Bijlage VAB NAF beleidsdocument

VAB NAF beleid 2025 Evaluatie op het VAB-NAF beleid 2018

Datum: Auteur(s): Zaaknummer:

12 december 2025 R. de Greef 0847200415485

Inhoud 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Inleiding Aanleiding Trends en ontwikkelingen in het buitengebied Afbakening Omgevingsvisie Participatie en Proces Leeswijzer

3 4 4 9 10 11 12

2 2.1 2.2 2.3

Evaluatie beleid 2018 Wat waren de doelstellingen? Wat zijn de resultaten? Conclusies op de instrumenten

13 14 16 20

3 3.1 3.2

Bestaande beleidskaders Provinciaal beleid Gemeentelijk beleid

22 22 24

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6

Nieuw beleid Doel en doelstellingen Uitgangspunten Principes Hoe werkt dit in de praktijk? Instrumenten Beleidskaders per functie

25 25 26 26 27 28 36

5

Conclusie en vervolg

49

Bijlage 1

50

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

2

01 Inleiding

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

3

1.1 Aanleiding In juni 2018 is het beleid voor “niet-agrarische functies in het buitengebied en maatregelen ter stimulering van de sloop van voormalige agrarische bedrijfsgebouwen” vastgesteld. Dit beleidsdocument wordt kortweg “het VAB-NAF beleid” genoemd.

Het doel van dit beleid was: “een aantrekkelijk, groen en landelijk buitengebied dat in combinatie met een vitale dorpskern ervoor zorgt dat aan iedere inwoner en bezoeker een prettige fysieke en sociale leefomgeving wordt geboden”. Het doel van het beleidsdocument was meer specifiek om te bepalen welke nieuwe functies worden toegestaan op VAB-locaties in het buitengebied en wat de ontwikkelmogelijkheden waren voor bestaande niet-agrarische functies zoals bedrijven.”

Daarnaast voorzag het beleidsdocument in instrumenten om de sloop van oude stallen te stimuleren.

De gemeenteraad heeft daarom opdracht gegeven om het bestaande VAB-NAF beleid te evalueren en te actualiseren. Centrale vragen daarbij zijn in hoeverre het beleid effectief is geweest en of de destijds gewenste functies in het buitengebied nog steeds aansluiten bij de huidige maatschappelijke en ruimtelijke opgaven. Ook wordt onderzocht of er nieuwe of aanvullende functies zijn die beter passen binnen het toekomstig gebruik van het buitengebied. Dit beleidsdocument geeft antwoord op deze vragen en biedt richting voor de verdere ontwikkeling van het VAB-NAF beleid.

1.2 Trends en ontwikkelingen in het buitengebied Zoals eerder benoemd, vinden er momenteel talrijke ontwikkelingen plaats in het buitengebied. Dit geldt niet alleen voor de gemeente Someren, maar ook landelijk staan de buitengebieden voor ingrijpende ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Sinds de vaststelling van het vorige beleid in 2018 is dit beeld verder aangescherpt. Deze ontwikkelingen samen worden steeds vaker “de transitie van het landelijk gebied” genoemd. Ze dragen bij aan de noodzaak om het VAB-NAF beleid te evalueren.

Sinds de vaststelling van het beleid in 2018 zijn inmiddels ruim zeven jaar verstreken. In deze periode hebben zich diverse ontwikkelingen voorgedaan in het buitengebied (zie paragraaf 1.2). Deze ontwikkelingen beperken zich niet tot Someren; in heel Nederland staan gemeenten voor een omvangrijke opgave in het landelijk gebied.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

4

Afname aantal agrariërs in Nederland, Noord Brabant en Someren De laatste decennia is een flinke afname van het aantal agrariërs waar te nemen. Redenen hiervoor zijn onder andere de stikstofcrisis, schaalvergroting, regeldruk vanuit de overheid en het ontbreken van een opvolger voor de bedrijfsvoering. Ook in de gemeente Someren is deze trend waar te nemen. Aan de hand van enkele cijfers wordt getracht deze ontwikkeling in beeld te brengen.

Ook in figuur 2 is dezelfde curve waar te nemen. Hierin wordt over dezelfde tijdsperiode gekeken naar het aantal agrarische bedrijven in Noord-Brabant. Ook hier valt op dat de akker- en tuinbouw sector in de laatste jaren stabiel is gebleven, of zelfs minimaal is gegroeid. totalen Brabant 20000

In figuur 1 is de ontwikkeling te zien van het totaal aan agrarische bedrijven in Nederland vanaf 2000 tot 2024. Opvallend is dat vrijwel elke sector procentueel dezelfde afname laat zien. Enkel de akker- en tuinbouw sector is de laatste jaren stabiel gebleven of zelfs minimaal gegroeid.

2000 2010 2015 2020 2023 2024

15000 10000 5000

totalen Nederland 100000

2000 2010 2015 2020 2023 2024

80000 60000

0

Landbouwbedrijven

Akkerbouw

Tuinbouw open grond

Tuinbouw onder glas

Graasdieren

Rundvee

Melkvee en kalfkoeien (>=2 jaar)

Varkens

Kippen

Figuur 2: Totaal aantal agrarische bedrijven in Noord-Brabant

40000 20000 0

Landbouwbedrijven

Akkerbouw

Tuinbouw open grond

Tuinbouw onder glas

Graasdieren

Rundvee

Melkvee en kalfkoeien (>=2 jaar)

Varkens

Kippen

Wanneer we het onderzoeksgebied verkleinen naar de gemeente Someren, zien we ook hier dezelfde trend zich doorzetten. Het totaal aantal agrarische bedrijven is bijna met 50% verminderd, waarbij de agrarische bedrijven met dieren ook hier de sterkte daling laten zien.

Figuur 1: Totaal aantal agrarische bedrijven in Nederland

totalen Someren 400

2000 2010 2015 2020 2023 2024

350 300 250 200 150 100 50 0

Landbouwbedrijven

Akkerbouw

Tuinbouw open grond

Tuinbouw onder glas

Graasdieren

Rundvee

Melkvee en kalfkoeien (>=2 jaar)

Varkens

Kippen

Figuur 3: Totaal aantal agrarische bedrijven in Someren

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

5

Voor Someren hebben we dit ook uitgedrukt in percentages, zoals te zien in figuur 4. 2000-2010

2010-2015

2020-2024

2000-2024

Landbouwbedrijven

-21%

-14%

-3%

-45%

Akkerbouw

-47%

-19%

16%

-37%

Tuinbouw open grond

9%

-29%

14%

14%

Tuinbouw onder glas

10%

-9%

5%

0%

Graasdieren

-32%

-22%

-1%

-60%

Rundvee

-34%

-16%

-12%

-62%

Melk- en kalfkoeien (>=2jaar)

-25%

-9%

-7%

-45%

Varkens

-51%

-11%

-31%

-83%

Kippen

-39%

-8%

-6%

-51%

De Landelijke Beëindigingsregeling voor Veehouderijen In 2019 deed de Raad van State een belangrijke uitspraak waarin werd vastgesteld dat de Nederlandse overheid onvoldoende maatregelen had genomen om de natuur te beschermen en te herstellen. Met name het stikstofbeleid speelde hierbij een bepalende rol. Deze uitspraak leidde tot wat sindsdien bekendstaat als de stikstofcrisis, waarin reductie van stikstofuitstoot een nationale prioriteit werd. Een aanzienlijk deel van de stikstofuitstoot is afkomstig van (intensieve) veehouderijen. Om hieraan tegemoet te komen, introduceerde het Rijk in 2023 de Aanpak Piekbelasting Stikstof. Onderdeel hiervan is de vrijwillige Landelijke Beëindigingsregeling voor Veehouderijen (LBV en LBV-plus). Sinds de openstelling van deze regeling overwegen veel veehouders binnen de gemeente Someren hun bedrijfsactiviteiten te beëindigen. In de gemeente Someren hebben zich op het moment van schrijven (november 2025) in totaal 31 bedrijven aangemeld voor deelname aan de LBV (plus) regeling. Van deze bedrijven hebben 15 locaties binnen de eerste ronde en 4 locaties binnen de tweede ronde daadwerkelijk besloten gebruik te maken van de regeling. Deze ontwikkeling onderstreept de actualiteit en urgentie van het herzien van het VAB-NAF beleid.

