Bijlage Natuurvisie 2040

Natuurvisie 2040 Basis voor natuur in Someren

16 december 2025 Definitief

Titel Documentversie

:

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

:

Definitief

Datum uitgave

:

16 december 2025

Naam en adres opdrachtgever

:

Gemeente Someren Wilhelminaplein 1 5711 EK Someren

Samenstelling

:

gemeente Someren Jos van den Hurk - Landschapsadviseur BLOM Ecologie

Akkoord voor uitgave:

:

Jeroen Brouwers - gemeente Someren

Paraaf

:

JvdH / JB

© Gemeente Someren Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden d.m.v. druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van gemeente Someren, noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enige andere werk dan waarvoor het is vervaardigd.

Foto’s omslag: Links en midden Ad Brouwers, rechts Jos van den Hurk Foto’s hoofdstukpagina’s: Ad Brouwers pagina’s 7,13,27, 56, 61, Jos van den Hurk pagina’s 17

Voorwoord Met trots presenteer ik u de eerste Natuurvisie van de gemeente Someren. Een document dat niet alleen richting geeft aan ons natuurbeleid voor de komende jaren, maar vooral laat zien waar wij als gemeenschap voor staan: aandacht voor onze biodiversiteit, zorg voor onze leefomgeving en verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties. Someren is een gemeente met een rijk en gevarieerd landschap. Van beekdalen en bossen tot agrarisch gebied en dorpskernen. Onze natuur vormt de basis van wie wij zijn en hoe wij hier leven, werken en ontspannen. Vanuit de kernen wandelend of fietsend door ons mooie buitengebied, naar bijvoorbeeld het Beuven, de Boksenberg, het Starkriet of Sang en Goorkens, is een genot voor onze inwoners en bezoekers. Maar als ecoloog en vooral als Zummerse heb ik ons landschap, het buitengebied en onze natuur de afgelopen decennia zien veranderen, de biodiversiteit is afgenomen en de staat van de natuur is verslechterd. Uit gesprekken weet ik dat in de decennia daarvoor ook veel is veranderd. Onze natuur staat onder druk. Klimaatverandering, ruimtegebruik en de afname van biodiversiteit vragen om bewuste keuzes en een duidelijke koers. Met deze natuurvisie zetten we die koers uit. Waar ooit de balans verloren ging, hebben we nu de kans om deze te herstellen.

Deze visie is tot stand gekomen in samenwerking met inwoners, agrariërs, ondernemers, natuurorganisaties en andere partners. Ik ben dankbaar voor de betrokkenheid, kennis en passie die zij hebben ingebracht. Dit laat zien dat natuur niet iets is van de overheid alleen, maar van ons allemaal. Juist door samen te werken, kunnen we natuur versterken én verbinden met de Zummerse gemeenschap, ons landschap, onze landbouw en andere opgaven zoals klimaatadaptatie, gezondheid en een leefbaar buitengebied.

De Natuurvisie Someren is geen eindpunt, maar een begin. Een uitnodiging om samen verder te bouwen aan een gemeente waarin natuur de ruimte krijgt en waarin economische ontwikkeling en landschappelijke kwaliteit hand in hand gaan. We kiezen voor realistische ambities en een aanpak voor de lange termijn. Ik ben er trots op dat Someren met deze visie een duidelijke stap zet richting een groenere, gezondere, veerkrachtigere en aantrekkelijkere gemeente. Ik nodig u uit om deze visie te lezen, te omarmen en vooral samen met ons in de praktijk te brengen. Willem van Doorn Wethouder Natuur en Milieu Gemeente Someren

Publiekssamenvatting Natuur is onmisbaar. De natuur biedt leefruimte voor allerlei soorten planten en dieren. Het vervult een aantal basisfuncties waardoor wij als mens kunnen overleven: schoon drinkwater, schone lucht, voedselvoorziening, matiging van klimaatverandering. Daarnaast heeft natuur een positief effect op de vastgoedwaarde van woningen en kantoren, de gezondheid en het welzijn van onze inwoners en de recreatiemogelijkheden van de gemeente. Momenteel staat de natuur echter onder druk. Het gaat slecht met veel planten- en diersoorten en hun leefgebieden. Niet alleen worden de zeldzame soorten in de natuurgebieden nog steeds met uitsterven bedreigd, ook de algemene soorten in het Somerens landschap en rondom huis worden steeds minder alledaags. Ook maken we nog onvoldoende gebruik van wat de natuur voor ons kan betekenen. Steeds meer partijen nemen daarom maatregelen om de natuur te beschermen en te herstellen, op internationaal, nationaal, provinciaal, regionaal én lokaal niveau. Ook de gemeente Someren ziet het belang van natuur en biodiversiteit voor onze leefomgeving en heeft daarom besloten tot het opstellen van deze Natuurvisie.

Kernboodschap

Someren kiest voor een toekomst waarin natuur en leefomgeving één geheel vormen. We herstellen en versterken natuur in én buiten onze natuurgebieden, zodat planten, dieren én mensen weer ruimte krijgen. Zo bouwen we aan een gezonde, groene en klimaatbestendige gemeente voor nu en later. Dit doen samen met inwoners, ondernemers en bestuurlijke partners, op basis van vertrouwen, vrijwilligheid en wederzijds begrip.

4 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Ambities

In de Natuurvisie 2040 hoofdambities vast:

leggen

we

de

twee

1. Natuur als basis voor een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving We zetten de natuur, het onderliggende water- en bodemsysteem en het landschap aan de basis van (ruimtelijke) ontwikkelingen. Natuur helpt bij het opvangen van hitte, droogte en wateroverlast én draagt bij aan een gezonde leefomgeving voor inwoners. Een veerkrachtige en robuuste natuur zorgt ervoor dat we deze kansen in de toekomst veel beter kunnen benutten.

2. Basiskwaliteit Natuur centraal In het landelijk gebied en de dorpen – waar natuur niet de hoofdfunctie is – streven we naar Basiskwaliteit Natuur: de omstandigheden (milieu, inrichting en beheer) zijn zó op orde dat algemene plant- en diersoorten er goed kunnen leven en ook algemeen blijven. In de natuurgebieden en in andere gebieden waar al aan de Basiskwaliteit Natuur voldaan wordt, streven we naar een rijke natuur: natuur van hoge kwaliteit, waar bijzondere soorten en kwetsbare leefgebieden alle ruimte krijgen.

Streefbeelden

Om concreter te maken hoe we deze ambities willen bereiken, delen we Someren op in deelgebieden. We nemen hiervoor de landschapstypen zoals vastgelegd in het Beeldkwaliteitsplan (2022) als uitgangspunt. Het bebouwde gebied voegen we hier als een apart (dorps) landschap aan toe. Voor ieder landschapstype beschrijven we een ecologisch streefbeeld: hoe zou dit landschap er vanuit het perspectief van (Basiskwaliteit) Natuur in 2040 uit zou kunnen zien – of zelfs al eerder. De streefbeelden vormen een handreiking hoe dit natuurperspectief samen kan gaan met een hogere landschappelijke kwaliteit.

Groenblauwe structuur

Van Natuurvisie naar natuurlijk doen

Naast de landschappelijke streefbeelden bieden we een overzicht van alle bestaande natuurlijke, groene en blauwe elementen in Someren. Samen vormen deze een samenhangend netwerk van landschapselementen dat de waardevolle gebieden met elkaar verbindt. Denk aan houtwallen, bomenrijen, parken, tuinen, beken, vennen, sloten en waterbergingsgebieden. Dit noemen we ook wel de groenblauwe structuur.

De Natuurvisie 2040 is een beleidsvisie. Het maakt duidelijk welk toekomstbeeld we voor ogen hebben voor natuur in Someren, maar werkt de uitvoering nog niet in detail uit. Om de stap van denken naar doen te zetten, formuleren we wel alvast een aantal handelingsprincipes. Deze vormen de leidraad voor verdere uitwerking van de Natuurvisie in een uitvoeringsgericht programma.

Deze groenblauwe structuur: • fungeert als een soort snelweg voor de natuur, waardoor planten en dieren zich beter door de gemeente kunnen verplaatsen; • helpt bij het leveren van belangrijke basisfuncties (ecosysteemdiensten) zoals waterberging en -buffering, verkoeling, verbetering van de bodemkwaliteit, gewasbescherming en recreatie; • vormt een belangrijke drager van het unieke ‘Zummers’ landschap en ruimtelijke kwaliteit in Someren.

