Rapportage Onderzoek armoede en inkomensregelingen in Son en Breugel

Maak gebruik van de armoedemonitor van het CBS. Door een koppeling tussen data van de gemeente en het CBS, krijgt een gemeente meer inzicht in hoe groot de groep inwoners is die in aanmerking komt voor een minimaregeling en hoeveel daar ook daadwerkelijk gebruik van maakt. De monitor maakt ook inzichtelijk welke doelgroepen geen gebruik maken van de minimaregelingen.

6.3 De bekendheid van de minimaregelingen Bekendheid regelingen De deelnemers aan het vragenlijstonderzoek zijn via de participatiewet of minimaregelingen bekend met of in beeld bij de gemeente. Daarom is het opmerkelijk dat een deel van hen niet bekend is met één of meerdere minimaregelingen, die ze wel zouden willen gebruiken. Van de respondenten die een bijstandsuitkering ontvangen was er echter geen één die van geen enkele minimaregeling gebruik maakt. Drempels Een zoektocht naar de minimaregelingen leert dat op de website van gemeente Son en Breugel de regelingen niet makkelijk te vinden zijn. Eenmaal bij het overzicht met regelingen wordt relevante informatie verstrekt en worden contactgegevens vermeld. Op de website van CMD Son en Breugel zijn de minimaregelingen iets eenvoudiger te vinden. De informatie op deze site is echter zeer algemeen, er wordt verwezen naar een verkeerde link van de gemeente, en er worden geen contactgegevens vermeld. Op de website sonenbreugelverbindt.nl komen inwoners op het CMD plein. Hier wordt onder het kopje werk en inkomen alleen informatie gegeven over de participatiewet. Wel worden er contactgegevens vermeld. Onduidelijk is of mensen die in de bijstand zitten, informatie krijgen over de minimaregelingen.

Uit gesprekken kwam naar voren dat je van het bestaan van de regelingen moet weten en je de regelingen niet kunt vinden als je geen computer hebt. Hoewel uit de enquête blijkt dat de respondenten de regelingen met name via de website van de gemeente en/of via het CMD kennen, gaat het in beide gevallen om slechts iets minder dan een kwart van de respondenten. Slechts een

36

klein deel van de respondenten is bekend met de regelingen via de website van de gemeente EN via CMD (ongeveer 6%). Aanbeveling Inwoners moeten zo veel mogelijk geïnformeerd worden over de ondersteuningsmogelijkheden die er binnen de gemeente zijn op het gebied van minimabeleid.

Inwoners die gebruik maken van een gemeentelijke regeling heb je feitelijk al in beeld. Deze mensen kun je bereiken. Stuur relevante doelgroepen regelmatig een folder over (aanpassingen in) minimaregelingen en een eenvoudige routekaart hoe en waar ze deze aan kunnen vragen of wie daarbij kan ondersteunen.

6.4 De toegankelijkheid van de minimaregelingen Toegankelijkheid regelingen Hoewel uit de enquête is gebleken dat de helft van de respondenten weet waar ze moeten zijn voor het aanvragen van een inkomensregelingen, vindt een aanzienlijk deel het aanvragen van een regeling niet eenvoudig en heeft hulp nodig bij het aanvragen van een inkomensregeling. Bovendien gaven veel respondenten aan geen gebruik te maken van één of meerdere regelingen omdat ze niet weten of ze hiervoor in aanmerking komen en dit moeilijk vinden om uit te zoeken. Ook gaf ruim een derde van de respondenten aan niet te weten hoe ze een regeling aan moeten vragen. Drempels Zowel uit de enquête als uit gesprekken komt naar voren dat de behoefte van de doelgroep verder gaat dan alleen inkomensondersteuning; er is behoefte aan het beter informeren van inwoners over inkomensregelingen, aan betere (persoonlijke) communicatie en meer persoonlijke ondersteuning. Uit het literatuuronderzoek blijkt dat inwoners vaak terughoudend zijn om een aanvraag in te dienen, o.a. vanwege de verwachting dat de aanvraag toch niet gehonoreerd wordt (Inspectie SZW, 2018; Purpose, 2020). Daarnaast kan het aanvragen van een regeling als dermate ingewikkeld en belastend worden ervaren, dat inwoners uiteindelijk geen aanvraag doen voor een regeling waar ze wel voor in aanmerking komen.

Het gaat hierbij met name om minder zelfredzame inwoners met gebrekkige taal en communicatieve vaardigheden (Inspectie SZW, 2018) Aanbeveling Het moet voor inwoners duidelijk zijn waar en op welke wijze ze inkomensregelingen aan kunnen vragen. De informatie op de websites van de gemeente en het CMD is niet eenduidig. Tevens moet voor inwoners helder zijn of ze voor een regeling in aanmerking komen. Daarnaast moet er meer aandacht zijn voor persoonlijke ondersteuning bij het aanvragen van een inkomensregeling. Er is voorgesteld om het CMD een centrale rol te geven in de ondersteuning van kwetsbare groepen.