Figuur 4: Procentuele verandering agrarische bedrijven in Someren

De algemene trend die in het landelijk gebied te zien is, is dat: • De schaalvergroting doorzet; • Het aantal intensieve veehouderij bedrijven afneemt; • Het areaal dat voor akker- en tuinbouw wordt gebruikt toeneemt; • Er een ruimtevraag is voor andere functies in het landelijk gebied.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

6

Toename van akker- en tuinbouw Met de geleidelijke afname van de veehouderij zoekt het buitengebied naar nieuwe economische dragers. Een deel van deze verschuiving is zichtbaar in de toename van akker- en tuinbouwbedrijven, zoals weergegeven in figuur 4. Het landgebruik maakt vooral een transitie door, door het verdwijnen van de graasdieren uit het landschap. Het extensieve gebruik wordt vervangen door intensief landgebruik, wat ons weer voor volgende uitdagingen stelt, zoals de bodem en waterkwaliteit. In rechtspraak wordt momenteel vaak gewezen naar een vaste afstand van 50 meter voor gevoelige functies zoals woningen, zogenaamde spuitzones. Ruimtevraag andere functies in het buitengebied Naast de afname van agrarische bedrijven neemt de ruimtevraag van andere functies in het buitengebied juist toe. Het gaat hierbij onder meer om woningbouw, de energietransitie, niet-agrarische bedrijven en recreatie. Gezamenlijk weerspiegelen deze ontwikkelingen de bredere zoektocht naar nieuwe economische dragers en een toekomstbestendige invulling van het buitengebied. De woningbouwopgave voor de gemeente Someren ligt op 2.235 toe te voegen woningen voor 20401. Deze woningen zouden voor het overgrote deel binnen de uitbreidingslocaties moeten komen. Deze locaties zijn veelal te vinden aan de randen van de bestaande kernen en staan aangegeven in de Omgevingsvisie van de gemeente Someren.

Hiervoor worden vaak agrarische gronden aan de rand van een dorp gebruikt. Ook moeten we op basis van de Regionale Energiestrategie (RES) voorzien in de opwekking van hernieuwbare energie zoals zonnepanelen en windmolens, om onze eigen doelstellingen rondom energieneutraliteit te behalen. De overgang naar niet-agrarische bedrijven is tekenend voor de zoektocht naar nieuwe economische dragers in het buitengebied. Bedrijven uit het MKB maar ook de HTS industrie zijn kanshebbers om het buitengebied in de toekomst te kunnen gaan dragen als economische functie. Ook recreatie is een economische functie die steeds belangrijker wordt in het buitengebied. Buiten deze functies ligt er ook nog een opgave om meer natuur te ontwikkelen, veelal ten behoeve van klimaatadaptatie. Denk daarbij aan het vasthouden van water in beekdalen, het realiseren van ecologische verbindingszones (EVZ) en het creëren van een zachtere buffer richting het Natura2000 gebied.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

1

Cijfers uit de meest recente woondeal op het moment van schrijven (november 2025). Deze kunnen nog veranderen afhankelijk van actualiseringen van de woondeal.

7

Bodem en water sturend De Rijksoverheid heeft daarbij nadrukkelijk aangegeven om bij al deze ontwikkelingen het principe van “bodem en water sturend” toe te passen. Kortgezegd betekent dit dat we bij het plannen van bijvoorbeeld woningen sterk rekening moeten houden met de bodem en het watersysteem. Het is niet slim om woningen te bouwen in lagergelegen delen omdat er dan grotere kans is op wateroverlast. Bovendien kunnen die gronden beter worden gebruikt om water vast te houden, zodat er meer water is in tijden van droogte. Begrippenkader: VAB en NAF gedefinieerd Ter voorbereiding op de evaluatie worden eerst de twee belangrijkste begrippen toegelicht: VAB en NAF. De definities hiervan zijn ongewijzigd overgenomen uit het VAB-NAF beleid uit 2018.

Wat is een Voormalig Agrarisch Bedrijfsgebouw (VAB)? Een Voormalig Agrarisch Bedrijfsgebouw is een bouwvlak dat: • Bestemd is als ‘Agrarisch – agrarisch bedrijf’ en; • Waar feitelijk geen agrarische bedrijfsactiviteiten meer worden uitgevoerd en; • Waarbij de agrarische bedrijfsgebouwen nog wel aanwezig zijn. Wat is een Niet-Agrarische Functie (NAF)? Een Niet-Agrarische Functie (NAF) in de context van het buitengebied verwijst naar: • Een gebruik dat niet direct gerelateerd is aan de veeteelt, land- of tuinbouw, en; • Functies die niet primair gericht zijn op de productie van agrarische goederen en/of diensten. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan bedrijvigheid, recreatie of maatschappelijke doeleinden.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

8

1.3 Afbakening De hiervoor beschreven trends en ontwikkelingen in het buitengebied vormen het uitgangspunt voor de evaluatie van het VAB-NAF beleid. Op basis hiervan wordt in dit document afgebakend welke onderwerpen binnen de reikwijdte van de evaluatie vallen en welke buiten ­beschouwing worden gelaten. Wat het VAB NAF beleid niet behandelt Zoals toegelicht in paragraaf 1.2 zijn er veel ontwikkelingen gaande in het buitengebied. Er lopen dan ook al enkele beleidsprocessen die raken aan het VAB-NAF beleid. De volgende zaken maken geen onderdeel uit van dit beleid: • Ruimte voor Ruimte woningen/toevoegen van woningen in het buitengebied: waar deze woningen zijn toegestaan en onder welke voorwaarden wordt bepaald in het Ruimte voor Ruimte beleid. Met de uitgifte van alle Ruimte voor Ruimte titels, zal er gekeken gaan worden naar het toepassen van de beleidsregel Maatwerk Omgevingskwaliteit van de provincie Noord-Brabant. De toepassing van deze beleidsregels binnen Someren wordt in een ander beleidsdocument bepaald. • Alternatieve woonvormen in het buitengebied: denk daarbij aan zorgwoningen, tiny houses en flexwoningen. De voorwaarden daarvoor moeten echter in een ander beleidsdocument worden bepaald. • Toekomstperspectief agrariërs die door willen: hoewel dit een urgent vraagstuk is maakt dit geen onderdeel uit van het VAB-NAF beleid.

Het VAB-NAF beleid geeft namelijk aan welke functies - anders dan agrarisch - we toestaan in het buitengebied en kijkt daarmee naar het toekomstperspectief van de stoppende agrariër.

• Nevenfuncties bij agrarische bedrijven: hiervoor geldt hetzelfde als bovenstaand. Dit gaat namelijk over verbreding van een agrarisch bedrijf. De bestaande mogelijkheden hiervoor uit het VAB-NAF beleid uit 2018 blijven overeind. • Huisvesting arbeidsmigranten: dit beleid is zelfstandig geëvalueerd en ziet meer toe op vraagstukken rondom huisvesting in plaats van ruimtelijke vraagstukken. • Natuurvisie: In deze visie worden de natuurwaarden van de gemeente Someren beschreven en wordt gekeken naar een handelingsperspectief voor behoud en herstel van deze natuurwaarden. • Herstructurering glastuinbouwgebieden: voor een goed afwegingskader voor de glastuinbouwsector is specifieke expertise nodig, waardoor dit los van het VAB-NAF beleid zal worden bekeken via een herstructureringsproces voor de Kievitsakkers en de Vlasakkers apart. Wat het VAB NAF beleid wel behandelt De volgende zaken worden expliciet wel behandeld in het VAB-NAF beleid: • Omschakelmogelijkheden voor stoppende agrarische bedrijven: welke functies staan we toe op VAB locaties en welke voorwaarden verbinden wij daaraan? • Ontwikkelmogelijkheden bestaande niet-agrarische functies: in hoeverre kunnen bestaande bedrijven in het buitengebied zich nog ontwikkelen? • Nieuwe functies in het buitengebied zoals bedrijfsverzamelgebouwen en collectieve woonvormen2: staan we die toe en onder welke voorwaarden?