In dit programma worden: • operationele doelen voor natuur, groen en blauw geformuleerd; • concrete maatregelen en projecten benoemd; • afspraken gemaakt over financiering, monitoring en samenwerking.

5

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Inhoudsopgave Voorwoord 3 Publiekssamenvatting 4 1

Inleiding 7

2

Someren natuurlijk duurzaam, nu en in de toekomst

3

Someren natuurlijk verbonden 17

4

Streefbeelden Natuurvisie 2040: Basis voor natuur in het Zummers landschap

5

Vervolg 56

13

27

Bijlage 1

Terugblik participatie en proces

Bijlage 2

Enquêteresultaten 79

Bijlage 3

Begrippenlijst 84

Bijlage 4

Natuur in de omgevingsvisie

85

Bijlage 5

Infoblad - Het belang van landschapselementen

87

61

01

Inleiding

Someren Natuurlijk Duurzaam

Met de slogan ‘Someren Natuurlijk Duurzaam’ benadrukt Someren haar groene en natuurlijke karakter als krachtig en onderscheidend handelsmerk binnen en buiten de regio. En terecht ook, want Someren is omgeven door beschermde natuurgebieden van internationale betekenis zoals de Strabrechtse en Lieropse heide, het iconische Beuven, en de Groote Peel. Ook onze inwoners waarderen de prachtige natuur (Omgevingsvisie Someren, 2024). We hebben gevraagd naar de mooiste plek in de gemeente en daarbij wordt het gebied Strabrechtse en Lieropse Heide verreweg het meest genoemd (zie figuur 1).

De natuur is overal

Natuur beperkt zich echter niet alleen tot de natuurgebieden. Ook in het landelijk gebied en in de woonwijk is volop natuur te vinden. Denk aan parken, groene tuinen, natuurvriendelijk beheerde sloten en bloemrijke bermen. Groenstructuren en waterelementen dooraderen de gehele gemeente en vormen het leefgebied van vele planten en dieren. Egels lopen door de tuinen, met wat geluk spot je aan de rand van het dorp al een ree, en wie er oog voor heeft ziet in de berm prachtig hertshooi groeien.

Het belang van natuur

Voor het vinden van geschikte groeiruimte, voedsel, schuil- en nestgelegenheid zijn onze planten en dieren sterk afhankelijk van landschappelijke elementen en structuren. Ook hebben zij een gezonde bodem met een rijk bodemleven en voldoende water van goede kwaliteit nodig. Soorten zijn bovendien sterk afhankelijk van elkaar. Een bij kan niet zonder de nectar van bloemen en veel bloemen kunnen voor hun bestuiving niet zonder bijen. Een uil kan niet zonder muizen, een muis niet zonder de wortels, zaden en vruchten van planten. Wanneer elementen uit het landschap verdwijnen – een boom, haag, poel of bloemrijke weide – verdwijnen ook de soorten die daarvan afhankelijk zijn, en daarmee de soorten die weer op hún aanwezigheid leunen. Hoe gevarieerder het landschap, hoe meer verschillende soorten er kunnen leven. Ook mensen maken onderdeel uit van dit systeem.

Figuur 1: Enquêteresultaten Omgevingsvisie Someren (2024). Gevraagd naar de mooiste plek van Someren wordt het gebied rond het Beuven en de Lieropse Heide (onderdeel van natuurgebied Strabrechtse heide) het meest genoemd.

8

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Ecosysteemdiensten

Natuur levert ons allerlei positieve effecten. Ze zuivert water en lucht en draagt bij aan een klimaatrobuuste leefomgeving. Een groene omgeving bevordert onze gezondheid en ons welzijn: het maakt ons weerbaarder tegen stress, geeft rust en ondersteunt een sneller herstel na ziekte. Daarnaast verhoogt een groene omgeving de vastgoedwaarde van woningen en kantoorgebouwen, en kan zij de energiekosten verlagen. Al deze positieve effecten worden ook wel ecosysteemdiensten genoemd. Wanneer we die goed weten te benutten vormen ze een belangrijke oplossing voor uiteenlopende maatschappelijke opgaven (zie figuur 2).

Figuur 2: Overzicht van voorbeelden van ecosysteemdiensten die de natuur aan de mens levert. Bron: PBL, WUR, CICES (2014)

9

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Waarom een Natuurvisie 2040 nodig is

Trots zijn op het natuurlijke karakter van de gemeente betekent niet dat onze natuurlijke kwaliteiten vanzelf behouden blijven. Door drukfactoren als vermesting, vervlakking van het landschap, versnippering van leefgebieden, verzuring en verdringing door invasieve exotische soorten neemt de ruimte en kwaliteit van natuur af. Daarbij komt de toenemende druk van klimaatverandering in de vorm van langdurige droogte, hitte en hevige piekbuien. Al tientallen jaren dunt het planten- en dierenrijk hierdoor uit en raken ecosystemen verder uitgehold. Deze ontwikkelingen gaan snel, terwijl planten en dieren lang niet altijd de aandacht krijgen die ze verdienen – evenals de negatieve gevolgen hiervan voor de mens en zijn leefomgeving. Om deze achteruitgang te stoppen, is er in Nederland op elk bestuurlijk niveau meer inzet nodig. De gemeente Someren neemt hierin haar verantwoordelijkheid en stelt daarom deze Natuurvisie voor Someren op. De natuurvisie is daarnaast om nog twee redenen een bruikbaar instrument: • Het geeft de nodige focus. We werken op vele fronten al aan natuur, via onder andere het Soortenmanagementplan (SMP), ecologisch bermbeheer, de landschappelijke investeringsregeling, ontsnipperingsmaatregelen op wegen en de Groenblauwe Gebiedsgerichte Aanpak (GGA). Een overkoepelende visie brengt deze inspanningen samen en plaatst ze in een

•

bredere context. Het thema natuur raakt aan veel andere opgaven, van ruimtelijke ontwikkelingen en groenbeheer tot gezondheid, erfgoed en recreatie. Tot nu toe ontbreekt beleid dat het belang van natuur en de samenhang met andere opgaven expliciet maakt. De natuurvisie biedt dat ruimere kader.

Relatie met ander beleid

Onderstaand overzicht (figuur 3) geeft een overzicht van de relevante beleidsdocumenten en hun onderlinge samenhang. De Omgevingsvisie is als richtinggevend kader gebruikt bij het opstellen van deze natuurvisie. De natuurvisie met bijbehorende uitgangspunten wordt vervolgens concreet uitgewerkt in een uitvoeringsgericht programma (onder de Omgevingswet). Daarin staat centraal wat de gemeente gaat doen om de visie te verwezenlijken en welke afspraken en acties daarvoor nodig zijn. Ook dit doen we met onze gebiedspartners en inwoners. Het programma wordt in 2026 opgesteld en voorgelegd aan de gemeenteraad. Vervolgens worden de specifieke projecten of (beheer)maatregelen uitgewerkt om daadwerkelijk tot resultaten te komen.

Omgevingsvisie Someren

Visie

Natuurvisie 2040

Beleidsnota/ programma

Groenvisie

Heel Someren Gezond (gezondheidsvisie)

Woon-welzijn zorgvisie

Ruimtelijke-functionele visie centrum Someren

Programma Natuur (2026)

Beleidskaders stedelijk groen

Water- en rioleringsprogramma

Toeristische beleidsnota 2030

Beeldkwaliteitsplan Buitengebied

Nota bodembeheer PFAS

VAB-NAF beleid

Beleid zonneparken en windmolens

Omgang met overlast groen

Bos- en natuurbeheerplan

Groenbeheerplan

Projecten

Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (2026)

Landschappelijke investeringsregeling

Soortenmanagementplan

Beheer

Uitvoering en beheer

Figuur 3: Positionering Natuurvisie in het Somerens beleidshuis 10

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Doelstelling en status Natuurvisie 2040

De natuurvisie zet de koers richting een structureel herstel van verloren of ernstig beschadigd geraakte natuurwaarden binnen de gemeente, én de ontwikkeling van een robuuste natuur die tegen een stootje kan. De natuurvisie is een strategisch document. Het beantwoordt dus de vraag: waar willen we als gemeente precies naartoe als het gaat om natuur? En: hoe zien we onze gemeente voor ons over enkele decennia vanuit ecologisch perspectief? In lijn met de Omgevingsvisie gebruiken we hiervoor het jaar 2040 als planhorizon. De streefbeelden die we presenteren zijn vooral bedoeld ter inspiratie en als handreiking voor om richting te geven aan toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast dient de natuurvisie als hulpmiddel voor de gemeente, onze gebiedspartners én inwoners, om te bepalen waar in Someren effectieve maatregelen getroffen kunnen worden die een constructieve bijdrage leveren aan het realiseren van een Basiskwaliteit Natuur.