37

Zorg voor een betere communicatie en betere toegankelijkheid van de minimaregelingen. Dit kan bijvoorbeeld door het inzetten van één loket waar mensen terecht kunnen, waar inwoners meer persoonlijke ondersteuning of maatwerk kunnen krijgen. Vereenvoudig de procedures en pas het taalniveau aan. Zet niet alle informatie online. Niet iedereen heeft toegang tot internet

Dit sluit deels aan bij de pijlers die het Nibud (2020, p 7-12) naar aanleiding van haar onderzoek noemt (aan het Rijk en gemeenten); 1. “Vereenvoudig het systeem van regelingen en regels en communiceer helder” 2. “Lever maatwerk”, helemaal nu meer mensen vanwege Covid-19 in financiële moeilijkheden zullen komen en een beroep zullen doen op de gemeente. 3. “Verruim de mogelijkheden van het minimabeleid”.

6.5 Doen de regelingen wat ze beogen te doen? Vanwege het ontbreken van kwalitatieve gegevens is niet geheel duidelijk of de regelingen doen wat ze beogen te doen. In het algemeen is het doel van minimaregelingen het bevorderen van maatschappelijke participatie en het voorkomen van sociale uitsluiting. Uit de enquête blijkt dat bijna de helft van de respondenten ondanks het gebruik van de inkomensregelingen niet meer leuke dingen kan doen. Binnen de groep die op het moment van het onderzoek van ten minste één minimaregeling gebruikt maakte (N=40), betreft het ruim de helft van de respondenten. Hoewel ruim een derde van de respondenten tevreden is over de inkomensregelingen en geen verbeterpunten heeft, heeft bijna een derde van de respondenten wel verbeterpunten betreffende de inkomensregelingen die ze ontvangen. Een klein aantal respondenten geeft aan graag een sportvergoeding te willen ontvangen. Deze respondenten maken allen gebruik van meerdere minimaregelingen, waaronder de individuele inkomenstoeslag. Een aantal respondenten heeft verbeterpunten op het gebied van financiën. De meeste van hen maken gebruik van meerdere minima regelingen. Tenslotte heeft een deel van de respondenten verbeterpunten op het gebied van communicatie en maatwerk.

Een derde van de respondenten heeft de vraag over tevredenheid met niet van toepassing beantwoord, ondanks het gegeven dat een groot deel van hen wel gebruikt maakt of heeft gemaakt van meerdere minimaregelingen. Uit het onderzoek wordt niet duidelijk of er regelingen zijn die hun doel voorbij schieten. Zo blijkt slechts een klein deel van de respondenten gebruik te maken van de individuele studietoeslag, de helft van de respondenten kent de regeling niet en wil deze ook niet gebruiken. Dit is mogelijk deels toe te schrijven aan het gegeven dat de meeste respondenten niet tot de doelgroep behoren. Wat zou de gemeente nog (meer) moeten doen? Uit het onderzoek komt naar voren dat de behoefte van de doelgroep verder gaat dan alleen inkomensondersteuning. De gemeente moet meer met de doelgroep in gesprek gaan, ze serieus nemen bij de vragen en problemen en ze als mens beschouwen. Wat uit de enquête herhaaldelijk naar voren komt is dat een deel van de respondenten, naast betere communicatie, ook meer ondersteuning

38

op gebied van financiën, sport (o.a. sportbijdrage, dansles) en ontspanning (o.a. cultuur, workshops, vrij openbaar vervoer) wil hebben. Ook wordt door een aantal respondenten regelingen voor duurzame goederen en studie gemist. Aanbeveling Met de kwantitatieve gegevens is het niet mogelijk om aanbevelingen per regeling te geven. Wel blijkt uit het onderzoek dat een groot deel van de groep die gebruik maakt van één of meerdere minimaregelingen, ondanks het gebruik van inkomensregelingen niet meer leuke dingen kan doen. Tevens heeft een groot deel van de respondenten enige tot grote moeite om rond te komen. Binnen de groep die gebruikt maakt van één of meerdere minimaregelingen heeft ruim een kwart (28%) grote moeite om rond te komen, een derde enige moeite. De minimaregelingen blijken niet voor iedereen te doen wat ze behoren te doen; ondanks het gebruik van één of meerdere minimaregelingen wordt door een deel van de respondenten verbeterpunten genoemd op het gebied van financiële ondersteuning en participatie (o.a. sport, cultuur en vervoer). Bij de redenen voor het niet gebruiken van één of meerdere regelingen wordt genoemd dat de gemeente naast het gemeentelijk sociaal fonds niets anders heeft of de diverse regelingen er niet voor bestemd zijn.