2

Een afweging voor het wel/niet toevoegen van bijvoorbeeld flexwoningen of collectieve woonvormen wordt gemaakt. Er wordt echter, zoals ook eerder vermeld, niet ingegaan op de voorwaarden waaraan deze ontwikkeling zou moeten voldoen. Hier dient los een beleidsregel voor opgesteld te worden.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

9

1.4 Omgevingsvisie Naast het afbakenen is het ook van belang om dit beleidsstuk te positioneren onder de Omgevingswet. Binnen die structuur zijn verschillende instrumenten te vinden voor gemeentes, zoals programma’s, visies en beleidsdocumenten. Deze instrumenten onder de Omgevingswet moeten uiteindelijk beslag krijgen in het omgevingsplan van de ­gemeente. De Omgevingsvisie is in 2024 vastgesteld. De visie is beleidsneutraal vastgesteld, dat betekent dat er geen nieuwe beleidskeuzes zijn gemaakt. Onder de Omgevingsvisie kunnen verschillende visievormende of uitvoeringsdocumenten hun positie vinden in het geheel. Voorliggend beleidsstuk is een beleidsnotitie gevuld met instrumenten om de gestelde doelen uit een visievormend stuk te kunnen behalen. Daarin sluit voorliggend beleidsstuk aan bij de Omgevingsvisie. De Omgevingsvisie deelt het buitengebied grofweg op in twee delen, Buitengebied Noord en Buitengebied Zuid. • Buitengebied Noord wordt in de Omgevingsvisie beschreven als kleinschalig en natuurlijk. Het betreft een divers landschap, waar ruimte is voor een brede mix aan functies. Er wordt daarbij aandacht besteed aan de recreatieve zone rondom Heihorsten, de draagkracht van het gebied en het versterken van de (ecologische) verbindingen in Buitengebied Noord.

• Voor Buitengebied Zuid zien we een relatief jonge ontstaansgeschiedenis, waarin de contouren van de ontginningen nog goed te zien zijn. in de Omgevingsvisie geven we aan dat hier een duurzaam toekomstperspectief van de agrarische sector van belang is. Dit kan zowel als agrarisch bedrijf, maar ook een andere functie kan daarin passend zijn. Het is daarbij goed om te benoemen dat er op moment van schrijven nog een visie op het landelijk gebied mist, waar gebiedskeuzes voor de toekomst in kunnen worden gemaakt.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

10

1.5 Participatie en Proces Een zorgvuldig proces met brede betrokkenheid Om te komen tot deze beleidsnotitie zijn verschillende stappen doorlopen. In een vroeg stadium zijn beleidsvoorstellen voorgelegd aan de raad tijdens een informele mening vormende raadsavond. Deze beleidsvoorstellen zijn tevens besproken in de klankbordgroep buitengebied. De klankbordgroep buitengebied is een onofficiële commissie met daarin vertegenwoordigers van de dorpsraden c.q. dorpsoverleggen, de ZLTO, het IVN, ’t Summers Landschap en de OVS. Daarnaast is een breed participatietraject opgezet om externe stakeholders zo goed mogelijk te betrekken. Door gebruik te maken van de lokale kennis over het gebied en het ondernemerschap is veel waardevolle informatie opgehaald. Dit hebben we gedaan via twee participatiesessies, op 10 september en 7 oktober 2025. Het concept beleidsstuk is op 19 november 2025 besproken tijdens een bijeenkomst van de klankbordgroep buitengebied.

De deelnemers aan het participatietraject hebben het proces als zeer positief ervaren. Zij waarderen dat zij uitgebreid zijn betrokken en dat hun ideeën en zorgen serieus zijn genomen. De inbreng die zij hebben geleverd, is waar mogelijk zorgvuldig verwerkt in het uiteindelijke beleidsstuk. Hierdoor voelen de deelnemers zich gehoord en herkennen zij hun bijdrage terug in de richting die nu wordt voorgesteld. Ook ambtenaren van een groot aantal beleidsvelden zijn bevraagd over hun ervaringen met en visie op het VAB-NAF beleid. Tot slot is de provincie Noord-Brabant als mede overheid gevraagd mee te denken over het VAB-NAF beleid van de gemeente Someren. De input van al deze bijeenkomsten is betrokken in een concept beleidsnotitie. Deze concept beleidsnotitie is opnieuw besproken met de participatiegroep buitengebied en tevens in de commissie Ruimte van de gemeenteraad. Uiteindelijk is de beleidsnotitie op 29 januari 2026 vastgesteld door de gemeenteraad. Via deze weg spreken we onze dank uit aan ieder die heeft meegedacht tijdens het proces. In deze beleidsnota vindt u in de verschillende paragrafen quotes terug uit de participatiesessies. Op deze manier willen we de verzamelde input inzichtelijk maken in dit document.

Gedeelde oproep tot een toekomstvisie Een belangrijk punt dat in de sessies telkens terugkwam is het missen van een toekomstgerichte visie op het landelijk gebied van de gemeente Someren. De huidige urgentie voor het herzien van het VAB NAF beleid, bij zowel gemeente als ondernemers en inwoners, biedt niet de ruimte om nu eerst in te zetten op een visie op het landelijk gebied van de gemeente Someren, en daarna tot een herzien VAB-NAF beleid te komen. Door de vele LBV locaties binnen de gemeente is er nu dringend behoefte aan nieuwe mogelijkheden voor de VAB locaties. We laten dit punt terugkomen door in de uitgewerkte instrumenten nadrukkelijk het belang om af te wegen wat wenselijk is op welke locaties.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

11

1.6 Leeswijzer Beleidsdocumenten kunnen in de praktijk complex en omvangrijk zijn. Om de leesbaarheid te vergroten, is gekozen voor een heldere en logische opbouw. Hieronder wordt per hoofdstuk kort toegelicht welke onderwerpen aan bod komen. • Hoofdstuk 2: Een analyse van het VAB-NAF beleid uit 2018 en de uitvoering daarvan. Welke resultaten zijn bereikt, welke lessen kunnen worden getrokken en op welke punten is aanpassing van het beleid gewenst? • Hoofdstuk 3: Een schets van de bestaande beleidskaders van onder andere het Rijk en de provincie. Welke doelen en uitgangspunten hanteren deze overheden, aan welke regelgeving is de gemeente gebonden, en welke beleidsruimte blijft er over voor een eigen gemeentelijke invulling? • Hoofdstuk 4: Het nieuwe beleid vloeit voort uit de evaluatie van het bestaande VAB-NAF beleid en de actuele beleidskaders van het Rijk en de provincie. In dit deel wordt uiteengezet welke aanpassingen worden doorgevoerd, welke keuzes daarin zijn gemaakt en hoe deze zich vertalen naar nieuwe beleidsregels en instrumenten. • Hoofdstuk 5: Wat zijn de belangrijkste conclusies van dit beleidsdocument en welke vervolgstappen worden op basis daarvan gezet? Ten slotte voorziet dit document in enkele bijlagen met een terugblik op de participatiemomenten, evaluatiedocumenten van de sloopbank, slooplening en sloopsubsidie.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

12

02 Evaluatie beleid 2018

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

13

2.1 Wat waren de doelstellingen? Het beleid uit 2018 voorzag in een doel maar niet zozeer in doelstellingen. Een doel is vaak wat breder gedefinieerd terwijl doelstellingen vaak concreet en meetbaar worden gemaakt. Het doel uit 2018 was als volgt gedefinieerd:

Doelstelling VAB NAF beleid 2018 Ons doel is een aantrekkelijk, groen en landelijk buitengebied dat in combinatie met een vitale dorpskern ervoor zorgt dat aan iedere inwoner en bezoeker een prettige fysieke en sociale leefomgeving wordt geboden. Er is een duidelijke scheiding tussen stedelijk gebied en buitengebied en er is sprake van zo min mogelijk leegstand van voormalige agrarische bedrijfsgebouwen. Duurzaamheid is daarbij het kernwoord.

Wat waren de uitgangspunten? Om tot dit doel te komen werden de volgende uitgangspunten gedefinieerd: • Gebiedsgerichte benadering: bepalen welke functies passend zijn in welk gebiedstype. ° Hierin komt bijvoorbeeld naar voren dat wordt uitgegaan van bestaand zoneringsbeleid. De jonge heideontginningen moeten bijvoorbeeld geschikt blijven voor agrarische bedrijven en in bebouwingsconcentraties wordt een mix van functies toegestaan. • Verdien de ruimte: een nieuwe ontwikkeling moest bijdragen aan vier principes, te weten: 1. Sloop van stallen (natuurlijk kapitaal) 2. Ruimte bieden aan innovatie (economischkapitaal) 3. Maatschappelijke en/of zorgbehoefte voor de lokale gemeenschap (menselijk kapitaal) 4. Cradle to cradle (duurzaamheid)

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

14

Wat waren de instrumenten? In het oude beleid werden de volgende instrumenten geïntroduceerd:

1. VERRUIMDE SLOOPBONUSREGELING De verruimde sloopbonusregeling werkt op basis van het principe van ‘stenen voor stenen’. Dat houdt in dat stoppende agrarische bedrijven hun bebouwings­ oppervlakte kunnen inzetten om de hoeveelheid bijgebouwen en de inhoud van de woning kunnen uitbreiden boven hetgeen het bestemmingsplan toestaat, mits er elders stallen worden gesloopt. De verhouding van de te slopen stallen en de terug te bouwen gebouwen is afhankelijk van de locatie waar gesloopt wordt. Zo is de sloop in een beekdallandschap meer waard (2:1) dan de sloop in een oude heideontginning (3:1).