Participatie

Er zijn meerdere bijeenkomsten georganiseerd met een brede groep experts, gebiedspartners, belangenverenigingen en met verschillende beleidsdomeinen binnen de gemeentelijke organisatie om tot een aanscherping van de opgaven, visie en uitgangspunten te komen. Dit gebeurde tijdens drie participatieavonden (met leden van de klankbordgroep buitengebied) en in individuele gesprekken met partners. Een terugblik op het doorlopen participatietraject en verslagen hiervan zijn opgenomen in bijlage 1. Daarnaast is de Natuurvisie afgestemd met onze bestuurlijke partners, onder andere via de Groenblauwe Gebiedsgerichte Aanpak.

11

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Wat vinden onze inwoners?

Voor de Natuurvisie konden inwoners via een online enquête hun mening over natuur geven. Ook is de input voor de actualisatie van het bos- en natuurbeheerplan benut om richting te geven aan beleidskeuzes. De belangrijkste bevindingen: • Inwoners waarderen de groene basis van Someren. • Ze zien dat natuur en groen onder druk staan door groei en nieuwe opgaven • Bewuste ecologische inpassing bij stedelijke ontwikkelingen is gewenst. • Bestaand groen mag meer (bio)divers worden. • Natuur moet beleefbaar zijn in de wijk, op straat en in de achtertuin. • Er is veel draagvlak voor vergroening – ook wanneer dit ten koste gaat van bijvoorbeeld een parkeerplaats. De volledige resultaten van de online enquête zijn in bijlage 2 opgenomen.

Leeswijzer

Zoals bovenstaand schema laat zien is de Natuurvisie is geen losstaand document, maar een uitwerking van ambities en doelen voor natuur uit de Omgevingsvisie. Hoofdstuk 2 laat zien welke dat zijn en aan welke opgaven de Natuurvisie (deels) antwoord moet geven, gevolgd door de visie op de natuur in 2040. In hoofdstuk 3 worden de lijnen beschreven waarlangs we de Natuurvisie willen verwezenlijken. Ook gaan we hier in op de bijdrage die natuur kan leveren aan andere opgaven die op de gemeente afkomen. In hoofdstuk 4 maken we een gebiedsgerichte uitwerking naar zes deelgebieden (landschapstypen). Per landschapstype wordt een ecologisch streefbeeld geschetst aan de hand van een kenmerkende gebiedsbeschrijving, met uitgangspunten, inrichtingselementen en kansen voor grondeigenaren. Tot slot wordt in hoofdstuk 5 een doorkijk gegeven naar de vervolgfase: de verdere uitwerking van de Natuurvisie in een uitvoeringsgericht programma. Hiervoor worden vijf uitgangspunten geformuleerd.

Toelichting op veelgebruikte begrippen

We gebruiken in deze Natuurvisie vaak de begrippen natuur, ecologie, biodiversiteit en landschap. Hieronder beschrijven we wat we als gemeente hier precies onder verstaan. Overige begrippen die in dit beleidsstuk voorbijkomen worden toegelicht in bijlage 3. Natuur Net zoals overal biodiversiteit te vinden is, is natuur ook overal aanwezig. We maken in deze visie daarom geen onderscheid tussen enerzijds de natuur (wildernis) en anderzijds de menselijke omgeving. We zien de mens als onderdeel van de natuur. Ecologie De ecologie bestudeert zowel de relaties tussen planten, dieren en schimmels (organismen) onderling, als de relaties van al deze organismen met hun a-biologische omgeving. Ecologie richt zich dus zowel op de biotische (organismen, levensgemeenschappen) als de abiotische (zoals bodem, klimaat) factoren. Biodiversiteit De variatie in organismen in een gebied en de ecologische verbanden daartussen; de diversiteit betreft de variatie binnen soorten (genen), tussen soorten en tussen ecosystemen. (Bron: Verdrag inzake Biodiversiteit, 1992) Ecosysteem Een ecosysteem bestaat uit organismen (biodiversiteit), hun abiotische omgeving en de wisselwerkingen tussen beide, binnen een afgebakende, bijvoorbeeld geografische, eenheid.

Landschap Een landschap bestaat uit de zichtbare kenmerken van een stuk land, de landvormen en de manier waarop deze passen bij natuurlijke of door de mens gemaakte kenmerken.

12

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

02 Someren natuurlijk

duurzaam, nu en in de toekomst

In 2040 zijn we trots op onze mooie groene omgeving. De natuurgebieden hebben een hoge ecologische waarde en we hebben een mooi en beleefbaar buitengebied. Hier bieden we onze belangrijke agrarische sector een duurzaam toekomstperspectief. Bovenstaande ambitie is vastgelegd in de Omgevingsvisie Someren. De omgevingsvisie vormt een samenhangende koers voor de fysieke, sociale en economische ontwikkeling van onze gemeente. De kaderstellende uitgangspunten die betrekking hebben op natuur staan onder het thema Waardevol Groen en Blauw. De volgende uitgangspunten vormen belangrijke richtinggevende principes voor de Natuurvisie1: Water en bodem sturend •

We kijken naar het Somerense water- en bodemsysteem en kijken waar mogelijke kansen en knelpunten zitten. De natuurlijke omstandigheden worden leidend in onze keuzes.

Een nog groener Someren, binnen en buiten de kernen •

We gaan de grote diversiteit in de natuurlijke en cultuurhistorische kwaliteiten van het landschap en leefomgeving behouden en versterken. Het handhaven van het groene karakter van onze gemeente staat hierbij voorop.

•

We stimuleren het versterken van de groene verbindingen tussen de kernen en gaan ook binnen de bebouwde kom op zoek naar mogelijkheden om verder te vergroenen. (…) Een groene woonwijk heeft meerwaarde voor de kwaliteit van leven, klimaatadaptatie, en biodiversiteit.

•

We gaan aan de slag met het behoud en versterken van onze natuurwaarden.

1

In bijlage 4 wordt een volledige opsomming van raakvlakken met

thema’s uit de Omgevingsvisie gegeven.

Druk en draagkracht in balans •

Someren is een mooie plek om te bezoeken, te wonen en te werken, maar deze aantrekkelijkheid kan ook een keerzijde hebben. Al deze activiteiten kunnen de kwetsbare natuur verstoren. (…) ontwikkelingen mogen geen inbreuk maken op de karakteristieke kernwaarden van het landschap.

•

Het is zaak om de druk op de omgeving in balans te houden met de draagkracht die de omgeving biedt.

Bodemonderzoek met grondboor - vooraf aan planvorming (Bron: Jos van den Hurk 2024) 14 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Visie: Natuurlijk systeem als basis, Basiskwaliteit natuur centraal Vanuit bovenstaande kaders en reflecties blijkt dat het bouwen aan een natuurlijk duurzaam en aantrekkelijk Someren betekent dat we moeten bouwen mét natuur. Wat we voor de natuur binnen (en buiten) onze gemeente voor ogen hebben – onze eigenlijke visie – is hieronder beschreven in twee toekomstbeelden die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

1. Natuur als basis voor een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving Het natuurlijk systeem van bodem, water, lucht, landschappen, flora en fauna is leidend bij het vormgeven van de toekomstige ontwikkeling van Someren. Dit sluit aan bij de de structurerende keuze van het Rijk om water en bodem sturend te maken, en die de provincie ook heeft overgenomen in het Regionaal Water- en Bodemprogramma (addendum 2025). Het natuurlijk systeem als basis nemen levert ons veel voordelen op. De natuur voorziet ons van de in figuur 2 afgebeelde ecosysteemdiensten. Het benutten van het hele ecologische systeem vormt de basis voor de aanpak van opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en -mitigatie, waterberging en -kwaliteit, gezonde leefomgeving, landschappelijke kwaliteit, recreatie en toerisme. Om dit te bereiken is het van belang natuurgebieden te verbinden, ecosystemen te herstellen en de soortenrijkdom te vergroten.