Uit een vijfjarig onderzoek van het Nibud (Nibud, 2020) onder tachtig gemeenten blijkt dat de huidige inkomensondersteuningsmaatregelen niet geschikt zijn voor de huidige samenleving. Tienduizenden inwoners komen maandelijks tientallen euro’s tekort en krijgen als gevolg hiervan geldproblemen, omdat de maatregelen voor zowel aanvrager als de verstrekker onvoldoende en te ingewikkeld zijn om mee te werken. Het gemeentelijk armoedebudget blijkt vrijwel altijd ontoereikend om alle huishoudtypen de nodige ondersteuning te bieden om rond te komen. Als gevolg van de pandemie door Covid 19 kloppen meer mensen bij de gemeenten aan voor (financiële) hulp. Het Nibud adviseert de regelingen daarom versneld aan te passen en gemeenten meer ruimte te geven om hun inwoners ruimhartig te ondersteunen. Het Nibud vindt dat een aantal regelingen die nu onder de verantwoordelijkheid van de gemeenten vallen, zoals reguliere leermiddelen voor kinderen, naar het Rijk overgeheveld kunnen worden.

Zorg dat financiële problemen geen belemmering vormen voor mobiliteit, ontspanning en sport. Bekijk hoe inwoners met een laag inkomen (beter) deel kunnen nemen aan de maatschappij. Denk hierbij aan een tegemoetkoming voor sportieve en/of culturele activiteiten voor volwassenen. Stimuleer en faciliteer samenwerking tussen partners die een bijdrage kunnen leveren aan het voorkomen van sociale uitsluiting, waaronder sportscholen, bibliotheek en culturele instellingen.

6.6 Lokale samenwerking De organisaties en instellingen in Son en Breugel zijn zeer toegankelijk. Medewerkers zijn bereid mee te denken over het bereiken van kwetsbare groepen. Uit enkele gesprekken met contactpersonen kwam naar voren dat je niet in de portemonnee van de cliënt kunt kijken. Soms is er wel een vermoeden dat er sprake is van armoede, maar het is niet voor iedereen duidelijk hoe het onderwerp

39

bespreekbaar te maken of waar er een melding over te maken. Dit sluit aan bij de bevindingen van de inspectie SZW (2018); professionals kunnen de algehele financiële situatie van de inwoner en de ondersteuningsbehoefte niet altijd goed in beeld brengen. Hieraan liggen verschillende mechanismen ten grondslag, zoals door verschillende zaken belemmerd worden om aandacht aan regelingen te besteden, te weinig expertise op gebied van financiën, of onwennig om over de financiële situatie te praten. Om inwoners met schulden in een vroeg stadium in beeld te krijgen, krijgen gemeenten per 1 januari 2021 de mogelijkheid om gegevens van burgers met betalingsachterstanden in een vroeg stadium uit te wisselen met woningcorporaties, energie- en drinkwaterbedrijven en zorgverzekeraars (VNG, 2020). De gemeente kan zo in een vroeg stadium contact opnemen met inwoners met betalingsachterstanden en sneller ondersteuning aanbieden. De aanpak van armoedebestrijding kan gestroomlijnd worden door afstemming tussen organisaties. In een structureel overleg kan informatie gedeeld worden en afspraken gemaakt worden over activiteiten die betrekking hebben op het bestrijden van armoede. Om burgers, professionals, organisaties en beleid met elkaar te verbinden en relaties met de verschillende partijen te onderhouden, is het van belang een armoederegisseur in te zetten.

Organiseer een structureel Armoede overleg, waarin deelnemers vanuit verschillende organisaties zitting nemen. Hierbij is niet alleen te denken aan zorg -en welzijnsinstellingen, maar ook de huisarts, scholen, energieleverancier, wooncorporatie, kerk en voedselbank. Zet een armoederegisseur in, om de samenwerking vorm te geven.

6.7 Maak gebruik van bestaande kennis Voor het formuleren van activiteiten of het gebruik van interventies of tools kan gebruikt gemaakt worden van bestaande kennis.

Movisie, wat werk bij armoede Op de site van Movisie staat informatie over wat werkt bij Armoede https://www.movisie.nl/publicatie/wat-werkt-aanpak-armoede-schulden. Volgens Movisie (2020a) is aandacht voor psychologisch, sociaal en maatschappelijk kapitaal te bestempelen als werkzaam element in de aanpak van armoede: inzetten op deze typen kapitaal betekent het versterken van het zelf-helpend en zelf-organiserend vermogen. Tevens bespreekt Movisie de rol van de beleidsmakers en de rol en competenties van professionals. Ook geeft zij inzicht in veelbelovende aanpakken die in Nederland worden gebruikt en die zich inzetten op één of meerdere vormen van empowerment. Een voorbeeld is de aanpak LiftjeLeven, een actieprogramma voor praktische verbeteringen in het dagelijks leven. Deelnemers werken aan thema’s die voor hen belangrijk zijn.

40

Voorbeelden van tools:

Signalenkaart armoede De schil (hulpverleners die de doelgroep bereiken) moet eerst weten waar het over gaat bij armoede. Een optie is om gebruik te maken van een signalenkaart https://www.signalenkaartarmoede.nl/ . Hier staan ook tips hoe het onderwerp bespreekbaar te maken. Van belang is om daarbij ook te controleren of het advies wordt gevolgd.

