gemeenten ontvangt ook geld van het Rijk voor de financiering van RIEC's waarbij kan worden aangehaakt. Binnen dit verband is vaak al sprake van casuïstiekoverleg met betrekking tot andere vormen van criminaliteit. Het is ook – uit financieel oogpunt – goed om daarin op het gebied van mensenhandel samen te werken. • Financiering door derden: zeker bij incidentele uitgaven kan het de moeite waard zijn om te onderzoeken of er subsidiemogelijkheden zijn. Soms dragen provincies bij, en het Rijk kent specifieke programma’s, zoals de Regio deals.
B4.2 Financiering essentiele functies B4.2.1 Zorgcoördinator Een concrete stap in de aanpak mensenhandel is de aanstelling van een zorgcoördinator in de regio (zie kaart B3). In het Interbestuurlijk Programma (IBP) hebben Rijk en lokale overheden afgesproken dat gemeenten de functie zorgcoördinatie landelijk dekkend gaan organiseren. De organisatie van zorgcoördinatie verschilt van regio tot regio. Ook de financiering gebeurt nu op verschillende manieren. Wat het beste past is afhankelijk van de regionale situatie. Gemeenten kunnen daarover afspraken maken binnen de regio. Financieringsvormen zoals ze nu voorkomen: • De grootste gemeente in de politie- of veiligheidsregio of de centrumgemeente van de vrouwenopvang of maatschappelijke opvang zorgt voor financiering binnen de eigen begroting. Dit komt wel voor als zorgcoördinatie nog niet regionaal is geregeld. Aan andere deelnemende gemeenten worden de kosten dan doorberekend. • Alle gemeenten in de regio betalen mee aan de zorgcoördinatie, bijvoorbeeld met een verdeelsleutel op inwoneraantal. • De zorgcoördinator wordt door een centrumgemeente voor de regio gefinancierd vanuit de decentralisatie-uitkering voor vrouwenopvang of maatschappelijke opvang. Artikel 2.6.1
34
van de Wmo specificeert verder dat gemeenten met andere gemeenten (bijvoorbeeld in hun centrumgemeente) kunnen samenwerken. Er vindt dan geen doorberekening plaats. • Financiering van zorgcoördinatie is opgenomen in het regionale veiligheidsbudget. • Zorgcoördinatie wordt georganiseerd en betaald vanuit het samenwerkingsverband van Zorg- en Veiligheidshuizen. Het aantal uren van een zorgcoördinator hangt samen met onder meer het aantal inwoners in de regio, het aantal betrokken gemeenten, de aanwezigheid van opvangcentra of zorginstellingen met deskundigheid op het gebied van mensenhandel, de aanwezigheid van asielzoekerscentra en de actieve betrokkenheid van ketenpartners. De praktijk laat zien dat er – doordat er meer aandacht voor mensenhandel in de regio komt – ook meer slachtoffers in beeld komen. Het is daarom belangrijk regelmatig te evalueren of het aantal uren voldoende is.
B4.2.2 Aandachtsfunctionaris mensenhandel Het benoemen van een aandachtsfunctionaris mensenhandel per gemeente is essentieel om te komen tot een goed, breed gedragen en actueel beleid en netwerk. In het basisniveau Bestuurlijke Aanpak Mensenhandel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, CCV en RIEC is de functie opgenomen. “Een gemeente voldoet aan het basisniveau bestuurlijke aanpak van mensenhandel indien de gemeente een functionaris heeft die optreedt als contactpersoon binnen de gemeente, bekend is met de bestuurlijke mogelijkheden om op te treden tegen mensenhandel en bekend is met de instanties waar slachtoffers mensenhandel terecht kunnen." Belangrijk is dat een aandachtsfunctionaris voldoende tijd heeft. B4.2.3 Regionale ketenregisseur De ketenregisseur zorgt voor een sluitende ketenaanpak op het gebied van zorg en veiligheid (met gemeenten, de politie, zorgaanbieders, Veilig Thuis, de GGD en andere ketenregisseurs en zorgcoördinatoren). Ook zorgt de ketenregisseur ervoor dat processen in de uitvoering van ketenpartners op elkaar aansluiten en versterkt signalering van en bewustwording over mensenhandel. De financiering van ketenregie gebeurt op verschillende manieren: via de Zorg- en Veiligheidshuizen, via het RIEC, met bijdragen van ketenpartners en gemeenten, of combinaties daarvan. Ook provinciale cofinanciering komt voor.
Gemeenten kunnen ook voor ketenregie afspraken maken over de financiering binnen de regio.
B4.3 Financiering opvang slachtoffers B4.3.1 Volwassenen Er zijn verschillende plaatsen waar slachtoffers van mensenhandel worden opgevangen. Ook de financiering van de opvangplaatsen is verschillend. Voor de opvang van slachtoffers van huiselijk geweld en mensenhandel ontvangen de centrumgemeenten geld via de DUVO. De gemeente waar het slachtoffer staat ingeschreven is (financieel) verantwoordelijk voor het slachtoffer. B4.3.2 Landelijke opvang Vanaf oktober 2019 zijn er met financiering vanuit het Rijk 36 nieuwe, landelijke opvangplekken in vijf gemeenten gerealiseerd, de OMM (Opvang slachtoffers Mensenhandel met Multiproblematiek), voor slachtoffers van mensenhandel die kampen met complexe zorgvragen, zoals psychische problemen, een verslaving of een verstandelijke beperking. Plaatsing verloopt via CoMensha. Deze opvangplaatsen zijn verspreid over een aantal gemeenten in het land (Amsterdam, Alkmaar, Almere, Rotterdam, Zwolle en Enschede), worden bekostigd door het Rijk en zijn landelijk toegankelijk. 35
Voor meerderjarige slachtoffers zonder rechtmatig verblijf of in de ‘bedenktijd’ is er landelijk de Categorale Opvang voor Slachtoffers van Mensenhandel (COSM). Plaatsing in de COSMopvang loopt via CoMensha. Er zijn in totaal vijftig COSM-plekken in Nederland beschikbaar verdeeld over drie locaties en instellingen. Aanmeldingen voor de COSM dienen te verlopen via CoMensha: CoMensha heeft exclusieve plaatsingsbevoegdheid. Ook deze plaatsen worden bekostigd door het Rijk en zijn landelijk toegankelijk. Ook de Inspectie SZW heeft een beperkt aantal bedden beschikbaar voor de crisisopvang van slachtoffers arbeidsuitbuiting. De financiering van deze bedden – in Amsterdam zijn er tien bedden beschikbaar – verloopt via het ministerie.
B4.3.3 Opvang minderjarigen De opvang van jongeren die het slachtoffer zijn van mensenhandel en die als gevolg daarvan jeugdhulp nodig hebben, wordt bekostigd vanuit de Jeugdwet. Het zogeheten woonplaatsbeginsel bepaalt welke gemeente de kosten daarvan moet dragen. Namens gemeenten heeft de VNG afspraken gemaakt over de landelijke inkoop jeugdzorg met landelijke aanbieders met een specialistische functie (Jeugdzorg) of voorziening (Wmo/ZG). Voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV) die mogelijk slachtoffer zijn van mensenhandel, is de Beschermde Opvang beschikbaar. De Beschermde Opvang wordt betaald door het COA aan contractpartners die deze opvangvorm uitvoeren. Nidos bepaalt welke jonge vluchteling voor opvang in de Beschermde Opvang in aanmerking komt.
36
Bijlage 5 Signalenroute
37