Integratie van natuur is daarmee een opgave voor alle andere vormen van landgebruik en beheer, zoals wonen, bedrijventerreinen, waterbergingsgebieden en recreatieterreinen. Gedeeld eigenaarschap is een belangrijke voorwaarde: natuurherstel vraagt om inzet van iedereen. Daarom werken we samen met inwoners, (agrarische) ondernemers en gebiedspartners aan effectieve herstelmaatregelen.

2. Basiskwaliteit Natuur centraal

Meer dan de helft van de (beschermde) soorten en leefgebieden in Someren is voor een duurzame instandhouding afhankelijk van gebieden waar natuur níet de leidende functie is. Aansluiting op de groene en blauwe elementen in het omliggende landelijk gebied en de dorpen is van groot belang voor een rijke natuur in de natuurgebieden. Deze landschappelijke samenhang is essentieel voor het hierboven genoemde benodigde herstel van het natuurlijk systeem. Om in deze gebieden te sturen op systeemherstel gebruiken we het concept Basiskwaliteit Natuur.

Figuur 4 Illustratieve biodiversiteitscurve (Bron: Ledère et al. 2020)

15

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Basiskwaliteit Natuur gaat ervan uit dat de fysieke leefomgeving zo is ingericht, beheerd en gebruikt dat algemene soorten algemeen blijven of weer worden. De identiteit van het cultuurlandschap – en dus ook de soorten die kenmerkend zijn voor een bepaald landschapstype – staat in dit concept centraal. Het sturen op verbetering van condities (van water en bodem) doen we op basis van de kenmerken van het cultuurhistorische landschap, waar een lijst van kenmerkende soorten onder hangt. Een landschap voldoet aan de basiskwaliteit wanneer de karakteristieke en algemene soorten passend bij dat landschapstype ook daadwerkelijk aanwezig zijn.

De basiskwaliteit wordt bepaald door drie factoren: milieu, inrichting en beheer/gebruik. Wanneer aan de minimale eisen voor alle drie de factoren is voldaan, kan de natuur zichzelf herstellen en is die ook natuurlijk duurzaam. Figuur 5: Visualisatie van Basiskwaliteit Natuur. Op de afbeelding zijn de verschillende soorten natuurkwaliteit te zien, met onderaan natuurarmoede (slecht), daarboven de natuurarmoedegrens die de overgang richting Basiskwaliteit Natuur markeert, en ten slotte rijke natuur aan de top. (Bron: Meesters et al., 2024).

ambitie Someren

Bijdrage

Basiskwaliteit Natuur draagt bij aan natuurherstel van onderaf, door behoud en versterking van het unieke Zummers landschap en streekeigen elementen en door de relatie tussen inwoners en hun directe fysieke leefomgeving te verstevigen. Het biedt daarmee een positief en laagdrempelig handelingsperspectief. Iedereen kan eraan bijdragen, op verschillende niveaus: van burgers die tuinen vergroenen tot gemeenten die insectvriendelijk maaien en bedrijven die zich inzetten voor meer groen. Daarmee past de systematiek uitstekend bij Someren.

16

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Natuurlijke verbondenheid

In het Nederlandse natuurbeleid lag de nadruk lange tijd op het scheiden van natuur en samenleving. Natuur was iets wat los stond van de maatschappij. Men mocht er wel van genieten, maar de natuur kreeg nauwelijks een maatschappelijke waarde toebedeeld. Met deze Natuurvisie kiezen we bewust een andere koers. We verschuiven de focus van bescherming van natuur tégen de samenleving naar bescherming en versterking van natuur dóór en mét de samenleving. Natuur maakt deel uit van onze alledaagse leefomgeving. In hoofdstuk 3 gaan we dieper in op het begrip verbondenheid als onderdeel van de strategische aanpak om de Natuurvisie te verwezenlijken.

03 Someren natuurlijk verbonden

Een robuuste natuur – en gezonde leefomgeving voor mens, plant en dier – ontstaat wanneer we in meerdere opzichten verbindingen leggen. Door relaties te versterken tussen functies, gebieden, waarden en partijen kan een veerkrachtig natuurlijk systeem bereikt worden dat de (basiskwaliteit) natuur in én rondom Someren duurzaam ondersteunt. Dit hoofdstuk bestaat uit twee delen. Het eerste deel beschrijft het belang van verbinden aan de hand van vier strategische invalshoeken. Het tweede deel gaat in op het belang van samenwerking met onze (bestuurlijke) partners.

Het belang van verbinding

Net zoals ecologie het draait om de relaties tussen organismen en hun omgeving, hanteren we een vergelijkbare benadering om de natuurvisie te realiseren. In en om onze dorpen hebben mens en natuur elkaar nodig. De natuurlijke omstandigheden, functies en identiteit van de omgeving bepalen gezamenlijk de algehele natuurkwaliteit in een gebied. Door natuurgebieden onderling én met de dagelijkse leefomgeving van mensen te verbinden, ontstaat een robuust natuurlijk systeem. We onderscheiden vier vormen van verbinding: 1. 2. 3. 4.

Verbinden van de (Zummerse) mens met natuur Verbinden van leefgebieden met groen en blauw Verbinden van natuur met plaats en context Verbinden van natuur met andere opgaven

Hierna lichten we ze toe.

1900

2025

1. Verbinden van de (Zummerse) mens met natuur

We willen inwoners en bezoekers laten zien wat er in en om de gemeente groeit en bloeit, waarom dit waardevol is en hoe zij zélf kunnen bijdragen aan het versterken van de natuur. Dit doen we door in te zetten op educatie, goede en toegankelijke informatie en samenwerking met onze gebiedspartners – ieder vanuit zijn eigen kracht en rol. Daarnaast ontwikkelen we plaatsen waar mens en natuur elkaar kunnen ontmoeten en versterken. Een voorbeeld hiervan is park De Groote Peel, waar we samen met de provincies Noord-Brabant en Limburg, omliggende Peelgemeenten en het waterschap werken aan de ‘verbreding’ van dit nationaal park. Hierbij bekijken we hoe het gebied rondom het park recreatief aantrekkelijker kan worden gemaakt, zodat mensen ook buiten het beschermde natuurgebied kunnen leren en genieten van de Peel. Ook op kleine schaal kunnen inwoners in contact komen met natuur. Het ophangen van een vogelhuisje kan al een verschil maken. Veel Somerenaren dragen de natuur een warm hart toe; dit enthousiasme willen we vergroten door inwoners te laten zien hoe simpele acties bijdragen aan een betere natuurkwaliteit.

2 Verbinden van groen en blauw

leefgebieden

De aanleg van nieuwe natuur- en recreatiegebieden zoals Heihorsten heeft waardevolle nieuwe natuur opgeleverd, maar Someren beschikt nog niet over een aaneengesloten structuur die deze en andere natuurgebieden met elkaar en met het omliggende landelijke gebied verbindt. Om dit lokale netwerk te realiseren moeten ook agrarische gebieden, bedrijventerreinen en woongebieden een functionele schakel gaan vormen. Dit doen we door in te zetten op groenblauwe dooradering.