Voorzieningenwijzer Omdat veel mensen niet weten waar ze recht op hebben, kan bij de aanpak van armoede eventueel gebruik gemaakt worden van de VoorzieningenWijzer (Binnenlands Bestuur, 2020). De VoorzieningenWijzer (https://www.devoorzieningenwijzer.nl/wat-is-het) helpt gemeenten om financiële problemen bij inwoners in een vroeger stadium te signaleren. In een persoonlijk gesprek kan een consulent met behulp van de applicatie die alle (gemeentelijke) regelingen en toeslagen kent nagaan voor welke gemeentelijke minimaregelingen een inwoner in aanmerking komt. De VoorzieningWijzer is geen losstaande tool, maar een integraal onderdeel van lokale samenwerking.

41

Bronnen Binnenlands Bestuur (2020). Schulden voorkomen door te werken aan financiële basis. Geraadpleegd op: https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/nieuws/schulden-voorkomen-door-te-werken-aanfinanciele.13517647.lynkx?tid=TIDP361640X511AE8794A514C50907A8BE0FB7E16A7YI5&utm_campai gn=BB_NB_Sociaal&utm_medium=email&utm_source=SMG&utm_content=175_11-06-2020 Bolwijn, R. (2019). Armoede in Nederland. Onderzoek naar hulpverlening door diaconieën, parochiële caritasinstellingen en andere kerkelijke organisaties in Nederland. Utrecht: Redactie R. Bolwijn, H. Crijns, M. Floor, A. Schouwstra. CBS (2018). Armoede en sociale uitsluiting 2018. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek. CBS (2019). Armoede en sociale uitsluiting 2019. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek. CBS (2020a). Laag en langdurig laag inkomen: huishoudkenmerken, regio. Geraadpleegd op statline https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84641NED/table?ts=1603721091191 CBS (2020b). Huishoudens: personen naar geslacht, leeftijden regio. Geraadpleegd op statline https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/71488ned/table?ts=1605088802128 CBS (2020c). Arbeidsdeelname 2019, geraadpleegd op statline https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84703NED/table?ts=1604936580768 CBS (2020d). Personen met een uitkering 2019, geraadpleegd op statline.

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80794ned/table?ts=1604937528297 Dienst Dommelvallei (2020). Afdelingsrapportage Dienstverlening. Periode 1 januari 2019 tot en met 31 december 2019. Drift, S. van der, Dam, W.D. van &, Corstermans, C. (2017). Evaluatie van het armoedebeleid in de gemeente Doetinchem in de periode 2014-heden. Breda: Scope onderzoek. Folsche, L, Heuzels, L., & Lempens, A. (2017). Evaluatie Armoede -en minimabeleid gemeente Rheden. Enschede: I&O Research Gaalen, C. van & Kunkel, D. (2019). Bekendheid en gebruik van inkomensondersteunende regelingen in de gemeenten Heemstede en Bloemendaal. Een onderzoek naar de bekendheid met en het gebruik van inkomensondersteunende regelingen. Utrecht: Nibud.

42

Gemeente Amsterdam (2015). Bekendheid en bereik minimaregelingen. Gemeente Amsterdam: Onderzoek, Informatie en Statistiek Gemeente Haarlemmermeer (2014). Uit de schaduw. Onderzoek naar armoede in Haarlemmermeer. Gemeente Haarlemmermeer: team onderzoek. GGD Brabant-Zuidoost (2017): Volwassenenmonitor 19 t/m 64 jaar, 2016-2017; Ouderenmonitor 65+, 2016-2017. Eindhoven: team Onderzoek GGD Brabant-Zuidoost (2018): Jeugdmonitor 0-11 jaar, 2017-2018. Eindhoven: team Onderzoek Goderis, B., Hulst, B. van & Hoff, S. (2019). Waar ligt de armoedegrens?. In: Armoede in kaart: 2019. Geraadpleegd op 24 september 2020 via https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/waar-ligt-dearmoedegrens. Het Klaverblad (2019). Presentatie signalenkaart armoede in Vught. Geraadpleegd op https://www.hetklaverblad.nl/algemeen/presentatie-signalenkaart-armoede-invught/?utm_source=Buitenste+Binnen&utm_campaign=ac927f3958EMAIL_CAMPAIGN_2019_11_05_07_29&utm_medium=email&utm_term=0_57e5071c9e-ac927f3958259377789 Hoff, S. & Hulst, B. van (2019). Wat is armoede?. In: Armoede in kaart: 2019. Geraadpleegd op 24 september 2020 via https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/wat-is-armoede. Hulshof, T. (2020). Laagopgeleide bevolking per gemeente. Bilthoven: RIVM.