3. DE SLOOPLENING De slooplening is in het leven geroepen vanuit de gedachte dat de basis van de VAB-problematiek is dat de eigenaar niet uit zichzelf sloopt. Dit omdat het slopen van leegstaande stallen kosten met zich meebrengt, waar niet direct tastbare opbrengsten tegenover staan. De conclusie is dan dat het slopen van de VAB’s alleen met financiële triggers zal gebeuren.

De verruimde toepassingsmogelijkheden die passen bij het principe ‘stenen voor stenen’ houden het volgende in: In de basis is het aantal m2 bijgebouwen bij woningen in het buitengebied maximaal 100 m2. Omdat er in de praktijk echter vaak een groter oppervlakte aan bijgebouwen vergund was, is besloten deze regeling in te zetten. Daarmee konden de bijgebouwen bij woningen worden opgeplust tot maximaal 350 m2 met behulp van de stenen voor stenenregeling. Dit gaat dan over het opplussen op eigen perceel.

4. DE SLOOPSUBSIDIE De sloopsubsidie sluit aan op de gedachte van de slooplening. Het biedt een financiële trigger om de leegstaande stallen te slopen. De sloopsubsidie gaat uit van een bijdrage van maximaal 10% van de totale sloopkosten, met een maximum van 5.000 euro.

2. DE SLOOPBANK Een instrument om de sloop van VAB’s te stimuleren is de sloopbank. De sloopbank gebruiken we om m2 gesloopte VAB’s en bijgebouwen in te stallen. Iemand die wil bouwen, kan uit de sloopbank de oppervlakte kopen die hij of zij nodig heeft. De sloopbank biedt de mogelijkheid om de m2 in te leveren en deze later pas op de markt te brengen.

5. MAATWERK Maatwerk wordt toegepast bij de recreatieve en maatschappelijke functie. Enkel het oprichten van zelfstandige appartementen is binnen de woon-zorg component van het oude VAB NAF beleid niet toegestaan. Verder wordt er geen extra regelgeving in het leven geroepen. Voor de maatschappelijke functie geldt dat het juist bij kan dragen aan de leefbaarheid en de verbrede landbouw in het buitengebied. Wel zal er dus met maatwerk gekeken moeten worden naar een passende invulling per locatie.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

15

2.2 Wat zijn de resultaten? Het VAB-NAF beleid uit 2018 bevatte geen expliciete doelstellingen. Hierdoor is het na zeven jaar lastig vast te stellen in hoeverre de oorspronkelijke ambities zijn gerealiseerd. Desondanks is de afgelopen periode relevante input verzameld om inzicht te krijgen in de werking en effecten van het beleid. Inzichten uit de praktijk Tijdens het participatieproces rondom de Omgevingsvisie is waardevolle feedback opgehaald van inwoners, onder meer over hun beleving van het buitengebied en de mate waarin zij dit ervaren als een prettige fysieke en sociale leefomgeving. Daarnaast is tijdens diverse participatiesessies specifiek gevraagd naar de ervaringen met het VAB-NAF beleid. Ook zaakbegeleiders van de gemeente, die het beleid dagelijks toepassen, zijn bevraagd over hun ervaringen en observaties in de praktijk. Daarnaast is een inventarisatie uitgevoerd naar het aantal beëindigde agrarische ­bedrijven en de functies waarnaar deze locaties zijn omgeschakeld. Op basis van ­gegevens uit de sloopbank is tevens inzicht verkregen in de totale hoeveelheid gesloopt staloppervlak. Daarbij dient te worden opgemerkt dat stallen die buiten de sloopbank om zijn verwijderd, niet in deze cijfers zijn meegenomen. Gebiedsgerichte benadering Binnen het VAB-NAF beleid wordt gesproken over een gebiedsgerichte benadering.

In de praktijk heeft deze benadering echter nog weinig concrete invulling gekregen. In hoofdlijnen wordt gestuurd op het clusteren van bijvoorbeeld recreatieve functies binnen de zone Heihorsten, terwijl de jonge ontginningslandschappen worden aangemerkt als focusgebied voor de blijvende agrariër. Instrumenten Van essentieel belang is het om de in het vorige beleidskader opgenomen instrumenten te evalueren en te beoordelen in hoeverre deze effectief zijn geweest. Op basis van die analyse kan worden bepaald op welke wijze de bestaande instrumenten kunnen worden doorontwikkeld of aangepast in het nieuwe VAB-NAF beleid.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

1. Verruimde sloopbonusregeling • We zien dat dit instrument een goede toepassing in de praktijk heeft gekend. Dit heeft aan twee kanten een positief effect gehad. Enerzijds heeft het instrument gewerkt als een sloopstimulerende maatregel, waarbij oude, vaak vervallen stallen zijn gesloopt. Anderzijds heeft het voor extra mogelijkheden gezorgd voor het toepassen van het instrument bij de verruiming van het oppervlakte aan bijgebouwen bij een woning. We hebben geen exact aantal m2 dat is gesloopt of toegevoegd via dit instrument. • Echter, er zijn ook casussen waarin het maximum van 350 m2 aan bijgebouwen bij een woning in het buitengebied ontoereikend is. Hier hebben we de afgelopen jaren de keuze gemaakt om vast te houden aan de maximum oppervlakte van 350 m2 ­wanneer het aankomt op VAB locaties. Dit omdat ruimtelijk gezien een bijgebouw bij een woning dan nog passend is. • Het instrument kan ook worden toegepast voor het realiseren van extra bedrijfs­ bebouwing bij niet-agrarische bedrijven. Dit gaat vaker om grotere hoeveelheden voor het uitbreiden van bijvoorbeeld een opslagloods. • Over het algemeen heeft deze regeling goed gewerkt en heeft het ook gezorgd voor een enorme verruiming van mogelijkheden voor bijgebouwen bij woningen in het ­buitengebied. 2. Sloopbank Er is veel gebruik gemaakt van de sloopbank.

Via de sloopbank is 14.475 m2 verhandeld sinds de introductie van het beleid in 2016. Het gaat hierbij om vrijkomende agrarische bebouwing waar, afhankelijk van het landschapstype waarin gesloopt is, ook vierkante meters voor terug mochten worden gebouwd. In totaal heeft dit 5.639 m2 aan teruggebouwde bebouwing opgeleverd. Daarmee heeft de sloopbank dus aan twee kanten een bijdrage geleverd. De sloopbank heeft dus zeker een positief effect gehad, maar er zijn ook verbeter­punten te noemen. Zo is de vraag door de jaren heen structureel groter gebleken dan het aanbod van sloopmeters. Wanneer er dan weer eens aanbod was, waren de meters binnen de kortste keren ook weer uit de sloopbank verkocht. Een oplossing zou kunnen zijn om de vraagkant te vergroten, door de ­sloopbank extra onder de aandacht te brengen bij VAB locaties. Het verkopen van sloopmeters kan namelijk ook een mooie financiële opsteker opleveren. Er is ook opgehaald dat de sloopbank op dit moment wat onnodig ingewikkeld is. Een duidelijk signaal om het proces te versimpelen.

16

3. Slooplening Van de slooplening is in de afgelopen 9 jaar geen gebruik gemaakt. We kunnen dus wel stellen dat dit instrument niet de bijdrage heeft geleverd die we ervan gehoopt en verwacht hadden. In theorie blijft het een mooi concept, maar de praktijk slaat er niet op aan. Daarom is besloten om de slooplening niet als instrument mee te nemen in de actualisering van het beleid. 4. Sloopsubsidie Van de sloopsubsidie is in de eerste jaren veelvuldig gebruik gemaakt. Er is in 2016 een pot van 50.000 euro beschikbaar gesteld ter stimulering van de sloop op VAB ­locaties. Binnen twee jaar was hier nog een bedrag van ruim 5.000 euro van over. Na 2018 is het gebruik van de sloopsubsidie echter gestagneerd. Sindsdien zijn er geen aanvragen meer gedaan. De reden hiervoor is niet duidelijk. Wel zien we dat het wegvallen van de subsidie aanvragen, geen effect heeft gehad op het slopen op VAB locaties. In de jaren 2021/2022 is er een dip geweest, maar verder is er altijd wel aanbod geweest. 5. Maatwerk • Dit instrument heeft prima gewerkt. Er zijn niet veel maatschappelijke initiatieven ­geweest de afgelopen jaren, maar de enkeling die is doorgezet heeft een locatie met een passende uitstraling als eindresultaat. Via maatwerk hebben we onszelf niet te strak ingekaderd, waardoor er ruimte blijft om mee te denken met de initiatiefnemers. • Voor recreatie wordt hetzelfde voorgesteld.