2040

Figuur 6: Schematische weergave groenblauwe dooradering in het landschap door de tijd 18

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

met

Groenblauwe dooradering is het netwerk van landschappelijke elementen zoals sloten, beken, heggen, bomenrijen en houtwallen. Het vormt een aaneengesloten ecologisch ‘wegenstelsel’ waarmee dieren en planten zich kunnen verplaatsen en verspreiden tussen natuurgebieden, het landelijk gebied en de dorpen. Daarnaast levert deze structuur een belangrijke bijdrage aan ecosysteemdiensten zoals het vasthouden van water, bestrijden van droogte, verbeteren van bodem- en waterkwaliteit, en bieden van verkoeling. Gebieden met groenblauwe dooradering zijn bovendien recreatief aantrekkelijk. In bijlage 5 is een infoblad over groenblauwe dooradering opgenomen. De kaart hieronder (figuur 7) laat zien dat Someren in de basis al beschikt over een groenblauwe

Figuur 7: Huidige groenblauwe structuur in Someren

19

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

hoofdstructuur. Deze willen we verder uitbreiden en kwalitatief verbeteren tot een fijnmazig netwerk dat goed aansluit op de natuurgebieden van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Daarmee verhogen we de natuurwaarde van het totale (lokale en bovenlokale) natuurnetwerk. Een eerste stap is het identificeren van geïsoleerde natuurgebieden en de kansen om deze te verbinden. Vaak kunnen al grote verbeteringen in connectiviteit worden bereikt door bijvoorbeeld een aangepast maaibeheer, de aanplant van nieuwe houtwallen en verbreding van oevers rond waterbergingsgebieden. De gemeente wil hier samen met gebiedspartners en grondeigenaren aan gaan werken. We de koppelen deze opgave aan de principes van Basiskwaliteit Natuur, zodat maatregelen bijdragen aan voor Someren karakteristieke soorten en landschapstypen.

3) Verbinden van natuur met plaats en context

De meest duurzame natuur ontstaat op die plekken waar zij het beste past. Factoren als water, bodem en het klimaat zijn daarbij in hoge mate sturend. Door uit te gaan van de lokale omstandigheden en mee te bewegen met de (natuurlijke) eigenschappen van bodem, water en gebruik van gronden, bouwen we aan een veerkrachtige natuur die tegen een stootje kan. Ook in de bebouwde omgeving liggen volop kansen voor natuur. Door bij aanleg en inrichting te kiezen voor beplanting die past bij de locatie, ontstaan optimale omstandigheden voor soorten die zich daar thuis voelen. Wat de juiste beplanting op de juiste plek is hangt niet alleen af van de het onderliggende bodemsysteem, maar ook van de ruimtelijke inrichting en het beheer. Someren kent verschillende landschapstypen, elk met een eigen identiteit. De gewenste groenblauwe dooradering (zie verbindingsstrategie b) sluit zoveel mogelijk aan bij bestaande cultuurhistorische patronen. Bij de uitvoering kijken we steeds naar dit grotere plaatje, zodat maatregelen bijdragen aan zowel een betere natuurkwaliteit als landschappelijke identiteit.

4) Verbinden van natuur met andere opgaven

Hoe natuurlijker we onze leefomgeving inrichten, bijvoorbeeld met groenblauwe dooradering, hoe meer basisfuncties de natuur kan leveren die andere opgaven ondersteunen. Het leggen van functiekoppelingen is andersom ook essentieel om Basiskwaliteit Natuur te kunnen realiseren. Deze wederzijdse versterking vormt het vierde niveau van verbinden.

De natuurgebieden en het groenblauwe netwerk in het omringende landschap bieden leefgebied aan tal van plant- en diersoorten en vormen tegelijkertijd de basis voor een goed functionerend water- en bodemsysteem. In gebieden met een hoog aandeel groenblauwe dooradering kan bijvoorbeeld water beter vastgehouden worden. Hierdoor blijft ook in droge perioden langer water in de beken en sloten staan – cruciaal voor soorten die hiervan afhankelijk zijn – en blijft er meer water beschikbaar voor de landbouw. Tegelijkertijd leidt benedenstrooms water minder snel tot overlast in natte perioden. Het realiseren van een (minimale) Basiskwaliteit Natuur, via een aaneengesloten Somerens groenblauw netwerk, draagt direct bij aan de volgende opgaven: • • • • • •

Herstel van biodiversiteit Bieden van landbouwperspectief Klimaatadaptatie Gezondheid en milieu Energietransitie Versterking landschappelijke kwaliteit en identiteit

Hieronder lichten we deze functiekoppelingen toe.

Herstel van biodiversiteit

Basiskwaliteit Natuur en biodiversiteit zijn nauw met elkaar verbonden. Basiskwaliteit Natuur richt zich op de condities die nodig zijn voor het voortbestaan van algemene soorten, terwijl biodiversiteit de totale rijkdom van álle soorten omvat. Het bereiken van Basiskwaliteit Natuur vormt een randvoorwaarde om de achteruitgang van biodiversiteit te stoppen en om te buigen naar structureel herstel.

Grazende ree in buitengebied Someren (Bron: Ad brouwers 2019)

20

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Perspectief voor de landbouw De natuur staat onder druk, maar tegelijkertijd heeft de agrarische sector vanwege onder andere de stikstofproblematiek behoefte aan toekomstperspectief. De vraag is hoe het werken aan een Basiskwaliteit Natuur in het landelijk gebied kan bijdragen aan zowel natuur en landschap als het verdienvermogen van boeren. Een mogelijke oplossing ligt in de ontwikkeling van groenblauwe diensten. Voor deze diensten hoort een reële vergoeding te worden gegeven. Ons uitgangspunt is dat groenblauwe diensten op termijn een structureel onderdeel worden van het agrarische verdienmodel, en waarbij overheid en de samenleving als geheel afnemende partijen zijn.

Melkvee in weide met pinksterbloemen (Bron: Ad Brouwers 2017)

Naast de ecosysteemdiensten (diensten die geleverd worden door ecosystemen) die de natuur levert, levert de aanleg en instandhouding van landschapselementen ook weer groenblauwe diensten. Groenblauwe diensten zijn (vrijwillige) activiteiten van grondeigenaren die leiden tot een verbeterd functioneren van het ecosysteem. Zij ondersteunen daarmee een breed scala aan maatschappelijke opgaven op het gebied van natuur, landschap, waterbeheer of recreatief medegebruik (afgebeeld op onderstaande figuur 8).

Figuur 8: Waarderoos met overzicht groenblauwe diensten. Bron: Mooi Nederland, Ministerie BZK (2024)

21

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Klimaatadaptatie Het klimaat verandert. Weersextremen komen steeds vaker voor, ook in Someren. De hagel- en onweerbuien van juni 2016 staan nog helder voor de geest. De afgelopen decennia zijn warmer, droger én natter geworden – en deze trend zet naar verwachting door. Meer regen in de winter, extreme piekbuien in de zomer, langere perioden van droogte en hitte: deze toenemende extremen veroorzaken gezondheidsklachten, uitval van bomen, verdwijnen van soorten en leefgebieden, schade aan landbouw en opstallen. We moeten onze leefomgeving en ons gedrag aanpassen om hier beter met deze veranderingen om te gaan. Dit noemen we klimaatadapatie Klimaatadaptatie en natuur zijn op twee manieren met elkaar verbonden, die elk om hun eigen aanpak vragen: 1. 2.

Klimaatadaptatie van natuur Klimaatadaptatie met natuur.

2. Klimaatadaptatie met natuur We benutten het natuurlijke systeem als basis voor een klimaatadaptieve inrichting van de gemeente. Figuur 9 geeft weer hoe we dit kunnen vormgeven. De onderste laag van de piramide vormt het fundament als we het hebben over klimaatadaptatie met natuur. We herstellen daarmee de onbalans die afgelopen eeuw is ontstaan doordat we steeds afhankelijker zijn geworden van technische maatregelen (middelste laag) en van handelen bij extreem weer (bovenste laag). Zonder stevig fundament raakt de piramide uit balans (zie figuur 10). Daarom verkiezen we in Someren natuurinclusieve maatregelen boven technische of ‘grijze’ oplossingen. Daarbij valt te denken aan: • vergroenen van de leefomgeving; • werken aan groenblauwe dooradering; • vergroten van de infiltratiecapaciteit van regenwater daar waar het valt; • sturend maken van water en bodem in ruimtelijke plannen.

1. Klimaatadaptatie van natuur We streven naar natuur die veerkrachtiger is en beter kan omgaan met extremen. Dat betekent niet dat er nooit meer bomen of dieren zullen sterven door droogte, storm of hitte, maar we kunnen de risico’s wel verkleinen. Maatregelen die we (al) treffen zijn: •

• •

Bij aanbrengen van beplanting (in de openbare ruimte) kiezen voor een sortiment dat beter bestand is tegen extreme weersomstandigheden; Vergroten van de variatie in beplanting (minder monotoon); Samen de Veiligheidsregio werken aan preventieve maatregelen om bosbrandrisico’s beheersbaar te maken.