Geraadpleegd op https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/sociaaleconomische-status/regionaalinternationaal/regionaal#node-laagopgeleide-bevolking-gemeente Hulst, B. van & Hoff, S. (2019). Waar wonen de armen in Nederland?. In: Armoede in kaart: 2019. Geraadpleegd op 24 september 2020 via https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/waar-wonen-dearmen-in-nederland. Inspectie SZW (2018). Hobbels op weg naar inkomensondersteuning. Utrecht: Inspectie SZW. Loket Gezond Leven (z.j.). Feiten en cijfers over de relatie tussen armoede en gezondheid. https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/armoede-schulden-en-gezondheid/relatiearmoede-en-gezondheid Movisie (2017). Welke aanpak is effectief en waar moeten gemeenten nog aan werken? Kennissynthese Armoede en schulden. Geraadpleegd op https://www.movisie.nl/artikel/welke-aanpak-armoede-effectief-waar-moeten-gemeenten-nog-aanwerken

43

Movisie (2020a). Dossier: wat werkt bij de aanpak van armoede en schulden. Utrecht: Movisie, kennis en aanpak van sociale vraagstukken. Geraadpleegd op https://www.movisie.nl/publicatie/wat-werktaanpak-armoede-schulden Movisie (2020b). Armoede en schilden effectief aanpakken: benut jouw cirkel van invloed. Geraadpleegd op https://www.movisie.nl/artikel/armoede-schulden-effectief-aanpakken-benut-jouwcirkel-invloed Movisie (z.j.). Oorzaken en gevolg van niet rond kunnen komen. #Movisiechallenge. Geraadpleegd op https://www.movisie.nl/dag-1-oorzaken-gevolgen-niet-kunnen-rondkomen Nibud (2020). Huidige inkomensondersteuningssysteem onvoldoende om armoede tegen te gaan. Geraadpleegd op https://www.nibud.nl/beroepsmatig/nibud-verhoog-bijstand-en-minimumjeugdloon/ Purpose (2020). Meer Utrechters beter helpen met passende armoederegelingen. Onderzoek naar het verbeteren van de bekendheid en toegankelijkheid van armoederegelingen. Utrecht: Purpose VNG (2020). Wijziging Wet gemeentelijke schuldhulpverlening gepubliceerd. Geraadpleegd op https://vng.nl/nieuws/wijziging-wet-gemeentelijke-schuldhulpverlening-gepubliceerd Waarstaatjegemeente.nl (z.j.). Geraadpleegd op https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/Werk-en-inkomen ZonMW (2020). Projectomschrijving Vindplaatsen verborgen armen; naar effectievere wegen om huishoudens met een laag inkomen te ondersteunen.

Geraadpleegd op https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/preventie/programmas/project-detail/schulden-enarmoede/vindplaatsen-verborgen-armen-naar-effectievere-wegen-om-huishoudens-met-een-laaginkomen-te-onderst/

44

Bijlagen

45

Bijlage 1: overzicht benaderde instellingen en organisaties

Instellingen/werkgroepen

Onderwerp

Dommelvallei

Inkomensregelingen

Voedselbankbest CliP Levgroep

Vrijwilligerswerk

Levgroep

Sociale raadslieden

Werkgroep Eenzaamheid Kom Erbij Buurtzorg Via CliP

Protestantse Kerk

Via Levgroep en CliP

Vluchtelingenwerk

Stichting Belangenbehartiging mantelzorg Levgroep

Mantelzorg

Projectleider landelijk onderzoek ZonMW GGD Jeugdgezondheidszorg

Aandachtsfunctionaris armoede

46

Bijlage 2: Quickscan literatuur

47

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

Heemstede en

Inzicht in wat de bekendheid

Vragenlijst onder inwoners

Inwoners uit wijken waarvan wordt

Bekendheid en gebruik van

Bloemendaal

is van

van de gemeenten

aangenomen wordt dat in deze

inkomensondersteunende

inkomensondersteunende

Heemstede en Bloemendaal

wijken de doelgroep

regelingen in de gemeente

voorzieningen van de

in geselecteerde wijken

oververtegenwoordigd is. Focus op

Heemstede en Bloemendaal

gemeenten Heemstede en

bewust en onbewust niet-gebruik

Van Gaalen & Kunkel (2019)

Bloemendaal.

van regelingen. De respons was ruim 15%.

95% van de respondenten had geen bijstandsuitkering. De veronderstelling is dat mensen die een bijstandsuitkering ontvangen over het algemeen op de hoogte zijn van de gemeentelijke inkomensondersteuning. De inkomensondersteunende regelingen van de gemeenten zijn nog niet voldoende bekend. Onbekendheid leidt tot onbewust niet-gebruik. Bij bewust niet-gebruikers waren de redenen: de moeilijkheid van het aanvragen en te veel werk om een regeling aan te vragen. De website van de gemeente was een belangrijke vindplaats, ouderen kiezen minder vaak voor digitale kanalen. Een persoonlijke benadering werd door de respondenten als effectieve manier gezien om mensen net een laag inkomen beter te bereiken. Utrecht

Inzicht in wat de bekendheid

Procesanalyse en

29 Utrechters uit de doelgroep (21

Meer Utrechters beter helpen met

is en wat de ervaringen zijn

klantanalyse: o.a. korte

korte gesprekken en 8 diepte-

passende armoederegelingen.

met het aanvraagproces van

interviews met inwoners uit

interviews).