Hier wordt wel aangesloten bij de ­gebiedsgerichte benadering en wordt er terughoudend omgegaan met het toestaan van recreatieve functies in de jonge heideontginningsgebieden. Ondanks dat dit landschapstype als niet wenselijk wordt ervaren, wil je toch de deur open houden voor goede ruimtelijke initiatieven. Deze mogen dan echter niet de bestaande agrarische activiteiten beperken. • Meer duidelijkheid over gebiedsgerichte benadering (wat willen we waar?) zou wel enorm helpen om ook op basis van maatwerk de juiste keuzes te kunnen maken. ­

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

17

Hoe ervaren inwoners het buitengebied? Er is op meerdere momenten in de beleidsevaluatie opgehaald hoe inwoners en ondernemers van de gemeente Someren kijken naar het buitengebied. Daarnaast zijn er ook tijdens de participatie sessies rondom de Omgevingsvisie enkele aandachtspunten opgehaald.

Resultaten enquête Omgevingsvisie (2023) Bewoners denken bij de gemeente Someren veelal aan de natuur, het landschap en de boeren, kassen, koeien en varkens. Daarnaast associëren respondenten de gemeente met ondernemende mensen en een prachtig landschap. De gemeente wordt in mindere mate geassocieerd met een modern karakter, dynamiek en duurzaamheid. Dit is niet zozeer een slecht teken, aangezien in Someren dus vooral de rustige en ontspannen sfeer, natuur en groen gewaardeerd worden. Wel is er nog ruimte voor verbetering op het gebied van duurzaamheid, voornamelijk vanwege het natuurlijke en agrarische karakter van de gemeente.

In de aanloop naar de vaststelling van voorliggende nota zijn er, zoals eerder beschreven in hoofdstuk 1.5 Participatie en Proces, ook twee participatiesessies gehouden op 7 september en 10 oktober 2025. Op 19 november 2025 is het concept stuk besproken tijdens een bijeenkomst van de klankbordgroep buitengebied. Daarbij zijn alle belanghebbende organisaties in het buitengebied uitgenodigd. Voor een compleet overzicht van de deelnemers wordt verwezen naar bijlage 1, terugblik participatiemomenten. Hierin wordt uitgebreid omschreven hoe de participatie is verlopen en welke inzichten daaruit zijn opgehaald.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

Hoeveel VAB’s zijn er vanaf 2018 omgezet en naar welke functie? Er zijn sinds 2018 in totaal 39 agrarische bedrijven omgezet naar een nieuwe functie. Van deze 39 bedrijven zijn er 7 gestopt met gebruik van de Saneringsregeling Varkenshouderijen (SRV) uit 2019. Zij hebben allen gebruik gemaakt van het VAB-NAF beleid in de oude vorm. De grootste nieuwe functie is duidelijk ‘Wonen’. Maar ook ‘Wonen Plus’ en ‘Bedrijf’ zijn met 16 omschakelingen gewilde nieuwe functies.

Nieuwe functie

Aantal VAB’s

LBV

Wonen

20

2

Wonen Plus

6

5

Bedrijf

10

1

Bedrijf voor statische opslag

1

1

Maatschappelijk

1

Recreatie

1

1

Totaal

39

10

Vanuit de LBV stoppers is vooral opvallend dat er veel vraag is naar het doorzetten van een kleinschalig bedrijf op locatie. Dit is in lijn met de zoektocht naar de nieuwe ­economische dragers van het buitengebied, die hun plek vinden in de kleine bedrijfsruimtes die bij de woningen kunnen ontstaan binnen de functie Wonen plus. Let wel, niet alle locaties kunnen worden beschouwd als een VAB. Dat komt doordat er ook 7 locaties zijn die omschakelen naar akkerbouw. Zij houden dus wel de agrarische bestemming, enkel de aanduiding IV verdwijnt bij deze locaties.

18

Hoeveel oppervlakte bedrijfsgebouw (stal) is gesloopt vanaf 2018? Op basis van de inventarisatie is bij de 39 VAB-locaties in totaal een opper vlakte van 43.112 m2 aan bedrijfsgebouwen gesloopt. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat in veel gevallen ook weer nieuwe bijgebouwen zijn opgetrokken, ten behoeve van de nieuwe functie. Per saldo is er dus geen 43.112 m2 aan bebouwing verwijderd in het buitengebied. We hebben niet geregistreerd hoeveel m2 aan bebouwing weer terug is gebouwd. Vast staat wel dat er minder bebouwing is terug gekomen dan dat er is gesloopt. Bij de LBV locaties is de prognose dat er 71.114 m2 zal worden gesloopt. Ook hier worden voor de nieuwe functies nieuwe bijge­ bouwen opgetrokken. Op basis van de huidige plannen die zijn ingediend bij de gemeente, komt er zo’n 13.100 m2 aan (bedrijfs-) bebouwing terug. Via de Sloopbank is 14.475 m2 verhandeld door de jaren heen. Hiervan is een deel overlap met de 43.112 m2, omdat niet alle gesloopte agrarische bedrijfsgebouwen ook ingebracht kunnen worden in de sloopbank. Wanneer er bijvoorbeeld al mee wordt gedaan aan een landelijke stoppersregeling, kunnen de meters niet worden ingebracht in de Sloopbank. Met de Sloopbankmeters is door de jaren heen 5.639 m2 terug gebouwd. Zo heeft de Sloopbank dus aan twee kanten veel opgeleverd.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

19

2.3 Conclusies op de instrumenten Als we, op basis van alle input, terug kijken op het vorige VAB-NAF beleid en de effecten daarvan op het buitengebied, kunnen we een aantal conclusies trekken: • Er bestaat nog altijd een sterke verwevenheid tussen het buitengebied van de gemeente Someren en de agrarische sector. Het is van belang dat de agrarische bedrijven die hier actief zijn ook in de toekomst perspectief behouden. Dit kan betekenen dat in bepaalde gebieden wordt gekozen voor het beperken van functiemenging en het behouden van de nadruk op agrarische activiteiten. • Er is behoefte aan meer ruimte voor jonge of kleinere ondernemers om hun bedrijvigheid in het buitengebied te ontwikkelen. Zij kunnen een belangrijke rol vervullen als nieuwe economische dragers van dit gebied. De huidige beleidsinstrumenten bieden hiervoor echter onvoldoende mogelijkheden. Met name de omschakeling naar andere bedrijfsfuncties is nog beperkt uitgewerkt. • Op dit moment bestaan omschakelmogelijkheden naar een bedrijfsfunctie voor de stoppende agrariërs hoofdzakelijk binnen de aangewezen bebouwings­ concentraties. In de praktijk blijkt dit kader vaak te beperkt om in de bestaande behoefte te voorzien. Daarom is het wenselijk dat dergelijke functies ook een plek kunnen krijgen in andere delen van het buitengebied van de gemeente Someren.