Droogte in het buitengebied van Someren (Bron: Ad brouwers 2011) 22

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Figuur 9. De adaptatiepiramide verbeeldt een systeem dat zo goed mogelijk bestand is tegen de extremen van een snel veranderend klimaat (bron: Stichting CAS)

Figuur 10. Een instabiele piramide ontstaat doordat we het natuurlijke systeem hebben verwaarloosd. (bron: Stichting CAS)

23 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Gezondheid en milieu

Natuur in onze leefomgeving heeft een bewezen positief effect op gezondheid en welzijn. Een groene en natuurlijke omgeving nodigt uit om te bewegen, vermindert stress en bevordert ontspanning en herstel na ziekte. Daarnaast beschermt een gezonde, groene leefomgeving ons tegen gezondheidsrisico’s als gevolg van luchtvervuiling en geluidsoverlast. Natuur speelt ook een belangrijke rol in sociaalmaatschappelijke vraagstukken. Groene plekken in de dorpen brengen mensen samen, versterken de sociale cohesie en helpen eenzaamheid tegen te gaan. Door gezamenlijk te werken aan vergroening – via buurtinitiatieven of gezamenlijke projecten – groeit het gevoel van verbondenheid en eigenaarschap. Zo draagt natuur niet alleen bij aan het welzijn van het individu, maar ook aan een veerkrachtige samenleving waarin iedereen meedoet. In Someren liggen volop kansen om de leefomgeving gezonder, schoner en beweegvriendelijker te maken. In het beleidskader Heel Someren Gezond worden diverse aanknopingspunten benoemd voor samenwerking tussen het sociaal en ruimtelijk domein.

Someren conformeert zich aan de uitgangspunten van Schone Lucht Akkoord. Dit betekent dat we streven naar een 50% verbetering van de luchtkwaliteit in 2030 (ten opzichte van het referentiejaar 2016) door het reduceren van de concentraties van stikstofdioxide (NO2) en fijnstof. De GGD Brabant-Zuidoost is hierbij een belangrijke partner. Zij adviseren over gezondheid, milieu en veiligheid. We maken gebruik van hun omgevingsadviezen en inzichten uit de Brabantse omgevingsscan om de verbinding tussen natuur, gezondheid en welzijn structureel te versterken.

Energietransitie

De gemeente Someren werkt actief aan de energietransitie. Door meer duurzame energie op te wekken en het gebruik van fossiele brandstoffen geleidelijk af te bouwen, dragen ook Someren haar steentje bij aan het behalen van de nationale en internationale klimaatdoelen en aan het tegengaan van klimaatverandering. De overgang naar duurzame energiebronnen biedt, naast winst voor het klimaat, ook kansen voor natuurversterking. Denk hierbij aan de combinatie van zonneparken met bloemrijke vegetatie, kruidenrijke graslanden, poelen voor amfibieën en een beheer dat rekening houdt met broed- en leefgebieden van insecten, vogels en kleine zoogdieren. Mits extensief beheerd kan er op een dergelijk veld heel wat biodiversiteit te vinden zijn.

Binnen de Regionale Energie Strategie (RES) speelt de gemeente actief in op kansen om de energietransitie waar dat mogelijk is met meerwaarde voor natuur en landschappelijke kwaliteit uit te voeren. Een voorbeeld hiervan zijn de kansen voor aanplant van extra bos binnen het project Klimaatcorridor A67.

24 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Verbinding Natuurvisie met (beleids) ontwikkelingen, processen en samenwerkingen Werken aan natuurherstel staat ook bij veel andere overheden en organisaties op de agenda. Op allerlei onderwerpen werken we al samen met bestuurlijke en maatschappelijke partners aan (wettelijke) doelen op het gebied van natuur, stikstof, water en klimaat. Als gemeente zijn we van deze samenwerking ook sterk afhankelijk. De Natuurvisie moet geen extra ‘moetje’ vormen, bovenop de toch al grote beleidsstapel. Waar het om gaat is dat alle partijen die elkaar in de uitvoering van beleid tegenkomen, vanaf het begin een gelijkgestemde positie over natuur innemen. Groenblauwe Gebiedsgerichte Aanpak De realisatie van Basiskwaliteit Natuur wordt daarom actief en in samenhang met andere relevante opgaven opgepakt via de Gebiedsgerichte Groenblauwe Aanpak (GGA). We benoemen deze aanpak hier nadrukkelijk omdat dit – parallel aan Basiskwaliteit Natuur - mede moet leiden tot natuurherstel in het landelijk gebied. Binnen de GGA trekken we als gemeente samen op met provincie, waterschappen, buurgemeenten, de ZLTO en andere belangenorganisaties om te werken aan versterking van Natura2000-gebieden Strabrechtse heide en Groote Peel. Met alleen maatregelen in beide natuurgebieden halen we de (wettelijke) instandhoudingsdoelen niet.

Daarom werken we ook aan een duurzamer grondgebruik en systeemherstel in het aangrenzende landelijke gebied: in de zogeheten overgangsgebieden.

Overgangsgebieden zijn onderdeel van een breder pakket aan provinciale maatregelen voor het versterken en beschermen van de Natura 2000-gebieden en het behalen van de doelen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW). Door maatregelen te nemen in de overgangsgebieden brengen we wettelijke doelen voor de Natura 2000 weer binnen bereik. Bijvoorbeeld door een extensiever en duurzamer grondgebruik, agrarisch natuurbeheer, groenblauwe dooradering, het ondersteunen van de natuurinclusieve bedrijven, en meervoudige verdienmodellen voor boeren.

25

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Basiskwaliteit Natuur in overgangsgebieden Veel beschermde soorten en leefgebieden zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van gebieden buiten de Natura 2000-gebieden en het Natuur Netwerk Nederland: in het omliggende landelijke en bebouwde gebied. Voor een rijke natuur in de beschermde natuur – en een minimale Basiskwaliteit Natuur daarbuiten – is landschappelijke samenhang tussen de natuurgebieden en het aangrenzende overgangsgebied essentieel voor systeemherstel. Basiskwaliteit Natuur richt zich op condities zoals een goede water- en bodemkwaliteit, de inrichting en op beheer en gebruik van gronden. Zo kan deze systematiek helpen bij het sturen op algeheel systeemherstel. Basiskwaliteit Natuur biedt hiermee dus een extra gereedschapskist met maatregelen waarmee we samen met onze gebiedspartners een extra slag kunnen slaan om GGA-gebiedsdoelen te halen. Het wakkert bovendien de trots op het ‘Zummers’ landschap aan, wat het draagvlak voor herstelmaatregelen in de overgangsgebieden kan vergroten. Zo behalen we maximale natuurwinst!

NOVEX De Peel Ook binnen het NOVEX-gebied De Peel werken we samen met Rijk, twee provincies (Brabant en Limburg), twee waterschappen (Aa en Maas en Limburg) en 18 gemeenten en maatschappelijke partners aan grotendeels dezelfde opgaven. Binnen het ‘Ontwikkelperspectief 2050’ streven we naar een samenhangende aanpak om natuur in balans te brengen met ruimtevragers in het landelijk gebied.

Zo bekijken we onder andere hoe bottom-up geïnitieerde initiatieven die passen binnen de het perspectief verder geholpen kunnen worden. Een mooi voorbeeld daarvan is de pilot om agrarische ondernemingsplannen voor een gezonde bedrijfsvoering mét perspectief voor natuur zelf te laten ontwikkelen.