Onderzoek naar het verbeteren

vier armoederegelingen.

de doelgroep, interviews met

van de bekendheid en

hulpverleners en experts

toegankelijkheid van armoederegelingen Purpose (2020)

Resultaten onderzoek doelgroep Eén van de vier regelingen, de U-pas wordt spontaan genoemd. De geïnterviewde Utrechters hebben met name via via van deze regeling gehoord. Bijzondere bijstand en individuele inkomenstoeslag worden (vrijwel) nooit spontaan genoemd. De meeste geïnterviewde kennen de regelingen via mond tot mond reclame. Vooral mensen in de bijstand, maar niet de werkenden, horen van de regelingen via de hulpverleners. Weinig geïnterviewde noemen de website of folder als informatiebron van de regelingen. Geïnterviewden zijn afwachtend om de aanvraag te doen, omdat ze niet weten of het de moeite waard is. Daarnaast moeten de regelingen los van elkaar worden aangevraagd, vooral de hoeveelheid bewijsstukken maakt het aanvragen complex. Vooral geïnterviewden met lage vaardigheden ervaren het aanvragen van een regeling als ingewikkeld en tijdrovend. Ze ervaren positieve emoties als een regeling wordt toegekend.

48

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

Amsterdam

Inzicht in hoe de bekendheid

Onder andere enquêtes en

Inwoners met een laag inkomen die

Bekendheid en bereik

en het bereik van de

(beperkt) aantal interviews

tot de doelgroep minimaregelingen

minimaregelingen, gemeente

minimaregelingen kunnen

onder minima (met en

behoren. Bij de minima betreft het

Amsterdam.

worden geoptimaliseerd

zonder regelingen) en

inwoners die voorzieningen

Gemeente Amsterdam, Onderzoek,

intermediairs.

ontvangen, als inwoners die recht

Informatie en Statistiek (2015)

hebben op een regeling, maar deze niet hebben aangevraagd (via aanschrijfbestand gemeenten). Resultaten onderzoek doelgroep Van de minima weet de helft spontaan geen enkele minimaregeling van de gemeente te noemen. Als de regelingen worden voorgelegd, is bij de helft van de respondenten 7 van de 12 regelingen onbekend. Veel minima kenen de voorwaarden van bepaalde regelingen niet. Er zijn verschillende redenen voor het niet gebruik van minimaregelingen: onbekendheid met de regelingen, de veelheid aan regelingen, de voorwaarden schrikken af, de taalbarrière. Tevens zouden minima om verschillende redenen (stress, schaamte) niet in staat zijn om de regelingen zelf aan te vragen. Tenslotte slaat de communicatiestijl niet aan bij de doelgroep Doetinchem

Evaluatie armoedebeleid,

Onder andere:

Inwoners met regelingen.

Evaluatie van het armoedebeleid

inzicht krijgen in de effecten

Enquête inwoners die gebruik

en het bereik van het beleid

maken van één of meerdere

Inwoners die geen gebruik maken

periode 2014-heden

in relatie tot de opgestelde

regelingen (respons 11,7%).

van regelingen.

Van der Drift, van Dam & G.

doelstellingen. Verschillende

Interviews ketenpartners.

subdoelen.

Online vragenlijst jongeren

Jongeren met mogelijk armoede of

(via school). 121 leerlingen

schuldenproblematiek.

in de gemeente Doetinchem in de

Costermans. Scope Onderzoek (2017)

(respons en leeftijd?). Deel resultaten: Gebruik regelingen (niet generaliseerbaar) Meeste respondenten voorafgaande aan gebruik niet bekend met regelingen. Aanvraagprocedure wordt als lastig ervaren (veel papierwerk, niet altijd begrijpelijk en duurt lang voordat ondersteuning beschikbaar is). Meerderheid geeft aan ondanks regelingen moeilijk rond te kunnen komen. Niet gebruik regelingen: Zeer kleine groep. Wel recht, geen behoefte.

49

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

Meeste regelingen zijn bekend. Niet gebruik onder niet-westerse groepen omdat vrijwel alles online geregeld moet worden, en ook informatie overwegend online te vinden is. Mensen met (licht)verstandelijke beperkingen weten vaak niet van bestaan regelingen; informatievoorziening past niet bij deze doelgroep. Emotionele hobbel, erkennen geldproblemen. Geen gebruik door afwijzing in informele circuit. Behoefteonderzoek jongeren Meeste jongeren zouden hulp zoeken bij geldproblemen, met name bij familie. Weinig denken aan hulp via gemeente, maar zouden het wel accepteren. Rheden

Centrale vraagstelling: in

Documentenanalyses.