• De gebiedsgerichte benadering heeft in de praktijk nog onvoldoende effect gesorteerd. De eerder beoogde clustering van bijvoorbeeld recreatieve functies in de zone Heihorsten is niet verder uitgewerkt of doorgezet. In de afgelopen jaren is juist zichtbaar geworden dat recreatieve bedrijvigheid op meerdere locaties in het buitengebied opkomt als nieuwe economische drager. Dit hoeft op zichzelf geen onwenselijke ontwikkeling te zijn, aangezien toekomstperspectief voor stoppende agrariërs van groot belang blijft. • Wel is er behoefte aan meer duidelijkheid over welke vormen van ontwikkeling op welke locaties de voorkeur verdienen. Ontwikkelingen in het buitengebied dienen altijd te passen bij de ruimtelijke context en aan te sluiten op de gewenste ontwikkelrichting van het gebied. Op dit moment ontbreekt echter een integrale, toekomstgerichte visie op het landelijk gebied, zoals eerder in dit document is benoemd. • Het voorliggende VAB-NAF beleid kan een eerste stap vormen in de voorbereiding op zo’n visie. In een afzonderlijk programma zal de gebiedsgerichte benadering verder moeten worden uitgewerkt, zodat de in dit beleid voor­

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

20

gestelde instrumenten op termijn gebiedsgericht kunnen worden toegepast. • Functiecombinaties in het buitengebied zouden dicht bij de kernen mogelijk moeten zijn. Op dit moment is daar nog onvoldoende ruimte voor. Verder van de kernen af dienen dergelijke ontwikkelingen juist kleinschaliger te blijven, zodat zij passen binnen het karakter van het buitengebied. • Nevenfuncties ontwikkelen zich door tot volwaardige functies. Daarbij blijkt echter dat deze nieuwe hoofdactiviteiten niet altijd op de meest geschikte locatie zitten. • Ruimte voor maatwerk is een positief instrument. Zeker voor functies die moeilijk te vatten zijn in ‘vaste’ bebouwingsoppervlaktes, biedt maatwerk een goed instrument om tot een positieve ruimtelijke ontwikkeling te komen. Maatwerk is tot op heden met name toegepast om recreatieve en maatschappelijke functies te begeleiden naar een passende ruimtelijke inpassing. Daarbij is een koppeling met de gebiedsgerichte benadering essentieel. Deze samenhang ontbreekt echter nog grotendeels in de huidige praktijk. Dit onderstreept het belang van een integrale en afgewogen visie op het landelijk gebied als noodzakelijke basis voor toekomstgericht beleid. • Er wordt ook opgemerkt dat het aspect maatwerk soms nog te weinig wordt toegepast.

Er wordt vaak vastgehouden aan de harde limieten die gesteld zijn in het beleid, waardoor initiatieven die hier niet aan voldoen vrij snel worden afgewezen. Hier ligt nog ruimte voor verbetering. • De sloopbank wordt doorgezet en wordt ook als instrument toegepast binnen voorliggend beleidsstuk. De sloopbank wordt wel geactualiseerd op basis van de opgedane ervaringen. Dit is gedaan in een losse evaluatie, te lezen in bijlage 2 Evaluatie Sloopbank 2025. • De slooplening is de afgelopen jaren niet gebruikt. Daarom wordt besloten om dit instrument niet door te zetten. • Van de sloopsubsidie is de afgelopen jaren ook geen gebruik meer gemaakt. In de beginjaren heeft de sloopsubsidie positief bijgedragen aan het sloopbeleid van de gemeente Someren. Omdat er de afgelopen jaren geen gebruik van is gemaakt, is besloten dit instrument niet meer door te zetten.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

21

03 Bestaande beleidskaders 3.1 Provinciaal beleid Wanneer het over het buitengebied gaat heeft de provincie Noord-Brabant als bevoegd gezag een belang. Door middel van de Omgevingsverordening bepalen zij welke functies wel en niet zijn toegestaan in het buitengebied van Brabant. Gemeentelijk beleid dat toeziet op het buitengebied dient zich daarom te verhouden tot de Omgevingsverordening.

Omgevingsverordening Het VAB-NAF beleid heeft een brede reikwijdte en heeft betrekking op diverse functies in het buitengebied. Daarmee raakt het ook aan ­meerdere artikelen uit de Omgevingsverordening. We kiezen ervoor om niet alle artikelen hier volledig op te voeren maar in plaats daarvan de belangrijkste artikelen schematisch en beknopt weer te geven.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

22

Artikelnummer

Artikel

Toelichting

5.77

Wonen

Toename van het aantal woningen in landelijk gebied is verboden tenzij het gaat om een woontitel samengesteld uit de maatwerkregel omgevingskwaliteit (artikel 5.14), een ruimte voor ruimte woning (artikel 5.15) of een voormalige bedrijfswoning.

5.78

Niet-agrarische activiteit

Een niet-agrarische functie is enkel toegestaan op een bestaand bouwperceel en het moet passen binnen de ontwikkelrichting van het gebied. Kantoor met baliefunctie, lawaaisport en uitbreiding oppervlakte ten behoeve van mestverwerking is expliciet uitgesloten.

5.79

Vrijetijdsvoorziening

Een vrijetijds- of zorgvoorziening tot 1 ha bebouwing valt onder artikel 5.78. Een vrijetijdsvoorziening groter dan 1 hectare dient in de ontwikkelrichting van het gebied te passen en bij te dragen aan andere doelen in het gebied.

5.74

Agrarisch-technisch hulpbedrijf of agrarischverwant bedrijf

Een agrarisch-technisch hulpbedrijf is enkel toegestaan op een bestaand bouwperceel en moet passen binnen de ontwikkelrichting van het gebied. De omvang van het bouwperceel mag maximaal 1,5 hectare betreffen en uitbreiding is enkel mogelijk met maatwerk waarbij o.a. moet worden bijgedragen aan de omgevingskwaliteit.

5.58

Maatwerk voor collectieve woonvormen

Een collectieve woonvorm is enkel toegestaan op een bestaand bouwperceel en dient passend te zijn binnen de ontwikkelrichting van het gebied. Bovendien moet het kleinschalig van karakter zijn en niet leiden tot een stedelijke ontwikkeling.

5.54

Zonneparken in landelijk gebied

Een zonnepark is enkel toegestaan mits deze is getoetst aan de zonneladder waarbij er mogelijkheden zijn binnen bestaand ruimtebeslag van bouwpercelen. De ontwikkeling moet bijdragen aan maatschappelijke meerwaarde en mag enkel tijdelijk, voor maximaal 25 jaar, worden toegelaten.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

23

3.2 Gemeentelijk beleid Omgevingsvisie Bij het opstellen van nieuw beleid nemen we de Omgevingsvisie (vastgesteld 29 mei 2024) als uitgangspunt. Deze visie vormt het kader voor de belangrijkste ruimtelijke keuzes op gemeentelijk niveau en geeft richting aan de verdere ontwikkeling van het buitengebied. Ruimte voor Ruimte beleid Het Ruimte voor Ruimte beleid vormt het afwegingskader voor het toestaan van nieuwe ruimte voor ruimte woningen in het buitengebied. In de Omgevings­ verordening is de provinciale ruimte voor ruimte regeling terug te vinden onder artikel 5.15. Volgens de verordening zijn deze ruimte voor ruimte woningen enkel toegestaan op een aanvaarbare locatie zoals bebouwingsconcentraties en kernrandzones. Het gemeentelijk beleid staat ruimte voor ruimte woningen nog enkel toe binnen vastgestelde zoekgebieden. Deze zoekgebieden beslaan slechts een gedeelte van de bebouwingsconcentraties en kernrandzones in het buitengebied. Op basis van gemeentelijk beleid wordt dus niet iedere bebouwingsconcentratie of kernrandzone gezien als aanvaardbare locatie voor nieuwe woningen. Daarnaast kregen we als gemeente in het voorjaar van 2025 het bericht van de provincie dat de terugverdienopgave van de Ruimte voor Ruimte regeling belegd was. Daarmee komt de Ruimte voor Ruimte regeling van de provincie op termijn ook te vervallen.

Voor het toevoegen van woningen in het buitengebied kan gebruik gemaakt worden van een andere provinciale regeling: Maatwerk Omgevingskwaliteit. Deze regeling ziet in een breder kader toe op het toevoegen van landelijke/natuurlijke (groene) kwaliteitswinst als compensatie voor een rode ontwikkeling.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

24

04 Nieuw beleid 4.1 Doel en doelstellingen Het is van belang om helder te definiëren wat het doel van het nieuwe beleid is. Het vorige VAB-NAF beleid was primair gericht op het creëren en behouden van een aantrekkelijk buitengebied en een prettige, leefbare fysieke omgeving. Dit uitgangspunt blijft ook in het nieuwe beleid gehandhaafd. Gelet op de actuele ontwikkelingen binnen de agrarische sector wordt hieraan een aanvullend doel toegevoegd: het bieden van toekomstperspectief voor stoppende agrariërs. Dit doel hangt nauw samen met het scheppen van ruimte voor nieuwe economische dragers in het buitengebied. Een initiatief is het meest waardevol wanneer het bijdraagt aan beide doelen. Daarbij blijft het principe van “de juiste functie op de juiste plaats” leidend: een evenwichtige toedeling van functies aan locaties vormt de basis voor iedere ruimtelijke ontwikkeling.