Figuur 11: Participatie en externe governance Brabantse regio’s en GGA-gebieden in beeld Bron: Provincie Brabant (2023)

26

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

04 Streefbeelden

Natuurvisie 2040: Basis voor natuur in het Zummers landschap

De visie op een natuurlijk duurzaam Someren vertaalt zich in streefbeelden die de zichtbaar maken hoe het landschap waarin ten minste de Basiskwaliteit Natuur op orde is. Per landschapstype beschrijven we het gewenste beeld voor 2040, met daarbij een toelichting en handvat met uitgangspunten, passende inrichtingselementen (bouwstenen) en kansen voor grondeigenaren om aan de slag te gaan met Basiskwaliteit natuur en groenblauwe diensten. Someren kent een opvallend grote variatie aan landschapstypen. Deze unieke landschappelijke diversiteit vormt een belangrijke kernwaarde die we graag willen behouden en versterken. Daarom kiezen we in de Natuurvisie nadrukkelijk voor een gebiedsgerichte aanpak: niet elk landschapstype vraagt om dezelfde maatregelen, inrichting en beheer. We houden dezelfde landschappelijke indeling aan als in het Beeldkwaliteitsplan (2022). De vijf landschapstypen die ons buitengebied voorkomen maken deel uit van het Brabantse dekzandlandschap. Omdat de Natuurvisie zich nadrukkelijk richt op alle natuur, niet alleen in het buitengebied, voegen in deze Natuurvisie het dorpslandschap als zesde landschapstype toe: • • • • • •

Bos- en heidelandschap Beekdalen en broekgebieden Kampenlandschap Oudere heideontginningen Jongere heideontginningen Dorpslandschap (kernen, kernranden en linten)

Uitwerking per landschapstype

Per landschapstype wordt een beknopte beschrijving gegeven, gevolgd door een ecologisch streefbeeld en een tabel met uitgangspunten en kansrijke maatregelen voor grondeigenaren. Het streefbeeld is een weergave van hoe het landschap er in de toekomst uit zou kunnen zien wanneer aan de voorwaarden van Basiskwaliteit Natuur, of van rijke natuur in de natuurgebieden, voldaan wordt. De focus ligt bij de kansrijke maatregelen vooral op het verbeteren van de condities (milieu, inrichting, beheer/gebruik) voor Basiskwaliteit Natuur. Daarnaast zijn er volop koppelingen te maken met een klimaatadaptatieve en gezonde leefomgeving, of met cultuurhistorische waarden. Biodiversiteit, klimaatadaptatie, waterkwaliteit, en de landbouwtransitie zijn opgaven die niet los van elkaar en het landschap gezien kunnen worden. Veel van deze opgaven komen samen in groenblauwe dooradering. Hiervan zijn dan ook concrete voorbeelden opgenomen. Het streefbeeld, de bijbehorende uitgangspunten en kansrijke maatregelen zijn vooral bedoeld ter inspiratie en ondersteuning. Bijvoorbeeld voor het selecteren van de meest passende landschapselementen voor groenblauwe dooradering. Beelden en maatregelen zijn niet bedoeld om één op één gevolgd te worden, maar vooral om de denkwijze vanuit het concept Basiskwaliteit Natuur te verbeelden.

Het gevarieerde landschap van Someren in 1961 ter hoogte van Heieind - inspiratie voor landschaps- en natuurherstel. Bron: Gemeente Someren

28

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Landschapstypen 1. 2. 3. 4. 5. •

Bos en Heidegebieden Beekdal en broekgebieden Kampenlandschap Oudere heideontginningen Jongere heideontginningen Dorpskernen, randen en linten

beekdal en broekgebieden

kampenlandschap

kernen

bos en Heidegebieden oudere heideontginningen

jongere heideontginningen

Figuur 12: Toont een overzicht van verschillende landschappen in de gemeente Someren

29

Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

4.1 Bos- en Heidelandschap Beschrijving Het bos- en heidelandschap ligt aan de westzijde van Someren met de Lieropsche Heide, Somerensche Heide, Herselse heide en Gebergten, als belangrijkste natuurgebieden. Binnen de beekdalen zijn nog kleinere vochtigere bosjes te vinden met diversiteit aan soorten, historie, beheer en natuurwaarden. Deze onderlinge variatie is van belang voor de biodiversiteit. De bos- en heidegebieden strekken zich uit over de gemeentegrenzen met Heeze-Leende (Strabrechtse heide), Cranendonck en Nederweert (De Pan en de Weerter-en Budelerbergen). De gebieden zijn ecologisch waardevol en het meeste natuurareaal maakt deel uit van het Natuur Netwerk Nederland (NNN). De Lieropsche heide valt als onderdeel van de Strabrechtse heide onder een Natura 2000-aanduiding. De uitgestrekte droge en natte heidegebieden worden afgewisseld met vennen en bospercelen. In dit landschapstype staan de natuurwaarden en een goed beheer daarvan centraal. Omvorming van overwegend naaldbos naar gemengd loofbos is gewenst, maar ook de omzetting van sommige bospercelen naar open heide of stuifzandgebieden behoren tot de mogelijkheden.

Aanwezige cultuurhistorische elementen en aardkundige waarden zoals grafheuvels en oude zandpaden zijn onlosmakelijk verbonden met het landschap. Als aardkundige waarde neemt ook het Rondvenneke een belangrijke plaats in. Dit is een gaaf voorbeeld van een Pingo-ruïne: een overblijfsel uit de voorlaatste ijstijd. Behoud van deze bijzondere waarden staat voorop. Voor het behoud en herstel van het heide-areaal zijn specifieke randvoorwaarden essentieel: • • • •

lage nutriëntenconcentraties zandbodems met een lage pH-waarde variatie in de waterhuishouding open landschap met voldoende lichtinval

En voor bosgebieden: • • • •

variërend van droge tot natte locaties matig voedselrijke (zand)bodems gelaagde lichtinval Variatie in structuur (leeftijdsopbouw, soortensamenstelling)

Figuur 13: Overzichtskaart en sfeerbeelden bos- en heidelandschap

30 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Streefbeeld Een bos en heidelandschap is een halfnatuurlijk cultuurlandschap waarin natuurbeheer, open heide, variatie en verbindingen cruciaal zijn voor een rijke natuur. Het afwisselende landschap biedt ruimte aan zowel specialisten van de open heide, zoals het heideblauwtje, de nachtzwaluw en levendbarende hagedis, als voor bossoorten zoals de grote bonte specht, goudhaan, en diverse vleermuissoorten. Ook soorten die juist afhankelijk zijn van de overgangen, zoals ree en vos, vinden een plek in het landschap.  

•

•

bomen en open plekken in het bos vormen een aantrekkelijk leefgebied voor onder andere reptielen, vlinders en ander insecten Vennen, poelen en natte heide met veenmossen worden beheerd met aandacht voor helder, voedselarm water en een afwisseling tussen natte en droge omstandigheden Verbindende elementen zoals bloemrijke randen en andere groenblauwe structuren om de connectiviteit tussen bos- en heidegebieden te vergroten

We streven hier naar: • Een mozaïeklandschap met grotere aaneengesloten droge en natte heidevelden, open stuifzandgebieden en schrale graslanden en kleine bospercelen (bosjes) verspreid door het landschap • Kleinschalig beheer met begrazing door schapen, runderen en paarden om de natuurlijke variatie en dynamiek te behouden • Inrichting en herstel van vennen en poelen als belangrijke leefgebieden voor amfibieën zoals kamsalamander en heikikker • Geleidelijke overgangen (gradiënten) tussen bos en heidevelden met struweel zoals meidoorn, lijsterbes en jeneverbes. Deze ecologisch waardevolle overgangszones zijn belangrijk voor veel soorten vogels en zoogdieren • Structuurrijk gemengd bos met variatie in boomsoorten, leeftijdsklassen en  lichtinval. Dood hout, holle

Streefbeelden: gevarieerde bossen, droge en natte heide, struweelranden en ruigte

31 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Figuur 14: Streefbeeld Bos- en Heidelandschap - te versterken structuren en verbindingen

Natuurinclusieve kansen voor grondeigenaren bosen heidelandschap In onderstaande tabel zijn een aantal opgaven (diensten) vermeld waar het landschap in potentie een belangrijke bijdrage aan kan leveren, inclusief mogelijke maatregelen voor inrichting, gebruik en beheer. In de laatste kolom staat vermeld op welke manier de gemeente een rol kan spelen.   

32 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Door samen te werken met agrariërs aan vrijwillige maatregelen zoals bloemrijke randen, houtwallen, poelen, extensieve graslanden en verbindingselementen, ontstaat een landschap waarin landbouw, natuur en cultuurhistorie verweven zijn. Zo werken we gezamenlijk en met draagvlak aan behoud en ontwikkeling van de ecologische en landschappelijke kwaliteit. 

Uitgangspunt

Inrichting

Mozaïek van open en gesloten vegetatie

Heide heeft baat bij een afwisseling van open droge en natte heide, struweelranden en overgangen naar bos.