Ervaringen van cliënten: telefonische

Evaluatie Armoede en

hoeverre is het minimabeleid

Interviews met stakeholders.

enquête met inwoners die gebruik

minimabeleid gemeente Rheden.

van de gemeente Rheden

Telefonische enquête onder

maken van de Individuele Inkomens

Folsche, Heuzels & Lempens (2017).

efficiënt en effectief?

cliënten.

Toeslag (IIT) en/of de Individuele

I&O Research Enschede

Bijzondere Bijstand (IBB) (N=92). Deel resultaten cliënten (IIT en IBB) De meeste cliënten hebben geen problemen met het aanvragen van de regeling. Diegenen die er wel moeite mee hebben schamen zich ervoor, zien ertegenop of hebben de aanvraag in eerste instantie uitgesteld. Een meerderheid vindt het aanvraagformulier makkelijk in te vullen, hoewel een deel het toch nog lastig vindt. Verder wordt er volgens een deel van de cliënten niet altijd rekening gehouden met persoonlijke omstandigheden en biedt de aangevraagde regeling niet altijd de juiste oplossing voor problemen die er spelen. Hoewel een meerderheid van de cliënten zegt zich door de regelingen beter te kunnen redden, kan slechts een kleine groep beter meedoen in de maatschappij. Haarlemmermeer

Doel: inzicht krijgen in de

Interviews met doelgroep

Beleving en ervaringen van mensen

Uit de schaduw. Onderzoek naar

leefwereld van

arme inwoners (N= 29),

die door verschillende oorzaken in

armoede in Haarlemmermeer.

Haarlemmermeerse armen,

voornamelijk via

een situatie zijn gekomen, waarin zij

Gemeente Haarlemmermeer, team

en tevens ook een beeld van

hulpinstanties benaderd.

te weinig financiële middelen hebben

onderzoek. 2014

omvang en spreiding van

Daarnaast door aanwezigheid

om te kunnen leven zoals in onze

armoede in onze gemeente.

bij voedselbank cliënten zelf

samenleving gewoon is.

uitgenodigd en via hen in

50

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

contact met andere ‘arme inwoners’. Cijfermatig beeld armoede d.m.v. registratiemateriaal. Een selectie uit de resultaten van de interviews: Mensen die met weinig geld rond moeten komen worden geconfronteerd met een levensstijl waar zij niet of slechts deels aan deel kunnen nemen. Mensen in armoede beleven dit op verschillende manieren; zij voelen zich buitengesloten, eenzaam, vaker achtergesteld. Hoe langer de situatie aanhoudt, hoe meer men hoop verliest. Dit kan verschillen per doelgroep; ouderen en vluchtelingen kunnen het beter relativeren, alleenstaande moeders zijn meer strijdvaardig. Beperkte financiële middelen tast mentale en fysieke gezondheid aan. Deels ook oorzaak van financiële beperking. Cumulatie van stressfactoren. Mensen passen om mentaal weerbaar te blijven, verschillende strategieën toe bij aanhoudende financiële nood, zoals leven bij de dag of mensen en plekken vermijden. Daarnaast hanteren ze verschillende strategieën om de uitgaven te beperken of het inkomen te vergroten: zuinigheid, besparingen in uitgaven, schulden, schuiven met rekeningen, maximale uit regelingen halen (een hierdoor geen loonsverhoging kunnen krijgen). De meeste respondenten krijgen hulp uit hun sociaal netwerk (familie, vrienden). Mensen in langdurige armoede raken hun sociale netwerk op den duur kwijt, zij zijn met de tijd sociaal uitgesloten.

Respondenten vinden het moeilijk om relaties op basis van wederkerigheid te onderhouden. Ook hebben mensen met financiële beperkingen de neiging om contact te mijden met mensen die het beter hebben. Vertraging in dienstverlening kan behoorlijke gevolgen voor cliënten hebben. Controle wordt ervaren als inbreuk op privacy en gevoel van wantrouwen. Digitaliseren aanvraag leidt tot onzekerheid bij aanvrager en vergroot de kloof tussen en wantrouwen jegens de dienstverlening. Niet iedereen vaardig met digitale aanvragen; laaggeletterdheid. Kerk

Een groot deel van de

Enquête onder diaconale

Cijfers over verleende hulp en

Armoede in Nederland.

diaconale organisaties in

organisaties, respons 14,9%.

ondersteuning vanuit diaconale

Onderzoek naar hulpverlening

Nederland is betrokken bij de

organisaties aan personen die niet

door diaconieën, parochiële

ondersteuning van personen

goed rond kunnen komen.

caritasinstellingen en andere

en/of huishoudens die niet

kerkelijke organisaties in

goed kunnen rondkomen.