Doelen VAB NAF beleid 2025 1. Het creëren en behouden van een aantrekkelijk buitengebied en een prettige, leefbare fysieke omgeving. 2. Het bieden van toekomstperspectief voor stoppende agrariërs.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

25

4.2 Uitgangspunten 4.3 Principes Om de hierboven genoemde doelen te vertalen naar beleid, is het van belang om heldere uitgangspunten te formuleren. Deze uitgangspunten vormen de rode draad bij het maken van beleidskeuzes en dragen bij aan consistentie binnen het beleid. Op deze wijze wordt voorkomen dat afzonderlijke beleidskeuzes met elkaar in tegenspraak zijn. Waar mogelijk sluiten de uitgangspunten aan bij de Omgevingsvisie en het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied.

Op basis van de input uit de participatiemomenten en de actuele trends en ontwikkelingen in het landelijk gebied is een analyse gemaakt van het bestaande VAB-NAF b ­ eleid. Hieruit blijkt dat er verschillende behoeften ­bestaan waaraan het huidige beleid onvoldoende­tegemoetkomt. Om in deze behoeften te voorzien, is het noodzakelijk nieuwe beleidsinstrumenten te ontwikkelen of bestaande instrumenten anders toe te passen. Bij de ontwikkeling van de beleidsinstrumenten gaan we uit van 3 principes: 1. Verdien de Ruimte 2. Nieuwe economische dragers 3. Voor wat hoort wat

Uitgangspunten VAB NAF beleid 2025 1. Een nieuwe functie moet bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit van het buitengebied conform het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied en de Landschapsinvesteringsregeling. 2. Een nieuwe functie moet qua omvang en schaal passen in het landschapstype conform Beeldkwaliteitsplan Buitengebied waarbij we de kwaliteitsverbeteringen zoveel mogelijk willen laten landen in het beekdallandschap.

In de toekomst zal dit beleidsdocument worden afgestemd op de nog te ontwikkelen visie voor het landelijk gebied. Uit diverse participatie- en beleidsprocessen blijkt dat een dergelijke visie essentieel is voor het realiseren van een vitaal en toekomstbestendig buitengebied.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

26

4.4 Hoe werkt dit in de praktijk? 1. Toetsing aan de uitgangspunten: Initiatieven worden getoetst aan de eerder beschreven uitgangspunten. 2. Wenselijkheid initiatief: Wanneer een initiatief in de basis als wenselijk wordt beschouwd, volstaat een beperkte tegenprestatie. Indien een initiatief daarentegen minder goed aansluit bij de beleidsdoelen, wordt een zwaardere tegenprestatie verlangd. 3. Tegenprestatie: De tegenprestatie bestaat altijd uit een bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit van het landelijk gebied binnen de gemeente Someren. Hoe minder wenselijk een ontwikkeling is, des te groter zal de vereiste bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit zijn. 4. Passendheid initiatief: Het principe van de tegenprestatie betekent niet dat elke ontwikkeling overal kan plaatsvinden, ongeacht de omvang van de geboden bijdrage. Bepaalde ontwikkelingen zijn, vanwege de aard, omvang of effecten op de ruimtelijke kwaliteit, niet passend binnen de gewenste ontwikkelrichting van een gebied. 5. Geen onevenredige belemmeringen van nieuwe ontwikkelingen: Bij de toepassing van deze instrumenten wordt nadrukkelijk rekening gehouden met de positie van agrariërs die hun bedrijfsvoering voortzetten. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen mogen geen onevenredige belemmeringen opleveren voor bestaande agrarische bedrijven. 6.

Maatwerk: Het blijft aan de gemeente behouden om een goede afweging te maken, ook wanneer de kaders of afwegingen subjectief van aard zijn. Hierin schuilt een stuk maatwerk, een aspect dat ook later nog uitgewerkt wordt. De vereiste bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit zijn.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

27

4.5 Instrumenten Op basis van de doelen, uitgangspunten principes zijn we gekomen tot 5 instrumenten in het VAB NAF beleid 2025. Instrumenten VAB NAF beleid 2025 1. Sloopbank; 2. Landschapsinvesteringsregeling; 3. Passend ondernemen; 4. Maatwerk; 5. Wonen in het buitengebied. Deze 5 instrumenten worden hieronder verder toegelicht.

1. SLOOPBANK Wat is het? • De sloopbank is een bestaand instrument dat reeds onderdeel uitmaakt van het huidige VAB-NAF beleid. • De sloopbank is gebaseerd op het principe ‘stenen voor stenen’. Dit principe houdt in dat bedrijven hun toegestane bebouwingsoppervlakte of woning-inhoud, mogen uitbreiden boven hetgeen het omgevingsplan toestaat, mits elders stallen gesloopt worden. • De verhouding tussen het te slopen staloppervlak en de terug te bouwen gebouwen is afhankelijk van het landschapstype waarin de sloop plaatsvindt. De achterliggende gedachte hierbij is dat sloop met name wordt gestimuleerd in die gebieden waar dit het meest bijdraagt aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. • Om die gebieden te bepalen, is destijds aansluiting gezocht bij de landschapstypen uit het Beeldkwaliteitsplan ‘Buitengebied Someren 2011’. Er wordt aangesloten bij de meest recente versie van het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied. • Deze beleidsregels hadden als doelstelling het buitengebied van Someren sterk, groen, landelijk en aantrekkelijk te maken door het verwijderen van de omgeving ontsierende gebouwen: vaak oude, vervallen stallen die óók de eigenaar zelf eigenlijk liever kwijt dan rijk is. • De regeling biedt meerdere voordelen. Enerzijds stimuleert zij de sloop van over­tollige stallen en bijgebouwen, anderzijds creëert zij uitbreidingsmogelijkheden voor inwoners en bedrijven.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

Hoe werkt het? • Met de sloopbonusregeling is het onder voorwaarden mogelijk bebouwing in het ­buitengebied toe te voegen, mits er elders in het buitengebied stallen gesloopt zijn. • Een eigenaar die zijn stallen wil slopen, kan zich melden bij de gemeente. Indien ­voldaan wordt aan de voorwaarden, worden gesloopte vierkante meters opgenomen in de sloopbank. • Vandaaruit kunnen deze ‘sloopmeters’ verhandeld worden, zodat initiatiefnemers elders deze kunnen inzetten voor het uitbreiden van vierkante meters aan bebouwing. • Verkoper en koper bereiken zelf overeenstemming over de waarde van de sloopmeters. De gemeente speelt hier geen rol in. Als gemeente faciliteren wij enkel de verkoop ­middels de sloopbank. • De regeling voor het toevoegen/opplussen van (bedrijfs-)bebouwing geldt niet voor agrarische bedrijven. De sloopbank wordt nu toegepast bij de functies: • Wonen, mogelijkheid tot opplussen bijgebouwen tot maximaal 350 m2; • Wonen Plus, mogelijkheid tot opplussen bijgebouwen tot maximaal 350 m2; • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij niet-agrarische ­bedrijven.

28

De nieuwe mogelijkheden van de sloopbank zijn: • Wonen, mogelijkheid tot opplussen bijgebouwen tot maximaal 350 m2; • Wonen Plus, mogelijkheid tot opplussen bijgebouwen tot maximaal 350 m2; • Bedrijfswoningen, mogelijkheid tot opplussen ­bijgebouwen tot maximaal 350 m2 • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij niet-agrarische ­bedrijven; • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij Statische Opslag; • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij Bedrijfsverzamel­gebouw.

Hoe was het eerst?

Hoe gaan we het nu doen?

Waarom nemen we dit mee?

Bijgebouwen bij (bedrijfs-) woningen opplussen tot max. 350m2

Dit blijft hetzelfde

Regeling waar veel gebruikt van is gemaakt, positieve bijdrage d.m.v. ontstening.

Bedrijfsbebouwing opplussen binnen bebouwingsconcentraties bij reguliere bedrijfslocaties

Dit blijft hetzelfde

Regeling waar veel gebruikt van is gemaakt, positieve bijdrage d.m.v. ontstening.

Statische opslag tot maximaal 1.000m2, opplussen niet mogelijk.

Bedrijfsbebouwing statische opslag opplussen.

Inspelen om maatwerk te kunnen leveren wanneer nodig.

Geen bedrijfsverzamelgebouw mogelijk

Bedrijfsbebouwing voor bedrijfsverzamelgebouw opplussen.

Inspelen om maatwerk te kunnen leveren wanneer nodig.