Bijdrage aan doel

Bosvariatie (jong, oud, loof, naald, gemengd) is belangrijk voor structuurrijke leefgebieden en veerkracht/robuustheid van de natuur Dynamiek en verstoring

Begrazing, kleinschalige plagplekken, brand of maaibeheer houden de heide open en zorgen voor kiemplekken voor soor ten. Dood hout en open plekken in bos vergroten de structuur en soortenrijkdom.

Verbindingen en gradiënten

Overgangen tussen nat/droog en open/dicht zijn rijk aan soorten (ecotones) Kleine landschapselementen (vennen, poelen, houtwallen) verbinden heide met bos.

Variatie in leeftijd en beheer

Bosranden herstellen en overgangen met landbouwgebieden te verrijken met bloeiende vegetatie. Daardoor ontstaat een robuust ecosysteem dat niet alleen biodiversiteit ondersteunt, maar ook bijdraagt aan CO2-opslag. Oude bossen, jonge opslag, afwisselende heidefasen en struweel geven sa men een compleet palet aan niches. Inzetten op klimaatslim bosbeheer, waarbij soorten worden aangeplant die beter bestand zijn tegen droogte en extreme weersomstandigheden.

Natuurbranden voorkomen en bestrijden

Aanleg van stop- en calamiteitenroutes in natuurgebieden zorgt voor bereikbaarheid van hulpdiensten bij noodsituaties.

Recreatiemogelijkheden/ bewegen in de natuur

Bij overgangen van heide naar bos: Aanplanten van een strook loofhout voordat er naaldhout wordt geplaatst. Deze loofhoutstrook fungeert als een natuurlijke bufferzone die de verspreiding van vuur vertraagt. Routes voor verschillende doelgroepen door en naar natuurgebieden: wandelpaden, fiets- en mountainbikeroutes

Natuurinclusieve kansen voor grondeigenaren bos- en heidelandschap

Bankjes om aantal te zitten, zowel in de zon als in de met schaduw. In onderstaande tabel staan een thema's vermeld bijbehorend de maatregel en het ecologisch effect. Deze maatregelen zijn, zoals eerder genoemd, geheel vrijblijvend. In de laatste kolom staat vermeld op welke manier de gemeente een rol kan spelen. Door samen te werken met agrariërs aan vrijwillige maatregelen zoals bloemrijke randen, houtwallen, poelen, extensieve Legenda graslanden en verbindingselementen, ontstaat een landschap waarin landbouw, natuur en biodiversiteit klimaatadaptatie gezondheid cultuurhistorie in balans zijn. Zo groeit de biodiversiteit niet door dwang, maar door draagvlak en Figuurop15: streefbeeld Bos- en Heidelandschap trots hetToelichting eigen landschap.

Thema

Vrijblijvende maatregel

Landschapselementen

Herstel en onderhoud van houtwallen, hagen, poelen en solitaire bomen Minder kunstmest en bestrijdingsmiddelen, gefaseerd maaien, begrazing met robuuste rassen Bloemrijke stroken, natuurvriendelijke sloten, ruigte- en zandplekken Excursies, kennisuitwisseling, voorbeeldprojecten met boeren Deelname aan agrarisch collectief (ANLb): bloemrijke akkerranden, extensief graslandbeheer

Extensief beheer

Ecologische verbindingen Bewustwording & samenwerking Agrarisch natuurbeheer

Ecologisch effect/ doel

Rol gemeente

Versterking biodiversiteit, dekking en nestgelegenheid Versterking bodemleven, insecten, kruidenrijkdom

Ondersteunen met plantmateriaal, advies of kleine subsidies Stimuleren via kennisdeling en promotie

Verbeterde soortenuitwisseling tussen natuurkernen Verhoogd draagvlak en lokale betrokkenheid Meer insecten, weidevogels en akkerflora

Afstemmen in landschapsvisies, faciliteren in uitvoering Organiseren, erkennen van goede voorbeelden Informeren, faciliteren, koppelen aan subsidies

20 Natuurvisie Someren Figuur 16: Natuurinclusieve kansen voor grondeigenaren in bos- en heidelandschap

33 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

4.2 Beekdallandschap Beschrijving De beken stromen van noord naar zuid door het Somerense landschap. Meerdere beeksystemen, de Aa, Kleine Aa en Peelrijt, en een aantal kleinere lopen vormen de ruggengraat van het landschap. Door de aanleg van de Zuid-Willemsvaart en de ontginning van de heidegebieden is het tracé van een aantal watergangen in de loop der tijd gewijzigd. De nog aanwezige beekdalen lopen als groenblauwe aders door het landschap. Veel karakteristieke elementen zijn echter verdwenen, waardoor veel van de herkenbaarheid van het oorspronkelijke beekdallandschap is afgenomen. Van oorsprong is dit een laaggelegen, nat en kleinschalig landschap dat gevoelig is voor hoogwater en daarom grotendeels onbebouwd bleef. Ook de broekgebieden rekenen we tot het beekdallandschap. Dit zijn lagergelegen delen in het beekdal die regelmatig overstromen en ‘s winters vaak langere tijd onder water staan. Daarnaast doorsnijdt de Zuid-Willemsvaart een groot deel van het dal van de Aa en de directe zone eromheen (de Kanaalzone) sluit aan op de kenmerken ervan.

Het kanaal is een geïsoleerd watersysteem met een eigen waterkwaliteit. Er is een duidelijke invloed van het meer kalkrijke kanaalwater op de natuurwaarden in de omgeving. Zo heeft de Oetert hierdoor specifieke vegetatietypen die zich onderscheiden van andere natte natuur. Veel watergangen in het buitengebied van Someren zijn in loop der jaren rechtgetrokken (gekanaliseerd). Daardoor zijn natuurlijke meanders, de variatie in stroomsnelheid en oeverstructuren verdwenen. Het tracé van de beken is hierdoor bijna gehalveerd, wat leidde tot een snellere waterafvoer. De oevers werden versmald, waardoor de gevarieerdheid in oevervegetatie en -structuur verdween. Door de op afvoer ingerichte watergangen werkte verdroging en verdere afname van vegetatie in de hand. Wel zijn er hier en daar nog een aantal (broek)bosjes aanwezig. Veel van de soorten die afhankelijk zijn van de ooit rijke overgangszones langs de beken zijn echter verdwenen. In dit landschapstype komen uiteenlopende condities voor die samen zorgen voor ecologische variatie: kwelzones, leem-, klei, zand- en veenbodems, voedselarm en voedselrijk, (half)open en schaduwrijk, licht zure en meer basische milieus. Deze variatie in bodem, water en licht biedt veel verschillende leefomstandigheden en vormt de basis voor hoge natuurwaarden.

Figuur 17: Overzichtskaart en sfeerbeelden beekdallandschap 34 Natuurvisie 2040 - Basis voor natuur in Someren

Streefbeeld

Het beekdallandschap is van nature één van de meest soortenrijke landschappen in Nederland. Het combineert stromend water met natte graslanden, elzenbroekbossen, hooilanden, houtwallen en akkers op de flanken. Voor een hoge biodiversiteit zijn goede structuur, waterkwaliteit, natuurlijke dynamiek en verbindingen de sleutelfactoren. We zien het beekdallandschap als een dynamisch en samenhangend geheel waarin water, natuur en cultuurhistorie elkaar versterken. We streven in lijn met de waterschappen naar een zo natuurlijk mogelijk ingericht watersysteem waarin de beek opnieuw de ruimte krijgt om te slingeren, met variatie in stroomsnelheid en natuurlijke overstromingsvlaktes. Oevers worden ontwikkeld met brede rieten zeggezones, die bijdragen aan een betere waterkwaliteit, biodiversiteit en landschappelijke beleving. Voor een klimaatrobuust beekdallandschap is het belangrijk om water zoveel mogelijk vast te houden waar het valt en de sponswerking van het beekdal maximaal. Zo blijven effecten van droogte en wateroverlast beperkt. De voorkeursvolgorde is: vasthouden – bergen – afvoeren. In de aangrenzende zones zetten wij in op vochtige en natte graslanden die extensief worden bemaaid of begraasd. Deze bloemrijke hooilanden met soorten als dotterbloem, pinksterbloem, echte koekoeksbloem en grote ratelaar vormen belangrijk leefgebied voor