Nederland. Bolwijn (2019)

51

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

Zij willen meer zicht in de materiële en immateriële hulp aan de mensen die in de samenleving in de knel zijn geraakt. Uit een onderzoek onder diaconale organisaties blijkt dat de hulp die deze organisaties bieden aan personen/huishoudens die niet goed rond kunnen komen, vaak bestaat uit financiële hulp (giften, leningen) en daarnaast hulp in natura (huisraad, tegoedbonnen, advies, geestelijke bijstand). De meest voorkomende vorm is het geven van giften, gevolgd door hulp in natura en leningen. Financiële hulp wordt met name geboden voor hulp bij levensonderhoud. Bij de aard van de problematiek worden door de diaconale organisaties verschillende problemen genoemd die vaak of regelmatig voorkomen:

Vught

-

Schuldenproblematiek

-

Langdurig laag inkomen

-

Onvoorziene uitgaven/ incidentele financiële tegenslag

-

Wachttijden bij toekenning uitkering

-

Vastlopen in loketten van meerdere instanties

-

Angst/schaamte voor instanties

-

Mensen vallen net buiten de regelingen

-

Ingewikkelde formulieren

-

Onbekendheid met regelgeving

-

Hoge vaste lasten

-

Terugvordering van teveel ontvangen toeslagen

-

Structureel hoge bijzondere uitgaven (b.v. bij ziekte of handicap)

-

Veranderingen in de zorg

Taboe armoede doorbreken

Signalenkaart armoede

Gezinnen met financiële problemen

Het Klaverblad (2019)

De gemeente Vught zet zich al jaren in om alle gezinnen met financiële problemen in beeld te krijgen en het armoedeprobleem uit de taboesfeer te halen. Het blijkt toch moeilijk te zijn om meer dan 50% van de armoedegevallen in beeld te krijgen. Gemeente Vught heeft samen met ervaringsdeskundigen en De Vonk uit Tilburg een signalenkaart ontwikkeld, waarbij zorgvuldige aandacht is voor de leefwereld van mensen die in armoede leven. Deze kaart is vooral bedoeld voor scholen en verenigingen.

52

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

InspectieSZW

Onderzoek (nov 2016-juli

Veldonderzoek onder 9

Kwetsbare inwoners. Inwoners die

Hobbels op weg naar

2017) naar de toegang

gemeenten. Per gemeente

zich melden bij gemeenten met een

inkomensondersteuning. Inspectie

en uitvoering van

interviews met (naasten) van

hulpvraag, maar ook inwoners die na

SZW (2018).

inkomensondersteunende

klanten (variërend van 5 tot

de melding afhaken.

voorzieningen (IOV), bij

9 casussen) en professionals

gemeenten. Het onderzoek,

(per gemeente variërend van

uitgevoerd door De Inspectie

4 tot 14 professionals).

SZW (ISZW), gaat in op het risico dat niet alle inwoners die zich melden bij gemeenten en in aanmerking komen voor IOV, daar gebruik van maken. Daardoor krijgen ze niet de hulp die ze nodig hebben. Professionals (zowel van Werk en Inkomen als andere professionals) brengen de algehele financiële situatie van de inwoner en de ondersteuningsbehoefte niet altijd goed in beeld. Hieraan liggen verschillende mechanismen ten grondslag, zoals door verschillende zaken belemmerd worden om aandacht aan regelingen te besteden, te weinig expertise op gebied van financiën, of onwennig voor m.n. zorgprofessionals om over financiële situatie te praten. Inwoners, met name de minder zelfredzame met gebrekkige taal en communicatieve vaardigheden, ervaren het aantal in te leveren documenten en formulieren dat nodig is voor een aanvraag inkomensregeling vaak als een zware belasting. Dit kan tot gevolg hebben dat inwoners de aanvraag uiteindelijk niet doen, terwijl ze er wel voor in aanmerking komen. Inwoners zijn zelf vaak terughoudend om een aanvraag in te dienen, vanwege schaamte of de verwachting dat de aanvraag toch niet gehonoreerd wordt. Voor minder zelfredzame inwoners werken digitale en telefonische toegangskanalen minder goed. Ontbreken van een vast contactpersoon werkt minder goed. Movisie

Het verstrekken van kennis

Kennissynthese vanuit

Welke aanpak is effectief en waar

op gebied van

verschillende invalshoeken.

moeten gemeenten nog aan

armoedebestrijding,

53

Gemeente

Doel

Methode

Doelgroep

Bron

schuldhulpverlening,

werken? Kennissynthese

integraal en methodisch

Armoede en schulden.

werken.

Movisie 2017

Gemeenten hebben de mensen die gebruik zouden kunnen maken van armoede- of schuldregelingen niet volledig in beeld en bereiken ze onvoldoende. Naast het ontbreken van kennis over de aard en omvang van de doelgroep en hun ondersteuningsbehoeften, zijn sommige doelgroepen niet of onvoldoende bekend met de regelingen en ondersteuningsmogelijkheden. Daardoor kan de dienstverlening niet goed worden afgestemd op deze groepen of wordt aanwezige ondersteuning niet benut. Zo ontstaat het risico van probleemescalatie en/of inefficiënt gebruik van middelen.

54

55