Ook over de sloopbank is het gesprek gevoerd tijdens de participatiesessies. Over het algemeen wordt er positief gekeken naar het voorkomen van ‘verrommeling’ van het buitengebied. De sloopbank is een van de instrumenten die daar aan bijdraagt. Wel merkt men op dat de gemeente nu enkel als doorgeefluik functioneert, hier zou een meer actieve rol voor de gemeente weggelegd kunnen zijn. Zo ook in de promotie van de sloopbank, om het beschreven verschil tussen vraag en aanbod te verkleinen.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

29

2. LANDSCHAPSINVESTERINGSREGELING Wat is het? • In 2018 is de Landschapsinvesteringsregeling (LIR) ­geïntroduceerd in de gemeente Someren. Deze is o ­ pgesteld op basis van artikel 3.9 van de toen ­Interim Omgevingsverordening (IOV) van de p ­ rovincie Noord-Brabant. Dit artikel gaat er vanuit dat voor iedere ruimtelijke ontwikkeling in het buitengebied er een tegenprestatie moet worden gedaan in de vorm van kwaliteitsverbetering van het landschap. In 2020 en 2023 hebben er ook al evaluaties plaats gevonden van de gemeentelijke LIR. Hoe werkt het? • Met de LIR kan er een ruimtelijke ontwikkeling plaats vinden, waar vervolgens ook een passende tegen­prestatie tegenover staat. Dit sluit goed aan bij het ­principe van verdien de ruimte, wat we ook in dit b ­ eleidsstuk weer toepassen. • Dit huidige LIR kent een bredere toepassingsmogelijkheid dan enkel het opplussen van bebouwingsmogelijkheden bij bepaalde functies. We kijken hier wel naar de nieuwe toepassingsmogelijkheden van de LIR. • Een completere herziening van de LIR moet ook volgen op basis van bovenstaande uitgangspunten, zodat het instrument up to date is voor gebruik. Hierin kan ook de afweging worden meegenomen over hoe om te gaan met maatwerk. Welke investering is daarvoor passend?

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

De Landschapsinvesteringsregeling wordt nu toegepast bij de functies: • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij niet agrarische bedrijven. De nieuwe mogelijkheden van de Landschapsinvesteringsregeling zijn: • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij niet agrarische bedrijven; • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij Statische Opslag; • Opplussen Bedrijfsbebouwing bij Bedrijfsverzamelgebouw.

Hoe was het eerst?

Hoe gaan we het nu doen?

Waarom nemen we dit mee?

Statische opslag tot maximaal 1.000m2

Bedrijfsbebouwing statische opslag opplussen.

Inspelen op behoefte aan maatwerk wanneer nodig en passend.

Geen bedrijfsverzamelgebouw mogelijk

Bedrijfsbebouwing voor bedrijfsverzamelgebouw opplussen.

Inspelen op behoefte aan maatwerk wanneer nodig en passend.

30

3. PASSEND ONDERNEMEN Wat is het? • Om ruimte te bieden aan nieuwe economische dragers in het buitengebied is het instrument Passend ondernemen ontwikkeld. • Dit instrument beoogt een natuurlijke doorstroom van bedrijfsmatige activiteiten te bevorderen, zodat ondernemingen die op hun huidige locatie geen uitbreidingsmogelijkheden meer hebben, toch binnen de gemeente Someren op een passende locatie kunnen doorgroeien. Hoe werkt het? Het instrument bestaat uit vijf mogelijkheden, die zijn gebaseerd op de potentiële ontwikkelings- en groeimogelijkheden van bedrijven. Door het creëren van passende ruimte worden de toekomstige economische dragers van het buitengebied gestimuleerd en gefaciliteerd.

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

Mogelijkheid 1, Wonen plus Binnen de functie Wonen plus kan een startende ondernemer in het buitengebied de eerste stappen zetten in de ontwikkeling van een nieuw bedrijf. De locatie is kleinschalig van aard en is qua ruimtelijke impact grotendeels vergelijkbaar met een reguliere woonfunctie. De belangrijkste ‘plus’ bij deze functie is dat er ruimte wordt geboden voor het uitoefenen van kleinschalige bedrijvigheid die past binnen milieucategorie 1 en 2. Deze functie is niet nieuw en kan in het gehele buitengebied worden toegepast, mits wordt voldaan aan de geldende wet- en regelgeving. Mogelijkheid 2, Bedrijfsverzamelgebouw De functie bedrijfsverzamelgebouw is nieuw binnen de gemeente Someren. Tot op heden komen dergelijke voorzieningen nog niet voor in het buitengebied, maar vanuit lokale ondernemers bestaat hiervoor wel toenemende belangstelling. Binnen een bedrijfsverzamelgebouw kunnen meerdere ondernemers gezamenlijk gebruikmaken van bedrijfsruimte in het buitengebied.

Afhankelijk van de locatie biedt deze functie meer ontwikkelruimte dan de functie Wonen Plus. Bedrijfs­ verzamelgebouwen kunnen uitsluitend worden gerealiseerd op passende locaties die goed zijn ontsloten, aangezien deze functies doorgaans leiden tot een relatief groot aantal verkeersbewegingen. Daarnaast moet de ruimtelijke impact van de bebouwing aansluiten bij de gewenste ontwikkelrichting van het betreffende gebied. Locaties voor bedrijfsverzamelgebouwen in het buitengebied zijn beperkt door de relatief grote ruimtelijke impact die deze functie kan hebben. De precieze voorwaarden worden omschreven binnen de functiekaders in hoofdstuk 4.6.

31

Mogelijkheid 3, Door ontwikkelen op locatie Binnen de huidige systematiek is het uitsluitend mogelijk om buiten een bebouw­ ingsconcentratie een VAB om te schakelen naar een agrarisch verwant bedrijf. Er is besloten om deze mogelijkheid uit te breiden, zodat VAB locaties ook op hun eigen locatie verdere ontwikkelruimte krijgen. Om de ruimtelijke kwaliteit te waarborgen, wordt daarbij een maximale oppervlakte van 600m2 aan bedrijfsbebouwing als uitgangspunt gehanteerd. Een grotere omvang aan bebouwing wordt buiten de bebouwingsconcentraties in principe niet wenselijk en passend geacht. Bedrijfslocaties binnen het beekdallandschap achten we ook niet wenselijk. Het beekdallandschap is kwetsbaar en door de hoge natuurwaarden moeten we hier voorzichtig mee om gaan. Mogelijkheid 4, Bebouwingsconcentraties Binnen de bebouwingsconcentraties is omschakeling naar een bedrijfsfunctie toegestaan. Hierbij wordt in de basis 1.000m2 aan bedrijfsbebouwing als uitgangspunt gehanteerd, gekoppeld aan een functievlak van maximaal 5.000m2. Wanneer er meer bebouwing gevraagd wordt, wordt dit afzonderlijk beoordeeld op basis van onder meer de ruimtelijke kwaliteit, de ontwikkelrichting van het gebied en de inpassing in de omgeving. Hiermee wordt aange­sloten bij de provinciale kaders zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening.

Voor dergelijke ontwikkelingen geldt daarnaast een aanvullende investering in hetlandschap, overeenkomstig de Landschapsinvesterings­regeling (LIR).

VAB NAF beleid 2025 - Gemeente Someren

Mogelijkheid 5, Bedrijventerrein Wanneer bedrijven binnen de bebouwings-concentraties uitgroeien tot niet passende proporties, is een vervolgstap naar het bedrijventerrein aan de orde. Dermate grote industrie past niet in het buitengebied. Een dergelijke doorstroming draagt bovendien bij aan het vrijmaken van ruimte voor nieuwe, kleinschalige bedrijven, waardoor de vitaliteit en ontwikkelingsdynamiek van het buitengebied worden versterkt. Let wel, dit betekent niet dat een functie op een locatie volgens bovenstaande mogelijkheden kan ‘doorgroeien’ op dezelfde plek. Een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling betekent ook altijd een nieuw moment van afwegen of de ruimtelijke impact van een ontwikkeling passend is voor de plek waar deze wordt aangevraagd. Hier worden enkel de mogelijkheden weergegeven voor de omschakeling van een VAB locatie naar een nieuwe economische drager. We leggen dit uit aan de hand van een praktijk voorbeeld: • Een stoppende agrariër wil graag een kleinschalig bedrijf op zetten, om een boterham te kunnen blijven verdienen. Omdat dit in de basis klein van aard is, is er niet veel bedrijfsbebouwing nodig en wordt de VAB locatie omgezet naar een Wonen plus functie. Wanneer het bedrijf groeit en er meer bedrijfsbebouwing nodig is dan maximaal is toegestaan binnen Wonen plus (350m2) moet er gezocht worden naar een nieuwe passende locatie.